IPS warmteterugwinning

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "IPS warmteterugwinning"

Transcriptie

1 IPS warmteterugwinning Eindrapportage IPS Opdrachtgever Energiecentrum Midden- en Kleinbedrijf Contactpersoon Martin Kloet Kenmerk R056075aaA4.tvr Datum 31 maart 2011 Auteur T.W. van Rossum BSc ing. H.J.M. Schepers Kelvinbaan 40, 3439 MT Nieuwegein Postbus 1475, 3430 BL Nieuwegein T (030) F (030) E Bank KvK BTW NL B01

2 Samenvatting Doel en methode Het doel van het IPS-onderzoek bestaat uit het inventariseren van de aanwezige besparingstechnieken en het inventariseren van het theoretisch restwarmtepotentieel. Generiek zijn deze inventarisaties uitgevoerd binnen het MKB en specifiek bij MKB-bedrijven waarvan de brancheorganisaties zijn aangesloten bij Energiecentrum MKB middels een ondertekend convenant. Om de IPS-studie gestructureerd vorm te geven is gestart met de afbakening en definitie van de theoretische context. Focus hierbij is de definitie van restwarmte binnen dit project en de afbakening van de te onderzoeken doelgroep het MKB. De eerste fase van deze IPS bestaat uit een bureaustudie met als doel het ontwikkelen van een model voor de theoretische bepaling van het restwarmte potentieel in het MKB. Op basis van het model wordt een analyse gemaakt van kansrijke branches en processen binnen het MKB. In de tweede fase van de IPS is een praktijkonderzoek uitgevoerd om het model te toetsen. Tot slot is een literatuurstudie uitgevoerd naar beschikbare warmtetechnieken passend bij de resultaten van de bureaustudie en het praktijkonderzoek. Bureaustudie De volgende branches en bijhorende processen hebben de grootste potentie voor warmteterugwinning op basis van de bureaustudie. Deze branches zijn in een praktijkonderzoek nader in beeld gebracht. Branche (deel)proces Branchepotentieel (GJ/Jr) BOVAG perslucht FOCWA procesverwarming (spuiten) FOCWA perslucht FOSAG procesverwarming (spuiten) FOSAG perslucht KB motorwarmte KNS proceskoeling (koeling) KNS stoom (schoonmaakwater) KMU perslucht KMU procesverwarming (laser) KMU procesverwarming (lasrook) KMU procesverwarming (oven) NBOV proceskoeling (koelcel-/vitrine) NBOV procesverwarming (bakoven) NBOV/VBZ stoom (proces-/afvalwater) NRK stoom (matrijsverwarming) VOM procesverwarming (oven) R056075aaA4.tvr 31 maart

3 oven lassen laser stoom koeling motorwarmte spuiten perslucht BOVAG FOCWA FOSAG KB KNS KMU NBOV NRK VOM Praktijkonderzoek Na vergelijking van de resultaten uit de bureaustudie met het praktijkonderzoek kunnen de volgende zaken geconcludeerd worden. - De vrijkomende debieten bij ovens zijn over het algemeen te hoog in gewaardeerd. Veelal komt de inzetbare warmte vrij als rookgas. Deze debieten zijn zeer laag. De debieten die vrijkomen als gevolg van het proces, bijvoorbeeld het openen van een oven, zijn in praktijk ook lager dan in theorie aanvankelijk is aangenomen. - De aangenomen T bij (moffel)ovens is in de bureaustudie veel lager beoordeeld dan in praktijk blijkt te zijn. In de bureaustudie is als uitgangspunt 60 K gehanteerd, in praktijk (afhankelijk van de bedrijfssituatie, proces, etc.) komt dit meer in de richting van de 190 K. Dit heeft tezamen met de lagere debieten uit het voorgaande punt tot gevolg dat het potentieel van ovens veel lager is dan werd aangenomen. - De verwachte T (en daarmee het restwarmtepotentieel) van de lasrook is te verkeerd beoordeeld in de bureaustudie. Er is immers uitgegaan van een jaargemiddelde T van 2 K en daarbij behorende debiet. Uit de praktijkcasus is gebleken dat de restwarmte ( T en debiet) berekend moet worden gedurende het stookseizoen. Dit heeft als gevolg een hogere T en een lager debiet, waardoor het uiteindelijke restwarmtepotentieel hoger is dan in de bureaustudie is beoordeeld. - De hoeveelheid vrijkomende warme lucht als gevolg van het lasersnijproces is veel lager beoordeeld in de bureaustudie dan in praktijk het geval is. Ervan uitgaande dat een lasersnijmachine circa uur in bedrijf is komt hier jaarlijks 120 miljoen kubieke meter restwarmte vrij. De T is afhankelijk van het daadwerkelijk snijden of het standby staan van de machine. Hiermee is het jaarlijkse potentieel veel groter dan werd verwacht. - De vrijkomende warmte bij koelinstallaties is veel te laag beoordeeld in de bureaustudie. Als gevolg van het vrijwel constante gebruik, met als gevolg hiervan hoge jaarlijkse debieten, resulteert dit in een veel hogere restwarmtestroom. - De restwarmte van het proceswater (KNS, NBOV/VBZ) is in de bureaustudie lager beoordeeld dan in praktijk het geval is. Jaarlijkse worden er bij de verschillende branches duizenden kubieke meters water gebruikt bij onder meer het schoonmaken. Het inzetten van deze restwarmtestroom voor de voorverwarming van het aangevoerde water biedt grote besparingsmogelijkheden. R056075aaA4.tvr 31 maart

4 - De verwachte hoeveelheid vrijkomende restwarmte bij het persluchtproces is redelijk in overeenstemming met de praktijk. Deze hoeveelheid aan vrijkomende restwarmte is sterk afhankelijk van het type compressor en de processen waarvoor de lucht gebruikt wordt. Het ontwikkelde model uit de bureaustudie is aangepast op basis van het praktijkonderzoek. Literatuuronderzoek Uit het literatuuronderzoek naar beschikbare warmtetechnieken blijkt geconcludeerd te moeten worden dat bestaande technieken en/of principes veelal al jaren bekend zijn. Een tweede conclusie die getrokken kan worden is dat de rendementen voornamelijk tussen de 50 en 80% liggen. De laatste ontwikkelingen van de bekende technieken zijn veelal terug te vinden in combinaties van maatregelen, hierdoor lopen de rendementen sterk op (alsmede de investeringskosten). Bij de nieuwe technieken valt op dat warmteterugwinning in een steeds breder perspectief wordt getrokken. Naast de vrijkomende proceswarmte, worden ook toepassingen gezocht om productgerelateerde warmte in te zetten of om warmte te bundelen en indien noodzakelijk om te zetten in koude. Potentieel voor warmteterugwinning in het MKB In de volgende tabel is een matrix gemaakt waarin per deelproces is aangegeven welke vormen van warmteterugwinning er mogelijk zijn. De kolom [GJ] geeft het (gemiddelde) restwarmtepotentieel weer voor 1 proces binnen 1 bedrijf. De terugverdientijd (TVT) is weergegeven in jaren per techniek. Branche Deelproces [GJ] Techniek TVT [Jr] Opmerkingen KMU KMU KMU Procesverwarming (lasersnijden) Procesverwarming (ovens) Procesverwarming (lasrookafzuiging) Direct via luchtkanaal DEC-systeem Gebruik vrijkomende warmte voor drogen voorbehandeld product 2-6 NB* NB* 82 Warmtewiel 4-10 KMU Perslucht 50 Direct via luchtkanaal 2-6 FOCWA Ruimteverwarming (voorbewerking) 16 Best Beschikbare Techniek 1-5 Er zijn mogelijk bouwkundige aanpassingen nodig voor deze maatregel. Deze kunnen een grote invloed hebben op de terugverdientijd (hoge meerkosten). De toepassing van een DEC-systeem maakt het in theorie mogelijk om de vrijkomende restwarmte in te zetten voor kantoorverwarming. Eventuele lichte vervuiling wordt gefilterd middels het warmtewiel en eventuele filters. Door gereed product in een speciale kamer/ruimte af te laten koelen kan de afgegeven warmte nuttig worden toegepast, bijvoorbeeld voor het drogen van voorbehandelde producten of voorverwarming van water, dan wel naastliggende hallen. Warmte kan teruggewonnen worden middels ruimteafzuiging incl. WTW en/of voorzien van zuivering. Realiseerbaar via een luchtkanaal. Eventueel interne warmtelast maakt het minder toepasbaar. Relatief schone lucht. Door afzuiging via filters kan het direct terug geblazen worden in de werkplaats. Dit is BBT. R056075aaA4.tvr 31 maart

5 Branche Deelproces [GJ] Techniek TVT [Jr] Opmerkingen FOCWA Procesverwarming (spuitcabines) 47 Platen-/buizenwisselaar, warmtewiel, kanterm-systeem of een Twincoilsysteem kan de warmte terug worden gevoerd de werkplaats in. > 20 De afgevoerde lucht kan afvalstoffen van het verven bevatten. Dit bepaalt grotendeels de keuze voor de techniek en de bijbehorende installatiekosten. TVT lopen sterk uiteen, besparingen zijn beperkt. FOCWA Perslucht 20 Direct via luchtkanaal 2-6 Realiseerbaar via een luchtkanaal. NRK NRK Procesverwarming (spuitgieten) Procesverwarming (dakventilatie) Platen-/buizenwisselaar of Twincoil Warmtewiel, platenwisselaar of Twincoil. Met behulp van deze technieken kan de vrijkomende proceswarmte ingezet worden voor ruimteverwarming. Warmtenet > NRK Perslucht 48 Direct via een luchtkanaal 2-6 VOM Procesverwarming (spuitcabine) 82 Warmtewiel, platenwisselaar of Twincoil Heat pipe NB Het vrijkomende proces-/koelwater kan gebruikt worden om cv-water voor te verwarmen. NRK-bedrijven hebben over het algemeen een hoge interne warmtelast. Het overschot aan warmte kan vaak intern niet volledig gebruikt worden. De kosten voor een warmtenet zijn niet bekend. Deze warmte kan eenvoudig teruggewonnen worden. Echter door de hoge interne warmtelast is dit in praktijk niet altijd wenselijk. De vrijkomende warmte van een spuitcabine kan middels een warmtewiel gebruikt worden om de aangevoerde lucht voor ruimteverwarming voor te verwarmen (bij direct gestookte verwarming). Middels een heat pipe wordt voorkomen dat de ingaande en uitgaande luchtstroom vermengen, waardoor deze vuile lucht ingezet kan worden, bijv. t.b.v. ruimteverwarming. VOM Procesverwarming (ovens) 57 Gebruik vrijkomende warmte voor drogen voorbehandeld product VOM Perslucht 160 Direct via een luchtkanaal 2-6 VOM FOSAG FOSAG Procesverwarming (pons/laser) Procesverwarming (Straalcabine) Procesverwarming (Spuitwand) Direct via een luchtkanaal Warmtewiel of Twincoil > Warmtewiel of Twincoil > 20 Idem. FOSAG Perslucht 170 Direct via luchtkanaal 4-6 Door het gereed product in een speciale kamer/ruimte af te laten koelen kan de afgegeven warmte nuttig worden toegepast, bijvoorbeeld voor het drogen van voorbehandelde producten of voorverwarming van water, dan wel naastliggende hallen. Realiseerbaar via een luchtkanaal. Eventueel interne warmtelast maakt het minder toepasbaar. Realiseerbaar via een luchtkanaal. Eventueel interne warmtelast maakt het minder toepasbaar. De afgezogen lucht kan middels een warmtewiel of Twincoilsysteem worden ingezet om de toevoerlucht voor te verwarmen. Eenvoudig realiseerbaar tegen acceptabele kosten. Enkel toepasbaar tijdens het stookseizoen, gedurende de rest van het jaar lozen op de omgeving, t.b.v. van het binnenklimaat. R056075aaA4.tvr 31 maart

6 Branche Deelproces [GJ] Techniek TVT [Jr] Opmerkingen KNS KNS KB NBOV / VBZ Procesverwarming (afval-/proceswater) Proceskoeling (koelinstallaties) Procesverwarming (motorwarmte) Procesverwarming (afval-/proceswater) 1000 Platen-/buizenwisselaar Warmtenet Twincoil > Platen-/buizenwisselaar Platen-/buizenwisselaar (indien vervuild Twincoil of heat pipe) Het vrijkomende proceswater kan gebruikt worden voor de (voor)verwarming van het aanvoerwater. Er kunnen echter buffercapaciteiten nodig zijn, waardoor de investering oploopt. Bij zeer grote capaciteiten, indien het aanbod van warmte hoger is dan de vraag kan de toepassing van een warmtenet overwogen worden. De toepassing van een Twincoilsysteem maakt het mogelijk de vrijkomende warmte van de koelinstallaties elders nuttig toe te passen. De motor wordt gekoeld met beunwater. Dit water kan voordat het geloosd wordt, ingezet worden voor de (voor)verwarming van bijv. het cv-water. M.b.v. de platen-/buizenwisselaar kan de afgevoerde waterstroom het aanvoerwater verwarmen. Indien er sprake is van een vuil proces kan een Twincoilsysteem of een heat pipe gebruikt worden. Deze laatste twee technieken verhogen de investeringskosten aanzienlijk. NBOV / VBZ NBOV / VBZ Procesafzuiging 263 Proceskoeling (koelinstallaties) 441 Warmtenet Twincoil of Heat pipe Twincoil of heat pipe DEC-systeem of LBK incl. warmtepomp NBOV / Perslucht 156 Direct via een luchtkanaal 2-6 VBZ *NB, nader te bepalen. Over deze techniek zijn nog geen prijsgegevens bekend NB* Bij zeer grote capaciteiten, indien het aanbod van warmte hoger is dan de vraag kan de toepassing van een warmtenet overwogen worden. De proceslucht is over het algemeen vervuild. De toepassing van een gescheiden systeem (Twincoil of heat pipe) maakt WTW mogelijk. Middels een Twincoilsysteem kan de vrijkomende warmte gebruikt worden om andere ruimte te verwarmen. De vrijkomende warmte van de koeling kan ook gebruikt worden voor kantoorverwarming. Door toepassing van een DEC-systeem of LBK incl. warmtepomp kan de relatief laagwaardige warmte nuttig worden toegepast. Conclusie Binnen de aangesloten branches van Energiecentrum MKB is een zeer grote potentie voor het terugwinnen van restwarmte. Na afbakening binnen deze studie zijn er in totaal 30 brancheorganisaties en de daarbij aangesloten bedrijven geëvalueerd. Hieruit zijn uiteindelijk 24 processen (binnen de diverse branches) naar voren gekomen, waarbij de restwarmteproductie en de potentie om deze warmte terug te winnen substantieel is. R056075aaA4.tvr 31 maart

7 Binnen deze 24 processen gaat het om een theoretisch potentieel van ruim 33 miljoen GJ wat neerkomt op circa miljoen m 3 aardgas. Dit geeft een theoretisch besparingspotentieel van 11% op het jaarlijks aardgasverbruik door de industrie. Het effectief toepassen van het potentieel is in veel gevallen echter slechts beperkt mogelijk. In de aanbevelingen gaan wij in op de direct beschikbare mogelijkheden en de mogelijkheden die verder onderzocht moeten worden. Aanbevelingen Om te komen tot brede implementatie van de toepassing van warmtetechnieken in het MKB zijn de volgende aanbevelingen gedaan: - Invulling geven aan generieke kennisoverdracht over het potentieel aan restwarmte, de doelgroep hiervoor en de mogelijkheden voor het toepassen van warmtetechnieken. - Specifieke kennisoverdracht op bedrijfsniveau in de vorm van een digitaal model (scan) waarmee direct potentieel kan worden bepaald. - Genereren van een branchegericht aanbod van warmtetechnieken voor de combinaties van proces en techniek met een terugverdientijd van minder dan 10 jaar. Het betreft hier lasersnijden en lassen binnen de metaal, de voorbewerking bij spuitcabines en het industrieel gebruik van perslucht. - Vormgeven van regionale clusterprojecten waarbij één of meerdere warmteleveranciers aanwezig zijn met een hoog potentieel aan restwarmte en een beperkte eigen warmtevraag. - Verdere innovatie voor het toepassen van warmtenetten stimuleren. R056075aaA4.tvr 31 maart

8 Inhoudsopgave 1 Inleiding Aanleiding Doel en fasering IPC Doel Opzet van de studie Uitgangspunten Afbakening Restwarmte MKB Bepaling scope Nadere verdieping scope Technieken Historisch energieverbruik in Nederland Bureaustudie Inleiding Bepaling van de RPS Werkwijze Resultaten Bepaling van het restwarmtepotentieel Werkwijze Resultaten Conclusie Praktijkonderzoek Inleiding Werkwijze Resultaten Conclusie Conclusies praktijkonderzoek Conclusies praktijk in relatie tot de bureaustudie Warmtetechnieken Inleiding Werkwijze Resultaten Huidige technieken Toekomstige technieken Conclusie Resultaten Conclusies en aanbevelingen Conclusies...53 R056075aaA4.tvr 31 maart

9 7.2 Aanbevelingen Referenties...55 Bijlagen Bijlage I Opgenomen branches/processen in bureauonderzoek Bijlage II SBI '93 Categorie D Industrie Bijlage III Individuele rapportages bedrijfsbezoeken R056075aaA4.tvr 31 maart

10 Verklarende woordenlijst Kwartielberekening Restwarmte Het verdelen van een dataset in kwartielen, ofwel kwarten. Restwarmte is enkel de warmte die nog kan worden teruggewonnen uit een procesverlatende massastroom. Alle niet terugwinbare warmte wordt afvalwarmte genoemd 1. Hierbij geldt dat de temperatuur van de restwarmte groter moet zijn dan de omgevingstemperatuur. Volgens de formule: Q (kjoules) = T [K] * V (m 3 /jr) * m (kg) * C (kj/kg,k) 2 Gemiddeld bedrijf Hoog-/laagwaardige restwarmte Scope Restwarmtepotentie score (RPS) Theoretisch restwarmtepotentieel (Q b ) Temperatuursverschil T Theoretisch besparingspotentieel Het beschouwen van bedrijven die hetzelfde proces uitvoeren binnen dezelfde branche als homogeen. Zie hoofdstuk voor een nadere toelichting. Hoogwaardige restwarmte is restwarmte met een temperatuur hoger dan 400 C. Laagwaardige restwarmte, is restwarmte met een temperatuur tussen de 70 C en 400 C 3. Bereik (het bereik van de IPS) De verwachte restwarmte bij een bepaald proces, weergegeven in een score. De score is bepaald door iedere restwarmtestroom te beoordelen op kwaliteit, kwantiteit, continuïteit en temperatuur. Hoe hoger de score hoe hoger het besparingspotentieel, hoe hoger de RPS. De hoeveelheid beschikbare restwarmte per proces, per branche, weergegeven in GJ per jaar volgens de hierboven beschreven formule. Zonder rekening te houden met verliezen en gelijktijdigheid warmtevraag-/ aanbod, derhalve het theoretisch restwarmtepotentieel Het verschil in temperatuur tussen de restwarmtestroom en de omgevingstemperatuur Het totaal aan vervangbare warmte in m 3 aardgas per jaar, zonder rekening te houden met verliezen en gelijktijdigheid warmtevraag-/aanbod. 1. Anema, A.O., Vlieg, F., Techniek Inventarisatie WTW, Uitgaande van constante temperatuur en druk 3. BREF, Energy Efficiency pag , 2009 R056075aaA4.tvr 31 maart

11 1 Inleiding 1.1 Aanleiding Met betrekking tot warmteterugwinning is veel (theoretische) kennis beschikbaar over beschikbare technieken en rendementen. In de bebouwde omgeving heeft warmteterugwinning een grote vlucht genomen door aanscherping van de EPC-normen en de sterke doorontwikkeling van de techniek, gericht op grootschalige klimaatbeheersing binnen de bebouwde omgeving 4. Binnen het Middenen Kleinbedrijf (MKB) blijft warmteterugwinning (WTW) echter steken op een enkel voorbeeldproject binnen de branche 5. Blijkbaar is er sprake van belemmeringen voor een brede toepassing binnen de branche. Waar komen deze belemmeringen vandaan? Wordt dit gevoed door een gebrek aan (technische-) kennis, het ontbreken van de wil tot energiebesparing of zijn er nog andere financiële en/of technische oorzaken te benoemen? Uit onderzoek van onder andere Hungerford en Volk 6 blijkt dat individuele kennis over milieuonderwerpen een belangrijke factor is bij het nemen van beslissingen over gerelateerde onderwerpen. Het blijkt dat in veel gevallen de kennis met betrekking tot de mogelijkheden van energiebesparing (bijv. warmteterugwinning) niet voldoende aanwezig is bij ondernemers 7. Cotrell heeft aangetoond dat indien er meer kennis aanwezig is bij mensen (ondernemers), er proactiever milieugedrag zichtbaar is 8. Dit impliceert dat het verhogen van kennis er toe zou moeten leiden dat er meer energiebesparende maatregelen getroffen worden. De toepassing van energiebesparende maatregelen is daarnaast ook sterk afhankelijk van de rentabiliteit van de maatregel 9 en de financiële middelen van de ondernemer 10. Zo komt uit hiervoor aangehaald onderzoek onder meer naar voren dat 62% van de ondervraagde ondernemers uit de glastuinbouw de rentabiliteit van de maatregel als belangrijkste eis van de investering noemde. Naast de financiële afwegingen speelt (het gebrek aan) kennis een groot belang bij het uitvoeren van energiebesparende maatregelen. Voor Stichting Energiecentrum Midden- en Kleinbedrijf (hierna Energiecentrum MKB) is dit de aanleiding geweest om deze lacune op te vullen, met betrekking tot warmteterugwinning, door middel van het inzichtelijk maken van de energiebesparende mogelijkheden voor de ondernemer uit het MKB en de hieraan verbonden eventuele noodzakelijke (technische) innovatie. 4. Energiecentrum, Energiecentrum, Hungerford, H.R., Volk, T.L., Marktplan Adviesgroep, Cotrell, S., Verstegen et all, Marktplan Adviesgroep, 1998 R056075aaA4.tvr 31 maart

12 De opvulling van de lacune geschiedt middels het traject InnovatiePrestatieContracten, ook wel IPC-regeling genoemd. Centraal in de IPC-regeling staat samenwerking en kennisoverdracht. Deze samenwerking wordt gezocht door het samenbrengen van kennisnetwerken, zoals adviesbureaus en installateurs met een groep van ondernemers. Met als doel om gezamenlijk tot de ontwikkelingen en toepassingen van innovatieve warmteterugwinning technieken te komen. 1.2 Doel en fasering IPC De IPC is bedoeld voor meerjarige innovatietrajecten van groepen MKB-ondernemers, onder begeleiding van een penvoerder (in dit geval het Energiecentrum). Dit rapport maakt onderdeel uit van de zogenoemde pre-ipc-fase. De IPC-regeling kent twee fasen: de pre-ipc-fase (voorbereiding) en de IPC-fase (uitvoering). De pre-ipc-fase is bedoeld als voorbereiding op een IPC-project. Deze fase kan bestaan uit de volgende onderdelen: 1. Een InnovatiePositieStudie (IPS): het inventariseren van de innovatiekansen voor de (potentiële) IPC-deelnemers. Hierbij worden de recente ontwikkelingen in de markt, de technologische ontwikkelingen en de potentie in kaart gebracht. Het resultaat van deze studie is een aantal business cases die de basis vormt voor de collectieve projecten. 2. Het samenbrengen van deelnemers: de groep moet bestaan uit 15 tot 35 deelnemers. De penvoerder helpt potentiële deelnemers bij het opstellen van hun individuele innovatieplannen en zorgt voor collectieve projecten. 3. Kennisoverdracht: de penvoerder mag kennis (bijvoorbeeld de kennis die voortkomt uit de IPS) overdragen aan potentiële deelnemers en andere belangstellenden. 4. Kennisoverdracht IPC-fase: als de deelnemers toestemming geven, mag ook de kennis voortkomend uit de IPC-fase worden verspreid onder de deelnemers en andere belangstellenden. Vervolgens worden in de IPC-fase de innovatieplannen uitgevoerd. Zoals gezegd betreft de voorliggende rapportage fase 1 van de pre-ipc, de IPS. 1.3 Doel De focus van het IPS-onderzoek ligt op het inventariseren van de aanwezige besparingstechnieken en het inventariseren van het theoretisch restwarmtepotentieel. Generiek zijn deze inventarisaties uitgevoerd binnen het MKB en specifiek bij MKB-bedrijven waarvan de brancheorganisaties zijn aangesloten bij het Energiecentrum MKB middels een ondertekend convenant. De resultaten van het onderzoek moeten praktisch bruikbaar zijn voor fase twee en drie van de pre-ipc. Conform het projectplan worden de bevindingen uit het IPS-onderzoek gebruikt om een aantal werksessies te overleggen. Gedurende deze werksessies wordt in overleg met het MKB en de relevante marktpartijen gekeken welke implementatiemogelijkheden en belemmeringen er zijn en hoe deze kunnen worden beperkt. De resultaten van deze werksessies zijn niet opgenomen in dit rapport. R056075aaA4.tvr 31 maart

13 1.4 Opzet van de studie Om de IPS-studie gestructureerd vorm te geven is gestart met de afbakening en definitie van de theoretische context. Focus hierbij is de definitie van restwarmte binnen dit project en de afbakening van de te onderzoeken doelgroep het MKB. De eerste fase van deze IPS bestaat uit een bureaustudie met als doel het ontwikkelen van een model voor de theoretische bepaling van het restwarmtepotentieel in het MKB. Op basis van het model wordt een analyse gemaakt van kansrijke branches en processen binnen het MKB. In de tweede fase van de IPS is een praktijkonderzoek uitgevoerd om het model te toetsen. Tot slot is een literatuurstudie uitgevoerd naar beschikbare warmtetechnieken passend bij de resultaten van de bureaustudie en het praktijkonderzoek. R056075aaA4.tvr 31 maart

14 2 Uitgangspunten 2.1 Afbakening Restwarmte Het onderzoek richt zich op een inventarisatie van enerzijds; (a) het besparingspotentieel aan restwarmte binnen het MKB en anderzijds; (b) het inventariseren van de meest gangbare technieken voor het nuttig toepassen van deze restwarmte. Figuur 2.1 Energiestroom 11 In figuur 2.1 is de energiestroom weergegeven. Zichtbaar is dat primaire energie (eventueel na omzetting, bijvoorbeeld naar elektriciteit) gebruikt wordt in de final use fase voor onder meer procesverwarming (process heat), directe verwarming (direct heat), etc. Het besparingspotentieel aan restwarmte binnen het MKB bevindt zich (aangegeven met rode cirkel) in de verliezen die vrijkomen bij de uitgevoerde processen. Het kwantificeerbaar maken van deze restwarmtestroom is het primaire doel (a) van deze studie. 11. BREF, Energie Efficiency, februari 2009 R056075aaA4.tvr 31 maart

15 2.1.2 MKB Het MKB, bedrijven tot 250 medewerkers, bestaat in Nederland uit ca ondernemingen, dat neerkomt op 99.7% van het totaal aan ondernemingen 12. Het MKB wordt voor deze studie verder afgebakend door enkel MKB-bedrijven te analyseren, welke zijn aangesloten bij een brancheorganisatie die op haar beurt een convenant heeft afgesloten met Energiecentrum MKB. Deze organisaties hebben een brede vertegenwoordiging binnen de branche en geven daarmee een representatieve afspiegeling van de branche. Bij het Energiecentrum zijn 60 brancheorganisaties aangesloten, welke circa ondernemingen vertegenwoordigen Bepaling scope Om zo gericht mogelijk inzichtelijk te krijgen waar inzetbare restwarmtestromen zich voordoen is vooraf de scope van de IPS verder toegespitst. Het onderzoek richt zich op processen waarbij substantieel restwarmte vrijkomt én waarbij een nuttig hergebruik nog niet of nauwelijks wordt ingezet. Standaardprocessen waarbij reeds veel commerciële toepassingen zijn, worden niet meegenomen. Concreet betekent dit dat onder meer gebouwventilatie niet mee wordt genomen in de IPS. De scope van het onderzoek betreft uiteindelijk 30 branches, waarbij in totaal 56 verschillende processen zijn te onderscheiden. Ter herinnering: het doel van het onderzoek is om de theoretische potentie aan restwarmte in beeld te brengen, waarvoor hergebruik van restwarmte geen gemeengoed is. In bijlage I is een overzicht opgenomen van de branches binnen de scope, deze selectie is gemaakt op basis van beschikbare informatie bij de verschillende accountmanagers bij Energiecentrum MKB Nadere verdieping scope Binnen de geselecteerde branches heerst een grote diversiteit aan bedrijven, waarbij de processen sterk uiteenlopen per bedrijf binnen eenzelfde branche. Om toch een reële inschatting te kunnen maken van de hoeveelheid restwarmte binnen een branche, zonder de bedrijven als homogeen te beschouwen is op basis van branchegegevens een inschatting gemaakt van het aantal lidbedrijven (in percentages) dat een bepaald restwarmte proces uitvoert. Ter verduidelijking van het afbakeningsproces een voorbeeld. De Koninklijke Metaal Unie (KMU) heeft een convenant afgesloten met Energiecentrum MKB. Bij deze branche zijn circa bedrijven aangesloten. Voor deze branche is een vijftal restwarmtestromen gedefinieerd te weten: 1) de warmte welke vrijkomt bij het moffelproces, 2) lasersnijden (of vergelijkbare plaatbewerking), 3) afzuiging bij spuiten, 4) lasrookafzuiging en 5) perslucht. Aan de hand van kengetallen, ervaringsgegevens en branche-informatie is geschat hoeveel procent van de lidbedrijven bepaalde processen uitvoert. Zo is geschat dat circa 5% van deze bedrijven beschikt over het moffelproces. 12. MKB Nederland, Kerngegeven MKB Corporate Brochure Energiecentrum, 2009 R056075aaA4.tvr 31 maart

16 Opgemerkt dient te worden dat er per proces geen onderscheid is gemaakt in verschillen tussen bedrijven binnen dezelfde branche voor hetzelfde proces. Er wordt namelijk uitgegaan van een gemiddeld bedrijf. Ter illustratie een voorbeeld. Wanneer 5% van de KMU lidbedrijven een moffeloven in bedrijf heeft, worden deze bedrijven beoordeeld als zijnde identiek. Voor de berekening van de restwarmte wordt eenmalig de T, het debiet enzovoort bepaald, het restwarmtepotentieel van het gemiddelde bedrijf. Het restwarmtepotentieel voor de branche wordt vervolgens bepaald door vermenigvuldiging met 5% van Vaak worden processen of installaties gebruikt voor een branchespecifieke toepassing, waardoor eenzelfde proces een heel andere invulling krijgt binnen een andere branche. Hierdoor is de bijhorende restwarmtestroom ook van een andere aard. Daardoor wordt in tegenstelling tot het identiek beschouwen van processen binnen dezelfde branche, onderscheid gemaakt tussen dezelfde processen, maar dan uitgevoerd door verschillende branches. Hieronder is wederom een voorbeeld opgenomen ter illustratie. Het debiet van de restwarmtestroom bij compressoren is onder meer afhankelijk van het type compressor en de inschakeltijd. Zo is bijvoorbeeld het gemiddelde debiet van de compressoren binnen de VACO-branche (grotendeels zuigercompressoren) lager dan het gemiddelde debiet van compressoren binnen de KMU (veelal schroefcompressoren) Technieken De bekende technieken op het gebied van warmteterugwinning zijn beoordeeld op toepasbaarheid, kostprijs en rendement binnen de geselecteerde processen. Deze beoordeling is gemaakt door de bestaande technieken te inventariseren vanuit de literatuur en te toetsten op toepasbaarheid, rendement en kostprijs. Wanneer in een later stadium van de pre-ipc ondernemers en kennisleveranciers (onder meer installateurs) bijeenkomen zal deze toetsing geverifieerd worden met diverse leveranciers. Door de grote verscheidenheid aan systemen en bijbehorende toepassingsmogelijkheden valt niet uit te sluiten dat alle bestaande, dan wel beschikbare technieken zijn behandeld. Dit is opgenomen in hoofdstuk 5 van deze IPS-rapportage. 2.2 Historisch energieverbruik in Nederland Teneinde het besparingspotentieel in perspectief te kunnen plaatsen is in deze paragraaf een kort overzicht weergegeven van het landelijke historisch gasverbruik voor warmte, licht en kracht voor alle bedrijven met een SBI-code tussen de 15 t/m 37 (categorie Industrie D SBI 93). In bijlage II is opgenomen om welke typen bedrijven het gaat. R056075aaA4.tvr 31 maart

17 Figuur 2.2 Landelijk historisch aardgasverbruik industrie 14 Uit de kolom alle bedrijven blijkt dat in 2006 door de industrie 9.236,5 mln. m 3 aardgas werd gebruikt. De overige drie kolommen geven het verbruik waarbij onderscheid is gemaakt naar de grootte van de bedrijven. Ter informatie en verduidelijking van de gemaakte keuzes is ook het totale gasverbruik van de regionale netten (incl. huishoudens) en het hoofdnet (excl. elektriciteitscentrales, maar incl. grootverbruikers) in de onderstaande figuur opgenomen. Het grote verschil tussen figuur 2.2. en 2.3. is dat in figuur 2.3 ook het verbruik van huishoudens en het verbruik via het hoofdnet is meegenomen. Deze laatste categorie omvat de grootverbruikers. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om bedrijven zoals de hoogovens. Dit grote verschil drukt zich ook duidelijk uit in het verbruik, waarbij in 2006 alle aardgasgebruikers (excl. elektriciteitscentrales) circa 27 miljoen m 3 aardgas meer gebruiken dan alleen de industrie met SBI 93 code D. Figuur 2.3 Landelijk historisch aardgasverbruik hoofdnet en regionaal net 15. In de IPS wordt figuur 2.2 als uitgangspunt genomen omdat hierin specifiek het verbruik van een groot deel van de industrie is weergegeven. 14. Centraal Bureau voor de Statistiek, Centraal Bureau voor de Statistiek, 2010 R056075aaA4.tvr 31 maart

18 3 Bureaustudie 3.1 Inleiding In het eerste deel van de bureaustudie is berekend wat de verwachte restwarmte is per branche. Deze verwachte restwarmte wordt de restwarmtepotentie score (RPS) genoemd. In deel twee van de bureaustudie is voor de 25% hoogste RPS berekend hoeveel restwarmte (in GJ/jaar) potentieel beschikbaar is. Door de meest rendabele processen te selecteren wordt aansluiting gevonden bij de wens van het MKB, welke rentabiliteit bij energiebesparing zeer belangrijk acht. De berekening van de jaarlijks vrijkomende restwarmte noemen we het restwarmtepotentieel. Paragraaf 3.2. geeft de werkwijze en resultaten weer voor de berekening van de RPS. In paragraaf 3.3. worden vervolgens de berekening en bijhorende werkwijze toegelicht ter bepaling van het restwarmtepotentieel. In paragraaf 3.4 wordt afgesloten met een deelconclusie. 3.2 Bepaling van de RPS Werkwijze De eerste fase in de bureaustudie is de bepaling van de RPS bij de geselecteerde en aangesloten branches van energiecentrum MKB. Deze branches zijn geselecteerd conform de beschreven methode in hoofdstuk 2.1. De RPS is de verwachte restwarmtepotentie voor een bepaald proces en wordt bepaald aan de hand van een tweetal sets aan toetsingscriteria. De eerste set omvat de criteria van directe invloed op de hoeveelheid restwarmte (Q theoretisch ), de tweede set criteria welke directe invloed hebben op de toepasbaarheid van warmteterugwinning. Alvorens een toelichting te geven op deze twee sets van criteria wordt eerst een algemene toelichting gegeven. Algemeen Ieder proces wordt beoordeeld op een vijftal criteria, verdeeld over twee sets. Per criterium is een scoreschaal bepaald. In tabel 3.1 is een voorbeeld opgenomen van de vijfpunt scoreschaal voor het criterium kwantiteit. Voor de overige criteria is een vergelijkbare schaal opgesteld, echter niet altijd van vijf punten. Een nadere toelichting is opgenomen per criterium. Voor de eerste set criteria is aanvullend een weging opgenomen. Hiervoor is gekozen omdat de scores worden gegeven voor een bepaald bereik. Bijvoorbeeld alle processen met een debiet van tot m 3 /uur krijgen 2 punten. In praktijk zal echter het proces met het debiet van m 3 /hr hoger scoren dan het proces met een debiet van m 3 /hr. De weging heeft als doelstelling de scores meer in overeenstemming te krijgen met de realiteit. Dit is ook uitgevoerd voor de criteria temperatuur en warmte-inhoud. Eerste set criteria Onder de eerste set vallen de volgende criteria, kwantiteit (m 3 /hr), de fase en warmte-inhoud van het medium (gas of vloeistof), en de T van de restwarmte. Hieronder een korte toelichting van deze criteria. R056075aaA4.tvr 31 maart

19 Kwantiteit (m 3 /hr) Het volume van de restwarmtestroom. Per proces is bepaald in welke mate de restwarmte vrijkomt en is verdeeld in een vijftal categorieën met een daarbij behorende score. Zie tabel 2.1 voor het gehanteerde scoringssysteem voor kwantiteit bij lucht. Tabel 3.1 Kwantificering restwarmte volume Debiet (Bm 3 /h) lucht Debiet (m 3 /h) water Score , , > > 36 5 De weergegeven verdeling is gemaakt aan de hand van de overheidspublicatie Cijfers en Tabellen 16 voor het proces proceskoeling en de daarbij behorende debieten. Temperatuur ( T) Per proces is bepaald welke temperatuur de vrijkomende restwarmte heeft. Indien de temperatuur hoger is dan 400 C, spreken wij van hoogwaardige restwarmte en wordt een maximale score toebedeeld van 5. Aanvullend op de gehanteerde definitie (zie blz. 4) worden processen met een restwarmtetemperatuur tussen de 70 C en 400 C met een score van 3 punten gewaardeerd, als zijnde middelwaardig. Indien de restwarmte laagwaardig is, een temperatuur lager dan 70 C, wordt hier een score van 1 toegekend. Met deze extra staffeling wordt een betere aansluiting gerealiseerd met de praktijk, waarbij veel restwarmte vrijkomt met relatief lage temperaturen, van beneden de 70 C. Warmte-inhoud Dit criterium geeft de warmte-inhoud van de restwarmtestroom weer. De gehanteerde score ter bepaling van de RPS is geeft de verhouding weer tussen de soortelijke massa en de soortelijke warmte. Conform de formule (zie blz. 4), scoort een restwarmtestroom in gasvorm 1 punt en in vloeibare vorm 3.26 punten. Op basis van deze drie criteria is de vrijkomende restwarmte per proces per jaar geschat, Q theorie [GJ/jaar]. Tweede set criteria Vervolgens is Q theorie vermenigvuldigd met een tweetal criteria welke van directe invloed is op de toepasbaarheid van de restwarmte, namelijk de kwaliteit van de restwarmte en de mate waarin de warmte vrijkomt over de tijd. Ook van deze tweede set aan criteria is hieronder een korte toelichting opgenomen SenterNovem, 2007 R056075aaA4.tvr 31 maart

20 Kwaliteit Het criterium kwaliteit is van belang, doordat uit de praktijk blijkt dat vaak de toepassing van warmteterugwinning wordt beperkt door de kwaliteit 17 van de restwarmte. Derhalve is bepaald dat restwarmte welke direct inzetbaar is 2 punten scoort, indien er filters/reiniging noodzakelijk zijn/is volgt een lage score van 1. Continuïteit Hoe gelijkmatiger de restwarmtestroom beschikbaar is, des te geschikter deze is voor warmteterugwinning. Binnen dit criterium is onderscheid gemaakt tussen onregelmatig batchgewijs vrijkomende restwarmte wat een score van 1 krijgt, regelmatig batchgewijs vrijkomende restwarmte (bv per ploeg) wat een score van 3 krijgt en een continue stroom van restwarmte wat de maximale score van 5 krijgt. Na vermenigvuldiging van Q theoretisch met de scores voor Kwaliteit en Batch/Continue wordt de RPS bedrijf verkregen. Deze is ten slotte vermenigvuldigd met het aantal relevante leden binnen de brancheorganisatie, waardoor de RPS branche wordt verkregen, de uiteindelijke RPS voor de gehele branche. In onderstaande tabel 2.2 is een voorbeeldoverzicht opgenomen van de gehanteerde scoringsmethodiek. Tabel 3.2 Voorbeeld inventarisatie RPS Toetsingscriteria Branche Proces Aantal bedrijven % bedrijven proces Temperatuur Kwantiteit Warmte inhoud Qtheorie [GJ] Continuïteit Kwaliteit RPS bedrijf RPS branche NRK Stoom KMU Perslucht FOCWA Procesverwarming NBOV Procesverwarming (ovens) Toelichting tabel 3.2 Bij de NBOV (Nederlandse Brood- en banketbakkers Ondernemers Vereniging) zijn ca bedrijven aangesloten. Een gemiddeld bedrijf scoort bij het criteria hoog-/laagwaardig een 3. Het betreft hier de warmte welke vrijkomt bij de ovens met een gemiddelde temperatuur van 200 C. De kwantiteit van de warmte is vrij laag, deze komt enkel vrij gedurende het bakproces via de schoorsteen en bij open/sluiten van de oven. De warmte komt vrij in gasvorm, dit geeft een totaal aan geschatte warmte per bedrijf van 1.2 GJ per jaar BREF, Energy Efficiency, pag 163, 2009 R056075aaA4.tvr 31 maart

Workshop Metaalunie Gebruik restwarmte

Workshop Metaalunie Gebruik restwarmte Workshop Metaalunie Gebruik restwarmte Te gast bij: Terberg Benschop Kelvinbaan 40, Postbus 1461 3430 BL NIEUWEGEIN tel: +31 (0)30 693 00 55 fax: +31 (0)30 693 00 57 info@metaaladvies.nl www.metaaladvies.nl

Nadere informatie

WARMTE UIT KOUDE. Inzet van warmte uit koude (koelinstallaties) Kansen en rentabiliteit. warmte uit koude is geld waard

WARMTE UIT KOUDE. Inzet van warmte uit koude (koelinstallaties) Kansen en rentabiliteit. warmte uit koude is geld waard Inzet van warmte uit koude (koelinstallaties) Kansen en rentabiliteit warmte uit koude is geld waard Fons Pennartz (KWA) Jan Grift (Energy Matters) 1 Wetgeving & timing 1 januari 2010 (bij)vullen met nieuw

Nadere informatie

Restwarmte. Hoe zit dat nu met restwarmte in de oppervlaktebehandelende industrie? Robin Sommers, manager/sr. adviseur industrie

Restwarmte. Hoe zit dat nu met restwarmte in de oppervlaktebehandelende industrie? Robin Sommers, manager/sr. adviseur industrie Restwarmte Hoe zit dat nu met restwarmte in de oppervlaktebehandelende industrie? Robin Sommers, manager/sr. adviseur industrie Programma Intro Restwarmte Voorbeelden Aanpak Vragen / Animo toets Van Beek

Nadere informatie

De mechanische ventilatie type C is in te delen in twee stromingen die nog in de huidige huizen aanwezig zijn:

De mechanische ventilatie type C is in te delen in twee stromingen die nog in de huidige huizen aanwezig zijn: 1 Introductie In een huishouden is ventilatie nodig om ervoor te zorgen dat het huis van schone en gezonde lucht is voorzien. Hierin wordt onderscheid gemaakt tussen natuurlijke ventilatie (type A), en

Nadere informatie

Reductieplan CO 2 -prestatieladder, revisie 2015

Reductieplan CO 2 -prestatieladder, revisie 2015 Reductieplan CO 2 -prestatieladder, revisie 2015 Scheepswerf Poppen Opdrachtgever Scheepswerf H. Poppen BV Contactpersoon de heer J. Poppen Kenmerk R075295ag.00008.tvr Versie 01_001 Datum 4 september 2015

Nadere informatie

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Exergie eenvoudig uitgelegd In opdracht van AgentschapNL Divisie NL Energie en Klimaat CCS B.V. Welle 36 7411 CC Deventer The Netherlands

Nadere informatie

Projectplan Frisse scholen

Projectplan Frisse scholen Schoonderbeek Klimaat Techniek Projectplan Frisse scholen Schoonderbeek Klimaat Techniek Installatietechniek met een groen randje Het groene randje is de franje voorbij Steeds meer opdrachtgevers willen

Nadere informatie

Voorverwarmen van groene koffiebonen met restwarmte

Voorverwarmen van groene koffiebonen met restwarmte Voorverwarmen van groene koffiebonen met restwarmte Energie besparen en de productiecapaciteit verhogen Aanleiding Deze factsheet behandelt een studie naar het voorverwarmen van groene koffiebonen met

Nadere informatie

Oplossingenboek Energie besparen in de praktijk van het MKB metaal

Oplossingenboek Energie besparen in de praktijk van het MKB metaal Oplossingenboek Energie besparen in de praktijk van het MKB metaal De oplossingen Electromotoren Hergebruik van restwarmte Verwarming Verlichting Perslucht Toepassing PV Warmtepomp WKK installatie Isolatie

Nadere informatie

Reductiebeleid en (kwantitatieve) doelstellingen (3.B.1)

Reductiebeleid en (kwantitatieve) doelstellingen (3.B.1) Reductiebeleid en (kwantitatieve) doelstellingen (3.B.1) Directie: K.J. de Jong Handtekening: KAM-Coördinator: D.T. de Jong Handtekening: Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Het CO 2 -reductiebeleid van

Nadere informatie

Reductieplan CO 2 -prestatieladder

Reductieplan CO 2 -prestatieladder Reductieplan CO 2 -prestatieladder Scheepswerf Poppen Opdrachtgever Scheepswerf H. Poppen BV Contactpersoon de heer M. Poppen Kenmerk R075295ag.00002.tvr Versie 01_001 Datum 15 april 2014 Kelvinbaan 40,

Nadere informatie

Het Varken als kachel. I r. M a u r i c e O r t m a n s

Het Varken als kachel. I r. M a u r i c e O r t m a n s Het Varken als kachel I r. M a u r i c e O r t m a n s Hoeveel warmte produceren varkens? Vo e lbare w a rmteproductie: B ig 23 kg: 4 2 Wa t t Vleesva rken 11 0 k g: 1 2 7 Wa t t K raamzeug: 3 7 5 Wa t

Nadere informatie

Wat kunnen we nog meer met onze restwarmte? 15 november 2007 Tom den Hartog Consultant Energy Systems Cumae BV

Wat kunnen we nog meer met onze restwarmte? 15 november 2007 Tom den Hartog Consultant Energy Systems Cumae BV Wat kunnen we nog meer met onze restwarmte? 15 november 2007 Tom den Hartog Consultant Energy Systems Cumae BV Overzicht van de presentatie Overzicht aanbod van restwarmte. Aanpak restwarmte in de papierindustrie.

Nadere informatie

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies 2013 Inleiding In het kader van de CO 2 prestatieladder is een ketenanalyse uitgevoerd naar de CO 2 productie door verwarming

Nadere informatie

Duurzaam verwarmen en koelen met gas

Duurzaam verwarmen en koelen met gas Duurzame gaswarmtepompen voor o.a.: Kantoorgebouwen Frisse Scholen Verzorgingstehuizen (P4) (P6) (P7) www.gasengineering.nl Duurzaam verwarmen en koelen met gas De voordelen van verwarmen en koelen met

Nadere informatie

Hoe kan ik de restwarmte van datacenters hergebruiken? APAC Airconditioning Martijn Kolk

Hoe kan ik de restwarmte van datacenters hergebruiken? APAC Airconditioning Martijn Kolk Hoe kan ik de restwarmte van datacenters hergebruiken? APAC Airconditioning Martijn Kolk De APAC groep staat voor persoonlijke en betrouwbare dienstverlening. Met meer dan 25 jaar ervaring zijn wij uitgegroeid

Nadere informatie

Restwarmte persluchtinstallatie is geld waard! Uw spreker: André van Willigen, Senior Sales Engineer, ALUP Kompressoren BV

Restwarmte persluchtinstallatie is geld waard! Uw spreker: André van Willigen, Senior Sales Engineer, ALUP Kompressoren BV Restwarmte persluchtinstallatie is geld waard! Uw spreker: André van Willigen, Senior Sales Engineer, ALUP Kompressoren BV een onderneming stelt zich voor! ALUP Kompressoren BV Nederland levert: Zuigercompressoren

Nadere informatie

Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk. Met minder geen genoegen nemen. in opdracht van

Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk. Met minder geen genoegen nemen. in opdracht van Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk Met minder geen genoegen nemen in opdracht van 1 ROC Koning Willem I College in Den Bosch Het Koning Willem I College heeft verschillende onderwijslocaties

Nadere informatie

DE WERKING VAN DE WARMTEPOMP

DE WERKING VAN DE WARMTEPOMP De duurzame energiebron is onuitputtelijk, maar heeft een te laag temperatuurniveau om de CV rechtstreeks op aan te kunnen sluiten. De temperatuur zal dus eerst verhoogd moeten worden, waardoor wij onze

Nadere informatie

Check uw koeling en bespaar zo 1.000 per jaar

Check uw koeling en bespaar zo 1.000 per jaar Check uw koeling en bespaar zo 1.000 per jaar Praktische checklist en reminderstickers Besparingstips voor productkoeling Let op ijsaanslag en onderneem actie Besparingtips voor productkoeling Productkoeling

Nadere informatie

Bepaling van het thermisch rendement van een warmteterugwinapparaat

Bepaling van het thermisch rendement van een warmteterugwinapparaat 1 Bepaling van het thermisch rendement van een warmteterugwinapparaat Inhoudstafel INHOUDSTAFEL... 1 INLEIDING... 2 1. TOEPASSINGSGEBIED... 3 2. ACHTERGROND... 3 3. HET DEBIET IN EEN PROJECT IS GROTER

Nadere informatie

Project Frisse scholen Gertrudisschool te Utrecht

Project Frisse scholen Gertrudisschool te Utrecht Schoonderbeek Klimaat Techniek Project Frisse scholen Gertrudisschool te Utrecht Schoonderbeek Klimaat Techniek Installatietechniek met een groen randje Het groene randje is de franje voorbij Steeds meer

Nadere informatie

Ketenanalyse Duo-label retail advies

Ketenanalyse Duo-label retail advies Ketenanalyse Duo-label retail advies Search Consultancy Oktober 2013 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 1.1. Doelstelling van het onderzoek... 3 1.2. Projectafbakening... 3 2. Uitgangspunten... 4 3. Beschrijving

Nadere informatie

Energiemanagement plan

Energiemanagement plan Energiemanagement plan Overzicht energiestromen / -verbruikers en CO2-emissie inventarisatie 2014 Aannemingsbedrijf B.V. 1 Inleiding Het inventariseren en analyseren van de energiestromen binnen het bedrijf,

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

4 Energiebesparingsadvies

4 Energiebesparingsadvies 4 Energiebesparingsadvies 4.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt het energiebesparingsadvies voor het gebouw gepresenteerd. Allereerst wordt een inventarisatie gegeven van de reeds getroffen en onderzochte

Nadere informatie

Installatie overzicht bij EPC-concepten

Installatie overzicht bij EPC-concepten Installatie overzicht bij EPC-concepten Dit boekje geeft een overzicht van de belangrijkste installaties zoals die nu op de markt aanwezig zijn. PelserHartman probeert u een zo volledig mogelijk overzicht

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente. 4 maart 2014

Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente. 4 maart 2014 Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente 4 Inleiding Het doel van de TDA is om focus aan te brengen in de kansrijke en verbindende initiatieven in Twente bij het realiseren van een duurzame

Nadere informatie

Restwarmte: liever minder dan meer

Restwarmte: liever minder dan meer Restwarmte: liever minder dan meer Ron Ongenae Bram van As De Kleijn Energy Consultants & Engineers Samen naar een economisch duurzame toekomst! Advisering Engineering Van Heemstraweg 123 e Druten Projectbegeleiding

Nadere informatie

Opdrachtgever: Directie HKV lijn in water. 3.A.1 CO 2 -emissie inventaris eerste helft 2015. ten behoeve van de CO 2 -Prestatieladder

Opdrachtgever: Directie HKV lijn in water. 3.A.1 CO 2 -emissie inventaris eerste helft 2015. ten behoeve van de CO 2 -Prestatieladder Opdrachtgever: Directie HKV lijn in water 3.A.1 CO 2 -emissie inventaris eerste helft 2015 ten behoeve van de CO 2 -Prestatieladder Titel: CO 2 -emissie inventaris eerste helft 2015 Auteurs: R. Hurkmans

Nadere informatie

Whitepaper Energiebesparing. Beter ventileren zonder investeren WWW.VANBEEK.COM

Whitepaper Energiebesparing. Beter ventileren zonder investeren WWW.VANBEEK.COM Whitepaper Energiebesparing Beter ventileren zonder investeren Inleiding Het bouwbesluit 2012 stelt opnieuw hogere eisen aan de isolatie van industrie- en kantoorgebouwen. Maar bedrijven met warmteoverschotten

Nadere informatie

Warmte in de koudetechniek, een hot item

Warmte in de koudetechniek, een hot item Wijbenga info sheet 5: Warmte in de koudetechniek, een hot item In het ontwerp van een koelinstallatie wordt steeds meer aandacht besteed aan het energieverbruik. Dit kan bereikt worden door een zo hoog

Nadere informatie

Restwarmtebenutting in de vleesverwerkende industrie. Case. A.(Fons)M.G. Pennartz Ir. Manager team Energie KWA Bedrijfsadviseurs B.V.

Restwarmtebenutting in de vleesverwerkende industrie. Case. A.(Fons)M.G. Pennartz Ir. Manager team Energie KWA Bedrijfsadviseurs B.V. Restwarmtebenutting in de vleesverwerkende industrie d.m.v. HT-warmtepompen Case A.(Fons)M.G. Pennartz Ir. Manager team Energie KWA Bedrijfsadviseurs B.V. Aan bod komen: Situatie omschrijving case vleesbedrijf

Nadere informatie

Energiebesparing. Kantoren A-01

Energiebesparing. Kantoren A-01 Energiebesparing in Kantoren A-01 Meijer Energie- & Milieumanagement BV, Laan van N.O.I. 277, 2593 BS Den Haag. tel: 070-315 57 15 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvoudigd,

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

Ketenanalyse Huisvestingsadvies aan bankfiliaal

Ketenanalyse Huisvestingsadvies aan bankfiliaal Ketenanalyse Huisvestingsadvies aan bankfiliaal Uitgevoerd door Search Consultancy Versie 3, 0ktober 2013 Akkoord MVO-coördinator: Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 1.1. Doelstelling van het onderzoek...

Nadere informatie

Scope 1 doelstelling Scope 2 doelstelling Scope 1 en 2 gecombineerd 5% CO 2- reductie. 30% CO 2- reductie in 2016 6% CO 2 -reductie in 2016 ten

Scope 1 doelstelling Scope 2 doelstelling Scope 1 en 2 gecombineerd 5% CO 2- reductie. 30% CO 2- reductie in 2016 6% CO 2 -reductie in 2016 ten B. Kwantitatieve doelstellingen & beleid 1 INLEIDING Verhoef wil concreet en aantoonbaar maken dat we ons inspannen om CO 2 te reduceren. Daarvoor hebben wij dit reductiebeleid opgesteld. 2 HET CO 2 REDUCTIE

Nadere informatie

Thermodynamische analyse van het gebruik van een warmtepomp voor residentiële verwarming

Thermodynamische analyse van het gebruik van een warmtepomp voor residentiële verwarming H01N2a: Energieconversiemachines- en systemen Academiejaar 2010-2011 Thermodynamische analyse van het gebruik van een warmtepomp voor residentiële verwarming Professor: Martine Baelmans Assistent: Clara

Nadere informatie

www.almig.de ENERGIE BESPAREN, KOSTEN VERMINDEREN, HET MILIEU ONTZIEN TERUGWINNEN WARMTE

www.almig.de ENERGIE BESPAREN, KOSTEN VERMINDEREN, HET MILIEU ONTZIEN TERUGWINNEN WARMTE www.almig.de ENERGIE BESPAREN, KOSTEN VERMINDEREN, HET MILIEU ONTZIEN WARMTE TERUGWINNEN 2 IEDERE COMPRESSORINSTALLATIE KAN GEOPTIMALISEERD WORDEN Een economische, energiezuinige persluchtvoorziening is

Nadere informatie

SAVE EN RGY! Energieoptimalisatie van een maisdroger in een veevoederfabriek

SAVE EN RGY! Energieoptimalisatie van een maisdroger in een veevoederfabriek Energieoptimalisatie van een maisdroger in een veevoederfabriek SAVE EN RGY! IWT Tetraproject ESMADS (130201) Efficiëntieverhoging van Snelheidsgeregelde Motor AangeDreven Systemen www.ugent.be/ea/eesa

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

Opdrachtgever: Directie HKV lijn in water. 3.A.1 CO 2 -emissie inventaris eerste helft 2015. ten behoeve van de CO 2 -Prestatieladder

Opdrachtgever: Directie HKV lijn in water. 3.A.1 CO 2 -emissie inventaris eerste helft 2015. ten behoeve van de CO 2 -Prestatieladder Opdrachtgever: Directie HKV lijn in water 3.A.1 CO 2 -emissie inventaris eerste helft 2015 ten behoeve van de CO 2 -Prestatieladder Titel: CO 2 -emissie inventaris eerste helft 2015 Auteurs: R. Hurkmans

Nadere informatie

Rapport 16 oktober 2014

Rapport 16 oktober 2014 CO 2 -EMISSIE INVENTARIS SCOPE 1 EN 2 OVER 2014 AANEMINGSBEDRIJF VAN DER ZANDEN BV EN VAN DER ZANDEN MILIEU BV IN HET KADER VAN DE CO 2 -PRESTATIELADDER Rapport 16 oktober 2014 INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING...

Nadere informatie

Peiling NVKL Cijfers & Trends 2012

Peiling NVKL Cijfers & Trends 2012 Meetbaar en stuurbaar maken van organisatieprestaties. Advies en verbetermanagement. Peiling NVKL Cijfers & Trends 2012 Datum: Juli 2012 Contactpersonen: Martijn Snels Eva Kromhout Inhoudsopgave Inleiding

Nadere informatie

Het Energiecentrum nodigt u uit. Energiebesparing in het MKB

Het Energiecentrum nodigt u uit. Energiebesparing in het MKB Het Energiecentrum nodigt u uit Energiebesparing in het MKB Margriet Aukes, eigenaresse van bloembinderij Margriet in Geldermalsen Rendement verbeteren met de helft van de kosten In samenspraak met het

Nadere informatie

IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2011

IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2011 IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2011 Sparrenheuvel, 3708 JE Zeist (030) 2 270 500 offertebureau@mxi.nl www.mxi.nl Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Zevende ronde ICT Benchmark Gemeenten 2011 3 1.2 Waarom

Nadere informatie

Energie management Actieplan

Energie management Actieplan Energie management Actieplan Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Auteur: Mariëlle de Gans - Hekman Datum: 30 september 2015 Versie: 1.0 Status: Concept Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2 2 Doelstellingen...

Nadere informatie

Informatieblad. verwarmingsinstallatie. Comfortabel klimaatsysteem. Rokade

Informatieblad. verwarmingsinstallatie. Comfortabel klimaatsysteem. Rokade Informatieblad verwarmingsinstallatie Rokade 2011 Comfortabel klimaatsysteem Energiezuinig en comfortabel klimaatsysteem Duurzaamheid is een centraal thema in Rokade. Als bewoner profiteert u daarvan.

Nadere informatie

Whitepaper. De kracht van pinch-technologie in de voedingsmiddelenindustrie WWW.VANBEEK.COM

Whitepaper. De kracht van pinch-technologie in de voedingsmiddelenindustrie WWW.VANBEEK.COM Whitepaper De kracht van pinch-technologie in de voedingsmiddelenindustrie Inleiding De voedingsmiddelenindustrie kan nog verder energie besparen door intern warmte te gaan hergebruiken. Pinch-technologie

Nadere informatie

Energiebesparing Voortgezet en hoger onderwijs

Energiebesparing Voortgezet en hoger onderwijs Energiebesparing Voortgezet en hoger onderwijs Rotterdam en regio Rijnmond Auteur : Christian de Laat Willem de Neve Documentnummer : 20957328 Afdeling : Rotterdam en Regiogemeenten Datum : september 2009

Nadere informatie

Voortgangsrapportage Carbon Footprint 1 e helft 2014

Voortgangsrapportage Carbon Footprint 1 e helft 2014 2014 Orona the Netherlands B.V. Pagina 2/5 Voortgangsrapportage Carbon footprint 2014 l versie 1.0 Verantwoording Titel : 2014 Revisie : 1.0 Datum : 23 september 2014 Auteur(s) : mw. M. Losekoot (IMR Advies)

Nadere informatie

Energie-efficiëntieverbetering bij koffiebranders

Energie-efficiëntieverbetering bij koffiebranders Energie-efficiëntieverbetering bij koffiebranders Energie-efficiëntie verbeteren binnen het koffiebrandproces via drie stappen Aanleiding In deze studie is de energiebesparing bij koffiebrandmachines onderzocht.

Nadere informatie

Energie meetplan 2012-2015. Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 2.1

Energie meetplan 2012-2015. Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 2.1 Energie meetplan 2012-2015 Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 2.1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Doelstellingen 4 3 Planning meetmomenten 5 3.1. Vestiging A (Binnenbaan 37 te Rhoon) incl. werkplaats

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 65 65 33april 2009 Regeling van de Minister van Economische Zaken van 25 maart 2009, nr. WJZ / 9057818, tot wijziging

Nadere informatie

Onderverdeeld naar sector bedraagt het energieverbruik procentueel: 32% 18%

Onderverdeeld naar sector bedraagt het energieverbruik procentueel: 32% 18% Aan: gemeenteraad Van: B&W Datum: 9 november 2009 Betreft: Motie 134 "Meetbare stappen Duurzame Energie" In de raadsvergadering van 22 april 2009 is naar aanleiding van het onderwerp Duurzaamheidsplan

Nadere informatie

Praktijknetwerk Stal vol Energie 23 maart 2012. Jan Onne Bosman

Praktijknetwerk Stal vol Energie 23 maart 2012. Jan Onne Bosman Praktijknetwerk Stal vol Energie 23 maart 2012 Jan Onne Bosman Programma Warmte uit de composteringsstal Elektriciteit van het dak Composteringsstal en warmte aanbod Temperatuur in composteringsstal 50

Nadere informatie

Resultaten energiescan Golfclub Zwolle

Resultaten energiescan Golfclub Zwolle Resultaten energiescan Golfclub Zwolle! Resultaten energiescan Golfclub Zwolle Hoog elektraverbruik door verlichting en ventilatie Hoge prijs voor energie Besparingspotentieel van 13.000 op energiekosten

Nadere informatie

SAMSUNG ERV. Ventilation is our business. Energie - Regeneratie - Ventilatie WTW unit met vochtrecuperatie. Clima Construct

SAMSUNG ERV. Ventilation is our business. Energie - Regeneratie - Ventilatie WTW unit met vochtrecuperatie. Clima Construct luchttechniek groothandel - fabrikant Ventilation is our business SAMSUNG ERV Energie - Regeneratie - Ventilatie WTW unit met vochtrecuperatie Samsung ERV 800 Bij het goed ventileren van een verblijfsruimte

Nadere informatie

Bijlage 1 haalbaarheidsstudie Warmtewisselaar

Bijlage 1 haalbaarheidsstudie Warmtewisselaar Bijlage 1 haalbaarheidsstudie Warmtewisselaar Referentienummer Datum Kenmerk 336723.01.N001 1 september 2014 336723 Betreft Indicatieve berekening exploitatie warmtenet Westland 1 Inleiding Om een globale

Nadere informatie

Check uw koeling en bespaar zo 1.000 per jaar

Check uw koeling en bespaar zo 1.000 per jaar Check uw koeling en bespaar zo 1.000 per jaar Praktische checklist en reminderstickers Besparingstips voor productkoeling Let op ijsaanslag en onderneem actie Rekenvoordeel supermarkt Een supermarkt van

Nadere informatie

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2014

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2014 Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2014 CO 2 Prestatieladder - Niveau 3 Datum: 1 november 2014 Versie: 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 1 2. Basisgegevens... 2 2.1 Beschrijving van de organisatie...

Nadere informatie

De verliezen van /in het systeem zijn ook het gevolg van energietransformaties!

De verliezen van /in het systeem zijn ook het gevolg van energietransformaties! Centrale Verwarmingssysteem Uitwerking van de deelvragen 1 ) Wat zijn de Energietransformaties in het systeem? De Energietransformaties die optreden in het CV-systeem zijn a. Boven de brander c.q. in de

Nadere informatie

Bespaar meer energie. met uw luchtgordijn

Bespaar meer energie. met uw luchtgordijn Bespaar meer energie met uw luchtgordijn Doe nu de entreecheck! Entreecheck Test uw eigen luchtgordijn installatie Vul indien A het best past in uw situatie 10 punten, B: 5 punten en C: 1 punt in de desbetreffende

Nadere informatie

Onderzoek elektratechnische installaties bij ondernemers

Onderzoek elektratechnische installaties bij ondernemers Onderzoek elektratechnische installaties bij ondernemers Inleiding Deze rapportage beschrijft de resultaten en conclusies van de uitgevoerde inspecties van de elektrotechnische installatie bij een groep

Nadere informatie

Prioriteiten 2011 / 2012

Prioriteiten 2011 / 2012 Vandaag: Introductie DHPA Wat zijn lucht/water (hybride) warmtepompen Achtergronden bij toepassing Integrale benadering Mogelijke labelstappen/resultaten Hoe nu verder? 1 Ondersteund door: Prioriteiten

Nadere informatie

Quick scan inzamelsysteem EPSverpakkingen. Stromenanalyse, inzamelkosten en krachtenveldanalyse

Quick scan inzamelsysteem EPSverpakkingen. Stromenanalyse, inzamelkosten en krachtenveldanalyse Quick scan inzamelsysteem EPSverpakkingen via milieustraten Stromenanalyse, inzamelkosten en krachtenveldanalyse Huidige EPS stofstromen Export 1.748 ton Productie EPS verpakkingen in NL 8.265 ton EPS

Nadere informatie

Douchegoot WTW Energie besparen bij het douchen

Douchegoot WTW Energie besparen bij het douchen Douchegoot WTW Energie besparen bij het douchen www.dyka.com Energiebesparing door te douchen? De douchegoot WTW combineert het nuttige met het aangename! U plaatst een fraaie douchegoot en realiseert

Nadere informatie

Doordacht energie-efficiencyplan leidraad voor MJA3

Doordacht energie-efficiencyplan leidraad voor MJA3 Doordacht energie-efficiencyplan leidraad voor MJA3 Deze folder bevat informatie over nut en noodzaak van een doordacht energie-efficiencyplan (EEP). Bovendien staat er in welke hulpmiddelen beschikbaar

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

www.kaeser.com Warmterecuperatie voor warme lucht- en warm watertoepassingen

www.kaeser.com Warmterecuperatie voor warme lucht- en warm watertoepassingen voor warme lucht- en warm watertoepassingen Bespaart geld en is goed voor het milieu Waarom warmte terugwinnen? Eigenlijk zou de vraag moeten zijn: waarom niet? Per slot van rekening zet iedere schroefcompressor

Nadere informatie

Resultaat Toetsing TNO Lean and Green Awards

Resultaat Toetsing TNO Lean and Green Awards ID Naam Koploper Datum toetsing 174 M. Van Happen Transport BV 2-4-2012 Toetsingscriteria 1. Inhoud en breedte besparingen 2. Nulmeting en meetmethode 3. Haalbaarheid minimaal 20% CO2-besparing na 5 jaar

Nadere informatie

Door de Federatie NRK is een tweede gebruikersgroep spuitgieten geïnitieerd nadat de eerste groep met succes is afgerond.

Door de Federatie NRK is een tweede gebruikersgroep spuitgieten geïnitieerd nadat de eerste groep met succes is afgerond. Samenvatting Door de Federatie NRK is een tweede gebruikersgroep spuitgieten geïnitieerd nadat de eerste groep met succes is afgerond. De tweede gebruikersgroep spuitgieten heeft een programma uitgevoerd

Nadere informatie

: Nationaal Platform Zwembaden : de heer Niels de Jong Datum verslag : 3 november 2009 Onderwerp : Verslaggeving managersmeeting 29-09-09

: Nationaal Platform Zwembaden : de heer Niels de Jong Datum verslag : 3 november 2009 Onderwerp : Verslaggeving managersmeeting 29-09-09 MEMO T.a.v. : Nationaal Platform Zwembaden Van : de heer Niels de Jong Datum verslag : 3 november 2009 Onderwerp : Verslaggeving managersmeeting 29-09-09 Op 29 augustus 2009 heeft de managersmeeting voor

Nadere informatie

Vakantiewerk in het mkb 2004

Vakantiewerk in het mkb 2004 Vakantiewerk in het mkb 2004 Koninklijke Vereniging MKB-Nederland Delft, 3 augustus 2004 Contactpersoon: dhr. drs. A. van Delft : 015 21 91 255, e-mail: delft@mkb.nl Copyright Koninklijke Vereniging MKB-Nederland,

Nadere informatie

Ketenanalyse stalen buispalen 2013

Ketenanalyse stalen buispalen 2013 Ketenanalyse stalen buispalen Genemuiden Versie 1.0 definitief \1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Leeswijzer 3 De -prestatieladder 4.1 Scopes 4. Niveaus en invalshoeken 5 3 Beschrijving van de waardeketen

Nadere informatie

Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2013

Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2013 Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2013 Inhoud 1 Aanleiding 1 2 Werkwijze 2 2.1. Bronnen 2 2.2. Kentallen 2 3 CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie 3 4 Ontwikkeling 5 5

Nadere informatie

Rapportage Marktverkenning Klimaatbeheersing Mei 2015

Rapportage Marktverkenning Klimaatbeheersing Mei 2015 Rapportage Marktverkenning Klimaatbeheersing Mei 205 Inhoudsopgave Managementsamenvatting 3 Inleiding 4. Achtergrondkenmerken bedrijven 5. Organisatorische kenmerken 5.2 Activiteiten 7.3 Omzet 9 2. Marktomvang-

Nadere informatie

Riothermie en WKO voor duurzame warmte en koude

Riothermie en WKO voor duurzame warmte en koude Riothermie en WKO voor duurzame warmte en koude Door Arné Boswinkel, Bert Palsma en Rada Sukkar Een aanzienlijk deel van de warmte uit huishoudens en industrie wordt via het afvalwater geloosd. Het potentieel

Nadere informatie

Onderwerp: Integrale aanpak warmte steenfabrieken, onderdeel Besturing

Onderwerp: Integrale aanpak warmte steenfabrieken, onderdeel Besturing DOWN TO EARTH BV Organisatieadvies Onderwerp: Integraleaanpakwarmtesteenfabrieken,onderdeelBesturing Openbaresamenvattingtenbehoevevandekeramischebranche Datum: 10februari2013 Uitgevoerddoor: WouterdeZwartenUdoZwart

Nadere informatie

Energiemanagement 2014-2015 CO 2 -prestatie

Energiemanagement 2014-2015 CO 2 -prestatie Energiemanagement 2014-2015 CO 2 -prestatie Cable Partners B.V. Venneveld 34 4705 RR ROOSENDAAL tel. 0031 165 523 000 fax 0031 165 520 033 www.cablepartners.nl Opgesteld d.d.: Mei 2014 Revisie: 001 Opgesteld

Nadere informatie

Hoog rendement voor vrijwel elke bestaande situatie. Gasabsorptiewarmtepompen. Logatherm GWPL 35

Hoog rendement voor vrijwel elke bestaande situatie. Gasabsorptiewarmtepompen. Logatherm GWPL 35 Hoog rendement voor vrijwel elke bestaande situatie Gasabsorptiewarmtepompen : energie besparen, juist in de bestaande bouw De is de nieuwste schakel op het gebied van intelligente systeemoplossingen voor

Nadere informatie

INVENTARISATIE BEDRIJVENTERREINEN REGIO ROTTERDAM

INVENTARISATIE BEDRIJVENTERREINEN REGIO ROTTERDAM INVENTARISATIE BEDRIJVENTERREINEN REGIO ROTTERDAM G.H. van der Wilt en W.H.M. van der Zanden Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) maart 2006 In opdracht van Stadsregio Rotterdam en Ontwikkelingsbedrijf

Nadere informatie

Beoordeling Legionellaveiligheid StatiqCooling dauwpuntskoeler

Beoordeling Legionellaveiligheid StatiqCooling dauwpuntskoeler Nederlandse Organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek / Netherlands Organisation for Applied Scientific Research Laan van Westenenk 501 Postbus 342 7300 AH Apeldoorn TNO-rapport 2007-A-R0544/B

Nadere informatie

Communicatieplan CO 2 -prestatieladder

Communicatieplan CO 2 -prestatieladder Communicatieplan CO 2 -prestatieladder Scheepswerf H. B.V. Opdrachtgever Scheepswerf H. BV Contactpersoon de heer M. Kenmerk R075295ag.00001.tvr Versie 01_001 Datum 15 april 2014 Kelvinbaan 40, 3439 MT

Nadere informatie

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Plan van Aanpak POV Auteur: Datum: Versie: POV Macrostabiliteit Pagina 1 van 7 Definitief 1 Inleiding Op 16 november hebben wij van u

Nadere informatie

KETENANALYSE DIESELVERBRUIK SCOPE 3 EMISSIE

KETENANALYSE DIESELVERBRUIK SCOPE 3 EMISSIE KETENANALYSE DIESELVERBRUIK SCOPE 3 EMISSIE Erp, december 2014 Opgesteld door: R. Kanner (intern) A. Heerkens (extern) Geaccordeerd door: B. Kerkhof Namens de directie INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING 1.1 Scope

Nadere informatie

Schone handen, schone fabrieken, maar dan geldbesparend.

Schone handen, schone fabrieken, maar dan geldbesparend. Schone handen, schone fabrieken, maar dan geldbesparend. Warmteterugwinning GRATIS ENERGIE, WIE WIL DAT NU NIET Waar koude wordt gemaakt ontstaat warmte. Met name shockvriezers leveren veel warmte op van

Nadere informatie

5 Opstellen businesscase

5 Opstellen businesscase 5 Opstellen In de voorgaande stappen is een duidelijk beeld verkregen van het beoogde project en de te realiseren baten. De batenboom geeft de beoogde baten in samenhang weer en laat in één oogopslag zien

Nadere informatie

Wie is Woonlinie Het project duurzame isolatietechnieken oplossingen in de installaties van de woningen Monitoren

Wie is Woonlinie Het project duurzame isolatietechnieken oplossingen in de installaties van de woningen Monitoren Wie is Woonlinie Woonlinie is een middelgrote woningcorporatie actief in het Land van Heusden en Altena en Zaltbommel. Totaal verhuurt Woonlinie ongeveer 4200 woningen. Daarnaast bouwt de vastgoed afdeling

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Monitoring en Energiebalans

Monitoring en Energiebalans Balans verschil Houtkachel draaikoeler Uw partner in duurzame energie Warmte Koude Monitoring en Energiebalans Cius Monitoring Meten = Weten Optimale regeling = Kostenbesparing Betaalsysteem Wetgeving

Nadere informatie

1 Inkoop van energie. Figuur 1.1 tarief opbouw gas. Figuur 1.2 tarief opbouw electra

1 Inkoop van energie. Figuur 1.1 tarief opbouw gas. Figuur 1.2 tarief opbouw electra 1 Inkoop van energie Achtergronden De prijzen van aardgas en elektriciteit zijn zeer afhankelijk van de termijnmarkt en daarmee van de wereldeconomie. De aardgasprijzen zijn gekoppeld aan die van de olie.

Nadere informatie

Handreiking Gebruik zorgvraagzwaarte-indicator GGZ Voor GGZ-instellingen en zorgverzekeraars

Handreiking Gebruik zorgvraagzwaarte-indicator GGZ Voor GGZ-instellingen en zorgverzekeraars Handreiking Gebruik zorgvraagzwaarte-indicator GGZ Voor GGZ-instellingen en zorgverzekeraars September 2015 Utrecht 1 Handreiking zorgvraagzwaarte-indicator GGZ; Voor GGZinstellingen en zorgverzekeraars

Nadere informatie

RATING FINANCIEEL ADVIESMARKT IN NEDERLAND

RATING FINANCIEEL ADVIESMARKT IN NEDERLAND RATING FINANCIEEL ADVIESMARKT IN NEDERLAND Januari 2015 1 INHOUD 1) Inleiding... 3 2) Aantal en verdeling financiële dienstverleners... 4 3) Financieel adviesmarkt... 5 4) Markt voor bedrijven die financieel

Nadere informatie

MKI score van wegen aanleg en onderhoud

MKI score van wegen aanleg en onderhoud MKI score van wegen aanleg en onderhoud Inleiding Duurzaam gebruik van materialen & grondstoffen is onder te verdelen in twee hoofdonderwerpen: Keuze voor materialen & grondstoffen. Hierbij spelen aspecten

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie