Het Programmaonderzoek MKB en ondernemerschap

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het Programmaonderzoek MKB en ondernemerschap"

Transcriptie

1 Bijlage 3 Visiedocument EIM Het Programmaonderzoek MKB en ondernemerschap missie, coherentie en externe effecten Zoetermeer, 11 maart 2005

2 Deze notitie maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie van Economische Zaken. Voor alle informatie over MKB en Ondernemerschap: De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM bv. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigenen/of openbaarmaking in welke vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schriftelijke toestemming van EIM bv. EIM bv aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden. The responsibility for the contents of this report lies with EIM bv. Quoting numbers or text in papers, essay s and books is permitted only when the source is clearly mentioned. No part ofthis publication may be copied and/or published in any form or by any means, or stored in a retrieval system, without the prior written permission of EIM bv. EIM bv does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections. 2

3 Inhoudsopgave 1 Inleiding 5 2 Missie 7 3 Overall coherentie 11 4 Externe effecten Twee wezenskenmerken Externe effecten Concrete voorbeelden Beslissingskader 17 3

4

5 1 Inleiding Doel en inhoud van deze notitie In aansluiting op de vorig jaar gehouden evaluatie van het Programmaonderzoek MKB en ondernemerschap, stelt een door staatssecretaris Van Gennip ingestelde werkgroep een advies op over de toekomstige inhoud en omvang van deze publieke kennisinfrastructuur. Voorts zal de werkgroep adv i- seren over de toekomstige opzet en inrichting van het programma. Voor de uitvoering van deze opdracht heeft de werkgroep gedetailleerde informatie bij de programmaleiding opgevraagd over de modellen en datasets die de kern vormen van het Kenniskapitaal in het huidige Programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap. In een separaat achtergrondrapport is de gevraagde informatie per dataset en per model op een rijtje gezet. Deze achtergronddoc umentatie gaat vergezeld van een samenvatting, waarin de onderlinge samenhang tussen de datasets en modellen wordt geschetst, een self-assessment van hun belang wordt gepresenteerd en een overzicht wordt geboden van de witte vlekken in dit zogenoemde Kenniskapitaal. Daarnaast is aan de programmaleiding gevraagd een beknopt overzicht te geven van missie, taak, overall coherentie en externe effecten van het programma als geheel. Dit overzicht wordt aangereikt in de onderhavige notitie. Deze notitie is gebaseerd op onderliggende documenten, waaronder de Rapportage Programmacommissie Een eerdere versie van de onderhavige notitie is besproken met de Programmacommissie en met de bovengenoemde werkgroep. Leeswijzer In hoofdstuk 2 wordt ingegaan op de missie en het belang van het programma en op de daaraan gekoppelde doelen en doelgroepen. Ook worden inhoud en organisatie van het programma kort besproken. Hoofdstuk 3 zet de overall coherentie van het programma uiteen. In hoofdstuk 4 wordt uitgebreid ingegaan op de externe effecten van het programma voor de doelmatigheid, de kwaliteit en het maatschappelijke nut van data en onderzoek over MKB en ondernemerschap. 5

6

7 2 Missie Doelstelling In de Basisbeschikking Subsidie Programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (brief ES/OM d.d. 8 december 2000) heeft de Minister van Economische Zaken aan EIM een subsidie toegezegd voor het Programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap. Het programmaonderzoek heeft - zoals in de basisbeschikking geformuleerd - als doelstelling 'een publieke kennisinfrastructuur met basisinformatie over MKB en ondernemerschap in stand te houden, uit te bouwen en voor gebruikers te ontsluiten'. Belang Het maatschappelijke belang van bovengenoemde basiskennisinfrastructuur vloeit voort uit hoofddoelstellingen van het economische beleid zoals economische groei en banencreatie. Voor de realisatie van deze einddoelen is een internationaal concurrerend en innovatief bedrijfsleven een essentiële voorwaarde. Dit uit zich in een concurrerend kostenpeil en in de introductie van nieuwe, veelal kennisintensieve producten en productieprocessen. De prestaties van een land op deze criteria hangen samen met zowel het functioneren van de gevestigde bedrijven als met de bedrijvendynamiek. In de afgelopen decennia is het directe en indirecte belang van kleine en met name ook nieuwe bedrijven voor innovatie en concurrentiepositie steeds duidelijker voor het voetlicht getreden. De rol van ondernemerschap in de succesvolle economie van de Verenigde Staten is hiervan een treffend voorbeeld. Nederland neemt binnen de OESO qua nascent entrepreneurship, snelle groeiers en andere uitingen van ondernemerschap echter slechts een bescheiden middenpositie in, en het kabinet wil hier terecht verbetering in aanbrengen. Voor een doeltreffend beleid dienaangaande is betrouwbare en systematische basisinformatie nodig over sociaal-culturele, economische en institutionele voorwaarden voor bedrijfsoprichtingen, over de processen die spelen bij de doorgroei van nieuwe bedrijven en over de diffusie van technologische ontwikkelingen binnen het MKB. De rol van deze basiskennis voor het overheidsbeleid varieert daarbij met de verschillende stadia van de beleidscyclus (zoals signaleren, agenderen, wetgeving, monitoring en evaluatie). Omdat naast de overheid vele andere actoren, zoals koepel- en brancheorganisaties, adviseurs, onderwijsinstellingen en de bedrijven zelf, bijdragen aan een doeltreffend ondernemingsklimaat, dient deze kennis bovendien breed en actief te worden uitgedragen naar alle relevante partijen (zie paragraaf Doelgroepen). Missie In aansluiting op de basisbeschikking heeft de Programmacommissie, in overleg met de Adviesraad en de programmaleiding, de missie voor het programmaonderzoek als volgt geformuleerd. De missie van het EIM -programmaonderzoek is een belangrijke bijdrage te leveren aan het functioneren van MKB en ondernemerschap in Nederland. Het programmaonderzoek levert deze bijdrage door relevante, actuele, consistente en betrouwbare data, informatie en kennis op te bouwen (kennisontwikkeling) en ter beschikking te stellen aan beleidsmakers, intermediaire organisaties, bedrijven, onderwijs- en kennisinstellingen (kennisoverdracht). Deze publieke kennisinfrastructuur vormt een kenniscentrum of zwaartepuntinstituut op het terrein van MKB en Ondernemerschap. Doelgroepen Voorop staat de dubbele rol van de ondernemers in het MKB als kenobject en als uiteindelijke doelgroep van het programma. Uit dien hoofde onderhoudt het programmaonderzoek veelvuldige contacten met ondernemers en hun bedrijven, bijvoorbeeld via de diverse panels. Het programma bereikt deze einddoelgroep niettemin vooral via drie andere doelgroepen, te weten de beleidsmakers, waaronder in het bijzonder het Ministerie van Economische Zaken en de centrale werkgeversorganisaties, de intermediaire organisaties (adviseurs van het MKB) en de onderwijs- en kennisinstellingen. Ten slotte zijn er bijzondere gebruikersgroepen onderscheiden. Hiertoe behoren de pers en andere media die de informatie doorgeven, de commerciële onderzoeksbureaus, studenten en scholieren, alsmede het algemene publiek, die allen gebruik maken van de informatie in het programmaonderzoek. 7

8 Kennisoverdracht aan de intermediaire doelgroepen In de afgelopen jaren is binnen het programma een zogenaamde multichannelstrategie voor de kennisoverdracht ontwikkeld. Naast de traditionele kanalen, zoals de gedrukte rapporten, de Quick Service en de informatietelefoon, zijn een website met daarop alle rapporten en vele on-line databanken, een elektronische nieuwsbrief, en het datalab als nieuwe kanalen toegevoegd. Het gebruik van deze kanalen wordt jaarlijks gemeten in een zogenoemde Prestatiemeting 1. De beleidsmakers, belangenbehartigers en onderzoekers die zeer intensief gebruik maken van het kennisdomein van het programma, krijgen de kennisontsluiting nu zo veel mogelijk op maat. Het programmaonderzoek luistert naar de wensen van deze kerngebruikers en onderhoudt ook in toenemende mate een persoonlijke relatie met deze groep, bijvoorbeeld via de Quick Service (ruim 150 vragen per jaar). Voor de doelgroepen bestaande uit adviseurs van het MKB, medewerkers bij brancheorganisaties, de vakpers en docenten in het hoger onderwijs, is vooral gekozen voor selfservice. De kennisoverdracht naar deze groepen vindt plaats op een dergelijke manier dat in individuele behoeften kan worden voorzien zonder dat daar kostbaar maatwerk tegenover hoeft te staan. Zowel de rapportages als de datasets zijn zo goed mogelijk toegankelijk gemaakt voor deze groep. Daarbij vindt interactie met een selectie van deze gebruikers plaats om de selfservice adequaat vorm te geven. Kennisoverdracht aan het MKB Het programmaonderzoek bereikt het bedrijfsleven, de einddoelgroep van het programma, vooral via de beleidsmakers, via de intermediaire organisaties, via de adviseurs van het MKB, via de onderwijs- en kennisinstellingen en via de media. Vooral het intermediaire veld heeft tot taak het bedrijfsleven te voorzien van informatie over MKB en ondernemerschap, en wordt daartoe door het programma beleverd. Ook wordt een bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van zgn. servicepakketten voor ondernemers en aankomende ondernemers. Maar daarnaast en daarenboven betrekt het bedrijfsleven ook rechtstreeks kennis en informatie vanuit het programmaonderzoek. Het programma levert deze informatie bijvoorbeeld via het beantwoorden van informatievragen van ondernemers. Ook heeft het programma enkele ondernemerstests alsmede een discussieforum ondernemerschap op de website opgenomen. Daarnaast worden op verzoek lezingen gehouden voor alle doelgroepen. Inhoud van het programma Het programma is naar type activiteiten ingedeeld in vier deelprogramma s: 1 Strategisch Onderzoek Vernieuwing en verdieping zijn de hoofddoelen van het strategisch onderzoek. Dit gebeurt via verkenningen van economische trends en nieuwe onderzoeksthema s (waaronder themapapers en een periodieke overkoepelende kaderstudie ), state-of-the art studies, conceptueel onderzoek en ontwikkelingsstudies ten behoeve van vernieuwing van data en modellen, alsmede kwalitatief en kwantitatief onderzoek ter verdieping van kennis. De bevindingen worden via zowel publieksgerichte rapportages als onderzoekspublicaties ontsloten. 2 Informatiesystemen Dit deelprogramma houdt zich bezig met ontwikkeling, revisie en actualisering van databanken over diverse aspecten van MKB en ondernemerschap, alsmede met opzet, beheer en ontsluiting van een datawarehouse hierover. De doorgaans unieke databanken uit dit deelprogramma vormen een belangrijke basis van het zogenoemde kenniskapitaal van het programma. Dit deel van het kenniskapitaal wordt enerzijds rechtstreeks ontsloten voor de buitenwereld, maar fungeert ook als intermediair product voor de rest van het programmaonderzoek. 1 In 2003 betrof dit bijvoorbeeld complete downloads van rapporten (tegen vergelijkbare downloads van de website van het CPB in dat jaar). Voorts ging het om behandelde informatieverzoeken, waarvan 167 via de Quick Service door onderzoekers behandelde verzoeken. 8

9 3 Modelbouw Dit betreft ten eerste de ontwikkeling en het beheer van de grote rekenmodellen, zoals PRISMA en BRUNET. Daarnaast gaat het om het uitvoeren van toegespitste modelmatige studies. Middels de hieruit voortkomende zogenoemde single equation modellen wordt de ontwikkelde kennis op transparante wijze vastgelegd. Tot dit deelprogramma behoort ook de ontsluiting van de diverse onderzoeksbevindingen in research publicaties en artikelen in wetenschappelijke tijdschriften. Dit is met name van belang als borging van de onderzoekskwaliteit. 4 Kennisoverdracht Hoofddoel van dit deelprogramma is ervoor te zorgen dat het kenniskapitaal ook maatschappelijk rendeert. Dit omvat allereerst het uitbrengen van publieksrapportages, inclusief het uitvoeren van aanvullend toegepast onderzoek daarvoor. Ten tweede gaat het om de ontwikkeling en het beheer van alle kanalen voor kennisoverdracht, zoals website, datalab, Quick Service, informatieservice, lezingen, artikelen in publieksbladen, beleidscafés, nieuwsbrieven en (overige) PR. Daarnaast is het programma inhoudelijk ingedeeld in zes themalijnen, kortweg aangeduid als Ondernemerschap, MKB Bedrijfsprestaties, Innovatie, Arbeid en HRM, Marktwerking en Nalevingskosten. Hierbij concentreert het programma zich op Ondernemerschap, MKB Bedrijfsprestaties en, in mindere mate, Innovatie, terwijl de overige thema s binnen het programma een meer aanvullende rol spelen. Organisatievorm Het programma wordt gefinancierd door het Ministerie van Economische Zaken. Voor de uitvoering van het programma is gekozen voor een kenniscentrum met een eigen management (de algemeen coördinator en de coördinatoren van de deelprogramma s) en diverse interne werkgroepen. Dit kenniscentrum is voortgekomen uit en ingebed bij onderzoeksbureau EIM. De externe aansturing van het programma is door EZ gedelegeerd aan een onafhankelijke Programmacommissie, bestaande uit prof. dr. P.H.A.M. Verhaegen (voorzitter), dr. W.M. van den Goorbergh en prof. dr. J.G. Lambooy. Een externe Adviesraad, bestaande uit vertegenwoordigers van de belangrijkste gebruikersgroepen, speelt een belangrijke rol in de vraagarticulatie. Daarnaast zijn er twee externe commissies voor het toezicht op de kwaliteit van de data en het onderzoek. 9

10

11 3 Overall coherentie Samenhangen tussen Informatiesystemen en Model bouw In de separate achtergronddocumentatie over de datasets en de modellen is al het nodige gezegd over de intrinsieke samenhang tussen de datasets en modellen onderling (zie ook de Figuur aldaar). Dit betreft ten eerste toeleveringsrelaties, zoals tussen Resultatenrekeningen, PRISMA en de korte termijn ramingen. Ten tweede gaat het om afstemmingsrelaties, zoals bij de meso/macro datasets over ondernemerschap, die tezamen een redelijk dekkend en consistent beeld van de mate van ondernemerschap in een land, sector of regio moeten bieden. Er zijn ook enkele stand-alone datasets op specifieke deelterreinen, zoals het starterspanel. De keten data, informatie en kennis De coherentie van het programma gaat nog een laag dieper. Dit betreft de welbekende keten data, informatie en kennis die als een rode draad door het gehele programma loopt. Hierbij gaat het om relaties tussen alle Deelprogramma s, te weten Strategisch Onderzoek, Informatiesystemen (datasets), Modelbouw en Kennisoverdracht. Deze ketenrelaties lopen in twee richtingen. Zonder data geen (toegepaste) kennis, maar zonder kennis geen (zinvolle) data. Ten eerste loopt er een lijn van het Strategisch Onderzoek naar de datasets en modellen. De data en modellen worden namelijk meestal niet op de tekentafel bedacht of op bestelling geproduceerd, maar ontwikkelen zich veelal in nauwe samenspraak met het Strategisch Onderzoek. Dit gebeurt op uiteenlopende manieren, maar zoveel mogelijk planmatig via de expliciete Programmering van dit type onderzoek. Hiertoe zijn per themagebied state-of-the art notities opgesteld, de zogenoemde themapapers, die jaarlijks worden geactualiseerd. Er wordt op die manier ruimte geboden voor voortschrijdend inzicht, waarbij nieuwe onderzoeksbevindingen tot bijstellingen in de programmering kunnen leiden. Hieronder volgen enkele voorbeelden van de samenhang tussen het strategisch onderzoek en de ontwikkeling van datasets (en modellen). Een eerste voorbeeld betreft de geharmoniseerde internationale dataset COMPENDIA, die is voortgekomen uit diverse strategische onderzoeken die eind jaren negentig binnen het programmaonderzoek zijn uitgevoerd naar oorzaken en gevolgen van ondernemerschap. De strategische verkenning Linking entrepreneurship and economic growth, die in 1999 ook als artikel is gepubliceerd in Small Business Economics, was hiervoor de grondleggende studie. Daarna hebben de frustraties van het werken met de niet-geharmoniseerde OESO-data op dit gebied rechtstreeks de stoot gegeven tot de ontwikkeling van Compendia. Dit proces is in het strategisch onderzoek afgerond met een publieke verantwoording van de ontwikkelde database (COMPENDIA ). Met deze dataset zijn inmiddels diverse single equation modellen geschat. De data en ermee geschatte modellen hebben zowel beleidsmatige als wetenschappelijke relevantie. Een tweede voorbeeld betreft de ontwikkeling van de eveneens unieke dataset Innov atiemaatstaven. Een probleem bij het meten van innovatie in het MKB is dat innovativiteit uiteenvalt in drie dimensies, die te maken hebben met input, proces ( throughput ) en output van innovatie. Er zijn in de periode 1998 tot 2003 diverse strategische studies uitgevoerd om begrippen te verhelderen en te operationaliseren, en om adequate meetschalen voor elk van de drie dimensies van innovatie te ontwikkelen en toe te passen. Over de uitkomsten is zowel in onderzoekspublicaties als in publieksrapportages gepubliceerd. Een derde voorbeeld betreft het meten van administratieve lasten (MISTRAL-model en Monitor Administratieve Lasten). Ook hierbij moesten lastige conceptuele vraagstukken worden opgehelderd. Het programma heeft hierover diverse strategische onderzoekingen uitgevoerd, die direct en indirect aan validiteit en gebruikswaarde van het ontwikkelde meetinstrument ten goede zijn gekomen. Een vierde voorbeeld betreft de inhoudelijke ontwikkeling van het MKB-Beleidspanel. De daarin opgenomen vra- 11

12 genblokken zijn niet op een achternamiddag bedacht, maar komen voort uit een palet van strategische verkenningen. Dit omvat onder meer de in de periode uitgebrachte studies Strategy and small firm performance, Organisatievormen in het MKB en Kansrijker door samenwerking. Een vijfde, zeer recent voorbeeld betreft de ontwikkeling van de nieuwe dataset Indicatoren van concurrentieperceptie. Hiervoor is in 2004 uitgevoerd de strategische studie Perception of competition: a measurement of competition from the perspective of the firm. Desgewenst kunnen er meer voorbeelden gegeven worden. Daarnaast is er de lijn (terug) van de data naar kennis en kennisoverdracht. Het maatschappelijk nut van de data neemt verder toe doordat er binnen het programmaonderzoek onderzoek mee wordt uitgevoerd, waarbij de data geïnterpreteerd worden en samenhangen worden blootgelegd. Deze bevindingen worden gepubliceerd in onderzoekspublicaties (zoals strategische verkenningen) en publieksgerichte publicaties. Onderzoekspublicaties betreffen bijvoorbeeld succesfactoren van starters, oorzaken van verschillen in ondernemerschap tussen landen en determinanten van productinnovatie. De belangrijkste voorbeelden van op de datasets (en/of modellen) gebaseerde publieksgerichte publicaties zijn de jaarlijkse standaardrapportages zoals Kleinschalig Ondernemen, Ondernemen in Sectoren, de Global Entrepreneurship Monitor, de rapportage Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid, en Innovatiemaatstaven. Daarnaast zijn er meer incidentele (overzicht)publicaties over bijvoorbeeld aspecten van bedrijfsoprichtingen, bedrijfsoverdrachten, samenwerking of innovatie. Tenslotte worden sinds enkele jaren de meeste data uit het programma ook rechtstreeks beschikbaar gesteld van externe gebruikers, via de website, de Quick Service en het datalab (microdata) Externe samenhangen In aanvulling op de coherentie van het programma zelf, creëren de intensieve externe contacten met ondernemers (respondenten), toeleveranciers, co-makers en gebruikers nog een coherentie van een hogere orde. Deze verbindingen maken het programmaonderzoek tot een kenniscentrum of zwaartepuntinstituut met vele externe effecten voor (maatschappelijke) efficiency, kwaliteit en gebruik die in het volgende hoofdstuk aan de orde komen. 12

13 4 Externe effecten 4.1 Twee wezenskenmerken Zowel in de Basisbeschikking van het Ministerie van Economische Zaken als in de missie vormt het publieke karakter een wezenskenmerk van het programmaonderzoek. De Programmacommissie bewaakt dan ook voortdurend het publieke karakter van de projecten, en toetst ook de projectvoorstellen van het programmaonderzoek expliciet hierop. Het publieke karakter van de informatieproducten is gebaseerd op hun brede toepasbaarheid en niet-exclusiviteit, terwijl het publieke karakter van het programma als geheel ook tot uitdrukking komt in de langjarige ter beschikkingstelling van publieke middelen voor dit doel. De meerjarige publieke financiering en de laagdrempelige, generieke beschikbaarheid van de producten brengen een aantal maatschappelijke voordelen (externe effecten) met zich mee, die hieronder nader aan de orde zullen komen. Een tweede wezenskenmerk van het programmaonderzoek is het feit dat het wordt uitgevoerd in de vorm van een kenniscentrum. Dit kenniscentrum (of zwaartepunt) omvat twee dimensies. Ten eerste is sprake van een Onderzoeksprogramma, hetgeen moet worden onderscheiden van een serie losse projecten. In het voorgaande hoofdstuk is al gewezen op de daarmee gepaard gaande samenhangen en op het belang van de programmering. Daarnaast impliceert dit kenniscentrum een fysiek e locatie, waar de planning en de uitvoering van onderzoek en kennisoverdracht centraal geschieden door programmeurs en onderzoekers die hierin gespecialiseerd zijn. Deze staf is bovendien ingebed in een grotere onderzoeksorganisatie, waardoor gebruik kan worden gemaakt van aldaar bestaande voorzieningen met betrekking tot dataverzameling en verwerking, en allerlei andere schaalvoordelen kunnen worden benut. Zowel door de gekozen vorm van een onderzoeksprogramma als door de fysieke inbedding binnen een professionele onderzoeksorganisatie hebben de producten van het programmaonderzoek MKB en ondernemerschap een grote externe herkenbaarheid en benaderbaarheid voor gebruikers. 4.2 Externe effecten De twee wezenskenmerken, te weten het publieke karakter van het programma en de gekozen vorm van een kenniscentrum, brengen aanzienlijke externe effecten met zich mee. De belangrijkste zijn opgesomd in Tabel 1, en worden hieronder (per kolom) kort toegelicht 1. De externe effecten geven tevens aan welke ongelukken er kunnen gebeuren indien de totstandkoming van een basiskennisinfrastructuur over MKB en ondernemerschap aan de markt wordt overgelaten, en zijn daarmee een indicatie van het marktfalen dat hier aan de orde is. Tevens wordt aandacht besteed aan twee nev enkenmerken van het programma, te weten de Samenwerking met academia bij het strategisch onderzoek, en de gedeeltelijke Directe vraagsturing van het programma zoals deze momenteel plaatsvindt middels met name de voorstellen die de leden van de Adviesraad jaarlijks indienen bij de programmaleiding. Publieke karakter Het publieke karakter van het programma bevordert dat investeringen in nieuwe data en modellen daadwerkelijk worden ondernomen, terwijl deze bij private financiering veelal niet tot stand zouden komen omdat nut en succes niet altijd bij voorbaat vas tstaan of omdat de financierende partij beducht is voor gebruik door free riders. Het publieke karakter bevordert ook de vorming van tijdreeksen en longitudinale data, en voorkomt het optreden van discontinuïteiten in de reeksen door een wisseling van de wacht of tijdelijk geldgebrek bij een private financier. Voorts komt de meerjarige, publieke fi- 1 Voor een helder overzicht beperkt de tabel zich tot de ons inziens belangrijkste effecten. Een lege cel wil niet zeggen dat daar geen enkel effect aan de orde is. 13

14 nanciering ten goede aan de onafhankelijkheid en betrouwbaarheid van de data en onderzoeksbevindingen, en daarmee ook aan de kwaliteit van het publieke debat over MKB en ondernemerschap. Tenslotte staat het publieke karakter per definitie borg voor een generieke beschikbaarheid van alle informatieproducten. Tabel 1 Belangrijkste externe effecten van vier kenmerken van het programma Publieke karakter Kenniscentrum Kenmerken Samenwerking met academia Directe vraagsturing Effect op Investeringen in data en modellen - investeringen komen tot stand - tijdreeksen en longitudinale data Maatschappelijke efficiency - geen discontinuïteiten - interne efficiency door samenhangen, - hoog instapniveau van het stra- - tailor-made producten economies of learn- tegisch onderzoek ing and organisation - geen doublures Kwaliteit data en kennis - onafhankelijke informatie - consistentie - programmering - benutting wetenschappelijke kennis Maatschappelijk gebruik - generieke beschikbaarheid van data - relevantie door programmering - toets op en bevordering van re- en informatie - Quick Service op levantie basis tacit know l- edge - website Advocacy - kwaliteit publieke - frapper toujours - invloed op het debat - draaischijf onderwijs - symboolfunctie Kenniscentrum De gekozen vorm van een kenniscentrum heeft grote voordelen voor de maatschappelijke efficiency van kennisopbouw en -overdracht, voor de kwaliteit en het maatschappelijk gebruik van de data en kennis alsmede voor de algehele bevordering van een meer ondernemende samenleving, die we hier zullen aanduiden met de in de VS gebruikelijke term van advocacy. De hogere maatschappelijke efficiency stoelt allereerst op een interne efficiency van het programma door de vele samenhangen tussen de data en modellen onderling en door het optreden van economies of learning and organisation. Deze economies vloeien voort uit de langjarige betrokkenheid van een professionele onderzoeksorganisatie bij de uitvoering van het programma. Ook de ontwikkeling van gestandaardiseerde publieksrapportages heeft de efficiency verhoogd. De maatschappelijke doelmatigheid wordt daarnaast gediend doordat de gekozen vorm van een programma het ontstaan van allerlei doublures in den lande voorkomt, die zeker zouden optreden als de onderzoeken zouden worden uitgevoerd in de vorm van losse projecten. 14

15 Het kenniscentrum heeft ook grote betekenis voor de kwaliteit van data en onderzoek. Het programma waakt over de onderlinge consistentie van de diverse interne operationaliseringen, en staat ook borg voor afstemming met externe organisaties zoals CBS en CPB. Hierdoor zijn de door het programma geproduceerde kengetallen naar sectoren en grootteklassen doorgaans consistent met elders opgestelde randtotalen, hetgeen ook bevorderlijk is voor een doelmatig maatschappelijk gebruik ervan. Daarnaast is de continue programmering een waarborg voor kwaliteit. Dit is een hoofdtaak van het Strategisch onderzoek. Via de al genoemde state-of-the art-studies per themalijn (themapapers) en een stroom van position papers over deelonderwerpen wordt de elders opgebouwde kennis in kaart gebracht en waar nodig in het eigen onderzoek geïncorporeerd. Het maatschappelijk gebruik van data en kennis wordt krachtig bevorderd door het kenniscentrum. Op de eerste plaats neemt de relevantie van data en onderzoek toe doordat in de programmering daarop expliciet wordt getoetst (zie ook paragraaf 4.4 over het Beslissingskader). Voorts staat het in een grotere onderzoeksorganisatie ingebedde programma borg voor een hoge mate van tacit knowledge bij ervaren onderzoekers, die daarmee via de zogenoemde Quick Service jaarlijks vele gebruikers van dienst kunnen zijn met specifieke extra informatie. Ook is de website met zijn schat aan toegank elijke datasets en rapporten in de afgelopen jaren een belangrijk medium gebleken voor kennisoverdracht. Tenslotte worden de maatschappelijke bewustwording van het belang van ondernemerschap en de algehele bevordering van een ondernemende samenleving ( advocacy ) gediend door het kenniscentrum. De niet aflatende stroom van publicaties en persberichten draagt bij aan een frapper toujours over MKB en ondernemerschap in de media. Ook vervult het centrum de functie van een draaischijf, waarbij externe onderzoekers en gebruikers via samenwerkingsprojecten, begeleidingscommissies, workshops en beleidscafés informatie uitwisselen en verrijkt verder gaan. Tenslotte vervult het programma door de inbedding bij een onderzoeksorganisatie die zich van oudsher bezighoudt met dit type onderzoek en daarmee een internationale reputatie heeft opgebouwd, een symboolfunctie binnen en buiten Nederland. Het heeft stellig geholpen om de onderwerpen MKB en zelfstandig ondernemerschap, die tot in de jaren tachtig van de vorige eeuw nog een hoog zieligheidsgehalte hadden, op de kaart te zetten als belangrijke economische (en sociale) onderwerpen. Samenwerking met academia Het programmaonderzoek heeft, met name in het strategisch onderzoek, een jarenlange traditie van samenwerking met universitaire onderzoekers. Van oudsher is er de samenwerking met CASBEC aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. In de afgelopen jaren heeft deze samenwerking met academia zich geleidelijk verbreed en zijn er projecten uitgevoerd met onderzoekers aan onder meer UvT, UM, UVA, VU en RUG. Deze samenwerking is maatschappelijk efficiënt omdat deze voorkomt dat het programmaonderzoek teveel tijd besteedt aan het bestuderen en verwerken van de vakliteratuur op het desbetreffende deelterrein. De samenwerking met ac ademia bevordert een hoog instapniveau in het strategisch onderzoek, waardoor de schaarse tijd optimaal kan worden aangewend om toegevoegde waarde te creëren. Ook is de samenwerking met universitaire experts bevorderlijk voor de kwaliteit van het eindproduct. Tenslotte is er een extern effect van deze samenwerking op het hoger onderwijs 1, doordat universitaire onderzoekers die met het programma hebben samengewerkt gemakkelijker kennis uit het programmaonderzoek verwerken in hun colleges. De samenwerking met ac ademia zal naar verwachting in de komende jaren verder geïntensiveerd worden. Directe vraagsturing Directe vraagsturing is van essentieel belang voor zowel de maatschappelijke efficiency als het maatschappelijk gebruik van het programma. Ten eerste leidt vraagsturing tot de ontwikkeling van tailormade producten. Hierdoor wordt voorkomen dat informatie wordt geleverd waar geen behoefte aan is. 1 Deze kennis komt ook via de website en de Quick Service terecht bij universiteiten en hogescholen. 15

16 Ten tweede bevordert vraagsturing, via een grotere relevantie van de producten van het programma, het maatschappelijk gebruik ervan. De directe vraagsturing is op een aantal manieren vormgegeven. Jaarlijks enquêteert de programmaleiding alle leden van de Adviesraad over hun onderzoekswensen. Na een toetsing op de diverse criteria (zie paragraaf 4.4), zoals publiek karakter en toegevoegde waarde, worden deze voorstellen veelal geïncorporeerd in het Activiteitenplan. Daarnaast toetst de Adviesraad als collectief de jaarlijkse prioriteiten en adviseert de raad over nieuwe accenten en richtingen in het onderzoeksprogramma. Tenslotte ontvangt het programma via begeleiding- en adviescommissies en via lezersonderzoek regelmatig feedback op lopend en eerder uitgevoerd onderzoek, waarmee in de programmering van toekomstig onderzoek rekening wordt gehouden. Een bijzondere vorm van vraagsturing is het vraaggestuurde onderzoek, waarbij om niet een aan de kennisinfrastructuur van het programma gerelateerd onderzoek specifiek op maat voor één vragende partij wordt uitgevoerd. Tot op heden betreft het vraaggestuurde onderzoek kleinere projecten die plaatsvinden in het kader van de zogenoemde Quick Service 1. Er lijken goede mogelijkheden te bestaan om de diverse vormen van vraagsturing in de komende jaren geleidelijk verder uit te bouwen en/of te intensiveren. 4.3 Concrete voorbeelden De in de vorige paragraaf gegeven beschrijving van de externe effecten van het programma blijft noodzakelijkerwijs enigszins abstract. Ook hier geldt de proof of the pudding is in the eating, en de overtuigingskracht zal uiteindelijk moeten komen van de concrete producten van het programmaonderzoek en hun maatschappelijke doelmatigheid en doeltreffendheid. Daarom wordt hieronder een voorbeeld uitgewerkt. Daarnaast worden enkele voorbeelden summier geschetst. Desgewenst zal deze paragraaf in een volgende versie worden verdiept en uitgebreid. Een uitgewerkt voorbeeld Dit voorbeeld betreft het onderzoek naar de mate van ondernemerschap in Nederland in internationaal perspectief. Hierover is een samenhangend geheel van datasets (Compendia, GEM, Internationale Benchmark), strategische en modelmatige studies alsmede publieksrapportages opgebouwd. De data zijn op Internet ontsloten en worden veelvuldig geraadpleegd. De geproduceerde benchmarks hebben inmiddels een officiële status verworven in beleidsnota s en actieprogramma s van EZ en zijn aan de Tweede Kamer gerapporteerd. Een door EZ geformuleerd beleidsdoel dienaangaande veronderstelt dat de data tenminste tot 2010 worden verzameld. Verdere opbouw van tijdreeksen is ov erigens ook voor het onderzoek van groot belang. Door de opgebouwde expertise kan dit heel doelmatig geschieden. De inmiddels in samenwerking met universiteiten door het programma verkregen onderzoeksbevindingen betreffende de determinanten van ondernemerschap laten steeds duidelijker zien dat bevordering van ondernemerschap niet uitsluitend vraagt om fiscale stimulansen van zelfstandig ondernemen, of om het verminderen van administratieve lasten en regeldruk (hoe noodzakelijk ook). Ook de cultuur in Nederland is weinig ondernemend, zoals blijkt uit systematische benchmarks, en dit werkt negatief door in de mate van ondernemerschap. Dit inzicht heeft inmiddels geleid tot voortgaande initiatieven van EZ en OC&W om meer aandacht aan ondernemerschap te besteden in het onderwijs. Tenslotte zijn de opportunity costs en risico s van ondernemerschap (samenhangend met onder meer de rela- 1 Daarnaast vindt er vraaggestuurd onderzoek over MKB en ondernemerschap plaats via de contractresearch. Dergelijk onderzoek heeft soms een wisselwerking met de publieke kennisinfrastructuur van het programma, maar wordt daar doorgaans niet doelbewust op toegesneden. 16

17 tief goede sociale zekerheid voor werknemers, ontslagbescherming en faillissementswetgeving) in Nederland hoog in vergelijking met Angelsaksische landen. Ook dit remt nieuwe bedrijfsoprichtingen af. Over deze en andere belemmeringen voor ondernemerschap zal het programmaonderzoek in mei 2005 samen met de Stichting Maatschappij en Onderneming een publicatie het licht doen zien. Dit zal ertoe bijdragen dat de verworven inzichten steeds meer hun weg zullen vinden. Enkele summiere cases Een ander voorbeeld betreft de administratieve lasten of informatienalevingskosten als gevolg van weten regelgeving. Hierover heeft het programma een serie samenhangende projecten uitgevoerd. Hieruit is onder meer gebleken dat de informatienalevingskosten voor het bedrijfsleven als gevolg van wet- en regelgeving onevenredig zwaar drukken op het kleinbedrijf (9% van de bruto toegevoegde waarde, tegen 4% voor het bedrijfsleven als geheel). Daarnaast blijken deze administratieve lasten zeer hardnekkig te zijn, ondanks de beleidsinspanningen om deze te verminderen. Zo hebben de in de periode doorgevoerde wetswijzigingen per saldo de administratieve lasten in Nederland niet verminderd. Het programmaonderzoek heeft ook sterk bijgedragen aan de ontwikkeling van een analytisch kader en een meetinstrumentarium. Hiermee kunnen deze lasten objectief worden gemeten en kunnen de oorzaken ervan inzichtelijk worden gemaakt. Zo biedt de bottom-up benadering van het door EIM ontwikkelde meetinstrument MISTRAL aangrijpingspunten om de administratieve lasten per wet te analyseren. Een derde voorbeeld betreft het programmaonderzoek op het gebied van innovatiemanagement. Hieruit komt een heldere boodschap aan het bedrijfsleven naar voren. De manager/ondernemer speelt met afstand de grootste rol in het mogelijk maken van innovatie. Een strategische aanpak met expliciete aandacht voor innovatie in de bedrijfsmissie en het hanteren van concrete doelstellingen voor de te realiseren innovaties benadrukken het belang van innovatie in de richting van de medewerkers ( zet de neuzen één kant op ). Een professionele en resultaatgerichte bedrijfscultuur waarborgt dat medewerkers zelf initiatieven nemen en die willen omzetten in concrete resultaten. Het in samenwerking met andere ondernemers ontwikkelen en toepassen van innovaties is in toenemende mate cruciaal voor succes, maar kent specifieke knelpunten die nader onderzocht moeten worden. Een laatste voorbeeld is het recent verkregen inzicht dat bedrijfsoverdrachten in tweederde van de gevallen leiden tot verbetering van de bedrijfsprestatie, onder meer door vernieuwing. Het gunstige effect daarvan op de economie is (in elk geval op korte termijn) aanzienlijk groter dan dat van nieuwe bedrijfsoprichtingen. Alleen al om die reden is meer aandacht voor het grote en toenemende aantal ondernemers dat een opvolger zoekt op zijn plaats. 4.4 Beslissingskader De ontwikkeling van een doeltreffend en doelmatig activiteitenplan voor het programmaonderzoek vindt plaats onder regie en eindverantwoordelijkheid van de onafhankelijke Programmacommissie. De commissie laat daartoe jaarlijks, tegen de achtergrond van de in overleg met de Adviesraad gestelde prioriteiten, onderzoeksvoorstellen ontwikkelen door de programmaleiding. Tevens geeft de commissie aanwijzingen voor specifiek gewenste projectvoorstellen. De uiteindelijke selectie door de programmacommissie van de te bouwen en/of te onderhouden databanken en modellen, alsmede van de uit voeren onderzoeksprojecten vindt plaats aan de hand van een set criteria die zowel met het publieke karak ter, het maatschappelijk nut, de programmacoherentie als de doelmatigheid te maken hebben. De belangrijkste criteria zijn achtereenvolgens: 1 specifieke relevantie voor MKB en ondernemerschap 2 meerwaarde (toegevoegde waarde) ten opzichte van andere kennisproducten binnen en buiten het programma 3 publieke karakter van het onderzoek 17

18 4 bijdrage aan systematische kennisopbouw (dit betreft met name data, modellen en strategisch onderzoek) en overige aspecten van samenhang met de rest van het programma (waar bouwt het project op voort, consistentie e.d.) 5 doelmatigheid Bij de toetsing van een voorgesteld activiteitenpakket aan deze criteria, wordt door de programmacommissie allereerst aandacht geschonken aan de relevantie, de toegevoegde waarde en het publieke karakter van de projecten. Aan die voorwaarden moet te allen tijde worden voldaan. Waar relevant vergewist de Pogrammacommissie zich er nadrukkelijk van dat er geen projecten worden uitgevoerd waarvoor elders voldoende koopkrachtige vraag zou kunnen bestaan. Vervolgens komt de doelmati g- heid aan de orde. Dit betreft met name een beoordeling van de begrote kosten, ook in relatie tot de gewenste kwaliteit en het belang van het informatieproduct. Het is zeker niet zo dat het programma als regel gaat voor een tien. Programmacommissie en programmaleiding zijn zich terdege bewust van het toegepast karakter van het programma. Er worden daarom, alsmede door de nadrukkelijk gevoelde budgetrestrictie in het licht van de vele onderzoekswensen, bewuste afwegingen gemaakt. Dit kan er ook toe leiden dat een ingediend project wordt afgewezen of vereenvoudigd. Alvorens een project goed te keuren, kijkt de Programmacommissie ook naar aanvullende criteria, zoals met name het belang van het project tegen de achtergrond van de gestelde thematische prioriteiten, en de praktische haalbaarheid. 18

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Peter Brouwer Zoetermeer, april 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat

Nadere informatie

Ergernissen van ondernemers in het MKB Minirapportage

Ergernissen van ondernemers in het MKB Minirapportage Ergernissen van ondernemers in het MKB Minirapportage drs. C.M. Wiggers Zoetermeer, augustus 2003 Nummer: M200304 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Gelderland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Gelderland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Drenthe

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Drenthe Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Limburg

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Limburg Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Flevoland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Flevoland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) prognose 2006 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Universiteit van Amsterdam, INTT De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

BNA Conjunctuurmeting

BNA Conjunctuurmeting BNA Conjunctuurmeting September 2011 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36 66 F 020 555 36

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, oktober 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Hogeschool van Amsterdam

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Hogeschool van Amsterdam Tevredenheidsonderzoek 2015 / 2016 Hogeschool van Amsterdam Zoetermeer, woensdag 9 november 2016 In opdracht van Hogeschool van Amsterdam De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Studiecentrum Talen Eindhoven bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen De verantwoordelijkheid voor

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Saxion

Tevredenheidsonderzoek Saxion Tevredenheidsonderzoek 2015 Saxion Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Saxion De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

De oudere starter in Nederland Quick Service

De oudere starter in Nederland Quick Service De oudere starter in Nederland Quick Service Heleen Stigter Zoetermeer, januari 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Kengetallen ondernemerschap

Kengetallen ondernemerschap Kengetallen ondernemerschap Tabellenboek drs. N.G.L. Timmermans R. in 't Hout K. Bakker drs. W. H.J. Verhoeven Zoetermeer, 14 augustus 2009 Dit onderzoek is gefinancierd door het Ministerie van Economische

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) Prognose 2005 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2006 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC Nijmegen sector Re-integratie en Educatie

Tevredenheidsonderzoek ROC Nijmegen sector Re-integratie en Educatie Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC Nijmegen sector Re-integratie en Educatie Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van ROC Nijmegen sector Re-integratie en Educatie De verantwoordelijkheid voor

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Zoetermeer, vrijdag 13 november 2015 In opdracht van Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland Innovatie in het MKB in C10978 Petra Gibcus en Yvonne Prince Zoetermeer, 16 juli 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok

Tevredenheidsonderzoek De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok Zoetermeer, maandag 3 augustus 2015 In opdracht van De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok De verantwoordelijkheid voor de

Nadere informatie

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1096-8 Rapportnummer : A201363 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Tevredenheidsonderzoek 2012 Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Zoetermeer, maandag 4 februari 2013 In opdracht van Jobcoach organisatie Trace Daelzicht De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

De stand van Mediation in Nederland

De stand van Mediation in Nederland De stand van Mediation in Nederland drs. R.J.M. Vogels Zoetermeer, 17 november 2011 In opdracht van het Nederlands Mediation Instituut (NMI). De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC De Leijgraaf Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van ROC De Leijgraaf De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, 5 juli 2013 Rapportnummer : A201337 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Cliëntenaudit Bureau ABC

Cliëntenaudit Bureau ABC Cliëntenaudit Bureau ABC 2014 Zoetermeer 17 april 2015 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties

Nadere informatie

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten Evaluatie campagne Doe meer met Afval mening betrokken gemeenten Zoetermeer, 10 maart 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

Stemming onder ondernemers in het MKB

Stemming onder ondernemers in het MKB Stemming onder ondernemers in het MKB ISBN : 978-90-371-1130-9 Rapportnummer : A201424 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia

Nadere informatie

Benchmark klanten Qredits

Benchmark klanten Qredits Benchmark klanten Qredits Lia Smit Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201308 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl). Voor alle

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / De Nieuwe Werkgever

Tevredenheidsonderzoek 2014 / De Nieuwe Werkgever Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 De Nieuwe Werkgever Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van De Nieuwe Werkgever De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Effecten BTW-verandering op het gedrag van consumenten in de Schilders- en stukadoorsbranche drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, 23 maart 2012 Dit onderzoek is gefinancierd door CNV Vakmensen, FNV

Nadere informatie

Global Entrepreneurship Monitor 2002

Global Entrepreneurship Monitor 2002 Global Entrepreneurship Monitor 2002 Niels Bosma Zoetermeer, 14 november 2002 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Uitgevoerd in opdracht van Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Zoetermeer, 17 september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Nieuwland Opleidingen B.V.

Tevredenheidsonderzoek Nieuwland Opleidingen B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 Nieuwland Opleidingen B.V. Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Nieuwland Opleidingen B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015 Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar René Vogels Zoetermeer, 10 april De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen,

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC Alfa-college, unit Educatie

Tevredenheidsonderzoek ROC Alfa-college, unit Educatie Tevredenheidsonderzoek 2014 ROC Alfa-college, unit Educatie Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van ROC Alfa-college, unit Educatie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Wajong Talenten B.V.

Tevredenheidsonderzoek Wajong Talenten B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 Wajong Talenten B.V. Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Wajong Talenten B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Friesland College, FC-Extra,School voor Volwasseneneducatie

Tevredenheidsonderzoek Friesland College, FC-Extra,School voor Volwasseneneducatie Tevredenheidsonderzoek 2014 Friesland College, FC-Extra,School voor Volwasseneneducatie Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Friesland College, FC-Extra,School voor Volwasseneneducatie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV Tevredenheidsonderzoek 2015 AM Werk Reïntegratie BV Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van AM Werk Reïntegratie BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Jobcoach Company

Tevredenheidsonderzoek Jobcoach Company Tevredenheidsonderzoek 2014 Jobcoach Company Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Jobcoach Company De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie Tevredenheidsonderzoek 2015 Rijn IJssel, Educatie & Integratie Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Rijn IJssel, Educatie & Integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages Tevredenheidsonderzoek 2014 STE Languages Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van STE Languages De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Minirapportage ir. C.C. van de Graaff drs. W.H.J. Verhoeven drs. P. Vroonhof K. Bakker Zoetermeer, 18 september 2002 Dit onderzoek is uitgevoerd

Nadere informatie

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven Lia Smit, Ro Braaksma, Pieter Fris Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1108-8 Rapportnummer : A201374

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Landstede

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Landstede Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Landstede Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Landstede De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2010 / Olympia uitzendbureau

Tevredenheidsonderzoek 2010 / Olympia uitzendbureau Tevredenheidsonderzoek 2010 / 2011 Olympia uitzendbureau Zoetermeer, donderdag 4 augustus 2011 In opdracht van Olympia uitzendbureau De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren ROC Mondriaan

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren ROC Mondriaan Tevredenheidsonderzoek 2010 Dienst inburgeren ROC Mondriaan Zoetermeer, vrijdag 4 februari 2011 In opdracht van ROC Mondriaan De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren ROC Midden Nederland Participatieopleidingen

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren ROC Midden Nederland Participatieopleidingen Tevredenheidsonderzoek 2010 Dienst inburgeren ROC Midden Nederland Participatieopleidingen Zoetermeer, vrijdag 4 februari 2011 In opdracht van ROC Midden Nederland Participatieopleidingen De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling Tevredenheidsonderzoek 2015 Stap.nu Reïntegratie & Counseling Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Stap.nu Reïntegratie & Counseling De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering Tevredenheidsonderzoek 2011 BHP Groep Loopbaanadvisering Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van BHP Groep Loopbaanadvisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia/Stratus.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Stichting ActiefTalent Zoetermeer, donderdag 21 mei 2015 In opdracht van Stichting ActiefTalent De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Plan B Loopbaanbegeleiding en re-integratie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Plan B Loopbaanbegeleiding en re-integratie Tevredenheidsonderzoek 2015 / 2016 Plan B Loopbaanbegeleiding en re-integratie Zoetermeer, donderdag 4 augustus 2016 In opdracht van Plan B Loopbaanbegeleiding en re-integratie De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Wajong Talenten B.V.

Tevredenheidsonderzoek Wajong Talenten B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014 Wajong Talenten B.V. Zoetermeer, zondag 3 mei 2015 In opdracht van Wajong Talenten B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek BrinQer Verzuim- en Re-integratiemanagement

Tevredenheidsonderzoek BrinQer Verzuim- en Re-integratiemanagement Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 BrinQer Verzuim- en Re-integratiemanagement Zoetermeer, maandag 3 augustus 2015 In opdracht van BrinQer Verzuim- en Re-integratiemanagement De verantwoordelijkheid voor

Nadere informatie

Conjunctuurpeiling BNA. Voorjaar René Vogels

Conjunctuurpeiling BNA. Voorjaar René Vogels Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2014 René Vogels Zoetermeer, 22 april 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Lest Best

Tevredenheidsonderzoek Lest Best Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Lest Best Zoetermeer, maandag 3 augustus 2015 In opdracht van Lest Best De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Brancheonderzoek BNA Conjunctuurmeting oktober 2012 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36 66

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Replooy re-integratie & coaching vof

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Replooy re-integratie & coaching vof Tevredenheidsonderzoek 2015 / 2016 Replooy re-integratie & coaching vof Zoetermeer, dinsdag 19 juli 2016 In opdracht van Replooy re-integratie & coaching vof De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust

Nadere informatie

Administratieve lasten Regeling invoer, uitvoer en verkeer van planten Nulmeting 2002

Administratieve lasten Regeling invoer, uitvoer en verkeer van planten Nulmeting 2002 Administratieve lasten Regeling invoer, uitvoer en verkeer van planten Nulmeting 2002 Frits Suyver Zoetermeer, 17 februari 2004 Dit onderzoek is gefinancierd door het Ministerie van Landbouw, Natuur en

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 P&M arbeidsreintegratie Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van P&M arbeidsreintegratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006

Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006 Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006 Gevolgen voor de werkgeversbijdrage voor het MKB en het grootbedrijf M. Folkeringa P.J.M. Vroonhof Zoetermeer, 30 december 2003 Bestelnummer: M200311

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Gezamenlijke ID Stichting (GIDS)

Tevredenheidsonderzoek Gezamenlijke ID Stichting (GIDS) Tevredenheidsonderzoek 2014 Gezamenlijke ID Stichting (GIDS) Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Gezamenlijke ID Stichting (GIDS) De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Staatvandienst B.V. Zoetermeer, donderdag 13 augustus 2015 In opdracht van Staatvandienst B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Nieuwe Koers BV

Tevredenheidsonderzoek Nieuwe Koers BV Tevredenheidsonderzoek 2014 Nieuwe Koers BV Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Nieuwe Koers BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

VBO Woonindex. Tweede kwartaal drs. P. Rosenboom

VBO Woonindex. Tweede kwartaal drs. P. Rosenboom VBO Woonindex Tweede 2008 drs. P. Rosenboom Zoetermeer, 10 juli 2008 In opdracht van VBO Makelaars. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Coaching en Advisering Zoetermeer, zondag 3 augustus 2014 In opdracht van Coaching en Advisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Second Opinion Achter de Lange Stallen

Second Opinion Achter de Lange Stallen Second Opinion Achter de Lange Stallen Henk J. Gianotten Capelle aan den IJssel, 5 februari 2013 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Henk Gianotten. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Stichting Libra Revalidatie & Audiologie

Tevredenheidsonderzoek Stichting Libra Revalidatie & Audiologie Tevredenheidsonderzoek 2015 Stichting Libra Revalidatie & Audiologie Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Stichting Libra Revalidatie & Audiologie De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Work Solutions Nederland BV

Tevredenheidsonderzoek Work Solutions Nederland BV Tevredenheidsonderzoek 2014 Work Solutions Nederland BV Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Work Solutions Nederland BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Bram van der Linden Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1107-1 Rapportnummer : A201373 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / CS Works B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2015 / CS Works B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 / 2016 CS Works B.V. Zoetermeer, donderdag 4 augustus 2016 In opdracht van CS Works B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek id Plein

Tevredenheidsonderzoek id Plein Tevredenheidsonderzoek 2015 id Plein Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van id Plein De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Arbo Coaching B.V. Zoetermeer, maandag 20 juli 2015 In opdracht van Arbo Coaching B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching Tevredenheidsonderzoek 2009 Zoetermeer, 19 mei 2010 In opdracht van De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek WNK Personeelsdiensten

Tevredenheidsonderzoek WNK Personeelsdiensten Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 WNK Personeelsdiensten Zoetermeer, zondag 25 oktober 2015 In opdracht van WNK Personeelsdiensten De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek NCB Projecten BV

Tevredenheidsonderzoek NCB Projecten BV Tevredenheidsonderzoek 2015 NCB Projecten BV Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van NCB Projecten BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013 Baanfit verzuim en re-integratie Zoetermeer, zaterdag 20 juli 2013 In opdracht van Baanfit verzuim en re-integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten Tevredenheidsonderzoek 2014 SWA HR Diensten Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van SWA HR Diensten De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB M200616 De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB dr. J.M.P. de Kok drs. J.M.J. Telussa Zoetermeer, december 2006 Prestatieverhogend HRM-systeem MKB-bedrijven met een zogeheten 'prestatieverhogend

Nadere informatie

MKB in regionaal perspectief 2006

MKB in regionaal perspectief 2006 MKB in regionaal perspectief 2006 Zoetermeer, juli 2006 ISBN: 90-371-0971-3 Bestelnummer: A200606 Prijs: 25,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd

Nadere informatie

Kostenstructuur zand en grindvaart 2015 en raming 2016

Kostenstructuur zand en grindvaart 2015 en raming 2016 Kostenstructuur zand en grindvaart 2015 en raming 2016 Uitgave januari 2016 Rapport uitgebracht aan: Centraal Bureau voor de Rijn- en Binnenvaart W. van der Geest C11540/2015/0187 Zoetermeer, 29 januari

Nadere informatie

De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit

De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit Minirapportage drs. W.H.J Verhoeven dr. R.G.M. Kemp drs. H.H.M. Peeters Zoetermeer, 26 september 2002 Deze studie

Nadere informatie

Minirapportage biomaterialen

Minirapportage biomaterialen Minirapportage biomaterialen Arnoud Muizer Zoetermeer, juni 2013 ISBN-nummer : 978-90-371-1067-8 Rapportnummer : A201325 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. Oog voor werk

Tevredenheidsonderzoek 2014. Oog voor werk Tevredenheidsonderzoek 2014 Oog voor werk Zoetermeer, vrijdag 30 januari 2015 In opdracht van Oog voor werk De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB Starters

Financieringsmonitor MKB Starters Financieringsmonitor MKB Starters Starters en gevestigd MKB vergeleken Pim van der Valk Lia Smit Zoetermeer, 19 januari 2010 Dit onderzoek is gefinancierd door Ministerie van Economische Zaken Programmaonderzoek

Nadere informatie

Financiering bij familiebedrijven

Financiering bij familiebedrijven Financiering bij familiebedrijven Ro Braaksma Zoetermeer, 23 september 2011 Dit onderzoek is gefinancierd door het Centrum van het Familiebedrijf. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM.

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB

Financieringsmonitor MKB M200901 Financieringsmonitor MKB Eerste resultaten, december 2008 dr. J. Meijaard drs. W.D.M. van der Valk Zoetermeer, januari 2009 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Onderchap,

Nadere informatie

EINDRAPPORT EVALUATIE PROGRAMMAONDERZOEK MKB EN ONDERNEMERSCHAP. Drs. M. Pen Mevrouw drs. M.W.G. Steinmeijer Dr. ir. M. Verweij

EINDRAPPORT EVALUATIE PROGRAMMAONDERZOEK MKB EN ONDERNEMERSCHAP. Drs. M. Pen Mevrouw drs. M.W.G. Steinmeijer Dr. ir. M. Verweij EINDRAPPORT EVALUATIE PROGRAMMAONDERZOEK MKB EN ONDERNEMERSCHAP Utrecht, 16 juli 2004 Drs. R.C. van der Mark Drs. M. Pen Mevrouw drs. M.W.G. Steinmeijer Dr. ir. M. Verweij 26990 EINDRAPPORT EVALUATIE PROGRAMMAONDERZOEK

Nadere informatie

Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004

Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004 Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004 Hoofdrapport Samenstelling: Dr. L. Broersma & Drs D. Stelder, Sectie Ruimtelijke Economie, FEW, RuG Prof. Dr. J. van Dijk, Faculteit der Ruimtelijke Wetenschappen,

Nadere informatie

Strategie en innovatie Gebruik van managementtechnieken voor bepaling van de innovatiestrategie in het MKB

Strategie en innovatie Gebruik van managementtechnieken voor bepaling van de innovatiestrategie in het MKB Strategie en innovatie Gebruik van managementtechnieken voor bepaling van de innovatiestrategie in het MKB ir. C.C. van de Graaff Zoetermeer, april 2003 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Rekenkamercommissie Wijdemeren

Rekenkamercommissie Wijdemeren Rekenkamercommissie Wijdemeren Protocol voor het uitvoeren van onderzoek 1. Opstellen onderzoeksopdracht De in het werkprogramma beschreven onderzoeksonderwerpen worden verder uitgewerkt in de vorm van

Nadere informatie

Horizontaal toezicht. Samenwerken vanuit vertrouwen

Horizontaal toezicht. Samenwerken vanuit vertrouwen Horizontaal toezicht Samenwerken vanuit vertrouwen 12345 "Bij gaat het om wederzijds vertrouwen tussen belastingplichtige en Belastingdienst, het scherper naar elkaar aangeven wat ieders verantwoordelijkheden

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2009. Renga BV

Tevredenheidsonderzoek 2009. Renga BV Tevredenheidsonderzoek 2009 Zoetermeer, 1 juni 2010 In opdracht van De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in

Nadere informatie

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst M200803 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Bedrijfsstrategieën in het MKB drs. M. Mooibroek Zoetermeer, juli 2008 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Ongeveer de helft van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

Business Continuity Management conform ISO 22301

Business Continuity Management conform ISO 22301 Business Continuity Management conform ISO 22301 Onderzoek naar effecten op de prestaties van organisaties Business continuity management gaat over systematische aandacht voor de continuïteit van de onderneming,

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Loopbaankamer

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Loopbaankamer Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Loopbaankamer Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van Loopbaankamer De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Zoetermeer, 6 juni 2013 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust

Nadere informatie

M200704. Markt- en klantgerichtheid in het MKB. drs. S.C. Oudmaijer

M200704. Markt- en klantgerichtheid in het MKB. drs. S.C. Oudmaijer M200704 Markt- en klantgerichtheid in het MKB drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, februari 2007 Markt- en klantgerichtheid in het MKB In de rapportage beschrijft EIM drie indicatoren om de klant- en marktgerichtheid

Nadere informatie

I nventarisatie onderzoeksinstellingen in de bouwnijverheid. r(br Stichting Bouwresearch. Copyright SBR, Rotterdam

I nventarisatie onderzoeksinstellingen in de bouwnijverheid. r(br Stichting Bouwresearch. Copyright SBR, Rotterdam I nventarisatie onderzoeksinstellingen in de bouwnijverheid 158 r(br Stichting Bouwresearch rapporteurs: ir. M. G. M. Nelissen mw. J. Haverkamp Twijnstra Gudde NV Inventarisatie onderzoeksinstellingen

Nadere informatie