Gouden contacten door handelsmissies

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Gouden contacten door handelsmissies"

Transcriptie

1 14e jaargang nummer 9, september 2007 Maandblad van de EVD, agentschap van het ministerie van Economische Zaken Buitenlandse Markten Echt sexy is het niet Hajo Brandt van Carbo Group 10 Colombia Groen licht voor schone brandstof 22 Letland Schreeuw om nieuwbouw 30 Gouden contacten door handelsmissies

2 BM 14e jaargang nummer 9, september 2007 Buitenlandse Markten In dit nummer... Cover Gouden contacten door handelsmissies Foto: HH Markten 8 Hongarije Logistiek Concurreren op kwaliteit 13 Bolivia Houtsector De uitdaging Kappen voor doorzetters 22 Colombia Energie Groen licht voor schone brandstof 24 Tunesië Medisch Kansen door hervormingen En verder... 6 Uitgelicht 19 Onze vrouw in Lissabon 20 Bijzondere Business 26 Oog op Orders 28 Fotopagina 35 Tien vragen 42 Wereldzaken 47 Colofon 48 Agenda 51 WWW Ook BM ontvangen? European Neighbourhood & Partner Instrument (ENPI) Klussen bij de buren 30 Letland Bouw- en vastgoedmarkt Schreeuw om nieuwbouw 33 Tanzania Agro Fruitige Frambozen 36 Golfregio Onderwijs Te weinig vakopleidingen 38 Luxemburg Bouw- en vastgoedontwikkeling Klein maar kansrijk 40 Zuid-Korea Architectuur Hoe hoger, hoe beter Interview Hajo Brandt van Carbo Group Echt sexy is het niet

3 Uitgelicht BM september 2007 Foto: Electronation Bank of China in Rotterdam De Bank of China heeft een vestiging geopend in Rotterdam. Het is de eerste vestiging in Nederland van de op één na grootste bank van China. De bank zal zich voorlopig vooral richten op het beheer van rekeningen-courant en het faciliteren van internationaal betalingsverkeer van en naar China. Ondernemers uit het mkb zullen straks makkelijker geld kunnen sturen naar China. Volgens burgemeester Ivo Opstelten is de komst van de bank belangrijk voor de havenstad. Een derde van alle containers die door de haven gaan, komt uit China en dit aantal groeit gestaag. Rotterdam ontwikkelt zich tot hét logistieke knooppunt voor Chinese handel met het Europese achterland. Bron: Het Financieele Dagblad Een wereld te winnen Vanuit internationaal perspectief heeft ABN AMRO onderzoek gedaan naar de concurrentiepositie van het Nederlandse bedrijfsleven. De resultaten staan in het rapport Een wereld te winnen. Zo leest u over de invloed van outsourcing op de concurrentiepositie en wordt besproken hoe teveel regels de slagvaardigheid kunnen aantasten. Het rapport kunt u downloaden via: Dance wordt exportartikel Nederland staat met dank aan de dansbare en innovatieve muziek van Fedde le Grand, Tiësto, Mason en Joris Voorn, internationaal goed bekend in de dansscene. Er is veel talent in de Nederlandse dancescene en omdat uit te buiten ondersteunt musicxport.nl in samenwerking met Electronation een aantal Europese showcases onder de naam Satellite 31. Tijdens de showcases krijgen Nederlandse artiesten de kans zich in de kijker te spelen in grote Europese steden op speciale events. Roy Avni, oprichter van Satellite 31: Er is op dit moment een explosie van goede producers in Nederland. Ik vond het tijd worden om al dat talent internationaal meer onder de aandacht te brengen. Dit najaar is Berlijn aan de beurt. Satellite 31 neemt Kraak&Smaak, Joost van Bellen, Mr Wix, de David Gilmore Girls en Aux Raus mee naar de muziekbeurs Popkomm. Mason en Laid Back Luke mogen later dit jaar mee naar een beurs voor dancemuziek in New York. Eyeworks investeert in Argentinië Eyeworks de televisiemaatschappij van Reinout Oerlemans heeft het Argentijnse televisiebedrijf Cuatro Cabezas overgenomen. Resultaat is een leidende positie in de Spaanstalige televisiemarkt. De programma s van Cuatro Cabezas worden in meer dan 20 landen uitgezonden, en richten zich vooral op entertainment en drama. Eyeworks blijft jagen op uitbreiding. Recent nam het bedrijf de Britse televisieproducent At It Productions over. Amerika zit al sinds 2006 in het pakket. Internationale uitbreiding is een belangrijk speerpunt voor de toekomst, aldus de topondernemer. Bron: Sprout Aanpak ladingdiefstal Om ladingdiefstal aan te pakken is een centraal registratiepunt opgericht waar alle belanghebbenden de gegevens kunnen inzien. De Stichting Verzekeringsbureau Voertuigcriminaliteit (VbV) is een samenwerkingsverband tussen politie, justitie en het Verbond van Verzekeraars. De jaarlijkse schade door ladingdiefstal in de vervoerswereld bedraagt ongeveer 160 miljoen euro. Ladingdiefstal kan gemeld worden bij de helpdesk of via de website: Luxe auto uit de polder Nederland krijgt er weer een exclusief automerk bij: de Hansen. De ingenieur autotechniek, Giel Hansen, heeft een echte Spartaanse rijdersauto gebouwd: puur en zonder franje, waarbij de beleving de hoogste prioriteit heeft gekregen. Allerlei elektronische functies zoals ABS en tractiecontrole zijn weggelaten, waardoor er een volledig mechanisch onderstel is ontstaan. Het ontwerp is van de Portugees Freitas. De carrosserie is van kunststof, verstevigd met carbon. Eind dit jaar vinden de eerste testritten plaats en in 2008 moet de verkoop van start gaan. Hansen: Voor deze specifieke markt moet je over de grenzen heen kijken. Het is geen Nederlandse, maar een internationale markt. We moeten deze niche zien te veroveren en ik heb er alle vertrouwen in dat het gaat lukken. Bron: Het Financieele Dagblad Netwerken in goede conditie Netwerken terwijl u werkt aan uw conditie? Meld u aan voor Running Business. Running Business is een hardloopinitiatief van de ING Bank, ontwikkeld in samenwerking met de Atletiekunie. Het programma biedt u de mogelijkheid om fit en gezond te blijven, terwijl u nieuwe zakenrelaties ontmoet en bestaande beter leert kennen. Kortom: naast uw fysieke conditie krijgt ook uw business een boost! Met de wekelijkse Running Business Uurtjes die op meer dan 30 locaties in Nederland worden georganiseerd, kunt u onder deskundige begeleiding toewerken naar een van te voren bepaald doel, zoals deelname aan de Running Business Competitie tijdens de ING Amsterdam Marathon. Eén jaar na het de start telt Running Business al 2000 deelnemers. Foto: Hansen Eriks koopt Britse branchegenoot De technische handelsonderneming Eriks heeft het totale aandelenpakket overgenomen van Flexible Hose Supplies (FHS) in het Verenigd Koninkrijk. De activiteiten van FHS bestaan uit de marketing, verkoop en veredeling van producten en diensten op het gebied van industriële slangen. Met in totaal 45 medewerkers in de hoofdvestiging in Slough en de vestigingen in Bolton en Northampton, realiseert FHS een jaarlijkse omzet van 5,1 miljoen Britse ponden. Met de overname van FHS voegt het cluster ERIKS UK een nieuwe kernactiviteit toe aan de bestaande kernactiviteiten aandrijftechniek, afdichtingstechniek en reparatie en monitoring van elektromechanische componenten en installaties. OMA ontwerpt hoogste toren Latijns-Amerika Het Rotterdamse Office for Metropolean Architecture (OMA) van architect Rem Koolhaas gaat de Torre Bicentario in Mexico-stad ontwerpen. De 300 meter hoge toren wordt het hoogste gebouw van Latijns-Amerika. Imtech bouwt waterzuiveringsinstallatie in Groot-Brittannië Technisch dienstverlener Imtech gaat een waterzuiveringsinstallatie bouwen in Groot-Brittannië. De opdracht is afkomstig van Anglian Water Services en levert 73 miljoen euro op. De helft daarvan gaat naar Imtech. Voor de bouw gaat Imtech samenwerken met Galliford Try. Bron: Het Financieele Dagblad

4 Hongarije Logistiek BM september 2007 Concurreren op kwaliteit Vorig jaar groeide de Hongaarse verpakkings- en verzendbranche nog met 20 procent. Hongarije kan op weinig bogen. Het land heeft nauwelijks grondstoffen en de industrie moet opboksen tegen opkomende oosterburen. Maar de gunstige ligging maakt Hongarije een ideale hub voor transport naar Oost- en Zuid-Europa. Voor logistieke bedrijven die slimme, intermodale oplossingen kunnen leveren, is het een interessante Logistiek in Hongarije: Facts & Figures Aantal logistiek bedrijven: 100, waarvan grote internationale spelers Totaalomzet: miljoen euro Huurkosten van de distributiecentra: 4,8-6 euro per vierkante meter en in industrieparken 3,5-5,5 euro per vierkante meter In 2006 jaar waren verzend- en inpakdiensten de meest dynamieke subsectoren met een jaarlijkse groei van 20 procent Andere interessante subsectoren: agro-logistiek en de logistiek in de bio-energie sector. markt. Tekst: Reinier Spreen Vos Logistics zit sinds 1990 in Hongarije. Het nam er een ander bedrijf over en bouwde de vloot door de jaren heen uit naar 77 trucks. De wagens komen alleen naar het park in Mezotur voor een beurt: de 125 chauffeurs rijden ver weg in West-Europa. Vos zit in Hongarije vanwege de lage lonen. Dat voordeel, geeft vestigingsmanager Laszlo Orban toe, verliest langzamerhand aan kracht. Transportbedrijven in de nieuwe lidstaten Roemenië en Bulgarije duiken onder de Hongaarse prijzen. Het helpt ook niet dat Hongarije een tamelijk ongunstig belastingsysteem heeft. Om voorsprong te houden haalt Vos al wel chauffeurs uit de buurlanden. Maar verder moet het alle zeilen bijzetten, zegt Orban. We zullen moeten concurreren op kwaliteit. Ideale ligging Puur voor transport is Hongarije dus niet meer zo interessant. Maar dat doet nog steeds niets af aan de ideale ligging van het land. Ook nu Hongarije met de uitbreiding van de EU-grenzen iets verder naar links opschuift, blijft het een van de beste toegangspoorten naar landen in Zuid- en Oost-Europa. De Hongaarse regering ziet dat ook en woekert met haar talenten. Zij heeft een programma opgesteld voor miljardeninvesteringen in de aanleg en verbetering van internationale auto-, spoor- en waterwegen en de ontsluiting van de eigen regio s. En de Hongaarse regering heeft de regie op zich genomen van de bouw en modernisering van dertien logistieke centra, verspreid over het land. Dáár immers kan Hongarije zijn voordeel van geografische spil uitspelen: op het moment dat het vervoer dus eigenlijk even stilstaat, bij de inklaring, de verlading, de opslag en het inpakken. Vorig jaar groeide de verpakkings- en verzendbranche bijvoorbeeld nog met 20 procent. Foto: Reporters De extra s Toegevoegde waarde, daar gaat het om. Bedrijven die een kans willen hebben op de Hongaarse logistieke markt, moeten meer kunnen bieden dan alleen transport. Een goed voorbeeld is Broekman Logistics, dat in Hongarije geen eigen vervoermiddelen heeft, maar wel loodsen en verpakkingsfaciliteiten. Van oorsprong actief met rederijagenturen en in de automotive-logistiek, nam Broekman vier jaar geleden in Hongarije een bedrijf over dat was gespecialiseerd in opslag, distributie en wegvervoer en sloot dat aan op de eigen netwerken voor zee- en luchtvracht. Containers (onder meer textiel en speelgoed) en auto s uit Azië gaan per spoor van en naar Rotterdam, Hamburg, Triëste en enkele andere havensteden. Vanuit de Hongaarse thuisbasis Törökbálint bedient Broekman Logistics vooral de Hongaarse markt, maar onder meer ook Servië, Kroatië, Slowakije, Roemenië en Oekraïne. Alles binnen een reële radius, zegt Matthieu Schaap van het bedrijf. De toegevoegde waarde zit in snelle aansluitingen, slimme overslag (intermodaal transport) en handlingcapaciteit. Er is altijd wel iemand goedkoper, zegt Schaap. Dan komt het dus aan op kwaliteit. Wij garanderen dat het op tijd en zonder schade op de juiste plek aankomt. Dat kan niet iedereen. Voor wie zijn netwerk op orde heeft en iets extra s kan bieden, is en blijft Hongarije volgens Schaap de ideale uitvalsbasis. Het land kan, ook als de EU uitbreidt, een centrale functie blijven vervullen. Op termijn moet je dan als bedrijf je misschien ook vestigen in bijvoorbeeld Oekraïne, maar voorlopig zien we nog genoeg kansen om ons in Hongarije verder te ontwikkelen. Voor zover hij het kan beoordelen, zegt Schaap, vlot het wel met de Hongaarse aanpak van de infrastructuur. Wel betwijfelt hij of die aanpak ideaal is. De bouw van maar liefst dertien logistieke centra vindt hij te ambitieus. Vier of vijf zijn waarschijnlijk ook genoeg. Intermodaal transport is gebaat bij grote stromen. Het heeft niet zo veel zin om een trein die kant op te sturen als die bij elf kleinere centra langs moet. Het is beter om het iets meer te concentreren. Goede infrastructuur Transportbedrijf Nijhof-Wassink is in Hongarije actief op drie van de logistieke parken, in Györ, Boedapest en Szekesfehervar. Drie keer per week rijdt een trein op en neer tussen Rotterdam en drie terminals die Nijhof-Wassink huurt op logistieke parken. Veertien chauffeurs brengen de aangeleverde goederen met elf vrachtwagens verder het land in naar onder meer Servië, Kroatië en Roemenië. Bij het begin in 2000 reden er nog maar twee. Een kwestie van je voelsprieten uitsteken, zegt Henk Tijhuis van het bedrijf. Dan komen de opdrachten vanzelf, ook voor de retourlading. Tijhuis is tevreden over de Hongaarse infrastructuur en is nooit op grote problemen gestuit. Heel anders dan in Polen, waar Nijhof- Wassink een veel grotere divisie heeft. Daar timmeren ze nog flink aan de weg. Hongarije is al een stuk verder. Tijhuis moet overigens wel wennen aan de Hongaarse mentaliteit. Het zijn moeilijke mensen om mee te werken, zegt Tijhuis over de chauffeurs waarmee hij vanuit Nederland contact onderhoudt. Ze geven eerder tegengas dan Polen en gaan op hun strepen staan als het hen niet uitkomt. Het verloopt allemaal nét iets stroever. Matthieu Schaap heeft heel andere ervaringen met zijn zakenpartners. Hongaren zullen net als Chinezen juist niet zo gauw nee zeggen. Niet dat dat niet lastig is. De vraag is dan wel: heb je een ja en gaat het ook echt gebeuren? EVD, Judith Brussee, landenmedewerker Hongarije, (070) , Vakbeurs Budatranspack 2007, 2 tot en met 5 oktober 2007 in Boedapest, een tweejaarlijkse vakbeurs voor verpakkingen en logistiek management, machines en apparatuur voor magazijnbeheer, Ministerie van Economie en Transport, voor strategische vragen: Hongaarse Vereniging van Logistieke Dienstverleningscentra: (uitsluitend Hongaars) Association of Hungarian Forwarding and Logistic Service Providers (AHFLSP): Hungarian Logistics Association (HLA): Association of Hungarian Industrial Parks: > klik op park list voor een overzicht van industrieterreinen.

5 10 Interview BM september Echt sexy is het niet Tekst: Reinier Spreen Carbo Group in Almelo maakt houtskool voor de barbecue. De schone en efficiënte ovens die het bedrijf ontwikkelde staan over de hele wereld. De markt blijft maar groeien, dus komt de houtskool zelfs vanuit Zuid-Afrika en Namibië deze kant op. Directeur Hajo Brandt heeft meer te doen dan wachten op mooi weer. Juist als Hajo Brandt zich installeert voor een gesprek over Carbo, krijgt hij een telefoontje uit Zuid-Afrika. Is het een goede zomer?, klinkt het uit de speaker. Veel regen, zegt Brandt. Maar het lijkt beter te worden. Dit is dus hoe mensen in de houtskoolbusiness elkaar vragen hoe het gaat. Alles draait om mooi weer. Het gaat goed als de zon schijnt, want dan gaan mensen barbecueën en hebben ze houtskool nodig. Je merkt het direct, zegt Brandt. Als het slecht weer is kun je er wel een bordje gratis meenemen bij zetten, want dat gebeurt toch niet. Mensen kopen het op het laatste moment. Daarom verkopen we ook zo veel bij benzinestations. Blank hout voor Engelse markt 6 Bijs. Oranda c7,5, vast op basislijn. Veel andere ondernemers neptekst kiezen wel voor neptekst registratie van oc- Foto s: Michel Campfens Hajo Brandt Functie: directeur/eigenaar Leeftijd: 44 jaar Verblijf in buitenland: 15 weken per jaar Doel voor 2008/2010: omzet naar 75 miljoen euro Carbo Group bv Activiteit: Houtskool, kant-en-klare barbecues, aanmaakblokken etc. Aantal medewerkers: circa 600, waarvan 70 in Almelo Klanten: retail Buitenlandse vestigingen: Zuid-Afrika, Namibië, Ghana, Senegal, Singapore, Polen, Duitsland, Engeland Omzet: 30 miljoen euro Exportaandeel in omzet: 90 procent Europees marktaandeel: 15 procent De fabriek in Almelo draait het hele jaar door, 24 uur per dag en zeven dagen per week, maar vrijwel de gehele productie gaat pas tussen april en september de deur uit. Net over de grens in Duitsland heeft Carbo een opslag zo groot dat er een Boeing in kan keren. Carbo is marktleider in Nederland, maar 95 procent van de productie gaat naar het buitenland. Duitsland en Engeland zijn de grootste afzetmarkten. Speciaal voor de Engelse markt maakt Carbo houtskool van blank hout. Dat brandt lekker snel. Zo kunnen ze er tussen de buien door toch barbecueën. Nauwelijks rook Mensen maken al 2000 jaar houtskool door hout op te stapelen, aan te steken en af te dekken met plaggen. Door het gebrek aan zuurstof brandt het hout niet op. Het is een nogal oneconomisch proces: voor één kilo houtskool is tot wel tien kilo hout nodig. Carbo s kapitaal is een in eigen huis ontwikkelde, veel efficiëntere techniek, waarbij 2,5 kilo hout volstaat. Grote ketels vol hout worden in een oven gereden die is opgestookt tot 900 graden. Het gas in het hout stroomt onderaan uit de ketels de oven in, waar het dient als brandstof. Eenmaal op gang gekomen houdt de verbranding zichzelf op gang. De temperatuur loopt dan nog verder op en de gassen branden volledig op. Er is nauwelijks rookontwikkeling. Samen stoten de ovens een tiende uit van een gewone open haard, zegt Brandt. Eko-blok Brandt zat eigenlijk in de briketten, de staven waarmee je de open haard aanmaakt. Als student werktuigbouwkunde aan de TU Twente ontwikkelde hij een techniek om plantaardige resten samen te > Directeur Hajo Brandt over PSOM: Een fijne, onbureaucratische regeling.

6 12 Interview Bolivia Houtsector BM september Voor Carbo is het balangrijk om alleen duurzaam geproduceerd hout gebruiken De uitdaging Kappen voor doorzetters >> vervolg van pagina 10 Bolivia heeft een van de grootste arsenalen gecertificeerd en duur- persen tot brandbare blokken. Hij begon met een bedrijf, Eko-blok, op het universiteitsterrein in Enschede en verhuisde later naar Almelo. Van een Poolse partner kocht hij toen al houtskool dat hij naar Nederland bracht. In Almelo kwam Brandt in contact met Carbo, een familiebedrijf dat -op de ouderwetse manier- houtskool brandde op de Veluwe en daar in 1995 vanwege de milieuwetgeving mee moest stoppen. Brandt rook zijn kans en nam het bedrijf in 1997 over. Zo ontstond de Carbo Groep. De interesse voor Carbo s techniek is groot. Het bedrijf heeft inmiddels 38 ovens gebouwd over de hele wereld. Vorig jaar is er een opgeleverd in Oman. Houtskool voor de waterpijp van de sultan, grapt Brandt. Een Chinese koper was nogal teleurgesteld over het gebrek aan hightech van de oven. Brandt: Daar kan ik toch niet mee thuiskomen, zei hij. Toen hebben we er speciaal voor hem een computer naast gezet die de temperatuur kon meten en nog zo wat dingen. Niet nodig, maar hij was er blij mee. Brandt snapt de Chinees eigenlijk wel. Want ja, zegt hij, echt sexy is de techniek nu ook weer niet. Ik heb me altijd een beetje moeten schamen. Was iedereen met laptops bezig, en ik met zo n oude techniek. PSOM Carbo betrekt zijn hout van zagerijen en tot een kilometer of 100 gaat dat prima, maar daarna wordt het vervoer te duur. Dus opende het bedrijf in 1999 een tweede branderij in Zuid-Afrika. Brandt richtte een joint venture op met een oud-collega die inmiddels naar het land was geëmigreerd. De helft van de investering kwam van het Programma Samenwerking Opkomende Markten (PSOM) van de EVD. Een fijne, onbureaucratische regeling, zegt Brandt. Binnen vier weken hoor je of het doorgaat en kun je beginnen. Hij gelooft in de aanpak. Met pindadopjes gaat het ook prima Het is een van de beste manieren van ontwikkelingssamenwerking, het werkt veel beter dan wanneer je alles betaalt. Je stimuleert het mkb aan beide kanten. Natuurlijk bereik je niet de allerarmsten, je partners zijn toch de grotere bedrijven. Maar die zorgen wel weer voor werkgelegenheid. Zo betaalt één euro ontwikkelingsgeld zich tien keer terug. De fabriek in Kwazulu Natal biedt in piekperiodes werk aan 500 mensen. In Senegal is nu een oven in aanbouw bij een pindaoliefabriek. Om houtskool te maken heb je niet per se hout nodig, met pindadopjes gaat het ook prima. Het is Carbo s tweede PSOM-project. Een derde staat op stapel in Bosnië. FSC-keurmerk Maar er is veel meer. Carbo heeft ook een eigen fabriek in Namibië en joint ventures in Ghana en Singapore. In Ghana staat de oven op het terrein van een zagerij van de Nederlandse houthandel Wijma in Kampen. Als zij het FSC-keurmerk op hun hout willen hebben, moeten ze netjes omgaan met het afval. Zo kunnen we elke week vier containers houtskool produceren. Lang niet alle houtbedrijven nemen het zo nauw, weet Brandt. Even verderop in Ghana zit een bedrijf dat het gewoon dumpt. Voor Carbo is het belangrijk om alleen duurzaam geproduceerd hout te gebruiken, al was het alleen maar omdat grote winkelketens als Tesco dat eisen. Op de lange termijn betaalt het zich wel uit, weet Brandt zeker. Carrefour heeft nu ook al gekozen voor FSC. De grote Britse winkelketens lopen voorop als het gaat om duurzaam en sociaal verantwoord ondernemen. Tot een paar jaar geleden reden de busjes met inspecteurs soms af en aan in Namibië en Zuid-Afrika. Dan wisten we: het is weer tourist season, zegt Brandt. Nu is er gelukkig de SEDEX-database, waarnaar Brandt zijn klanten kan verwijzen. Barbecueën zit in de lift De Afrikaanse productie is inmiddels de kurk waarop Carbo drijft. Het leeuwendeel gaat weer per schip naar Europa. Een derde van Carbo s omzet van 30 miljoen euro is houtskool dat direct van Afrika naar Groot-Brittannië gaat. In Almelo wordt tegenwoordig nog maar de helft van de totale productie gedraaid. Brandt blijft azen op nieuwe mogelijkheden in het buitenland. De Verenigde Staten laat hij links liggen, want daar is de concurrentie vanuit Zuid-Amerika te groot. Europa is interessant genoeg, want de vraag blijft alleen maar toenemen. We exporteren nu zelfs naar Polen, een land waarvan we eerder alleen maar last hadden omdat het veel naar Duitsland exporteerde. Maar nu gaan ze er steeds meer barbecueën ze willen de Amerikaanse way of life en zijn ze zelfs aan het importeren. Heel gunstig voor ons. Brandt schat dat er in heel Europa nog zo n 1000 houtskoolbranderijen zijn, veelal kleine ondernemingen. Scherpen ook andere landen hun milieueisen aan, dan komt er meer ruimte voor Carbo. Uiteindelijk zullen er een paar grote branderijen ontstaan, vermoedt Brandt. En de markt zal alleen maar groeien, want het barbecueën zit in de lift. Supermarkten leggen de houtskool maar al te graag in de schappen, vaak zonder er al te veel op te verdienen. Ze geven het praktisch weg, zegt Brandt. Logisch, want op elke euro houtskool gaat 100 euro vlees, vis of groente. zaam beheerd tropisch bos ter wereld. Dekker Hout is een van de eerste Nederlandse bedrijven die een plaats heeft verworven in de kansrijke, maar grillige Boliviaanse houtsector. Tekst: Hedde Meima In 1885 werd Dekker Hout als lokale houthandel in Den Haag opgericht. Huidig directeur Robbert Jan Dekker is van de vierde generatie en heeft, net als zijn voorgangers, de blik op groei. Momenteel zit het bedrijf midden in het behalen van een mijlpaal. Met steun van het Programma Samenwerking Opkomende Markten (PSOM) heeft Dekker Hout in El Alto, de grote en arme zusterstad van La Paz, een hypermoderne productiefaciliteit gebouwd. 25 jaar rust De interesse voor Bolivia komt niet uit de lucht vallen. Dekker: De mensen willen duurzaam hout. Dat willen wij ook en dan kom je al snel bij Bolivia uit. Bosbouw wordt er streng gecontroleerd door de regering en het certificeringsysteem van de FSC is actief. Het hout is dus betrouwbaar en dat vinden veel mensen belangrijk. Bovendien beschikt Bolivia over een hoop onaangetast bos en alleen daarin kun je echt duurzaam kappen. Op elke hectare kappen we drie of vier Overige kansrijke sectoren - gas en olie; exploratie & distributie - water; zuivering, irrigatie, waterbekkenbeheer - organische en natuurlijke producten - toerisme Het hout wordt ter plekke bewerkt tot tuinhout en wordt via een Chileense haven verscheept naar Europa. bomen en laten het dan 25 jaar met rust. In die 25 jaar groeit er vervolgens veel meer bij dan wij gekapt hebben. Van boom naar bouwmarkt Drie factoren blijken cruciaal in Dekkers tocht naar Bolivia: een stevige lokale partner, steun van PSOM en doorzettingsvermogen. Dekker: We zijn een joint venture aangegaan met de grootste exporteur van hout in Bolivia, Mabet. Dit bedrijf beheert grote stukken duurzaam bos en levert dus hout. We hebben een oude deurenfabriek in El Alto opgekocht, uitgebouwd en voorzien van de nieuwste machines. Het hout wordt ter plekke bewerkt tot tuinhout. Vlonders, plantenbakken, meubels; het hele assortiment. Via een Chileense haven, 500 kilometer verderop, gaat het richting Europa. Rivieren zonder brug De tocht van boom naar bouwmarkt is geen kinderspel. De Boliviaanse houtsector bevindt zich op basaal niveau. Van een duidelijke keten is geen sprake en de productie is onvoldoende. Gelukkig biedt het transport over de jungle- en bergwegen veel feestelijke uitdagingen. Dekker: In het regenseizoen zit je met rivieren zonder brug. Dan worden er vlotten gebouwd, waar men met vrachtauto en al opgaat. En dan de bergen op: onze fabriek ligt op 4200 meter. Het regelen van vrachtauto s op zich is al een uitdaging, want een grote logistieke speler heeft Bolivia niet. Toch kom je verder, stap voor stap. Het zal niet lang meer duren voordat we winst maken. De kapketen Om de houtsector te faciliteren, heeft de Nederlandse ambassade in La Paz, samen met het IFC en het WNF, een houtprogramma lopen. Dit moet de samenwerking binnen de Boliviaanse houtketen verbeteren, het aantal gecertificeerde gebieden verder uitbreiden en nieuwe internationale markten ontsluiten voor meer houtsoorten. Dekker: Er is geen werkende keten, dus moet je alles zelf doen. Een lokale partner is daarom noodzaak. Als alles zich verder ontwikkelt, en dat zal het natuurlijk doen, komt er uiteindelijk een goede keten. Wij willen daar niet passief op wachten. Op deze manier dragen we zelf ons steentje bij en zitten in één moeite vooraan. EVD, Simone Mellegers, landenmedewerker Bolivia, (070) , Nederlandse ambassade La Paz, Harmen van Dijk, , i

7 14 Coverartikel BM september Gouden contacten door handelsmissie Tijdens een handelsmissie kunnen gesloten deuren ineens opengaan. Het is de ideale manier om een buitenlandse markt te verkennen, contacten te leggen met mogelijke partners en eventuele zakelijke problemen aan de kaak te stellen. Tekst: Arnoud Veilbrief Foto: HH Het zal wel iets te maken hebben met dat ongrijpbare begrip status. Zodra er een minister of staatssecretaris meereist, gaan alle deuren voor u open. Loopt u over rode tapijten. Serveren knipmessende obers u de heerlijkste gerechten. Overdreven? Goed, die rode loper ligt er misschien tijdens het fotomoment. Als de pers is toegesneld en de camera s klikken, als glazen champagne worden geheven na de ondertekening van het Memorandum of Understanding, en machtige mannen gewichtige woorden spreken over de uitbouw van relaties en belangrijke overeenkomsten. De werkelijkheid is vaak alledaagser. Maar toch. Praat met een ondernemer over handelsmissies en u krijgt dit verhaal te horen: Het opent toch deuren. En: Je komt nog eens ergens binnen. Als de EVD een bedrijf is, dan is de handelsmissie een van haar belangrijkste diensten. De internetverbindingen kunnen nog zo snel zijn, er gaat toch niets boven echt menselijk contact. Dat bedrijf zag er op de foto s in de folder fantastisch uit, maar hoe is het in het echt? 8 Procent economische groei, hoe voelt dat? Hoe zijn de mensen in dat land? Allemaal vragen die alleen met een bezoek ter plaatse kunnen worden beantwoord. Natuurlijk, u kunt zo n reis ook zelf organiseren. En de drie ondernemers die aan dit verhaal wilden meewerken, hebben dat ook gedaan. Maar alle drie zien ze de handelsmissie als een zeer effectief instrument naast hun eigen verkennende trips. Even voorstellen: Olaf van Iperen, AmEuro Metals, Leerdam; Arend Hilhorst, directeur van KOW Architecten, Den Haag; en Peter Ruigrok, eigenaar van Markus Hermetische Deuren, Krimpen aan den IJssel. Ticket boeken en gaan AmEuro Metals werd in 1992 opgericht door vader Willem van Iperen. Het is een handelshuis in hoogwaardig metaal, van rvs tot titanium. Belangrijkste klant is de luchtvaartindustrie. Die klopt bij AmEuro aan voor ruwe halffabricaten, bijvoorbeeld een cilinder die nog uitgefreesd moet worden, of een gladde plaat. Het gaat altijd om kleinere hoeveelheden, zegt zoon Olaf. Die kunnen ze niet krijgen bij de grote staalfabrikanten, maar wel bij ons. Vaak hebben ze het materiaal nodig bij de ontwikkeling van een nieuw product, zoals een landingsgestel. Orders kunnen verschillen van 250 tot een miljoen euro. De luchtvaart groeide stormachtig en AmEuro groeide mee. Vliegtuigbouw is een assemblage-industrie en AmEuro leverde aan toeleveranciers over de hele wereld. De eerste handelsmissie van Van Iperen senior ging naar China. We deden daar al flinke zaken, maar we hebben toch besloten mee te gaan, zegt Olaf van Iperen. Je weet nooit of je nieuwe klanten tegenkomt. Maar ze zullen er niet op wachten. Als we ergens kansen zien, is het: ticket boeken en gaan. Toch zien de Van Iperens handelsmissies niet als iets overbodigs. Zelf ging Olaf in mei mee met de missie voor de luchtvaartsector naar Italië. Je komt in bedrijven waar je als kleine jongen niet zo makkelijk binnenkomt. Bij een groot bedrijf als Avio, het voormalige Fiat Aerospace, is het normaal gesproken al gauw: Wie ben je en wat mot je?. Tijdens zo n missie krijg je de kans om met een inkoper te praten, word je gezien als iemand die iets te vertellen heeft. >

8 16 Coverartikel BM september >> vervolg van pagina 15 Goed ingevoerd de lokale markt op Ook metaal, maar dan in een heel andere vorm, maakt en verkoopt Markus Hermetische Deuren. De naam klinkt als een klok, en dat past bij de producten die het bedrijf maakt: deuren voor operatiekamers, koelcellen, ruimtes waar straling is. In iedere ruimte die volledig afgesloten moet kunnen worden, kan een deur van Markus staan. Het bedrijf heeft zijn oog laten vallen op in potentie een van de grootste markten ter wereld: India. Het land met ruim een miljard inwoners is volop in ontwikkeling en dat betekent hoe dan ook meer deuren. Deuren voor centrales, deuren voor ziekenhuizen, deuren voor banken, deuren voor supermarkten. Zou je zeggen. Maar die supermarkten zijn er niet. Zo vreemd als het mag klinken, maar de supermarkt is in India een vrijwel onbekend fenomeen. De Indiër koopt zijn levensmiddelen in kleine winkeltjes en bij de talloze karretjes op straat. Tegen de bescheiden experimenten om supermarkten te bouwen, stak steeds een storm van protest op, waarna de overheid schielijk de rem erop zette. Maar ook India zal ooit aan de supermarkt willen, verwacht Ruigrok. Door de economische groei, hebben mensen minder tijd om al die karretjes af te gaan. Ze zullen snel hun boodschappen willen doen. Maar wanneer dat zal zijn, durft hij niet te zeggen. Het kan nog lang duren, ook vanwege de bureaucratie. India is het land met een van de hoogste entrance-barriers ter wereld, het is echt een markt voor bedrijven met uithoudingsvermogen. Maar als het lukt, ligt er ook een enorm land open. De tussentijd gebruikt Markus Hermetische Deuren om koelcellenbouwers te vinden die het bouwen van de deuren willen uitbesteden. Dat is allerminst vanzelfsprekend. Bedrijven doen hier nog alles zelf: van het ontwerp tot het onderhoud. Er is nog geen specialisatie, omdat er geen concurrentie is. Typerend voor opkomende economieën. Toen Ruigrok meeging met de handelsmissie met toenmalig EZ-staatssecretaris Karien van Gennip, was het dus de vraag of het Nederlandse postennetwerk erin geslaagd was afspraken te maken waar hij wat aan had. Zou er een bedrijf zijn dat de productie van koeldeuren wilde uitbesteden? Dat bleek wonderwel het geval te zijn, zegt Ruigrok. Ik had een serie hele goede afspraken. Daaruit bleek dat ze de vragen begrepen waar ik mee zat. De NBSO s, de ambassade en het consulaat zijn duidelijk goed ingevoerd in de lokale markten. Daardoor werd mijn beeld van de Indiase situatie steeds scherper. Westerse partners zijn gewild Het Haagse KOW Architecten zoekt het in China. Over dat immense land wordt altijd gezegd dat je een lange adem moet hebben om er zaken te doen. Zo niet in het geval van KOW. Anderhalf jaar geleden werden de eerste contacten gelegd en nu heeft het architectenbureau al een vestiging in Sjanghai. De opening was zo n plechtig fotomoment. EZ-staatssecretaris Frank Heemskerk poseerde in de hal met de EZ-staatssecretaris Heemskerk opent tijdens een handelsmissie naar China de Sjanghaise vestiging van de architectengroep KOW. KOW-directie, met achter hen het Chinese personeel, geflankeerd door de Nederlandse en de Chinese vlaggen. De snelheid van KOW s Chinese avontuur valt te verklaren door de stormachtige economische groei. Men zit te springen om bouwcapaciteit, daar komt het door, zegt KOW-directeur Hilhorst. Westerse partners zijn daarbij zeer gewild. Onze bouwkwaliteit staat toch nog steeds in aanzien, en dat geldt in het bijzonder voor Nederlands design. Ook KOW ziet de missies als een handig extra middel om in het buitenland nieuwe contacten op te doen. Het grote voordeel dat Hilhorst noemt is, opnieuw, de makkelijke entree bij grote bedrijven. Ook hij is zeer tevreden over de afspraken. Soms zit er wel eens eentje bij waarvan je denkt: wat doe ik hier, maar over het algemeen ben ik zeer tevreden. Ik merkte dat er ook onder de reisgenoten veel waardering voor de organisatie was. Ze kregen een positievere kijk op de overheid. Eerste kennismaking Olaf van Iperen is vol lof over de missie naar Italië. We deden drie steden aan in vijf dagen, dat tempo sprak ons wel aan. Goede afspraken, het transport was pico bello, kortom prima. Alleen heeft die makkelijke entree bij die bedrijven ook een keerzijde, vindt hij. Ze Welke handelsmissies komen eraan? Alle informatie over handelsmissies is te vinden via de site: Dit najaar zijn er missies met bewindslieden naar: Frankrijk, Kazachstan, China: Sjanghai en Hongkong (creatieve sector en architectuur), India, China (beurs: High Tech Fair Shenzen) en Rusland. ontvangen je wel, maar of ze ook echt geïnteresseerd zijn, is natuurlijk nog maar de vraag. Hilhorst van KOW kan zich die opmerking wel voorstellen, maar hij ziet de missie nadrukkelijk als een eerste kennismaking, een soort speed dating. Je spreekt veel mensen, en met een aantal ga je verder. Klikt het, dan is snel handelen geboden. Ik vlieg als het kan dezelfde week nog terug. Wacht je een paar weken, dan is het contact verwaterd. Natuurlijk biedt een handelsmissie geen garantie voor snelle deals. Van Iperen: Ik ben in november 2005 meegegaan op een missie naar Dubai, en ik heb pas in juni dit jaar mijn eerste order gekregen. Van de missie naar Italië maak ik nu pas mijn eerste vervolgafspraken. Soms gaat het snel, soms duurt het heel lang. Onderlinge contacten Wie een vreemde markt wil veroveren, moet daar iemand voor vrijmaken. Voor Peter Ruigrok van Markus Deuren stond één ding dan ook vast, toen hij het bedrijf met zijn compagnon kocht. Ik zou geen directeur worden, dan ben je je eigen bottleneck. Ik zou me uitsluitend gaan bezighouden met new business. Daarom ben ik nu drie weken per maand in India. Ook Hilhorst heeft zich volledig toegelegd op de uitbreiding van KOW in China. Je moet daar echt iemand voor vrijmaken, zegt hij. Anders wordt het niks. Met die gerichtheid op vreemde markten, zou een ander voordeel van de handelsmissie bijna vergeten worden: de onderlinge contacten. Een zakenpartner uit Nederland bleek s avonds een heel aardige, ontspannen vent te zijn, vertelt Van Iperen. En Hilhorst werkt nu samen met de man die hij tijdens een handelsmissie ontmoette, en die toen nog bij een ander bedrijf werkte. Want de markt is in beweging en bij een glas wijn zijn nieuwe contacten gauw gelegd. En bovendien, zeggen ze alle drie: Zo n reis is ook ontzettend gezellig. Foto: David Yosaputra KOW

9 18 Coverartikel Onze vrouw in Lissabon BM september Portugal is ruim 20 jaar lid van de EU. Na toetreding was de groei lange tijd fors, Foto: Gueorgui Pinkhassov-Magnum/HH maar rond 2000 raakte de klad erin. Het dieptepunt was het begrotingstekort van 6,1 procent in Brussel gromde en de regering-sócrates greep in. De pragmatische premier snijdt in de bureaucratie, stimuleert innovatie en schept ruimte voor ondernemers. Tekst: Frans Brand >> vervolg van pagina 17 Ria Bargeman Handelsmissie biedt netwerk op presenteerblaadje Op handelsreis gaan met een minister of staatssecretaris is niet alleen interessant voor grote, gevestigde bedrijven. Juist voor beginnende mkb-exporteurs is dit een handige manier om snel veel contacten te leggen en toegang te krijgen tot een nieuwe markt. In het bezochte land staat uw bedrijf in één klap goed op de kaart. Tekst: Jamila Baaziz Stap 1 Vóór de missie Voor bedrijven is het belangrijkste onderdeel van een handelsmissie het matchmakingprogramma dat bestaat uit 1-op-1 ontmoetingen met lokale bedrijven. Denk van te voren goed na over het doel van de missie. Projectmanager Koos Backx van de EVD: Tijdens de intake, die na inschrijving plaatsvindt, kijken we naar wat u doet en naar wat u zoekt. Omdat we daardoor een goed beeld krijgen van uw wensen, kunnen we voor elke deelnemer precies de juiste afspraken verzorgen met lokale bedrijven. Die krijgt u vervolgens op een presenteerblaadje aangereikt. Voor vertrek maakt u alvast kennis met uw reisgezelschap tijdens een kennismakingsbijeenkomst. Stap 2 Netwerken Een handelsmissie met een meereizende minister kost 750 euro aan inschrijfgeld en de kosten voor reis en verblijf. Projectmanager Elov Weelinck van de EVD: Daarvoor krijgt de deelnemer wel een enorme entree in een markt. Naast het matchmakingprogramma, zijn er volop netwerkgelegenheden tijdens borrels, diners en de dagelijkse briefings en evaluatiegesprekken met alle deelnemers, inclusief de minister. Weelinck: En tijdens de informele gesprekken in het hotel doen ondernemers onderling vaak ook vruchtbare contacten op. Tips en ervaringen worden uitgewisseld door bedrijven die al wat langer op de markt actief zijn. Daar hoort u vaak dingen die erg verrijkend zijn voor uw bedrijf. Stap 3 De missie Tijdens de missie legt u volop contacten met lokale bedrijven. En als u tegen een probleem aanloopt, bijvoorbeeld met vergunningen of vestiging, is het mogelijk om dat via de EVD vooraf aan te kaarten bij de minister. Die kan tijdens zijn programma uw specifieke kwestie voorleggen aan de desbetreffende overheden. Soms is het zelfs mogelijk om daarbij aanwezig te zijn. Een ideale manier om, op hoog niveau, een probleem de wereld uit te helpen. Stap 4 Achteraf Meer dan 50 procent van de deelnemers houdt blijvende contacten over aan een handelsmissie, aldus Backx over het effect ervan. Meestal vloeien die voort uit de ontmoetingen ter plekke, maar soms kan ook het missieboekje, met daarin de gegevens van alle deelnemers, voor aangename verrassingen zorgen. Weelinck: Een deelnemer werd weken na een missie naar Rusland ineens benaderd door een Rus die zijn bedrijf in het boekje had ontdekt. Ze hadden elkaar tijdens de missie niet ontmoet, maar het leverde hem alsnog zijn beste contact op. Geen onaantrekkelijk plaatje Premier Sócrates heeft het Simplex-programma geïntroduceerd, zegt Ria Bargeman, handelsattaché van de Nederlandse ambassade in Lissabon. Dat schiet een fors gat in de traditioneel stroperige bureaucratie. De oprichting van een bedrijf kan nu online, in 55 minuten. Dat zie je terug in een groeiend aantal jonge en veelbelovende bedrijven. Bargeman: Portugal drijft niet alleen op kurk, port en pittoreske zonbestemmingen. Het land kent zeer innovatieve bedrijven, zoals de tolpoortjesspecialisten van Brisa, de supermarktketens Jerónimo Martins en Sonae, en allerlei spin-offs van universiteiten. In die laatste categorie vallen bedrijven als gameontwerper Ydreams, laserproducent Multiwave Photonics en Chipidea, dat is gespecialiseerd in het combineren van analoog en digitaal signaal. Maar ook de traditionele industrieën kennen innovaties. Zo vestigt meubelgigant Ikea hier binnenkort enkele moderne fabrieken die gebruik maken van Portugees hout en sleutelt de Portugese Kurkassociatie samen met de TU Delft aan nieuwe toepassingen voor kurk. Zon, wind en water Bargeman: Portugal voert z n energie voor ruim 80 procent in, en dat percentage moet omlaag, vinden ze hier. Daarom is er veel aandacht voor zon, wind en waterkracht, met name van rivieren. Maar er was ook al een pilotproject met een Nederlands bedrijf dat energie wist op te wekken uit Atlantische golven. Aan de andere kant van het spectrum is er veel interesse voor energiezuinige gebouwen: denk aan aspecten als isolatie en warmte-koudeopslag. In november reist een Portugese missie naar Groningen, waar demonstraties, workshops en matchmakingsessies voor duurzame energie op het programma staan. Kansrijk is ook het toerisme, dat een upgrading ondergaat en waar veel wordt geïnvesteerd in luxe hotels, maneges, golfbanen en entertainment. Een heel andere tak van sport is de bouw en inrichting van nieuwe ziekenhuizen. Er staan zo n 20 ziekenhuizen op stapel: Wiegerinck Architecten uit Arnhem ontwierp er een in Lissabon dat bijna klaar is. In het verlengde hiervan noem ik ook de ouderenzorg, want het vergrijzende Portugal heeft een groot gebrek aan voorzieningen voor senioren. Miljarden voor milieu Ook de Portugese milieusector is interessant, stelt Bargeman. Nederlandse bedrijven staan hier hoog aangeschreven, dankzij goede ervaringen, een gedeeltelijk Nederlandse opleiding voor Portugese milieu-inspecteurs en bedrijfsbezoeken aan Nederland. Zo reisde Foto: istock vorig jaar een grote Portugese missie naar Amsterdam en Lelystad, om te kijken naar systemen voor afvalverwerking. Er is veel vraag vanuit Portugal, vooral op het gebied van drinkwatervoorziening, afvalwaterzuivering en organisch afval. Jaarlijks wordt zo n 2,8 miljard euro in de milieusector uitgegeven: daarbovenop komt een extra impuls van miljarden aan EU-geld dat de komende zeven jaar voor milieu in Portugal staat gereserveerd. Kortom: veel vraag en geld in Portugal, en aan Nederlandse kant veel kennis en expertise. Het is bepaald geen onaantrekkelijk plaatje. EVD, Natassa Schadi, landenmede- werker Portugal, (070) , Nederlandse ambassade in Lissabon, , 20 november 2007 vindt een handelscontactbijeenkomst plaats voor Nederlandse bedrijven uit de energie- en bouwsector met een delegatie van Portugese besluitvormers. KvK Groningen, Evert Jan Schouwstra, i

10 20 Bijzondere Business BM september Humor exporteren is moeilijk Fokke & Sukke, twee bijdehante vogels, bekend van de cartoons in NRC Handelsblad, steken hun snavels over de landgrenzen. Hoewel de geestelijke vaders, Jean-Marc van Tol, John Reid en Bastiaan Geleijnse, niet verwachten dat de strip direct aanslaat bij buitenlanders, wagen Bron: Reid - Geleijnse - Van Tol ze het erop. Geleijnse: In het buitenland heeft nog niemand van Fokke & Sukke gehoord. Dat kan natuurlijk niet! Tekst: Mijke van Welsenes Fokke & Sukke s opmars begon in 1994, toen ze voor het eerst in het Amsterdamse studentenblad Propria Cures verschenen. De mannen achter Fokke & Sukke Van Tol, Reid en Geleijnse kenden elkaar van het Amsterdamse studentencorps. Ze bedenken de strips met z n drieën. Van Tol is verantwoordelijk voor de uitwerking, hij is de tekenaar, Geleijnse bedenkt meestal de tekst. Maar ze brainstormen altijd met z n drieën over een grap. Zo verbeteren we elkaars goede ideeën en gooien we de slechte overboord, zegt Geleijnse. Ferdi & Sanyo Ik ben de commissaris buitenland van het drietal, of zeg maar directeur buitenlandse betrekkingen, grapt Geleijnse. Hij vertelt dat ze de Fokke & Sukke-cartoon graag in een Engels of Duits medium zouden terugzien. Ze proberen onder de naam Dick & Pecker voet aan de grond te krijgen in Engeland, Duitse namen zijn er nog niet. Waarom juist deze landen? Omdat we het idee hebben dat het Engelse en Duitse publiek de humor van Fokke & Sukke misschien wel vat. Het Hongaarse publiek maakte onlangs ook kennis met de grappen en grollen van de broekloze eend en kanarie. In het kader van een Nederlandse-Hongaarse uitwisseling verschenen de cartoons een aantal keren in Hongaarse kranten als Feri & Sanyi. En in NRC Handelsblad werden cartoons van Hongaarse striptekenaars geplaatst. Lastige opgave Humor exporteren, het lijkt een lastige opgave. Natuurlijk zullen we geen cartoons maken over de Nederlandse politiek in het buitenland, maar grappen over de internationale politiek of over universele zaken, dat kan wél. Geleijnse denkt dat Fokke & Sukke in Duitsland goed zullen aanslaan, Direct succes verwachten we niet, maar we weten wat doorzetten is ondanks het Duitse gevoel voor humor. Het is een vooroordeel om te zeggen dat Duitsers geen humor hebben. Nederlanders hebben last van het grote-broer-complex als het om Duitsland gaat. Ik denk juist dat ze heel erg op ons lijken. Broekjes aan Direct buitenlands succes verwachten ze niet, maar ze weten wat doorzetten is. Het duurde ook zo n zes jaar voordat Fokke & Sukke echt succesvol werd in Nederland. We hebben er jarenlang mee geleurd, totdat een hoofdredacteur vond dat het grappig was. Zoiets heeft tijd nodig. Bovendien is het zonde om het niet in het buitenland te proberen, het kan toch niet is een luie-mensenredenering. Moeten Fokke & Sukke nog een restyling ondergaan voordat ze in de spotlights in het buitenland staan? In de VS was er iemand die zei: De namen moeten anders en die piemels moeten weg. Maar dat nooit!

11 22 Colombia Energie BM september Groen licht voor schone brandstof Foto: Reuters Colombia staat voor veel mensen nog steeds synoniem voor drugsbaronnen en kidnappings. In werkelijkheid is het een zeer interessante markt met een groeiende economie en een de pan uit rijzende energiebehoefte. Tekst: Arnoud Veilbrief Wat ga je daar in hemelsnaam doen?, hoorde Johan Godschalk toen hij aan kennissen vertelde dat hij naar Colombia ging. Straks word je nog gekidnapt! Zelf had hij in eerste instantie ook zijn bedenkingen gehad toen de uitnodiging van de EVD kwam om in Colombia presentaties te geven over schone energiebronnen. Ik had niet alleen het beeld van een gevaarlijk land, maar dacht ook: wat moet ik in zo n ontwikkelingsland? Eenmaal ter plekke, wachtte Godschalk een paar verrassingen. Niet alleen bleek het erg mee te vallen met die onveiligheid Ik durf s nachts makkelijk in Bogotá over straat te lopen, Colombia was ook niet het achtergebleven land dat hij zich had voorgesteld. Ik kreeg zeer gedetailleerde vragen, had het land enorm onderschat. Johan Godschalk is inmiddels voor de Nederlandse dochter van het Zweedse Ageratec actief in biodiesel. Zijn bedrijf bouwt fabrieken over de hele wereld. Van de kleinste voor euro tot een ton diesel per jaar producerende installatie van 10 miljoen euro. Hij doet dat over de hele wereld. Ik breng driekwart van mijn tijd reizend door. Razendsnelle groei Colombia ontwikkelt zich razendsnel, zegt Godschalk. De cijfers geven hem gelijk. De economie groeit al een paar jaar met 6 à 7 procent. De energiebehoefte van het land is Nederlandse bedrijven worden gerespecteerd in Colombia, vooral in nichemarkten als windenergie. nauwelijks bij te benen. Goed nieuws voor alle bedrijven die een rol kunnen spelen in de energievoorziening. Colombia breidt haar energieopwekkingcapaciteit overal uit: van waterkracht tot biodiesel, van centrales tot windmolens. En ze zijn bereid er goed voor te betalen. Mario Cespedes is Colombiaan, maar kent Nederland goed. Hij heeft een grote liefde voor Maastricht overgehouden aan de vier jaar dat hij in die stad voor Kema werkte. Nu heeft hij de leiding over de Colombiaanse vestiging van het consultants- en certificeringsbedrijf in Bogotá. Hij is het met Godschalk eens. De Colombiaanse economie groeit razend hard. De Colombiaanse energiemarkt : bio-ethanol is in heel Colombia ingevoerd - Het aantal ethanolfabrieken stijgt volgens prognoses van 9 naar 25 à 30 - Colombia kan biobrandstoffen zonder invoer- heffingen naar Amerika exporteren vanwege het vrijhandelsakkoord - De elektriciteitsproductie stijgt naar verwachting van megawatt (2005) naar megawatt (2018). Er zijn veel vervangingsinvesteringen nodig - Arme gebieden moeten nog netaansluiting krijgen. Overheidsinstantie IPSE kijkt ook naar alternatieve bronnen - Stimulatie voor rijden op gas. Nichemarkten Een groeiende economie vreet energie. Zo ook in Colombia. Een energietekort dreigt de economie af te remmen. Er is grote behoefte aan nieuwe gas- en kolencentrales, zegt Cespedes. Kolenvergassing staat sterk in de belangstelling. Maar er moeten ook nieuwe waterkrachtcentrales komen. En het transportnetwerk van kabels en transformatoren is dringend aan uitbreiding toe, door de grotere hoeveelheid energie die over het net vervoerd wordt. Vooral de VS heeft een vooraanstaande positie in het land, vanwege de sterke militaire en handelsrelaties. Maar Nederland wordt ook gerespecteerd, zegt Cespedes, vooral in nichemarkten als windenergie. Daarnaast is de adviesmarkt belangrijk en profijtelijk. Ook daarin kunnen Nederlandse bedrijven een partijtje meeblazen. Spotgoedkoop hoeft het niet te zijn. De Colombianen weten wat de prijzen zijn voor goede diensten en producten en betalen die ook. Godschalk: Ze onderhandelen natuurlijk wel, maar ze weten waar de grens ligt. De overheid werkt ook mee. Met verlaagde tarieven voor de inkomstenbelasting en fiscale vrijstellingen voor brandstoffen, probeert men buitenlandse investeerders aan te trekken. Energie is een nationale prioriteit en de lichten staan dus op groen. Ze zien energie als een investering. Ze weten dat ze in de nabije toekomst een grote energie-exporteur worden. Colombia is nu al de tweede producent van biobrandstoffen in Zuid-Amerika. Schone brandstof In Colombia werkt Godschalk momenteel mee aan een project van 60 miljoen euro. Op een stuk land van hectare moet een jatrophaplantage komen, een biodieselfabriek en huisvesting voor 200 families die op het complex gaan werken. Een kleine stad dus, opgericht uit naam van schone brandstof. Het project neemt jaren in beslag. Godschalk en zijn mensen bouwen de fabriek overigens niet zelf. Dat doen lokale constructiebedrijven, op basis van zijn tekeningen. Zo werkt hij overal. Colombia is veel verder in alternatieve brandstoffen dan Nederland, zegt Godschalk. Ze hebben natuurlijk goed gekeken naar Brazilië, waar ethanol al tientallen jaren aan de pomp getankt wordt. Toch is er de laatste tijd debat ontstaan over de groene brandstoffen. Als planten die tot voedsel kunnen dienen worden verwerkt tot brandstof, stijgen de voedselprijzen. In het uiterste geval kan het erop neerkomen dat de rijken kunnen rijden, omdat de armen creperen. Bovendien vergen de plantages grote percelen grond die op oerwoud worden gewonnen. De gevolgen strekken nu nog niet zo ver, maar toch haast Godschalk zich te zeggen dat de plantage op een stuk braakland komt en dat de jatropha een oneetbare plant is. Prettig zakendoen Om goed zaken te doen, is meer nodig dan een sterke vraag. Het moet ook prettig zakendoen zijn. Dat hangt van veel dingen af, zoals cultuur en overheidsbemoeienis. Ook dat is Godschalk allemaal erg meegevallen. Colombianen zijn opvallend direct en open. Ze vertellen duidelijk wat ze goed vinden en wat niet. Is er een probleem, dan willen ze dat samen oplossen. Het verschil met Nederlanders is helemaal niet zo groot. Cespedes relativeert eventuele cultuurverschillen. Uiteindelijk gaat het allemaal om de vraag in de markt en wat je te bieden hebt. Om een vreemde markt voor het eerst te verkennen, zijn handelsmissies, een bezoek aan de EVD of de Nederlandse ambassade beproefde methodes. Het is daarna zaak om zo snel mogelijk een goede agent te vinden die de lokale markt kent. Maar Godschalk heeft een andere methode: hij speecht op congressen. Ik beklim gelijk het spreekgestoelte. Dat levert een lawine aan reacties op. Vervolgens wordt het rustig, maar na een paar maanden komen er altijd een paar terug, die dan serieus met je in zee willen gaan. Het is veel werk en het duurt even, maar het is wel een effectieve methode. Handelsmissie Van 18 t/m 24 november vindt een multisectorale handelsmissie naar Colombia plaats. Kansen voor Nederlandse ondernemers liggen vooral in de sectoren: agro, (bio)energie, maritiem en infrastructuur. De steden Bogotá, Medellín, Cali en Cartagena worden bezocht. Meer informatie: EVD, Stefanie Streng, landenmede- werker Colombia, (070) , Het Programma Samenwerking Opkomende Markten (PSOM) van de EVD staat open voor Colombia. EVD, Loek Becker Hoff, projectleider PSOM, (070) Lokale bedrijven in Colombia die op zoek zijn naar een geschikte zakenpartner kunnen door middel van de Matchmakingfaciliteit van PSOM-OS van de EVD in contact worden gebracht met Nederlandse bedrijven. Meer informatie: i

12 24 Tunesië Medisch BM september Kansen door hervormingen De Tunesische gezondheidszorg staat voor Noord-Afrikaanse begrippen op een ongewoon hoog peil. En de overheid voert de investeringen in betere medische voorzieningen op. Dat maakt het land interessant voor Nederlandse leveranciers. Tekst: Reinier Spreen Tunesië heeft veel te danken aan Habib Bourguiba, die na de onafhankelijkheid in 1956 de eerste president van het land werd. Bourguiba wordt wel vergeleken met de Turkse staatsman Kemal Atatürk, omdat hij in de islamitische staat liberale hervormingen wist door te voeren. Vrouwen hebben dankzij hem gelijke rechten gekregen. Polygamie is in Tunesië verboden, voorbehoedsmiddelen zijn vrij beschikbaar en abortus is legaal. Onderwijs en gezondheidszorg hebben sinds de onafhankelijkheid topprioriteit. Via vijfjarenplannen wordt hierin veel geïnvesteerd. Daardoor staan de voorzieningen nu op een voor de regio ongekend hoog peil en beschikt het land over een goed opgeleide artsenstand. Dankzij een op Franse leest geschoeid verzekeringsstelsel besteden Tunesiërs jaarlijks gemiddeld 114 euro aan medische verzorging. Naast het netwerk van staatsziekenhuizen is er een sterk groeiend aantal privéklinieken, waarvan vooral de middenklasse gebruikmaakt. De private sector bedient ook buurlanden als Libië (jaarlijks patiënten) en maakt zich op voor een grote toestroom aan medische toeristen uit Europa. Die laatste groep weet het land steeds vaker te vinden voor onder meer de behandeling van reuma en spierziekten, thalassotherapie, ooglaserbehandelingen, cosmetische chirurgie en tandverzorging. Westerse verzekeraars doen vaak niet moeilijk over de overzeese behandelingen, omdat ze al snel de helft goedkoper zijn. Meer geld De huidige president Zine El Abidine Ben Ali, die Bourguiba in 1987 verving, regeert Tunesië met vrij strakke hand. Er is wel sprake van democratisering die echter trapsgewijs plaatsvindt. Tunesië beschikt, in tegenstelling tot de overige Maghreblanden, over een grote middenklasse wat het politieke klimaat en de stabiliteit ten goede komt. Ben Ali heeft van zijn voorganger diens pro-westerse politiek, vrouwenemancipatie én de binnenlandse investeringen in de gezondheidszorg en het onderwijs overgenomen. Het ministerie voor gezondheid beschikt dit jaar over een budget van 44 miljoen euro en dat is vijf keer zo veel als in In het elfde vijfjarenplan, dat loopt tot 2011, is er speciale aandacht voor de modernisering van de medische sector. Er zijn fondsen opgericht voor de vervanging van verouderde apparatuur en er wordt geïnvesteerd in de oprichting en modernisering van staatsziekenhuizen in de regio. Dit jaar is bovendien een hervorming van de ziektekostenverzekering doorgevoerd, waardoor nog meer mensen kunnen rekenen op een vergoeding van de kosten. Dat biedt kansen. Philips Medical Systems heeft al veel apparatuur geleverd aan Tunesië, zoals (MRI-)scanners en apparatuur voor de behandeling van hart- en vaatziekten. In de laatstgenoemde niche is het bedrijf zelfs de grootste buitenlandse leverancier. Enorme investeringen Ook al groeit de private markt met sprongen, de Tunesische overheid is de belangrijkste klant voor potentiële leveranciers van apparatuur. Er wordt enorm geïnvesteerd en dat blijft maar doorgaan, zegt Mieke Koundi van de Nederlandse ambassade in Tunis. De continuïteit is groot en bovendien schaffen staatsziekenhuizen de nieuwste en beste apparatuur aan die er te krijgen is. Tevens vindt er schaalvergroting van de markt plaats. Een nieuwe tendens. Recent heeft een Tunesisch farmaceutisch bedrijf een Algerijns farmaceutisch bedrijf gekocht. Ook voor leveranciers van ziekenhuisinrichting en aanverwante middelen is Tunesië interessant. Op dat vlak heeft het land namelijk nog een flinke inhaalslag te maken, zegt Koundi. De artsen en de apparatuur zijn van het hoogste niveau, maar de omstandigheden zijn nog vaak slecht. Het is geen pretje om op zo n zaal te liggen. Heel jammer eigenlijk. Zelf zoekt Koundi als het nodig is haar toevlucht tot privéklinieken, geeft ze toe. Gelukkig ziet de overheid nu ook dat de kwaliteit beter moet. Hoe te handelen Wie in Tunesië wil handelen, moet er allereerst een distributeur hebben. Dat is zelfs verplicht. De ambassade bemiddelt geregeld tussen partijen. Een distributeur kan in de gaten houden welke tenders (allemaal in het Frans) eraan komen en kan een netwerk opbouwen bij de overheid. Koundi: Ook wij verspreiden nieuws over tenders, maar als je als bedrijf weet dat er iets aan zit te komen, dan win je kostbare tijd. Een lokale distributeur zal ook meer feeling hebben voor de Tunesische manier van zakendoen. Want ook hier zijn alle clichés waar: eerst theedrinken en vragen hoe het met de familie gaat, dat ritueel nog een paar keer herhalen, en dan pas harde noten kraken. Persoonlijk en zakelijk loopt hier altijd door elkaar heen, zegt Koundi. Een strikte scheiding is er niet. Het verdient de aanbeveling om meer te kunnen leveren dan het product alleen. Zo geeft Philips trainingen aan het personeel dat bijvoorbeeld de scanners moet gaan bedienen. Het is zeker een pluspunt als je dat kunt aanbieden, zegt Koundi. De artsen en de apparatuur zijn in Tunesië van het hoogste niveau, maar de omstandigheden zijn nog vaak slecht. EVD, Sabrina Waltmans, landenmedewerker Tunesië, (070) , De Nederlandse ambassade in Tunis, , i Foto: istock

13 26 Projecten en aanbestedingen European Neighbourhood & Partner Instrument BM september Internationale organisaties besteden jaarlijks miljarden euro s aan projecten in ontwikkelingslanden en landen in transitie. Openbare aanbestedingen die daar wereldwijd uit voortvloeien, vormen een gigantische markt. In de rubriek Oog op orders zet BM enkele projecten in de schijnwerpers. De volledige informatie vindt u op typ het nummer in onder Direct zoeken. Oog op orders Klussen bij de buren Beter een goede buur dan een verre vriend. Zo denkt de EU er ook Wereldbank/Filipijnen Verenigde Naties/UNCDF over. Europa investeert op grote Milieu- en natuurlijke hulpmiddelen CV s gevraagd United Nations Capital Development Fund Foto: HH schaal in haar buurlanden. Onder meer vanuit het nieuwe instrument European Neighbourhood & Partner De Wereldbank heeft een project van 87 miljoen US dollar goedgekeurd. Dit project heeft als doel het Department of Environment and Natural Resources (DENR) te ondersteunen bij een effi- (UNCDF) investeert in 28 landen met een budget van 125 miljoen US dollar. Door microfinanciering en andere ontwikkelingsprojecten draagt UNCDF bij aan de milleniumontwikkelingsdoelen. UNCDF schakelt vaak consultants in bij verschillende Instrument (ENPI) worden op alle mogelijke terreinen projecten gestart. Tekst: Hedde Meima Foto: HH ciënter en effectiever beleid. Het gaat hierbij taken, variërend van projectformulering tot onder meer om een efficiëntieslag in de organi- monitoring en evaluatie. Individuen en bedrijven satie en een effectievere allocatie van de budget- met ervaring op deze gebieden die in aanmer- De EU is dringend op zoek naar technische assistentie Regulaid gaat de landen rond het Middellandse Zeegebied helpen bij de regulering van de telecommarkt. ten van DENR. Daarnaast moet een voorlichting- en onderwijsprogramma worden opgezet. Binnen dit project is veel aandacht voor geïntegreerd ecosysteem management: het behoud van natuurlijke hulpmiddelen, met speciale focus op waterscheidingen. Begin augustus heeft de projectautoriteit een algemene oproep gedaan aan geïnteresseerde partijen hun belangstelling kenbaar te maken. Fase: goedgekeurd Sectoren: consultancy, waterbeheer, milieu, institutionele opbouw zoek op nummer Op zoek naar een consortiumpartner? Een juiste samenstelling van een consortium is essentieel bij het binnenhalen van opdrachten bij internationale organisaties, zoals de EU en de Wereldbank. Maar hoe vindt u de juiste consortiumpartner? De EVD heeft een online directory (Engelstalig) met daarin Nederlandse bedrijven met interesse en ervaring in het zakendoen met internationale organisaties. Wilt u ook dat internationale organisaties of andere bedrijven u kunnen vinden of bent u op zoek naar een geschikte consortiumpartner? Schrijf u dan nu in via: king willen komen voor toekomstige opdrachten worden uitgenodigd om hun cv te sturen naar de UNCDF. Fase: belangstellingsregistratie Deadline: geen Sector: diverse zoek op nummer EBRD/Rusland Watervoorzieningen Voor de verbetering van de watervoorziening, de kwaliteit van het drinkwater en rioleringsinfrastructuur heeft de European Bank for Reconstruction and Development (EBRD) een lening van 25 miljoen US dollar verstrekt aan Syktyvkar. Dit project bestaat onder meer uit: het verbeteren van het waterdesinfectiesysteem, het bouwen van een afvalwaterstation en het rehabiliteren van bestaande waterpompstations. Naar verwachting zullen de aanbestedingen voor deze opdrachten eind 2007 zijn afgerond. Geïnteresseerde partijen worden gevraagd zich te melden bij de projectautoriteit. Fase: vooraankondiging Sector: waterzuivering en -beheer zoek op nummer bij de ontwikkeling van (afval)watervoorzieningen in Egypte. EU, MEDA(ENPI)/Egypte Waterkwaliteit De EU gaat de Egyptische Regelgevende Waterautoriteit (ERWA) helpen bij het uitgroeien tot een effectieve en goed functionerende regelgevende instantie voor de kwaliteit van drinkwater. Deze oproep voor technische assistentie zal bijdragen aan de ontwikkeling van duurzame en hoogkwalitatieve (afval)watervoorzieningen in Egypte. De EU zal concreet ondersteunen bij het opzetten van de organisatorische structuur, regelgevende systemen en beheer- en hrm-processen. Fase: voorinformatie, oproep voor belangstellingsregistratie wordt in derde kwartaal 2007 verwacht Sector: waterbeheer, consultancy, institutionele opbouw zoek op nummer EVD, Team Internationale Organisaties, (070) , Het boekje Zakendoen via internationale organisaties (in de serie Starten met internationaal ondernemen) is gratis te bestellen: i Steek binnen Europa een grens over en je krijgt meteen een sms met info over je gastprovider en het lokale beltarief. Goed geregeld. Idealiter gaat de grensovergang naar landen buiten Europa net zo soepel. Het was met die gedachte in het achterhoofd dat de Europese Commissie een tender uitschreef voor het opkrikken van de staat van de telecommunicatie in een tiental buurlanden. Het vers gestarte bedrijf Regulaid van voormalig OPTA-voorman Hans Bakker sleepte de tender in de wacht. Te klein Regulaid bestaat sinds 2004 met als doel het opzetten van reguleringssystemen voor telecommunicatie in andere landen. Het is opmerkelijk dat zo n jong bedrijf een EUtender ter waarde van 4 miljoen euro wint. Bakker lacht: Het is zelfs feitelijk onmogelijk. De EU eist een minimum omzet over een aantal jaren. Voor deze tender heb ik daarom in een vroeg stadium een ervaren partner gezocht. Ik kwam uit bij Frontier Economics, een Brits consultancybedrijf. Samen waren we groot genoeg. Geen moeite De gewonnen tender werd gefinancierd vanuit het EU-programma Meda, dat dit jaar, samen met het EU-programma Tacis, is opgegaan in het European Neighbourhood & Partner Instrument (ENPI). Vanuit ENPI worden projecten ondersteund die de buurlanden beter toerusten voor samenwerking met de EU. Wetgeving, economische en sociale hervormingen, transport, energie: het is maar net waar in een bepaald land behoefte aan is. Bakker: Vaak gaat het om privatisering van nutsfuncties. Ze zijn in die landen nog niet zo gewend aan liberaliseren. In alle mogelijke sectoren zijn projecten en tenders. Het zijn opkomende markten, dus je kunt zelf wel bedenken dat er werk aan de winkel is. Wij zijn niet het enige Nederlandse bedrijf dat een graantje meepikt, maar ik heb wel het idee dat Nederland zich scherper kan profileren op deze markt. Via de EVD krijg je alle tenders die bij je passen op een presenteerblaadje. Daar zit de moeite niet. Kiezen op elkaar EU-tenders staan niet bekend om hun gebruikersgemak. Je moet je er mentaal op instellen, weet Bakker. Ik noem de regeldichtheid in de EU wel eens een accumulatie van leed. Alles wat in het verleden mis ging, is omgezet in een nieuw regeltje. Het gebeurde wel eens dat mensen hun vliegticket inwisselden omdat de geplande reis niet doorging. Nu moet je van elke vlucht de boardingpass inleveren. Ons project duurde drie jaar: in totaal zijn honderden vluchten gemaakt. Deze regels leveren dus een hoop gedoe op, maar goed, in de praktijk gaat het wel. Kiezen op elkaar, vriendelijk glimlachen en doorzetten. Bakker ziet ook voordelen. Het is altijd makkelijker aan de rand van Europa te werken dan aan de andere kant van de wereld. Bovendien sta je niet alleen. Het team Internationale Organisaties van de EVD zit goed in de materie en denkt graag mee, ook bij het zoeken naar partners. Natuurlijk is het veel werk, maar als je het goed doet, houd je er uiteindelijk een positief saldo aan over. ENPI Looptijd miljard euro 17 landen: Middellandse Zeegebied, Oost-Europa, Rusland, Kaukasus en Midden-Oosten Sectoren: o.a. institutionele opbouw, markteconomie, werkgelegenheid, transport en energie. EVD, Asli Tanriverdi en Katja Berkhout, accountmanagers Internationale Organisaties, (070) , i

14 Nederlandse productie voor buitenlandse markten TopKip in Enschede De koeling van kippen vindt plaats in het hart van kippenslachterijen. Na het slachten moet de kip zo snel mogelijk afkoelen tot een kerntemperatuur van 4 graden Celsius, zodat bacteriën geen kans krijgen. Eenmaal gekoeld kan het karkas worden opgedeeld in kippenbouten, kipfilets en andere deelproducten. Dat koelen gebeurde in Europa altijd met lucht. Tot Wim van Stuyvenberg van TopKip een kleine revolutie veroorzaakte met zijn combi chilling : een combinatie van koeling met water en lucht, zonder dat het karkas water opneemt. De voordelen zijn legio. De kip bereikt twee keer zo snel de gewenste koudegraad, het water zorgt voor extra reiniging van het karkas, de houdbaarheid verbetert en door de snelle koeling kunnen meer kippen verwerkt worden in dezelfde bedrijfsruimte. En dat is handig, want de lijnsnelheid van kippenslachtmachines is flink omhoog gegaan van twee- à drieduizend tot zes- à negenduizend vogels per uur, terwijl de ruimte niet is meegegroeid. Sinds dit dompelkoelprocedé door de Europese wetgeving is toegestaan, heeft TopKip al lijnen op maat gemaakt voor slachterijen in Nederland, Griekenland, Cyprus en Malta. Het kleine bedrijf won zelfs een patentzaak van reuzenconcurrent Stork en ontving diverse prijzen voor innovatie. En de kippenslachterijen in Amerika lonken. Foto: Dierk Hendriks Tekst: Jamila Baaziz

15 30 Letland Bouw- en vastgoedmarkt BM september Schreeuw om nieuwbouw Na Polen is Letland de armste natie van de Europese Unie, maar tevens het land met Letse opdrachtgevers, zoals het ministerie van Transport en de haven van Ventspils, hebben expliciet aangegeven open te staan voor buitenlandse aannemers. de hoogste economische groei. In hoofdstad Riga wordt volop gebouwd en de investeringen vliegen omhoog. De vraag naar vastgoed en de prijzen ervan zijn de afgelopen jaren explosief gestegen. Foto: HH Tekst: Ilse Kuiper Alle economische sectoren profiteren van die groei, maar de dienstensector en de bouwsector nog wel het meest. Qua investeringen staan Nederlanders op de vijfde plaats, na de Russen, Zweden, Duitsers en Engelsen. Bijna een kwart van dit bedrag betreft investeringen in vastgoed. De woningmarkt schreeuwt om nieuwbouw. Met de toename van de koopkracht willen de Letten moderner en vooral groter gaan wonen: het gemiddelde woonoppervlak is nu nog 23 vierkante meter per persoon, dat is de helft van het EU-gemiddelde. Sovjetgebouwen Het land kent vrijwel onbeperkte mogelijkheden voor de bouw- en vastgoedmarkt. Zo zijn er nog veel oude appartementsgebouwen uit het Sovjettijdperk die herontwikkeld moeten worden. En de kantorenmarkt, met name in Riga, is dringend toe aan modernisering. Veel ondernemingen zijn nog gevestigd in oude gebouwen met weinig parkeergelegenheid. De afgelopen jaren kreeg Riga er ruim vierkante meter winkelruimte en vierkante meter kantoorruimte bij. Overigens vinden vastgoedontwikkelingen ook plaats in Liepaja, Daugavpils, Ventspils en Jelgava: er is voldoende grond beschikbaar voor ontwikkelingen in het dunbevolkte land dat ongeveer anderhalf keer zo groot is als Nederland. Lokaal = waardevol Het Nederlandse Global State was een van de eerste vastgoedinvesteerders die de Letse mogelijkheden ontdekte. Waar nieuwe investeerders nog bekend moeten raken met de Letse vastgoedmores, kan Global State terugvallen op een lokale partner in Riga. Die kennis is voor ons heel belangrijk, vertelt Global State-oprichter Dick Beijen die zijn bedrijf in 1994 oprichtte. Lokale partners kennen de markt, de regels en de mensen waar het om draait. Zij komen met concrete projectvoorstellen. Wij beoordelen vervolgens of een project genoeg potentie heeft, zowel kwalitatief als financieel. Global zoekt naar relatief kleine, maar lokaal betekenisvolle, kortlopende vastgoedprojecten die het kan ontwikkelen. Recente projecten vinden plaats in Balozi, een randgemeente van Riga en in Jurmala, de badplaats aan de Golf van Riga. Het laatste project is vooral gericht op de boven- kant van de middenklasse, terwijl het project in Balozi inspeelt op de groeiende vraag naar kwaliteitswoningen voor de lokale middenklasse. Hun aantal neemt volgens Beijen snel toe: Door de snelle groei van de economie verdient zo n 20 procent van de Letten inmiddels een salaris van westers niveau. Bovendien is de hypotheekmarkt in Letland opengebroken, waardoor het ook voor de middenklasse aantrekkelijk is om te kopen. Dat geeft een stimulans op de woningmarkt. Het project in Balozi is de eerste gebiedsontwikkeling in de omgeving van Riga waarbij kennis van Nederlandse en Letse adviseurs wordt gebundeld. Het laat zien dat er voldoende vertrouwen bestaat tussen Letse en Nederlandse ondernemers. Zowel Letten als Nederlanders hebben, historisch gezien, een handelsachtergrond, zegt Beijen. Beide culturen staan open voor nieuwe ontwikkelingen en het ondernemen. Daarbij is respect voor elkaar belangrijk. Ik zou mkb-bedrijven in bouw en vastgoed adviseren contact te zoeken met de EVD en LIAA (Investment and Development Agency of Latvia). Zij bieden voorlichting en ondersteuning in de eerste contacten met het Letse bedrijfsleven. >

16 32 Rubrieksnaam Tanzania Agro BM september >> vervolg van pagina 31 Economische groei in de EU (bruto binnenlands product) Fruitige frambozen 11,4 3,0 2,9 EU De frambozen van agrariër Erik Koster gedijen uitstekend in het warme klimaat van Tanzania, waar zij twee keer per jaar voorzichtig door vele vrouwenhanden geplukt worden. En dankzij de steun Meer Letse ingenieurs in dienst Advies- en ingenieursbureau Witteveen+Bos maakte al in 1990 kennis met Letland, toen op uitnodiging van de provincie Overijssel werd onderzocht of een samenwerkingsverband met het ingenieursbureau van de gemeente Riga haalbaar was. Vanaf het begin is civiel ingenieur Albert Treffers, directeur Witteveen+Bos Latvia SIA, bij deze samenwerking betrokken. In 1995 kwam het eerste project tot stand voor de haven van Ventspils in samenwerking met Tebodin. Daarna hebben we infrastructurele projecten gedaan en in 2003 namen we de vestiging van Tebodin in Riga over en ontstond Witteveen+Bos Latvia SIA. Onze opdrachtgevers zijn (semi-)overheden, gemeenten en, in mindere mate, private partijen. Projecten waar we nu aan werken, zijn onder meer het ontwerp van een olieterminal, bruggen en de renovatie van een jetty in de haven van Ventspils en toezicht op wegen in Saulkrasti. Tot op heden wilden we lokaal een beperkt aantal mensen in dienst hebben en in projecten samenwerking zoeken met Letse partners. Wij namen het deel dat lokaal niet ingevuld kon worden voor wat betreft kwaliteit of capaciteit voor onze rekening. De laatste tijd wordt het moeilijker om Letse partners met voldoende capaciteit te vinden. Wellicht nemen we meer Letse ingenieurs in dienst, als die beschikbaar zijn tenminste. Overspannen markt Zakendoen in Letland ervaart Treffers als positief. Er kunnen goede afspraken en contracten gemaakt worden en het betalingsgedrag is prima. Mede door de EU-financiering wordt nu veel geïnvesteerd in wegen, spoorwegen, de havens, water (afval- en drinkwater) en energie. Je kan zelfs stellen dat de markt enigszins overspannen is. De aannemers hebben het druk en op een aantal projecten voor zuiveringsinstallaties wordt zelfs niet meer ingeschreven. Er zijn veel mogelijkheden voor uitvoerende Nederlandse bedrijven. Opdrachtgevers staan open voor buitenlandse aannemers, maar samenwerking met lokale partners wordt aanbevolen. Nog krenten in de pap Volgens Katarina Hartgers van het LIAA gaan Nederlanders pas zakendoen in Letland als de krenten uit de pap zijn. Treffers is het hiermee eens: Vooral de Nederlandse aannemerij laat kansen liggen. Letse opdrachtgevers, zoal het ministerie van Transport en de haven van Ventspils hebben expliciet aangegeven open te staan voor buitenlandse aannemers. Op dit moment zijn vooral Duitse en Scandinavische aannemers actief. De bouwkosten zijn in het eerste kwartaal van dit jaar met 30 procent gestegen. Projecten worden voor veel hogere bedragen gegund dan begroot. Er schrijven maar weinig aannemers in op werken. De krenten worden wel minder, maar ze zijn nog lang niet allemaal uit de pap. MediagraphiX / Bron: Eurostat Facts & Figures Letland telde in nieuwbouwwoningen. In 2006 steeg dit aantal tot In 2005 stegen de prijzen gemiddeld met 42 procent. In de buitenwijken van Riga en in het historische centrum stegen de prijzen zelfs met respectievelijk 82 en 161 procent. Infrastructureel beschikt Letland over goede kaarten: het heeft drie ijsvrije havens (Liepaja, Ventspils en Riga); een spoorwegennet dat direct aansluit op het net van Rusland (en verder: dat van Kazachstan en China), een uitgebreid wegennet dat gemoderniseerd wordt en een moderne, drukke internationale luchthaven. Deze infrastructuur maakt het mogelijk dat Letland een logistiek centrum is en een ideaal transitland naar de enorme Russische markt. 2,0 2,4 Frankrijk EVD, Rob Sterkman, landenmedewerker Letland, (070) , Letse ministerie van Economische Zaken: Riga Region Development Agency: LANIDA, association of Real Estate specialists: Land Book: een overheidsdienst vergelijkbaar met het kadaster in Nederland 2,9 2,8 Nederland (prognose) 2,8 2,5 Duitsland 6,1 6,1 Polen 8,7 Estland 11,9 9,6 Letland 7,5 7,3 Litouwen i van het Programma Samenwerking Opkomende Markten (PSOM), staat er op zijn kwekerij een goed uitgerust pakhuis met een koelcel om de fruitige delicatesse fris naar Europa te exporteren. Tekst: Jamila Baaziz Koster vestigde zich nabij de Kilimanjaro vanwege de ruimte, het gevoel van vrijheid en het minder jachtige bestaan. Na een carrière in de teelt van bloemzaad, koos hij weloverwogen voor de framboos. De wereld wordt overvoerd met producten, dus moet je een nichemarkt vinden die je wilt in gaan nemen. De framboos is in geld uitgedrukt een hoogwaardig gewas. En dus staat zijn kwekerij van 20 hectare, Kilihortex, vol met de rozerode vrucht, die hij met parapluachtige tunnels beschermt tegen te veel licht en regen. Subsidie De ondersteuning door PSOM in 2003 heeft zijn bedrijf enorm geholpen : Zonder subsidie kun je zoiets niet financieren in Tanzania. Het is moeilijk om een commercieel krediet te krijgen in de landbouwsector. Koster is vol lof over de uitvoeringsfase van PSOM, hij vindt het alleen jammer dat de aanvraagprocedure vrij ingewikkeld is: Het zou mooi zijn als er geen externe adviseurs nodig zijn om de aanvraag te doen. Om in aanmerking te komen voor PSOM geldt dat een Nederlandse ondernemer een samenwerkingsverband aangaat met een lokale partner. Omdat Koster al in Tanzania woonde en werkte en hij dus als de lokale partij fungeert, moest hij een Nederlandse partner vinden om voor de subsidie in aanmerking te komen. Dat werd Fruit World Breda, gespecialiseerd in zacht fruit. Hij werkt nog steeds met hen. Ik produceer vrijwel uitsluitend voor de export. In de Twee keer per jaar oogsten vele Tanzaniaanse vrouwenhanden de delicate vrucht. klassieke opvatting van zakendoen, doe ik het niet goed. Ik heb maar één producent, één transporteur en één klant. Dat is risicovol. Maar het gaat goed. Geduld Natuurlijk is een bedrijf starten in een land als Tanzania een andere aangelegenheid dan in Nederland. Het verkrijgen van de benodigde vergunningen verliep nog redelijk makkelijk, maar in de uitvoering liep Koster tegen praktische problemen aan. Aansluiting op stroom krijgen is een gigantisch probleem. En ook de KLM, die qua vrachtvervoer een monopoliepositie heeft op deze route, werkt soms niet mee. Tanzanianen kennen bovendien het woord haast niet. Je moet veel geduld hebben. Toen een pomp stuk ging, had ik uit Nederland al een nieuwe ontvangen, voordat ik de eerste offerte van een lokaal bedrijf kreeg. Koster heeft geen lokale partner. Zijn bedrijf is voor 100 procent Nederlands eigendom. Dat is een bewuste keuze geweest. Uit politieke overweging is het verstandiger om wél een lokale partner te zoeken. Mensen met de juiste connecties kennen, is belangrijk als je iets wilt regelen. De uitdrukking: Het is niet wát je kent, maar wíe je kent, gaat hier helemaal op. Toch vertrouwt Koster zelf liever op bedrijfsorganisaties en de hulp van andere tuinbouwbedrijven in de regio. En droomt hij stiekem van nog meer hectares met frambozen voor zijn kwekerij. EVD, Remko Triezenberg, landenmedewerker Tanzania, (070) , i Foto: xxx

17 10 vragen aan Ben Meester BM september Functie: directeur Bedrijf: Advanced Photovoltaic Applications Activiteit: zonnecellen Aantal medewerkers (ook bij zusterbedrijven): 14 in Nederland, 16 in België, 3 in Duitsland, 4 in Frankrijk, 2 in Spanje Actief in: Nederland, verkoop in o.a. België, Duitsland, Frankrijk, Spanje Aandeel export in omzet: 100 procent Internationaal actief sinds: 2005 Tekst: Reinier Spreen In Friesland gebeurt net iets meer Wat doet APA? We hebben een nieuwe methode ontwikkeld voor het maken van zonnecellen. Bedrijven als Avancis en Scheuten Solar gebruiken een technologie waarbij de halfgeleider in vacuüm als film op het glas wordt gedeponeerd. Dat is goedkoper dan de traditionele siliciumtechnologie, maar nog steeds relatief duur. Wij zijn een paar jaar geleden een heel andere kant opgegaan: we spuiten de verschillende laagjes op het glas. Je kunt zo op een relatief eenvoudige manier een hele glasplaat bewerken. Hoe is de ontwikkeling gegaan? In 1999 heb ik Advanced Surface Technologies opgericht, een spin-off van de TU Delft. Om geld te verdienen, verkochten we apparatuur voor de halfgeleider- en zonnecellenindustrie. SenterNovem honoreerde zeven projectvoorstellen. Zo konden we met vijf mensen werken aan een rendabeler en marktwaardig product. Vervolgens hebben we Advanced Photovoltaics Applications opgericht. En nu? De financiering van een fabriek op grote schaal bleek moeilijk. Daarom beginnen we eerst zonder partners met een kleine fabriek. Over anderhalf jaar hopen we te kunnen starten met een capaciteit van 4 megawatt. De verkoopprijs zal liggen rond de 2 euro per Wattpiek [de eenheid voor nominaal vermogen, red.]. De gangbare prijs is 4,5 euro. Dat is dus behoorlijk concurrerend. De prijs kan nog verder dalen. We mikken op 65 cent per Wattpiek in Ga je er vanuit dat andere brandstoffen ook duurder worden, dan kunnen onze cellen dus concurreren met fossiele brandstoffen. Waarom lees ik niet overal juichende artikelen? Er hebben wel wat stukken in de krant gestaan. Ik word elke dag gebeld door journalisten. Maar we zoeken de publiciteit bewust niet op. We hebben maar beperkte mankracht en hebben die nodig voor het onderzoek. En het is ook niet nodig. Ons verkoopbedrijf SolarTotal verkoopt nu al meer dan we straks kunnen produceren. Hoe zijn de reacties uit de industrie? Er is veel interesse. Corus kijkt al heel lang met ons mee. Er zijn contacten geweest met Avancis, maar ze hebben nog niet laten blijken dat ze het willen kopen. Ik denk dat ze eerst de resultaten van de proeffabriek willen afwachten. We hebben inmiddels partners gevonden voor de tweede fase, wanneer we opschalen naar 50, misschien 100 megawatt. Ik kan alleen zeggen dat de Rabobank erbij betrokken is. Die doet ook mee in de eerste fase. De fabriek wordt gebouwd in Leeuwarden. Waarom daar? We hebben met meer regio s gesproken. Overal hebben ze wel interessante stimuleringsprogramma s, maar in Friesland gebeurt net iets meer. Een instelling als het Cartesius Institute, een universitaire opleiding voor alternatieve energie, is voor ons natuurlijk heel interessant. Ook is de atmosfeer vriendelijker. Zo n fabriek brengt natuurlijk flink wat werkgelegenheid met zich mee. In de eerste fase zullen er 30 tot 40 mensen werken. Als we daarna opschalen, kunnen voor elke megawatt tien mensen aan de slag en indirect nog eens zeventien. Hadden jullie het zonder subsidie ooit zover kunnen brengen? Zonder subsidie hadden we het ook wel gered, maar een stuk langzamer. Nu al moeten we vaak dingen laten liggen. We hebben meer ideeën dan we kunnen onderzoeken. Subsidies voor de eerste fase zijn in Nederland goed geregeld. De stap naar productie is veel moeilijker. Regelingen zoals het Uitdagerskrediet worden heel formeel toegepast. Je wordt haast gedwongen om met de grote internationale bedrijven in zee te gaan. Die bepalen dan je businessgroeimodel en vestigingsplaats. Zo verdwijnt nieuwe technologie heel makkelijk naar het buitenland. Het zijn vast spannende tijden voor u? Voor de financiering van de opschaling hebben we al ons privé-vermogen in onderpand moeten geven. Het is dus heel spannend. Maar het gaat lukken. Foto s: Michel Campfens

18 36 Golfregio Onderwijs BM september Te weinig vakopleidingen De Golfstaten investeren miljarden in de onderwijssector. De landen hebben een sterk groeiende bevolking en willen de afhankelijkheid van buitenlandse werknemers doorbreken door meer lokaal gekwalificeerd personeel op te leiden. Er is een grote vraag naar goed onderwijs. Tekst: Nicolien Zuijdgeest Het overheidsbeleid moet ervoor zorgen dat de economie minder afhankelijk wordt van buitenlandse arbeidskrachten. Zo zijn bepaalde beroepen voorbehouden aan Omani s, zoals taxichauffeur. In iedere sector moet een vastgesteld percentage Omani s werkzaam zijn, vertelt Van der Heijden. Het IMCO moet in twee jaar tijd 40 procent omaniseren. Dat is lastig omdat er niet genoeg gekwalificeerd onderwijspersoneel is. De behoefte aan goed onderwijs en bedrijfsgerichte trainingen is enorm. Kansen Ook in de Verenigde Arabische Emiraten, Koeweit en Qatar liggen kansen voor Nederlandse kennis- en onderwijsinstellingen. De overheid van Qatar bijvoorbeeld werkt hard aan het onderwijs in het land en is bezig met een hervorming van het onderwijssysteem. Kansen zijn er op het gebied van training, onderzoek en introductie van onderwijsmethodes. Foto: HH Jaarlijks komen er in Oman scholieren van school af die willen studeren. Hiervan gaan scholieren naar overheidsinstellingen, 6000 studenten kunnen naar privéonderwijsinstellingen voor hogeren universitair onderwijs in Oman. Waar kan de rest naar toe? Oman heeft te weinig vakopleidingen. Daar zit het gat in de markt volgens Jan van der Heijden, algemeen manager van het International Maritime College of Oman (IMCO). De joint venture tussen het Scheepvaart en Transport College (STC) en de Omaanse overheid ontstond drie jaar geleden. Oman wilde samen met het Rotterdams Havenbedrijf een nieuwe haven in Sohar aanleggen en een vakschool Saudi-Arabië als grootste markt - In 2007 reserveert Saudi-Arabië 25,8 miljard US dollar voor onderwijs, 11 procent meer dan voorgaand jaar. - Er is 2,7 miljard dollar gereserveerd voor de verbetering van onderwijsmethoden en -opleidingen en curriculumontwikkeling. - Voor strategisch technologisch onderzoek is er voor 20 jaar 7,2 miljard dollar gereserveerd. - Ook zijn er plannen voor zogenaamde kennissteden, zoals die bij Medina ter waarde van 7 miljard dollar. Een bestaand equivalent is het Dubai Knowledge Village (www.kv.ae) in de Verenigde Arabische Emiraten dat de kenniseconomie wil bevorderen. starten die opleidt tot beroepen in de haven en procesindustrie. In april 2005 zijn we begonnen, vertelt Van der Heijden. IMCO heeft nu 280 leerlingen, binnenkort komen er 200 bij. 10 Procent van onze studenten is vrouw. In het eerste jaar moeten de leerlingen, naast IT-kennis, wiskunde en beroepsoriëntatie, de voertaal van de internationale scheepvaartindustrie, Engels, onder de knie krijgen. Na vijf jaar behalen leerlingen een bachelordiploma. Omaniseren In Oman bestaan er overheids- en private onderwijsinstellingen. Het overheidsonderwijs is gratis, heeft betere resultaten maar richt zich vooral op het reproduceren van kennis. Voor de private onderwijsinstellingen moet worden betaald, maar de geleerde kennis sluit beter aan bij de praktijk. Er gaapt een grote kloof tussen wat opleidingsinstituten doceren en wat het bedrijfsleven wil, zegt Van der Heijden. De overheid vroeg de STC-Groep tot bachelorniveau op te leiden, dat aansluit bij een mastervariant. Dat geeft status. Wij zijn echter een praktijkopleiding, de industrie heeft behoefte aan handen en voeten. De mentaliteit dat praktische vakopleidingen niet goed genoeg zijn, moet uit de hoofden van de Omaanse bevolking. Er zijn 1,3 miljoen Omani s en expatriats. Ondanks een hoge werkloosheid willen de meeste jongeren geld verdienen als manager. Voor banen in het mkb, waar Indische en Pakistaanse gastarbeiders domineren, voelen Omani s zich nog te goed. Uitwisseling In Saudi-Arabië zijn de onderwijshervormingen vooral ingegeven door de aanslagen van 11 september De daarna ingevoerde visa-restricties van de Amerikaanse autoriteiten maakte de afhankelijkheid van Amerikaanse onderwijs- en kennisinstellingen zichtbaar. Jaarlijks studeren studenten in het buitenland, vertelt Johan Terwel, algemeen manager van het Saudi Dutch Education Center (Saudec). Sinds Amerika wegviel als partner heeft Saudi-Arabië tal van uitwisselingsverbanden met buitenlandse universiteiten opgezet. Zo ook met Nederland, dat vorig jaar de eerste 80 Saudische studenten geneeskunde verwelkomde. Saudec begeleidt de studenten. Terwel: We helpen de studenten zich thuis te voelen in Nederland en regelen praktische zaken. In 2008 komen er 600 studenten naar Nederland. De Saudische studenten zijn een interessante inkomstenbron voor Nederlandse universiteiten. Per geneeskundestudent ontvangt de universiteit euro voor een periode van zeven jaar. Daarnaast wil de Saudische overheid 6000 verpleegsters coachen naar een hoger niveau: interessant voor Nederlandse ziekenhuizen en medische opleidingen. En de grootste inkomstenbron van het land niet te vergeten: de gas-, olie- en energiesector. Er is een schreeuwend tekort aan operators en toezichthouders die de installaties kunnen bedienen. Verbale cultuur In de afgelopen jaren heeft de Saudische overheid 30 concessies voor privé-universiteiten weggegeven. Van cruciaal belang daarbij is accreditatie, stelt Terwel. Partnerschap met Nederlandse instellingen die daarbij kunnen helpen, is daarbij de sleutel. Een Saudisch diploma dat in heel Europa geldig is, heeft een grotere waarde. Wil je op het Arabische schiereiland iets betekenen, begin dan in Saudi-Arabië. In Oman liggen er tal van kansen in de industrie en het toerisme, de speerpunten van de overheid. Van der Heijden: Oman wordt stevig gepromoot als vakantieland. Hotels hebben 96 procent bezetting, maar klantgericht denken is onbekend. Een hotelketen adviseer ik meteen aansluiting te zoeken bij een horecaschool. Terwel wil geïnteresseerde bedrijven als tip meegeven vertrouwen te hebben in de Saudische partner en de inzet van de contactman niet te onderschatten. In het Midden-Oosten heerst vooral een verbale cultuur. Bij het zakendoen zijn persoonlijke afspraken vaak belangrijker dan afspraken op papier. Er gaapt een grote kloof tussen wat opleidingsinstituten doceren en wat het bedrijfsleven wil. Een helpende hand De Nederlandse ambassades kunnen helpen bij het leggen van contacten, het opbouwen van netwerken en het vergaren van informatie. Contacten met het ministerie van OC&W en Nuffic zijn bij uitwisselingen en accreditatie onmisbaar. Tal van internationale beurzen zoals de Gulf Higher Education Exhibition in Oman en de International Education and Training Exhibition in Saudi-Arabië zijn een goede kennismaking met de markt. - Ministerie van OC&W: - Nuffic: - Nederlandse ambassade in Muscat, Oman: Nederlandse ambassade in Koeweit: Nederlandse ambassade in Riaad, Saudi-Arabië: Nederlandse ambassade in Doha, Qatar: Nederlandse ambassade in Abu Dhabi, de Verenigde Arabische Emiraten: EVD, Lydia Drukker, landenmedewerker Golfregio, (070) , i Foto: Nicolien Zuijdgeest

19 38 Luxemburg Bouw & vastgoedontwikkeling BM september Klein maar kansrijk Foto: Laif/HH Ondernemen in een lucratieve sector in het rijkste land ter wereld, wie wil dat niet? Slimme ondernemers stappen nu in de bouw en vastgoed in Luxemburg. Een weliswaar kleine, maar uitdagende sector met vele mogelijkheden. Tekst: Ilse Kuiper Klein, schoon, groen en rijk; dat is Luxemburg. Het groothertogdom is met een half miljoen inwoners en een gemiddelde koopkracht van euro per persoon, het rijkste land ter wereld. Voor 2007 wordt een bruto binnenlands product (bbp) verwacht van euro per hoofd van de bevolking, een groei van bijna 4 procent ten opzichte van Ter vergelijking: het Nederlandse bbp wordt voor 2007 geschat op euro, terwijl een groei van 2,4 procent is geprognosticeerd. De inflatie in Luxemburg is de afgelopen jaren, mede door het gebrek aan woningen, sterk gegroeid. Dit gegeven, samen met de sterke vergrijzing en de stijgende vraag naar zorgconcepten en levensbestendige woningen, heeft buitenlandse projectontwikkelaars doen inspringen op de bouw- en vastgoedmarkt in deze welvarende natie. Lokale partner versnelt Zo heeft projectontwikkelaar Donald Geelhoed, sinds 1983 actief met eigen onderneming Condor Properties, in 2004 grond aangekocht ten behoeve van een winkelcentrum van vierkante meter in Mersch. Sinds maart 2007 hebben we de vergunningen op zak. Dat heeft onnodig lang geduurd, omdat we in eerste instantie zelf probeerden het wiel uit te vinden. Dat werkte niet. Het was lastig om Luxemburgers eisen duurzame en kwalitatief hoogwaardige bouw en willen daar ook graag voor betalen. De markt voor bouwmaterialen De bouwmaterialenmarkt vertegenwoordigt een omzet van 300 miljoen euro, 1500 medewerkers en 60 verkooppunten De meeste bedrijven zijn familiebedrijven Ruim 80 procent van de productie van bouwmaterialen wordt verkocht in Luxemburg zelf Het rapport De Luxemburgse bouwmaterialenmarkt 2006: traditioneel versus duurzaam bouwen kunt u bestellen bij de NKvK, Vera Baker, , voortdurend op en neer te reizen tussen standplaats Den Bosch en Mersch. Bovendien kwamen we met de verkeerde mensen in contact. Sinds we een lokale partner hebben gevonden in de samenwerkende architect in Luxemburg, is het vergunningentraject in een stroomversnelling geraakt. Waarmee maar weer eens bewezen is dat je ook vlak over de landsgrenzen het allerbeste samenwerking kan zoeken met een lokale partner. Na het winkelcentrum, waarvan de eerste Facts & Figures bouwsector Luxemburg In Luxemburg zijn ruim 2000 bedrijven en mensen actief in de bouwsector Ook in Luxemburg worden huishoudens steeds kleiner. Hierdoor stijgt de vraag naar (kleinere) woonruimte, vooral appartementen. De prijzen van bouwgrond stegen in de periode jaarlijks met gemiddeld 10,2 procent. De Luxemburgse regering heeft maatregelen getroffen om de beschikbare bouwgrond te verhogen. De gemiddelde prijs van een woning in Luxemburg ligt bijna een derde hoger dan in Nederland. Het gemiddelde oppervlak is vaak groter en de productieprijs per vierkante meter is hoger, omdat Luxemburgers met duurdere bouwmaterialen bouwen. paal dit najaar de grond in zal gaan, heeft Geelhoed nog andere plannen in het Luxemburgse. We zijn bezig met een indoorwereld met leisure en entertainment. Ook proberen we een zorgconcept in Luxemburg te realiseren. Dat is nieuw. En er is behoefte aan, want de vergrijzing is aanzienlijk. Niet zomaar bouwen Luxemburgers eisen duurzame en kwalitatief hoogwaardige bouw en willen daar ook graag voor betalen. Dit is een van de redenen waarom de gemiddelde prijs voor een woning nog hoger uitvalt dan bij ons. Jarenlang (en nu nog steeds wel) gaf men de voorkeur aan Duitse bouwmaterialen. Tegenwoordig let men steeds vaker op een trendy design en is milieuvriendelijk bouwen in opkomst. Dat opent mogelijkheden voor andere leveranciers. Volgens Peter Noordermeer van de Nederlandse ambassade in Luxemburg, begint de politiek Klimaschutz en Energie-Effizienz te ontdekken. Hoewel de Luxemburgse bouw- en vastgoedmarkt door Noordermeer in absolute termen als zeer klein wordt omschreven, zijn er volgens hem vooral kansen bij de grote bouwwerken in het groothertogdom. Er is de afgelopen jaren middels seminars veel aandacht besteed aan de mogelijkheden in deze sector. Hierbij lag de focus vooral op het grote stadsnieuwbouwproject Belval, een voormalig hoogovencomplex dat wordt herontwikkeld op basis van een masterplan van het Nederlandse architectenbureau Jo Coenen. Ook de Nederlandse projectontwikkelaar Multiplan en het advies- en ingenieursbureau Witteveen+Bos zijn hier actief. Maar er staan meer grotere bouwprojecten op stapel. Een viertal daarvan, waaronder de ontwikkeling van de zuidas Cloche d Or en een nieuw stadsdeel rond het nog te bouwen treinstation in Hollerich, werden tijdens de laatste Europese vastgoedbeurs de Mipim in Cannes gepresenteerd. Daarnaast zijn er bouw- en ontwikkelactiviteiten in het financiële centrum de Kirchberg. Marktrapport Voor wie zich verder wil informeren over deze nabije, lucratieve markt: in 2006 heeft de Nederlandse Kamer van Koophandel voor België en Luxemburg NKvK een marktrapport opgesteld: De Luxemburgse bouwmaterialenmarkt. Naast de al door Noordermeer genoemde projecten, blijkt daaruit ook een grote behoefte aan bejaardenhuizen, zorgcentra en middelbare scholen (minimaal zes nieuwe voor het jaar 2015), terwijl de bestaande schoolgebouwen worden uitgebreid. Ook op de renovatiemarkt, die behoorlijk wordt gesubsidieerd door de overheid, liggen kansen. Op het eerste gezicht lijkt de Luxemburgse cultuur van het zakendoen sterk op de Nederlandse. Toch vergis je je daar volgens Geelhoed snel in: Luxemburgers kijken veel meer de kat uit de boom en zijn formeler. Daar moet je echt rekening mee houden. Gelukkig is het Nederlandse imago goed. Een groot voordeel vind ik dat het minder bureaucratisch is dan Nederland. Als advies geeft de directeur van Condor mee: Vind een lokale partner, en vorm samen een team. En neem de tijd om een goed contact op te bouwen. Probeer niet als slimme, snelle Hollander zaken te doen. Volgens Geelhoed zijn het Nederlandse handelsforum en de Nederlandse ambassade in Luxemburg goede adressen waartoe je je kunt wenden voor advies, terwijl beurzen als de Herbstmesse, de grootste bouwbeurs in oktober, een goede mogelijkheid bieden om je onderneming en je product te profileren. Openbare aanbestedingen Luxemburg heeft zelf een bescheiden aanbod van goederen en diensten in de bouwsector. Bij openbare aanbestedingen vinden inschrijvingen doorgaans plaats door buitenlandse bedrijven of consortia waarin buitenlandse bedrijven de meerderheid vormen. Dit zijn vooral bedrijven uit de aan Luxemburg grenzende regio s in België, Frankrijk en Duitsland, de Grande Région. Sommige bedrijven hebben eigen vestigingen in Luxemburg. Nederlandse bedrijven kunnen zich bij buitenlandse bedrijven als onderaannemer inschrijven en op die manier aan openbare projecten deelnemen. EVD, Angelique Meyer, landenmedewerker Luxemburg, (070) , Op 2 oktober 2007 is er een introductieseminar over grote bouwprojecten in Luxemburg, zoals Belval. Er zijn bij dit project vooral kansen voor aannemers, architecten, technische installatiebedrijven en ingenieursbureaus. Meer informatie: NKvK, Wendy van Schepdael, Nederlandse ambassade in Luxemburg, i

20 40 Zuid-Korea Architectuur BM september Hoe hoger, hoe beter Architectuur zit in de lift in Zuid-Korea. De sector heeft goede vooruitzichten. Er gebeurt veel in de private sector en ook de overheid heeft uitgebreide plannen. Kansen voor Nederlandse architecten liggen volgens de ambassade vooral op het gebied van duurzame architectuur, stads- bedelaars, mensen zijn hoog opgeleid en hebben een sterke handelsgeest. De Koreanen zijn wellicht de Nederlanders van het oosten. De onderhandelcultuur is wel net iets anders. Koreanen zijn minder direct en zullen niet snel hun mening geven. Voor Aziatische begrippen is Zuid-Korea een klein land. De oppervlakte is bijna drie keer zo groot als Nederland. Grote delen van het land zijn bedekt met puntige heuvels en daarom onbewoonbaar. Vandaar dat de meeste Koreanen in de zes grote steden wonen: in de hoofdstad Seoel en in Busan, Incheon, Daegu, Gwangju en Daejeon. Marktentree Zelfstandig werkende architecten moeten in Korea beschikken over een beroepsvergunning. Daarnaast moeten zij zich registreren bij het ministerie van Constructie en Transport. In de praktijk werken veel Foto: ArchitectenConsort Foto: Christian Richters planning en bouwen op en rond water. Tekst: Urske Kuijpers De Zuid-Koreaanse regering wil voor 2012 een nieuwe bestuurlijke hoofdstad én in elke provincie een nieuwe, innovatieve stad bouwen. Ook worden satellietsteden gebouwd om de druk op hoofdstad Seoel te verminderen. Er komen nieuwe woningen. De lokale overheid in de hoofdstad Seoel wil bovendien het gebied rond de Han-rivier verfraaien. Korea huurt voor grote, toonaangevende projecten veelal bekende buitenlandse architecten in. Volgens Peter Couwenbergh van het ArchitectenConsort uit Rotterdam hebben Nederlanders een pré. Galleria Hall West, ontworpen door UNStundio. Dat is terug te voeren op Guus Hiddink. Dat klinkt misschien raar, maar iedereen in Korea kent hem en dus Nederland. Hij heeft Zuid- Koreanen hun trots teruggegeven en daar zijn ze hem dankbaar voor. Het ArchitectenConsort ontwerpt voor een onafhankelijke projectontwikkelaar twee kantoortorens met op de onderste lagen commerciële ruimtes. Het bureau is hiervoor via via benaderd. Couwenbergh vindt het zakendoen met Zuid-Korea buitengewoon plezierig. Hij vertelt: Het is een modern land. Er rijden nieuwe auto s, de mensen zien er goed verzorgd uit, je ziet nergens De hoogte in Ook UNStudio uit Amsterdam werd direct door opdrachtgevers benaderd. Het architectenbureau ontwierp in 2003 en 2004 een nieuwe gevel en interieur voor de Galleria Department Store in Seoel en in 2006 het World Business Center in Busan. Medeoprichter Ben van Berkel gaf gastles op een universiteit in Seoel en kwam zo aan de juiste contacten. Het World Business Center in Busan moest het hoogste gebouw van Korea worden. Nu is dat nog de Busan Lotte Tower, die 494 meter hoog wordt en 107 verdiepingen krijgt. De komende jaren staan diverse projecten gepland die de Busan Lotte Tower naar de kroon steken. In Zuid-Korea is het een trend om steeds hogere gebouwen te realiseren. Daarnaast is er veel aandacht voor ecologische architectuur, duurzame bouw en milieuvriendelijke huisvesting. Dat zijn populaire onderwerpen op seminars en conferenties. Experimenteel Korea is een interessante markt, vindt Astrid Piber, architect bij UNStudio. Er wordt de laatste jaren veel geëxperimenteerd met verschillende stijlen en materialen. In Seoel vind je bijvoorbeeld nieuwe, ultramoderne gebouwen naast oude, koninklijke paleizen. Hele wijken worden er herbouwd. In de tweede helft van de twintigste eeuw ging het in de Zuid-Koreaanse bouw vooral om kwantiteit. Bouwen was massaproductie. Men wilde zo veel, snel en hoog mogelijk bouwen. Nu is er meer aandacht voor kwaliteit. Duurzaamheid en design zijn hip. Toch gaat een project nog Begin jaren tachtig wist Korea zich aan het militaire regime te ontworstelen dat decennialang aan de macht was. Mede dankzij steun van de overheid konden Koreaanse megabedrijven (chaebols) als Samsung, Daewoo, LG en Hyundai wereldwijd sterk groeien. Dit gaf de economie een flinke impuls. De achterstand op Japan werd kleiner. Nederland exporteert op dit moment zelfs meer naar Korea dan naar Japan. Halverwege de jaren negentig gooide de Azië- crisis roet in het eten. Korea kwam er bovenop dankzij steun van het Internationaal Monetair Fonds (IMF), al vinden veel Koreanen nog steeds dat het IMF de crisis juist veroorzaakt heeft (zij spreken dan ook van de IMF-crisis). Voorwaarde van het IMF was dat er een vrije economie zou komen. Korea heeft zich sinds de jaren zestig in een razendsnel tempo ontwikkeld. Vijftig jaar geleden was het land nog een van de armste landen ter wereld, nu is het de twaalfde wereldeconomie. steeds heel erg snel. Voor de Galleria hadden we bijvoorbeeld acht maanden voor ontwerp en realisatie. buitenlandse architecten samen met een geregistreerde Zuid-Koreaanse architect. De markt is moeilijk te betreden zonder de juiste connecties. De ambassade kan u helpen bij het vinden hiervan. Ook kunt u bij de ambassade terecht voor een overzicht van overheidsprojecten. De ambassade stuurt regelmatig nieuws op het gebied van architectuur naar geïnteresseerden. Wilt u (gratis) op de distributielijst geplaatst worden, neem dan contact op via: Tafelschikking Ook de zakelijke cultuur spreekt Piber aan. Koreanen zijn erg professioneel en staan open voor buitenlandse ontwikkelingen. Ze hebben veel interesse in architectuur. Ze kopiëren niet zomaar mooie dingen vanuit het buitenland, maar geven er een Koreaanse twist aan. De markt is er aan snelle veranderingen onderhevig. Daarom zijn Koreanen heel flexibel. Ze kunnen snel beslissingen herzien. Bedrijven zijn hiërarchisch georganiseerd, maar toch worden beslissingen snel genomen. De verschillen met Nederland merk je bijvoorbeeld bij ontmoetingen. Dan krijg je een heel formele introductie. Het uitwisselen van kaartjes is een uitgebreid ritueel. Er is meer aandacht voor het onderhouden van relaties. Na het werk ga je vaak nog wat drinken of eten met elkaar. De tafelschikking is dan heel precies. Zo moeten de beslissers van beide partijen tegenover elkaar zitten. In Korea gelden meer bouw- en constructieregels dan in Nederland. Het Architecten- Consort heeft daarom een Koreaanse collega aangesteld. Hij kent de regelgeving en dient bijvoorbeeld de bouwvergunning in, zegt Couwenbergh. Dan moet je trouwens denken aan een boekwerk van ongeveer 1000 pagina s. Volgens Piber werken de regels niet beperkend. Ik zie ze meer als een standaarduitgangspunt. De Koreanen hadden dat nodig om zo snel zo veel te kunnen bouwen. De regels laten genoeg ruimte voor interpretatie en creativiteit. De Kimstower van het ArchitectenConsort. EVD, landenmedewerker Zuid-Korea, (070) , Van 10 tot en met 12 december 2007 kunt u tijdens de Spreekdagen in respectievelijk Den Haag, Maastricht en Amsterdam contact leggen met een handelsvertegenwoordiger van de ambassade van Seoul. Meer informatie: i

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Internationaal Ondernemen Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner In opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken Partners for International Business Internationaal ondernemen

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

.22. Hoe ziet een centrum eruit?

.22. Hoe ziet een centrum eruit? Hoe ziet een centrum eruit? Hoofdstuk 2 les 1 Wat ga je leren? In deze les leer je hoe een centrum eruitziet. Je leert ook hoe het komt dat sommige steden of plekken een centrum zijn geworden. Begrippen

Nadere informatie

freight is our trade www.neele.nl Nederlands

freight is our trade www.neele.nl Nederlands freight is our trade www.neele.nl Nederlands Full service logistieke dienstverlening Neele Logistics ontzorgt uw complete logistiek. Of u nu een vervoerder zoekt die goed de weg weet in Europa of een partij

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Partners for International Business Als het gaat om internationaal ondernemen en samenwerken Partners for International Business (PIB) is een

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - MIDDENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer samenvatting onderzoek Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer Kwalitatief internationaal onderzoek onder ondernemers in buurlanden over zakendoen met Nederlandse bedrijven Hoe is het gesteld

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier.

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet.

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

KIJK VOOR MEER INFORMATIE EN LESTIPS OP WWW.EUROPAEDUCATIEF.NL HET STARTPUNT VOOR EUROPA IN HET ONDERWIJS. werkvel - 1. Tweede Fase Havo/vwo

KIJK VOOR MEER INFORMATIE EN LESTIPS OP WWW.EUROPAEDUCATIEF.NL HET STARTPUNT VOOR EUROPA IN HET ONDERWIJS. werkvel - 1. Tweede Fase Havo/vwo werkvel - 1 De Europese Unie (EU). Je hebt er dagelijks mee te maken. Al is het alleen al omdat je niet alleen Nederlander bent, maar ook Europeaan. Of dat er bijvoorbeeld euro s in je portemonnee zitten.

Nadere informatie

CHINA DESK RAPPORTAGE EN VOORTGANG 1 e kwartaal 2014

CHINA DESK RAPPORTAGE EN VOORTGANG 1 e kwartaal 2014 CHINA DESK RAPPORTAGE EN VOORTGANG 1 e kwartaal 2014 Algemeen Zoals al aangekondigd in de evaluatie van december 2013 zijn in het 1 e kwartaal van 2014 de bestaande contacten verder uitgebouwd en zijn

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

meilink groep meilink groep meilink industriële verpakkingen varekamp exportpacking & logistics schijndel industriële verpakkingen meilink kartonnage

meilink groep meilink groep meilink industriële verpakkingen varekamp exportpacking & logistics schijndel industriële verpakkingen meilink kartonnage meilink groep Een uniek totaalconcept in industriële verpakkingen De Meilink Groep biedt een totaalpakket in industriële verpakkingen. Wij zijn op dit gebied zelfs marktleider in de Benelux en behoren

Nadere informatie

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Exportmonitor 2011 Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Uit de Exportmonitor 2011 blijkt dat het noordelijk bedrijfsleven steeds meer aansluiting vindt bij de wereldeconomie. De Exportmonitor

Nadere informatie

1.349.585.838 inwoners in 2013 (1,35 miljard) Grote steden: Shanghai (22,3 miljoen inw.), Peking (19,3 miljoen inw.) en Hangzhou (15 e stad)

1.349.585.838 inwoners in 2013 (1,35 miljard) Grote steden: Shanghai (22,3 miljoen inw.), Peking (19,3 miljoen inw.) en Hangzhou (15 e stad) China Grootste land ter wereld 1 van de BRIC-landen 1.349.585.838 inwoners in 2013 (1,35 miljard) Shanghai Delta rijkste van China Grote steden: Shanghai (22,3 miljoen inw.), Peking (19,3 miljoen inw.)

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 7-8. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 7-8. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag Hoi! Blijf even aan de lijn. Ik zit namelijk op de andere. Wacht even. Hoi, ik kom zo even terug want ik moet even iets zeggen over

Nadere informatie

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 5-6. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 5-6. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag Hoi! Blijf even aan de lijn. Ik zit namelijk op de andere. Wacht even. Hoi, ik kom zo even terug, want ik moet even iets zeggen over

Nadere informatie

Zonder innovatie geen bestaansrecht

Zonder innovatie geen bestaansrecht ARLETTE VAN DER VLIET, FINN VAN NAAMEN IVO VAN DER BENT In 1869 start de familie Terberg een dorpssmidse in Benschop. Bijna 150 jaar later is de smidse uitgegroeid tot wereldwijd specialist in de fabricage

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Uit een enquête onder bedrijven die actief zijn in Duitsland

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012 Dames en heren, [Inleiding] Ik vind het wel leuk, maar ook een beetje spannend. Maar moet

Nadere informatie

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Persinformatie Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Mario Mehren: strategie Wintershall blijkt succesvol 2 juni 2015 Michael Sasse Tel. +49 561 301-3301

Nadere informatie

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland Alkmaar - Nederland Alkmaar - Nederland ENERGY INNOVATION PARK Ruimte voor innovatie en groei Uw bedrijf tussen internationale spelers in de energie branche. Kavels te koop tussen 2.000 en 27.000 vierkante

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz)

Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz) Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz) Lees ter voorbereiding de volgende teksten en bekijk de vragen en antwoorden van de quiz. De juiste antwoorden zijn vetgedrukt. Wat wil en doet

Nadere informatie

Duurzame mobiliteit binnen het Nordic-Baltic Network. Kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Nordic-Baltic Network

Duurzame mobiliteit binnen het Nordic-Baltic Network. Kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Nordic-Baltic Network emarken Estland Finland Letland Litouwen Noorwegen IJsland Zweden Denemarken Estland Finland Letland Litouwen Noorwegen IJsland Zweden France Netherlansds Frankrijk Duurzame mobiliteit binnen het Nordic-Baltic

Nadere informatie

Argentinië. Inleiding. Geografie

Argentinië. Inleiding. Geografie Argentinië Inleiding Argentinië is vooral bekend om de Tango, dat is een wereldberoemde dans, op speciale muziek. En natuurlijk is Argentinië óók bekend om Máxima. De tango is in de 19e eeuw ontstaan in

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans

Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans Mij is gevraagd iets te vertellen over onze pogingen om rendement in de bedrijfsvoering te verbinden met duurzaamheid. Dat is vooral een kwestie om met boerenverstand

Nadere informatie

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Vroeger voerden Europese landen vaak oorlog met elkaar. De laatste keer was dat met de Tweede Wereldoorlog (1940-1945). Er zijn in die oorlog veel mensen gedood en er

Nadere informatie

CBS-project. Ferry Lapré (links) en Ron van Weel zijn werkzaam bij het servicepunt European Statistical Data Support van het CBS

CBS-project. Ferry Lapré (links) en Ron van Weel zijn werkzaam bij het servicepunt European Statistical Data Support van het CBS CBS-project Ferry Lapré (links) en Ron van Weel zijn werkzaam bij het servicepunt European Statistical Data Support van het CBS 38 Servicepunt biedt heldere blik op Europese statistiek Europese cijfers

Nadere informatie

Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt

Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt Door: F. De Smyter en P. Holvoet 1. Geef een correcte omschrijving van de volgende economische begrippen: a) Globalisering:.

Nadere informatie

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners.

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. EC 01. EEN KAMER HUREN IN LEIDEN. Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. Vermoedelijk blijft het aanbod van kamers achter bij de vraag, waardoor er gemakkelijk prijsopdrijving

Nadere informatie

Internationaal succesvol, ook voor u dichtbij!? TNS Nipo

Internationaal succesvol, ook voor u dichtbij!? TNS Nipo Internationaal succesvol, ook voor u dichtbij!? TNS Growth Map Achtergrond De Kamer van Koophandel Amsterdam heeft zich tot doel gesteld bedrijven in de regio internationaal meer actief te krijgen om zo

Nadere informatie

Deel 3. Wat doet de Europese Unie? 75

Deel 3. Wat doet de Europese Unie? 75 DEEL 3.4 DE EURO Deel 3. Wat doet de Europese Unie? 75 3.4. DE EURO DOEL - De leerlingen/cursisten ontdekken de voordelen van het gebruik van de eenheidsmunt: wisselen van geld is niet meer nodig, je spaart

Nadere informatie

Onderzoek Social Media in Transport & Logistiek

Onderzoek Social Media in Transport & Logistiek Onderzoek Social Media in Transport & Logistiek 19 maart 2014 2 Inleiding Na een aantal zware crisisjaren lijkt de sector transport & logistiek begin 2014 weer uit het dal te klimmen. De eerste signalen

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID?

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID? Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM BOUWEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Palletways Express distributie van palletzendingen

Palletways Express distributie van palletzendingen Palletways Express distributie van palletzendingen Het netwerk van Palletways Europe strekt zich uit over de Benelux, Noord-Frankrijk en West-Duitsland. Londen BELGIË NEDERLAND Hamburg Nijmegen DUITSLAND

Nadere informatie

hertalan welkom in de wereld van EPDM

hertalan welkom in de wereld van EPDM hertalan welkom in de wereld van EPDM hertalan the waterproof solution Hertalan levert wereldwijd unieke EPDM producten voor duurzame en watervaste oplossingen. Als eerste Europese producent van EPDM folies

Nadere informatie

Impressie van de ICT-missies naar Dubai en naar Palestina

Impressie van de ICT-missies naar Dubai en naar Palestina Nieuwe ICT exportmarkten kostenbesparing innovatie Impressie van de ICT-missies naar Dubai en naar Palestina 1. Missie naar Palestina Van 6 tot 8 december 2013 vond een economische missie naar Palestina

Nadere informatie

31 mei, 1 & 2 juni 2016. Facts & Figures. Evenementenhal Hardenberg. Hèt platform voor innovatieve projecten en totaaloplossingen

31 mei, 1 & 2 juni 2016. Facts & Figures. Evenementenhal Hardenberg. Hèt platform voor innovatieve projecten en totaaloplossingen Facts & Figures Hèt platform voor innovatieve projecten en totaaloplossingen in de Gas, Wind en Olie industrie Nederland beschikt over veel kennis op het gebied van de Gas, Wind en Olie industrie. Samenwerkingen

Nadere informatie

2. Duitsland is onze belangrijkste handelspartner. 1. Duits is de meest gesproken moedertaal in de EU

2. Duitsland is onze belangrijkste handelspartner. 1. Duits is de meest gesproken moedertaal in de EU FEST! M O R A DA S T I DU 1. Duits is de meest gesproken moedertaal in de EU 2. Duitsland is onze belangrijkste handelspartner Ongeveer twintig procent van de EU-burgers heeft Duits als moedertaal. Dat

Nadere informatie

Exact Online. Uw financiële cockpit op internet

Exact Online. Uw financiële cockpit op internet Exact Online Uw financiële cockpit op internet Eenvoudig online boekhouden Een onderneming staat of valt met haar financiële beleid. Met inzicht in de omzet, winst en cashflow nu en in de toekomst. Een

Nadere informatie

beleef het ZEEUWSE BINNEN & BUITEN

beleef het ZEEUWSE BINNEN & BUITEN beleef het ZEEUWSE BINNEN & BUITEN We willen u als gast graag een WOW-ervaring of beleving bezorgen. We doen dit door kennis te delen, kennis toe te voegen en aan te bieden. Maar ook door aan onze gasten

Nadere informatie

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 1. Samenvatting en conclusies De Nederlandse uitvoerwaarde is in 2013 met 1,0% gestegen t.o.v. dezelfde periode in 2012 tot 433,8 miljard euro. De bescheiden

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Geeft je inzicht in jouw persoonlijke

Nadere informatie

De kansen van online samenwerken

De kansen van online samenwerken De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 INDEPENDENT INSURANCES Introductie De

Nadere informatie

Colofon. Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu. Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu

Colofon. Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu. Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu Colofon Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu Contactpersoon: NBSO Chengdu Chief Representative : Bertrille Snoeijer

Nadere informatie

OFFSHORE OUTSOURCING Het benutten van nieuwe kansen?

OFFSHORE OUTSOURCING Het benutten van nieuwe kansen? OFFSHORE OUTSOURCING Het benutten van nieuwe kansen? Paul Tjia GPI Consultancy Universiteit Twente, 15 december 2004 Trend 1: aandacht in de pers Trend 2: groeiend gebruik van offshore diensten In Nederland

Nadere informatie

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR Groen Gas als kans voor Noord-Holland Dames en heren, Kansen

Nadere informatie

onderneemt maatschappelijk verantwoord

onderneemt maatschappelijk verantwoord onderneemt maatschappelijk verantwoord www.coffeefresh.nl Coffee Fresh investeert in MVO Koffie is tegenwoordig meer dan zomaar een kopje koffie. Het is een beleving waarbij wij u nét dat beetje meer bieden.

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

Ideeën Plannen. Het is tijd voor de NOM! Ambities

Ideeën Plannen. Het is tijd voor de NOM! Ambities I N V E S T E R E N I N O N T W I K K E L I N G Ideeën Plannen Het is tijd voor de NOM! Ambities Missie De NOM is de permanente katalysator van economische ontwikkeling in Noord-Nederland. Dit is niet

Nadere informatie

Het verkoop-adviesgesprek. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Verkopen

Het verkoop-adviesgesprek. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Verkopen Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over verkopen aan en adviseren van gasten in horecabedrijven. Oftewel: het verkoopadviesgeprek. Wat wordt er van je verwacht? Na het bestuderen van deze kaart

Nadere informatie

OosterparkBOOM! Waar staat de OosterparkBOOM eind 2014?

OosterparkBOOM! Waar staat de OosterparkBOOM eind 2014? OosterparkBOOM! Waar staat de OosterparkBOOM eind 2014? Mark C Hoogenboom Deze tekst is eind 2013 geschreven alsof het eind 2014 is. De tekst is bedoeld om een beeld te schetsen waar de OosterparkBOOM

Nadere informatie

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK LESBRIEF VOORTGEZET ONDERWIJS ONDERBOUW OPDRACHTEN DE ROTTERDAMSE HAVEN GROEIT! Heel veel goederen die we gebruiken komen uit het buitenland. Het grootste deel komt via de haven

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Onderzoek wijst uit dat 86 procent van de Nederlandse ondernemers

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Elke middag loopt Fogg van zijn huis naar de Club. Om een spelletje kaart te spelen. Er wordt altijd om geld gespeeld. En als Fogg wint, geeft hij

Elke middag loopt Fogg van zijn huis naar de Club. Om een spelletje kaart te spelen. Er wordt altijd om geld gespeeld. En als Fogg wint, geeft hij Rijk Phileas Fogg is een vreemde man. Hij is erg rijk. Maar niemand weet hoe hij aan zijn geld komt. Een baan heeft hij namelijk niet. Toch woont hij in een groot huis, midden in Londen. In zijn eentje.

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde havo 2002-II

Eindexamen aardrijkskunde havo 2002-II Politiek en Ruimte bron 10 Aandeel van de lidstaten in de handel van de Europese Unie in procenten, 1998 30 % 25 20 22 25 Legenda: invoer uitvoer 15 10 8 8 15 15 10 11 9 9 15 12 5 0 6 5 2 2 1 0 België

Nadere informatie

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland Alkmaar - Nederland Alkmaar - Nederland PARK Ruimte voor innovatie en groei Uw bedrijf tussen nationale en internationale spelers uit de energiebranche met kavelmogelijkheden tussen de 2.000 en 27.000

Nadere informatie

Betalingsachterstand bij handelstransacties

Betalingsachterstand bij handelstransacties Betalingsachterstand bij handelstransacties 13/05/2008-20/06/2008 408 antwoorden 0. Uw gegevens Land DE - Duitsland 48 (11,8%) PL - Polen 44 (10,8%) NL - Nederland 33 (8,1%) UK - Verenigd Koninkrijk 29

Nadere informatie

Bijlage VWO. aardrijkskunde. tijdvak 2. Bronnenboekje. VW-0131-a-15-2-b

Bijlage VWO. aardrijkskunde. tijdvak 2. Bronnenboekje. VW-0131-a-15-2-b Bijlage VWO 2015 tijdvak 2 aardrijkskunde Bronnenboekje VW-0131-a-15-2-b Wereld Opgave 1 De luchtvaartsector in China Chinese luchtvaartindustrie bijna ready for take off De luchtvaartindustrie wordt gedomineerd

Nadere informatie

Buitenlandse investeringen door het MKB

Buitenlandse investeringen door het MKB M00408 Buitenlandse investeringen door het MKB Toenemende investeringen in lagelonenlanden of op kousenvoeten naar buurlanden? Jolanda Hessels Maarten Overweel Zoetermeer, 13 oktober 004 Buitenlandse investeringen

Nadere informatie

Wijnimport Nederland naar regio

Wijnimport Nederland naar regio DO RESEARCH Wijnimport Nederland naar regio Sterke opmars wijn uit Chili Jeroen den Ouden 1-10-2011 Inleiding en inhoudsopgave Pagina I De invoer van wijn in Nederland 1 II De invoer van wijn naar herkomst

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN

CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN Exact Online CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN www.exactonline.nl 2 EXACT ONLINE CASE STUDY ACCOUNTANCY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN MDM accountants & belastingadviseurs uit Den Haag is hard op

Nadere informatie

Interview Alex Wynaendts, Aegon. Tekst: Martin Voorn. Kop

Interview Alex Wynaendts, Aegon. Tekst: Martin Voorn. Kop Interview Alex Wynaendts, Aegon Tekst: Martin Voorn Kop (suggestie 1:) Globalisering kan financiële markten hard raken (suggestie 2:) Verzekeren is lokale kennis wereldwijd inzetten (suggestie 3:) Globalisering

Nadere informatie

Lesbrief Iedereen betaalt belasting

Lesbrief Iedereen betaalt belasting Lesbrief Iedereen betaalt belasting inleiding Iedereen betaalt belasting» waar komt het geld vandaan?» waar gaat het geld naar toe?» nederland, europa en de wereld» Iedereen betaalt belasting 1 Iedereen

Nadere informatie

HOE BETAALT U? HOE ZOU U WILLEN BETALEN?

HOE BETAALT U? HOE ZOU U WILLEN BETALEN? HOE BETAALT U? HOE ZOU U WILLEN BETALEN? 2/09/2008-22/10/2008 Er zijn 329 antwoorden op 329 die voldoen aan uw criteria DEELNAME Land DE - Duitsland 55 (16.7%) PL - Polen 41 (12.5%) DK - Denemarken 20

Nadere informatie

Zakendoen met België. Jurgen Moors, MA Adviseur Internationale Zaken/Euregio Centre of Excellence België

Zakendoen met België. Jurgen Moors, MA Adviseur Internationale Zaken/Euregio Centre of Excellence België Zakendoen met België Jurgen Moors, MA Adviseur Internationale Zaken/Euregio Centre of Excellence België Overzicht 1. Kamer van Koophandel 2. KvK: afdeling Internationale Zaken 3. België: kansen en ontwikkelingen

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Naam en telefoon. Kraus, Ronald 9402 Afdeling. Portefeuillehouder

Naam en telefoon. Kraus, Ronald 9402 Afdeling. Portefeuillehouder Onderwerp Handelsreis naar Vietnam Datum 15-09-2015 Naam en telefoon Kraus, Ronald 9402 Afdeling SLWE Portefeuillehouder Buijs-Glaudemans, Wobine Wat adviseer je te besluiten? 1. Deelname van Oss aan een

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin en voorzitter RvT Energy Valley Max van den Berg, inspiratiemiddag Enexis, Dwingeloo, 7 september 2012

Speech van commissaris van de koningin en voorzitter RvT Energy Valley Max van den Berg, inspiratiemiddag Enexis, Dwingeloo, 7 september 2012 Speech van commissaris van de koningin en voorzitter RvT Energy Valley Max van den Berg, inspiratiemiddag Enexis, Dwingeloo, 7 september 2012 Dames en heren, [Inleiding] Mensen die op inspiratie wachten

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

Handelsmerken 0 - DEELNAME

Handelsmerken 0 - DEELNAME Handelsmerken 29/10/2008-31/12/2008 391 antwoorden 0 - DEELNAME Land DE - Duitsland 72 (18.4%) PL - Polen 48 (12.3%) NL - Nederland 31 (7.9%) UK - Verenigd Koninkrijk 23 (5.9%) DA - Denemarken 22 (5.6%)

Nadere informatie

Van de redactie. Namens de redactie Jacqueline van der Maten

Van de redactie. Namens de redactie Jacqueline van der Maten Van de redactie Wat wonen we toch in een prachtige wijk! Ja, zult u zeggen, dat weten we wel. Maar je kijkt toch anders naar je wijk wanneer een buitenstaander, die hier nooit eerder geweest is, dat zegt.

Nadere informatie

Het verhaal van Europa

Het verhaal van Europa Het verhaal van Europa 2010 Uitgeverij Manteau / Standaard Uitgeverij en Rob Heirbaut & Hendrik Vos Standaard Uitgeverij nv, Mechelsesteenweg 203, B-2018 Antwerpen www.manteau.be info@manteau.be Deze reeks

Nadere informatie

subsidy house Villapark 7/8 3051 BP Rotterdam +31-(0)10-2189743

subsidy house Villapark 7/8 3051 BP Rotterdam +31-(0)10-2189743 Om als bedrijf concurrerend te blijven is het van belang voortdurend te ontwikkelen. Hierbij is het betreden van nieuwe markten, samenwerken met andere bedrijven en investeren vaak noodzakelijk. Dergelijke

Nadere informatie

Succes is een keuze Het verschil maken op de vakbeurs

Succes is een keuze Het verschil maken op de vakbeurs Succes is een keuze Het verschil maken op de vakbeurs Wat maakt u succesvol op een vakbeurs? Hoe krijgt u een goede klantenstroom op gang? Door alleen uw geweldige diensten of uw betrouwbare producten

Nadere informatie

Doelstelling. Het aanwerven van een Duitse account manager, die werk gaat maken van de gekozen marketing- en distributiestrategie in Duitsland.

Doelstelling. Het aanwerven van een Duitse account manager, die werk gaat maken van de gekozen marketing- en distributiestrategie in Duitsland. Business Case Doelstelling Het aanwerven van een Duitse account manager, die werk gaat maken van de gekozen marketing- en distributiestrategie in Duitsland. 2 Business case Duitsland is de belangrijkste

Nadere informatie

RAPPORTAGE WACHTKAMERINTERVIEWS

RAPPORTAGE WACHTKAMERINTERVIEWS RAPPORTAGE WACHTKAMERINTERVIEWS Gezondheidscentrum Heelkom ARGO BV 2015 Rapportage wachtkamerinterview Inleiding Onder de cliënten van Gezondheidscentrum Heelkom is vorig jaar een tevredenheidsonderzoek

Nadere informatie

Voorop in de ontwikkeling van multimodale ketenregie

Voorop in de ontwikkeling van multimodale ketenregie Voorop in de ontwikkeling van multimodale ketenregie Overseas Logistics Multimodal Inland Locations Supply Chain Solutions Advanced logistics for a smaller world Als het gaat om het optimaal beheersen

Nadere informatie

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector Wereld Natuur Fonds Driebergseweg 10 Postbus 7 3700 AA Zeist Tel: +31 30 693 7333 Direct: Fax: +31 30 691 2064 Info@wnf.nl www.wnf.nl Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

Webdesign voor ondernemers

Webdesign voor ondernemers e-boek Webdesign voor ondernemers Veelgestelde vragen over het laten maken van een website Bart van den Bosch Inhoud 1. Zelf doen of uitbesteden? 4 2. Webdesigners 7 3. Wat is Wordpress 10 4. Maken van

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen?

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dagboek Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dat het klimaat verandert is een feit. Je hoort het overal om je

Nadere informatie

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN E-BLOG VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN in samenwerken Je komt in je werk lastige mensen tegen in alle soorten en maten. Met deze vier verbluffend eenvoudige tactieken vallen

Nadere informatie

Enthousiasme zorgt voor meer omzet

Enthousiasme zorgt voor meer omzet Enthousiasme zorgt voor meer omzet Vinden nieuwe klanten de weg naar uw organisatie? U biedt een goed product tegen een goede prijs en toch lijkt het steeds lastiger om u te onderscheiden van uw concurrenten.

Nadere informatie