Japanse sushi uit Nederlandse viskweek. Ziggo Dome groeit door. Water koelt grote gebouwen. Verkoop biologisch bier stijgt

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Japanse sushi uit Nederlandse viskweek. Ziggo Dome groeit door. Water koelt grote gebouwen. Verkoop biologisch bier stijgt"

Transcriptie

1 voorjaar 2013 Gas geven. In business, zorg, MVO en innovatie Japanse sushi uit Nederlandse viskweek Ziggo Dome groeit door Verkoop biologisch bier stijgt Doorbraak voor patienten met zeer veel pijn Water koelt grote gebouwen

2 waterberging en tankfundaties tot containerterminals en scheepswerven bedrijventerreinen, Van Va V n bedrijventerreinen, scheepswerv r en en containert rv r erminals rt tot tankf kf k undaties en waterberging We scoren samen Dura Vermeer is een topspeler in de ontwikkeling en realisatie van complexe civiele werken. We hebben alle disciplines in huis en kunnen projecten integraal uitvoeren. Van bedrijventerreinen, scheepswerven en containerterminals tot tankfundaties en waterberging. Dit doen wij met een basis van bijna 160 jaar ervaring in de bouw, infrastructuur en engineering. Het vizier gericht op veiligheid, flexibiliteit, samenwerking, duurzaamheid en innovatie. Dura Vermeer scoort samen met u op ieder project

3 voorjaar 2013 Gas geven. In business, zorg, MVO en innovatie NieuwsFlow UMCG geeft lachgas, ook voor thuis 10 Eigenwijs Ziggo Dome is meteen een hit 20 Milieuprijzen voor ziekenhuizen 18 Doorbraak voor patiënten met zeer veel pijn 10 CO2-netwerk van Botlek naar kassen krijgt impuls 30 Achtergronden A-merken doen airco de deur uit miljoen Europeanen hebben zeldzame ziekte 8 Sushi uit Nederland; viskweek biedt perspectief 12 Biologisch bier groeit in krimpende markt 4 Complexe zorg aan huis, dat vergt nogal wat 25 Linde Gastcolumn directeur Linde Healthcare 25 Beurs & congres 30 Over Linde: activiteiten, websites, social media 31 Colofon Internationale registratie door de Koninklijke Bibliotheek: ISSN Jaargang 12 Papier: FSC 100% recycled. Inkt: gebaseerd op plantaardige technologie, vrij van minerale olie. Hoofdredactie Jurjen de Jong Communicatie, Amstelveen +31 (0) Redactie dr. ir. Peter Ripson Ing. Pieter Vogelaar Marjolein van Westrenen Vormgeving Jurjen de Jong Communicatie Cover: Rob Maan BNO Productie Jurjen de Jong Communicatie Opmaak/litho/druk Verhagen Grafische Media, Veldhoven Secretariaat/abonnementen/informatie Linde Gas Benelux Afd. Communicatie, Postbus 78, 3100 AB Schiedam +31 (0) Flow geeft individuen en organisaties de ruimte voor het delen van hun inzichten en visies. Die komen uiteraard voor rekening van de geinterviewde(n) en/of de auteur(s) zelf. Zij staan los van de eventuele mening van (onderdelen van) The Linde Group. We hebben geprobeerd houders van copyright op beeldmateriaal te achterhalen. Overname van artikelen en/of afbeeldingen uit Flow is uitsluitend toegestaan na toestemming. 3

4 Biologisch bier groeit Familiebedrijf ziet 15 jaar duurzaamheid beloond De Benelux is een thuismarkt voor de drie grootste bierproducenten ter wereld. Maar zij weten de dalende bierconsumptie niet te stuiten. En wat doet het kleine Gulpener? Groeien; jaar in jaar uit. Albert Heijn en Jumbo verkopen nu hun biologische biersoorten. Het volgende In de directiekamer in Gulpen hangt die ochtend een gespannen sfeer. Vanmiddag gaat het gebeuren. Dan komen de Kamerleden van links, midden en rechts praten over de accijns. Op 250 kilometer van Den Haag. Wat wordt de voornaamste boodschap van directeur Halmans? Nederland verhoogt de accijns keer op keer. De verschillen met België en Duitsland zijn nu heel groot. De volgende accijnsverhoging is al aangekondigd. Als die doorgaat, betalen we hier straks vier keer zoveel accijns als in Duitsland en twee keer zoveel als in België. Gevolg is dat er een heel illegaal circuit ontstaat. Er zijn de laatste jaren net over de grens, in Duitsland, een aantal groothandels gevestigd die zich puur op Nederland richten. De verleiding voor de Nederlandse horeca is heel groot om daar het veel goedkopere bier in te slaan. Daarmee duiken ze onder de accijns- en btw-betalingen door. Dat kost de Nederlandse overheid geld, in plaats van dat het iets oplevert. Die horecaondernemingen laten op de gevel nog wel het Nederlandse biermerk staan en misleiden dus ook de consument. En het is niet eerlijk tegenover de horecazaken die alles wel volgens de regels doen. Traffic builder Daarnaast heb je de supermarkten. Daar is bier een traffic builder. Als de plannen doorgaan is een kratje bier in Nederland straks vijf euro duurder dan in Duitsland. Mensen zullen dan 4

5 in krimpende markt doel van Gulpener: accijnsverschillen met België en Duitsland verkleinen. Die zouden een averechts effect hebben en zelfs illegaliteit in de hand werken. Krasse taal. Reden voor een delegatie uit de Tweede Kamer om af te reizen naar Zuid-Limburg. door Jurjen de Jong, foto s Rob Oostwegel Van de hopoogst maken ze op de biologische boerderij van Roger Wouters in Reijmerstok (Zuid- Limburg) altijd een feest. Medewerkers van Gulpener, hun familie, vrienden, relaties, klanten en ondernemers oogsten mee, allemaal op vrijwillige basis. nog vaker die kratjes in het buurland gaan kopen. En als ze dan toch in de supermarkt zijn, daar ook andere boodschappen gaan doen. Dat gebeurt nu ook al. Zo n accijnsverhoging heeft dus veel averechtse effecten. Voordat de Haagse delegatie zal arriveren, schuift een andere bijzondere groep aan tafel: Alfa, Budels en Lindeboom. Kleine zelfstandige brouwerijen uit het zuiden, die ook meedoen aan deze anti-accijnslobby. De andere brouwerijen van enige omvang zijn opgekocht, zoals Brand en De Ridder door Heineken. Die zijn niet uitgenodigd. Zij hebben nu eenmaal niet Limburg als thuismarkt, dus treft accijnsverhoging hen niet in die mate als de vier van deze actie. Wat moeten we ons concreet voorstellen bij het effect van accijnsverhoging op Gulpener? Halmans: Een brouwerij is kapitaalsintensief. Onze winst gaat terug naar het bedrijf, niet naar de aandeelhouder, de familie. Op jaarbasis investeren wij zo n twee miljoen. We hebben net een nieuwe gistinstallatie gebouwd. We gaan een nieuw leidingnet aanleggen. Er komt een nieuwe fustenlijn. Maar dat vraagt eerst een uitbreiding van het gebouw. We willen de CO 2 -uitstoot, die vrijkomt tijdens de bierproductie, verminderen. Dat kan door af te vangen, maar daar hebben we dure apparatuur voor nodig. En dan zijn er nog externe investeringen, zoals tapinstallaties en koelingen. Als de accijnzen nog verder omhoog- 5

6 Halmans leidt bedrijf van familie Rutten Gulpener is volledig in handen van de familie Rutten. Nadat directeur Paul Rutten tien jaar geleden met pensioen ging, werkte er een tijd lang geen Rutten meer in het bedrijf. John Halmans is directeur sinds 2003, op voorwaarde dat het bedrijf niet klaargemaakt zou worden voor verkoop. Halmans heeft altijd bij Gulpener gewerkt. Hij begon op de administratie; tijdens zijn loopbaan deed hij de NIMA-opleiding en studeerde bedrijfskunde. Over anderhalf jaar gaat hij met pensioen. Inmiddels zijn er weer twee Ruttens. Jan-Paul Rutten wordt over anderhalf jaar directeur. Hij is zich nu aan het inwerken en heeft daarvoor zijn baan als chirurg opgegeven. Maartje Rutten verzorgt sinds kort communicatie en marketing; zij werkte onder meer bij de branchevereniging van brouwers en in de regio Amsterdam in luxe hotels en de communicatiebranche. Halmans: Beiden zijn aangenomen op hun capaciteiten, niet vanwege hun achternaam. In een familiebedrijf is een grote loyaliteit. Dat brengt met zich mee dat mensen niet gaan jobhoppen. Een gevaar daarvan is natuurlijk wel dat mensen verstarren. Daarom zorgen we er bewust voor dat iedereen flexibel blijft. gaan, neemt onze winst af en kunnen we die investeringen niet doen. Zo komen we in een negatieve spiraal. Dat is echt een bedreiging. Duurzaamheid is nu een hoeksteen bij jullie. Wanneer kwam het idee om die kant op te gaan? Halmans: Zo n jaar of vijftien geleden begon de toenmalige directeuraandeelhouder over stoppen. Paul Rutten, lid van de familie die dit bedrijf oprichtte in Dat was een moment om stil te staan bij onze visie. Hoe willen we verder? Wat past bij onze cultuur en wat zien we gebeuren in de wereld? Ook toen waren er plofkippen, bovendien dioxinekippen en de Brent Spar. Onze conclusie was: wij hebben als brouwerij van nature een relatie met De biermarkt Voor de drie grootste spelers op de wereldwijde biermarkt is de Benelux een thuismarkt: AB InBev, grootste brouwerijketen ter wereld, met onder andere het Duitse Beck s (125 landen), Hoegaarden, Jupiler en Stella Artois (80 landen). Hoofdkantoor in Leuven. Omzet in 2011: kleine 30 miljard euro. SabMiller met onder andere Grolsch. Hoofdkantoor in Londen; opgericht in Zuid-Afrika. Omzet in 2011: ruim 21 miljard euro. Heineken met ook Amstel en het Limburgse Brand. Actief in 178 landen. Omzet in 2011: ruim 17 miljard euro. (De omzetcijfers van de wereldspelers zijn inmiddels gewijzigd door internationale overnames.) Kleine zelfstandige bierbrouwers in Nederland zijn: Alfa, Budels, Gulpener en Lindeboom. Daarnaast zijn er vele tientallen brouwerijen alleen (zeer) lokaal actief. de omgeving, laten we daar meer inhoud aan geven. Dat is een langetermijntraject, maar dat past ook bij een familiebedrijf. We hoefden hier niet binnen een dag al opbrengst uit te genereren. Dit was nog ver voor de tijd dat groen in de mode was. Toen ik dit onderwerp destijds in de branche aankaartte, werd er meewarig gelachen. En wie toen lachten, zijn uit dit vak verdwenen. Inmiddels is de bierbrouwerij een van de duurzaamste bedrijfstakken in Nederland. En daar ben ik alleen maar blij om. Wij willen juist onze omgeving en de branche inspireren en de noodzaak laten inzien van een duurzame weg. Intussen zijn er ook wedstrijden: welk merk het duurzaamst is. Grolsch staat bovenaan. Halmans: Dat komt doordat het vooral een technische beoordeling is. Die gaat bijvoorbeeld over water- en energieverbruik en de hoeveelheid afval. Grote brouwers winnen dat altijd van ons, vanwege de schaalgrootte en doordat ze (hoofdzakelijk) maar één biersoort maken. Grolsch produceert geen biologische bieren. Dat past ook niet bij hun filosofie. Maar ik vind het wel heel Gulpener feiten en cijfers Oprichting: 1825 Omzet: 16 miljoen euro Accijnzen: 3 miljoen/jaar Investering: 2 miljoen/jaar Afzet Gulpener: al vijf jaar op rij groei, in 2012: 3,8% Afzet Nederlandse biermarkt: daling, in 2012: 1,2% Gulpener heeft zo n afnemers in de horeca in het hele land, waaronder: WTC Rotterdam, Muziekgebouw aan het IJ, het Danstheater (Den Haag), tot op Schiermonnikoog. 6

7 goed wat ze doen. Qua inkoop van ingrediënten zijn we wel nummer één. En op technisch gebied scoren we van de kleine brouwers het hoogst. Iedereen is nu bezig met technische duurzaamheid. Maar wij vinden maatschappelijke duurzaamheid belangrijker. Daarin zijn wij koploper. Daar proberen we iedere dag handen en voeten aan te geven. Wat is dat dan: maatschappelijke duurzaamheid? Halmans: Dat draait om de rol die je bedrijf speelt in de samenleving. Of het puur om winstmaximalisatie gaat, of dat je je verantwoordelijk voelt voor de samenleving. Er zijn vier boeren die voor ons de gerst telen op basis van milieukeur of ecologische principes. De meerkosten betalen wij. We hebben een eigen biologische hoptuin, die we door een tuinder laten bewerken. Op deze manier inspireren we ook bedrijven om ons heen om biologisch te gaan werken. We hadden al veel eerder meer biologisch bier kunnen maken, maar voor ons was het een eis dat de grondstoffen uit de streek komen. De boeren profiteren daar ook van; die krijgen een stukje zekerheid. En we hebben hier vlakbij een bos aangeplant. De bomen nemen CO 2 op, dus zo compenseren we onze CO 2 -uitstoot gedeeltelijk. En we leveren daarmee een stukje natuur. Een ander aspect van duurzaamheid is dat je langdurig werkt met dezelfde leveranciers. Als er wederzijds vertrouwen is, hoef je ook niet te gaan shoppen. Er kloppen hier wel bedrijven aan die ons graag iets willen leveren. Die vinden het vreemd dat wij zo vasthouden aan dezelfde leveranciers. Maar dan zeggen wij: We zijn te-vre-den! Gulpener wil de Randstad veroveren, maar daar hebben ze nog nooit van dat bos gehoord. Die boeren rond Gulpen kennen ze evenmin. Halmans: Ik wil helemaal niets veroveren. Het is zelfs nog erger ; we hebben niet eens een doelgroep. We werken vanuit onze eigen waarden. De mensen die ons bier kopen, zijn mensen die kiezen voor kwaliteit. Ik denk dat we in een samenleving terecht zijn gekomen waar langzaamaan de kwaliteit het gaat winnen van de kwantiteit. Zeker als het om eten en drinken gaat. Misschien geldt dat maar voor twintig procent van de bevolking, maar het is wel een stijgende lijn. De biermarkt daalt al jaren, maar Gulpener stijgt in liters en in euro s. Er zijn klanten die willen kopen bij bedrijven waar het niet alleen gaat om kortetermijnwinsten, maar om een visie op mens en milieu en om hoogwaardige producten. Deze klanten vind je niet in een bepaalde groep, maar ze zien in het merk Gulpener wel een toegevoegde waarde. Kleine brouwers zorgen voor diversiteit, voor smaakbeleving. Alleen Gulpener heeft al zestien soorten, terwijl de grote merken zich tot een of twee soorten beperken, wat natuurlijk scheelt in de kosten. Gulpener zal nooit de goedkoopste zijn. Dus klanten die puur voor de prijs gaan, vallen af. Jullie biologische bier ligt inmiddels in het schap van Albert Heijn, bij sommige filialen zelfs al in diverse smaken. Halmans: Dit is ook het resultaat van een beleid dat we vijftien jaar geleden hebben ingezet. Onlangs hadden we een bijeenkomst bij Albert Heijn in een volle zaal. Kregen we opeens de prijs voor hun meest duurzame leverancier. Nadere informatie Linde levert CO 2 voor bier en fris aan producenten en horeca, dat voldoet aan de strengste eisen van de foodsector, in cilinders, vaten en bulktanks. Zie ook het artikel over Ziggo Dome en pag. 31. FOTO: HANS DE LIJSER Tafel bovenin WTC Rotterdam, dat diverse soorten Gulpener schenkt. Meer over Gulpener: het dikke magazine Puurzaam, opdetoekomst.nl, gulpener.nl, Facebook en twitter. 7

8 Dertig miljoen Europeanen hebben zeldzame ziekte, maar... Nee, die ziekte doet er commercieel niet toe Die ziekte? Veel te weinig patiënten. Commercieel niet interessant om medicijnen voor te ontwikkelen. Genezen? Reken daar niet op. Dertig miljoen Europeanen hebben een zeldzame ziekte, onder wie een miljoen Nederlanders. Zij voelen zich regelmatig in de kou staan en hebben zich verenigd. Wereldwijd, Europees, per land en per ziekte. Ze willen aandacht van politiek en media. Beleid. Fondswerving. En daar zit nu beweging in. door Jurjen de Jong FOTO: ANP Máxima vraagt aandacht voor ALS. Op Europees niveau is een doel gesteld: in 2020 van alle zes- à achtduizend zeldzame ziekten een diagnose. En voor tweehonderd ook een therapie. Daar is 38 miljoen euro voor beschikbaar (International Rare Diseases Consortium). Elk jaar is er de wereldwijde Zeldzame Ziekten Dag (Rare Disease Day). Een van de doelen: media-aandacht krijgen. Maar de media pikken het nauwelijks op. In Nederland probeert het Zeldzame Ziekten Fonds aandacht te trekken met maar liefst drie ambassadeurs: ex-bond-girl Daphne Deckers, ex-formule 1-coureur Gijs van Lennep en ondernemer/miljardair John Fentener van Vlissingen. Onverwachte hulp kwam vorig jaar van prinses Máxima. Zij zwom mee bij een zwemmanifestatie door de Amsterdamse grachten. Een actie die aandacht vroeg voor de spierziekte ALS. Maar wie neemt het op voor mensen met bijvoorbeeld Angelman-syndroom, cardiomyopathie, de ziekte van Kawasaki of neuralgische amyotrofie? Het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG) trekt zich het lot aan van de mensen die lijden aan de huidziekte EB. Op die zeldzame ziekte zoomen we in dit artikel in. Wat is EB? Wat bereikt Groningen tot nu toe? Een EB-patiënt vertelt wat hij concreet merkt van de vorderingen. 8 8

9 Vlinderziekte (EB); levensbedreigende huidaandoening Huid bestaat uit verschillende lagen. Die sluiten normaliter nauw op elkaar aan en zijn aan elkaar gehecht. Maar niet bij mensen met vlinderziekte, officieel epidermolysis bullosa (EB). Bij hen is de hechting tussen de lagen verstoord. Door de wrijving op de huid vormen de loszittende huidlagen blaren en ontvellingen. Dat is in de praktijk ernstiger dan het toch al klinkt. Er zijn ongeveer 25 verschillende vormen van EB. Twee van die vormen vlinderkind.nl Zo leven de EB-patiënten Wereldwijd komt EB voor bij 1 op de mensen. Dat betekent dat er in totaal bijna mensen aan de ziekte lijden. Ongeveer 1 op baby s wordt geboren met EB. In Nederland gaat het om zo n 20 kinderen per jaar. Op dit moment leven in Nederland ongeveer 750 mensen met deze zogeheten vlinderziekte. EB is niet besmettelijk. De aandoening is erfelijk, maar de meeste ouders weten niet dat ze drager zijn. Het leven van EB-patiënten kent veel beperkingen (hoewel de ernst van patiënt tot patiënt verschilt): Dagelijkse handelingen als lopen, fietsen of douchen kunnen pijnlijk en schadelijk zijn. Soms is lopen of fietsen onmogelijk. zijn levensbedreigend; de kinderen die daarmee worden geboren, overlijden voordat ze een jaar oud zijn. De overige vormen van EB kunnen heel ernstig zijn, maar ze zijn niet onmiddellijk levensbedreigend. Toch haalt ruim de helft van de patiënten de volwassenheid niet. Mensen die aan een ernstige vorm van EB lijden krijgen vaak ook huidkanker, en dat is dan een heel agressieve vorm van huidkanker. Die patiënten overlijden meestal EB-patiënten hebben extreem snel last van huidirritatie, blaren en wonden. Er is voortdurend gevaar van infecties en complicaties. Patiënten moeten niet-schurende kleding en aangepaste schoenen dragen. Gewone verbandmiddelen zijn niet bruikbaar. Een normale pleister zou bij verwijdering huid lostrekken. De verbandwissel met badbeurt, die vaak om de dag plaatsvindt, is voor veel patiënten een terugkerende hel. Ondanks pijnbestrijding blijft dit een heel pijnlijke procedure. Het Centrum voor Blaarziekten van het UMCG is voor EB-patiënten een tussen hun twintigste en veertigste jaar. Mensen met een matig ernstige vorm van EB kunnen wel tachtig jaar worden. Maar ze hebben wel iedere dag van die tachtig jaar verband om. Dus bij veel vormen van EB heeft de patiënt wel een levensverwachting, maar met heel veel beperkingen, pijn en jeuk. Verminkingen komen ook voor. Dat noemen we dan dystrofische EB. Daarbij hoort onder meer dat de vingers van de handen geheel of gedeeltelijk samengroeien. Daardoor krijgt de zieke een soort klomphand. De vingers zijn er wel en ze zijn ook zichtbaar op een röntgenfoto, maar ze zijn via de huid met elkaar vergroeid. Die vergroeiing vindt niet alleen plaats bij de handen, maar ook in de mond en soms ook bij ledematen, waardoor mensen bijvoorbeeld hun armen niet goed kunnen bewegen of krom gaan lopen. Overal in de huid vinden dan samentrekkingen plaats. Er is geen medicijn of behandelmethode tegen EB, onder meer omdat deze ziekte commercieel niet interessant is. En dat heeft weer te maken met het feit dat relatief weinig mensen EB hebben: wereldwijd bijna belangrijke strohalm. Het centrum bestaat uit zo n 25 specialisten en onderzoekers en is opgericht door de Groningse dermatoloog professor M.F. Jonkman. Met zijn team begeleidt hij zo n 500 EB-patiënten uit binnenen buitenland. Zij hebben veel kennis over de ziekte en doen onderzoek naar therapieën die de ziekte kunnen stoppen of vertragen. Zo onderzoekt het UMCG samen met het Wilhelmina Kinderziekenhuis in Utrecht een innovatieve vorm van stamceltherapie voor kinderen met een ernstige vorm van EB. In de toekomst wordt het daardoor misschien ooit mogelijk om de ziekte zelf te bestrijden. 9 9

10 UMCG geeft lachgas, De pijnlijke huidziekte EB is niet te genezen. Wat wel kan, is de pijn verlichten. Specialisten in Groningen boeken daar vooruitgang mee. Een nieuwe ontwikkeling is het gebruik van lachgas. Opmerkelijk, want Nederland was juist bezig om lachgas uit te bannen. Een patiënt en een verpleegkundig specialist vertellen over hun ervaringen met dit gas. door Benne Holwerda onze patiënten met EB. Het voordeel van lachgas is dat de gebruiker in een ontspannen toestand komt, in een soort roes eigenlijk, terwijl hij of zij toch niet helemaal weg is. Patiënten die lachgas gebruiken, kunnen tijdens de behandeling gewoon vragen beantwoorden. Achteraf weten ze alleen vaak niet meer precies wat er gebeurd is. Hun bewustzijn komt op een lager niveau, maar wordt niet uitgeschakeld. EB-patiënten moeten dagelijks of om de dag verbonden worden, zegt verpleegkundig specialist in opleiding José Duipmans van het Centrum voor Blaarziekten van het UMC Groningen. Wonden worden daarbij schoongemaakt om infecties te voorkomen. Als er al infecties zijn, is het zaak die meteen te behandelen. Daarna kan er weer nieuw verband op. Zo n behandeling duurt vaak wel drie uur. De meeste patiënten doen het thuis en hebben daarvoor intensieve zorg nodig. Voorlopig is EB nog ongeneeslijk, zegt Duipmans. Alles wat we kunnen doen, is gericht op de symptomen. Pijn bestrijden is een belangrijk deel van onze zorg. Medicinale cannabis Twee pijnartsen van het Centrum voor Blaarziekten in Groningen begeleiden alle EB-patiënten. Zij bestrijden de pijn met allerlei medicamenten, variërend van paracetamol tot morfine. Er zijn zelfs EB-patiënten die medicinale cannabis gebruiken. En sinds ongeveer een jaar werkt Groningen met lachgas. Eigenlijk is dat helemaal geen innovatie, zegt José Duipmans. Vroeger werd lachgas veel gebruikt in ziekenhuizen en tandartspraktijken. Omdat enige tijd gedacht werd dat lachgas schadelijk was voor degenen die ermee moesten werken, is het vrijwel uit de medische wereld verdwenen. Maar die schadelijke effecten zijn nooit aangetoond. Daarom wordt er de laatste tijd weer naar lachgas gekeken. Dat is goed nieuws voor Rustig zijn helpt Dennis Parlevliet (19) is de eerste EB-patiënt in Nederland die thuis lachgas gebruikt. EB betekent voor hem pijn en jeuk, de hele dag door. Ik kan me niet herinneren dat het ooit anders was. De momenten dat zijn verband gewisseld moet worden, om de dag zo ongeveer, noemt hij een hel. Een verbandwissel duurt Dennis, 19 jaar: Bevalt beter dan morfine tweeënhalf tot drie uur. Meestal doet Dennis moeder het, soms is er verpleegkundige hulp. Juist die verbandwissels zijn door het gebruik van lachgas veel minder onaangenaam geworden, vertelt Dennis. Wij gebruiken het lachgas bij het uitpakken. Dat is het pijnlijkste gedeelte van een verbandwissel, want het verband zit vaak vastgeplakt aan de wonden. Het gebruik van lachgas werkt ontspannend en pijnstillend. Het helpt me om tijdens het uitpakken rustig te zijn en goed op mijn ademhaling te letten. Omdat ik rustiger ben, heb ik minder last van de pijn en is het voor de behandelaar prettiger. Echt leuk zal het nooit worden, dat verbinden blijft gewoon heel vervelend. Maar het is te doen. 10 FOTO: FRESCO FOTOGRAFIE Bij de les blijven Voordat Dennis lachgas thuis kon gebruiken, hebben hij en zijn moeder eerst geoefend op de poli van het

11 ook voor thuis UMCG. We hebben het heel rustig uitgeprobeerd, vertelt José Duipmans. Samen met de anesthesioloog. En daarna nog een keer. Toen hadden Dennis en zijn moeder er vertrouwen in en zijn ze met de draagbare installatie naar huis gegaan. Dennis heeft nu ongeveer een jaar ervaring met lachgas thuis. We gebruiken het eigenlijk alleen bij de verbandwissel, vertelt hij. Toen lachgas nog niet beschikbaar was, gebruikte ik morfine. Dat werkt ook, maar morfine heeft nogal wat bijwerkingen. Je wordt er erg duf van. Volgens mij kun je lachgas gemakkelijker en langer gebruiken. Ik vind het ook prettig dat ik nog enigszins bij de les blijf. En als ik het masker afdoe, ben ik met een paar teugen lucht weer helder. Het enige nadeel is dat ik er soms milde hallucinaties van krijg. Ik zie iets voor me wat er niet is, een beetje zoals in een droom. Maar ik maak me daar eerlijk gezegd geen zorgen over. De pluspunten vind ik veel belangrijker. Wat doen zorgverzekeraars? Het gebruik van lachgas buiten de operatiekamer als middel voor pijnbestrijding is niet wijdverbreid. Het UMCG inventariseert op dit moment welke voorzieningen getroffen moeten worden om het gas veilig in te kunnen zetten. Er zijn een paar praktische zaken die geregeld moeten worden. De afzuiging bijvoorbeeld, en de opleiding van personeel. In een thuissituatie kan de afzuiging overigens heel eenvoudig zijn: met een flexibele slang door het raam naar buiten. Onzeker is nog of de zorgverzekeraars lachgas in het basispakket zullen opnemen. José Duipmans is er heel stellig over: Ik zou het een enorme aanvulling vinden als veel meer patiënten thuis lachgas kunnen gaan gebruiken. Angst en stress doen iets met een lijf. Het grote voordeel van lachgas is dat je niet alleen de pijn bestrijdt, maar ook de angst voor de pijn. Kinderen en volwassenen die vaak pijn hebben, wennen daar nooit aan. Het werkt juist omgekeerd: ze gaan anticiperen op de pijn die komt. Ze worden gespannen en hebben daardoor juist meer last van de pijn. Zo wordt er heel wat afgeleden. Als je met eenvoudige middelen een enorme stressfactor kunt weghalen, betekent dat een flinke verbetering van de levenskwaliteit. Lachgas bestrijdt pijn en angst José Duipmans Opleidingen: longfunctielaborant, HBO verpleegkunde, verplegingswetenschappen RUG, verpleegkundig specialist i.o. Werk: longfunctie-assistent UMCG, Projectbureau ziekenhuisverplaatste zorg, verpleegkundig specialist bij het Centrum voor Blaarziekten UMCG FOTO: PIET TOONDER, MEDISCH FOTOGRAAF UMCG N 2 O direct bij uitademen afbreekbaar in N 2 en O 2 Het gebruik van lachgas in de zorg is de gewoonste zaak van de wereld. Alleen in Nederland was het jaren in de ban. Het keert nu geleidelijk terug bij de behandeling van kinderen en bij bevallingen. Sommige artsen promoten deze comeback (zoals dr. Piet Leroy, staflid MUMC) en de inspectie (IGZ) werkt eraan mee. Het gaat overigens altijd om lachgas dat voor de helft verdund is met zuurstof. Dan nog is het niet gezond om de hele dag in een verhoogde concentratie lachgas te verblijven. Je moet het goed afzuigen. Het is een broeikasgas, dus zomaar naar buiten blazen is niet ideaal. Het beste is direct afbreken. Sinds kort is er afzuigapparatuur die lachgas (N 2 O) meteen na het uitademen verandert in stikstof (N 2 ) en zuurstof (O 2 ). De twee gassen die toch al het meest in de lucht voorkomen. Het apparaat is verrijdbaar en geluidsarm. Het MUMC heeft actief meegewerkt aan deze primeur, die is ontwikkeld door een leverancier van medicinaal lachgas, Linde Healthcare (zie pag. 31). Nadere informatie Het Nederlandse expertisecentrum voor EB, onderdeel van het UMCG, heeft financiële steun nodig van onder meer de Stichting Vlinderkind, die afhankelijk is van giften (giro 6737). Dit centrum biedt diagnostiek, behandeling en ondersteuning aan patiënten. Het doet onderzoek naar behandeling en genezing van EB, en werkt aan pijnbestrijding. Meer informatie, ook over hoe bedrijven steun kunnen verlenen: vlinderkind.nl 11

12 Imares Wageningen UR Werkt in opdracht van overheid (waaronder de EU) en bedrijfsleven als een contractresearchorganisatie. Gericht op toegepast ecologisch onderzoek in zee. Adviseert over duurzaam beheer en gebruik van zee- & kustgebieden. Aquacultuur & visserij is een belangrijk expertisegebied, naast deltatechnologie, mariene ecologie, maritieme technologie, watertechnologie & -kwaliteit, en marien beleid. Feiten en cijfers (2012): omzet 30 miljoen euro 235 medewerkers, van wie 60% met een academische titel 8 professoren en 3 lectoren 30 promovendi actief in internationale (wetenschappelijke) organisaties die zich inzetten voor behoud van vissoorten en een meer duurzame omgang met de zee Nadere info: FOTO: YOERI VAN ES 12

13 Yellow tail kingfish in Nederland; ideaal voor sushi. Viskweek groeit door en biedt perspectief Het gaat zeer goed met de viskweek. De perspectieven zijn ook uitstekend door de groei van de wereldbevolking. Tel daarbij op dat we bovendien per persoon steeds meer vis eten. Maar Nederland, met zijn imposante visindustrie, deelt amper in dit succes. Een specialist van Imares Wageningen UR legt uit dat instappen nog wel kan: Kijk naar het succes van vis voor sushi uit gesloten bassins in IJmuiden. door Jurjen de Jong De viskweek groeit snel, vertelt Henk van der Mheen, hoofd aquacultuur bij Imares. Inmiddels is de markt van kweekvis even groot is als die van gevangen vis. Dat is in euro s gerekend. In kilo s geldt dat niet, doordat kwekers vooral de wat duurdere soorten kiezen. Maar binnen een paar jaar komt ook in gewicht de helft van de vis uit kweek. Wereldwijd gezien is viskweek het grootst in Azië. Binnen Europa scoort Noorwegen het hoogst. Nederland staat ver onderaan. Dat valt op, want we hebben alles in huis om hier groot in te zijn. De vraag is: hoe realiseren we dit alsnog? En bij wie ligt de taak om dit te realiseren? Er is overleg tussen CBL (Centraal Bureau Levensmiddelenhandel), het ministerie van EZ en de wetenschap, zoals Imares, maar geen centrale regie. Welke vissen lenen zich voor kweek in Nederland? Van der Mheen: Vooral vis die bij een wat hogere temperatuur groeit, zoals paling, tilapia, Afrikaanse meerval en tropische garnalen. Want het kost veel minder om de temperatuur iets te verhogen dan om die te verlagen. Ook al zijn vissen koudbloedig, ze produceren toch warmte, er draaien pompen, er is verlichting. In combinatie met goede isolatie is maar weinig energie nodig. Van der Mheen legt uit dat er drie systemen zijn om vis te kweken: 13

14 In vijvers; dat gebeurt in Afrika en China. In kooien op zee; Noorwegen bijvoorbeeld kweekt op deze manier zalm in de fjorden. In recirculatiesystemen; een gesloten systeem, waarbij het bedrijf het water permanent zuivert en terug naar de bassins pompt. Dat zie je in Nederland. Belangrijkste componenten hiervan zijn: pompen, filters en zuurstof. Iedere vissoort stelt zijn eigen eisen. Dat bepaalt de samenstelling van die componenten. Zo n gesloten systeem heeft verschillende voordelen. Er komt geen vervuiling in het milieu, wat vaak een probleem is bij het kweken in kooien op zee. Daar kan de concentratie mest en afval in de zee rond de kooien te hoog worden. Doordat er geen invloeden van buiten zijn, is de kans op ziektes vrijwel nihil. Er zijn nauwelijks infectiebronnen. Als je in kooien kweekt is dat anders. Daar vliegen vogels over en er zwemmen andere vissen doorheen. - De omstandigheden zijn gecontroleerd. Qua kwaliteit van het water, temperatuur, licht en voeding kun je een optimale situatie creëren. Maar recirculatiesystemen vragen een flinke investering. Kooien zijn goedkoper. Zo n totaal geïsoleerd systeem lijkt overal ter wereld neergezet te kunnen worden. Kan dat bij wijze van spreken net zo goed in de Alpen? Van der Mheen: In theorie wel, maar dit FOTO: HANS DE LIJSER soort systemen zijn kapitaal- en kennisintensief, en vragen een goede infrastructuur. In Nigeria bijvoorbeeld, waar gesloten systemen in gebruik zijn, is geen betrouwbare elektriciteitslevering. Ze lossen dat op met noodaggregaten, maar dat kost geld. In landen waar van oudsher veel visserij is, zoals Nederland, zie je ook een verwerkingsindustrie en een logistiek systeem voor het transport. Je kunt op een alpenwei gaan zitten, maar daar ontbreekt die visindustrie. Hoe komt het dat er in Nederland zo weinig kwekerijen zijn? Van der Mheen: De grote investering om zoiets te ontwikkelen, speelt een rol. Wie heeft daar het geld voor? In Noorwegen, de koploper in Europa, heeft de overheid heel fors geïnvesteerd om zo n industrie van de grond te krijgen. In Nederland is dat maar heel beperkt gedaan. Wij laten het aan de markt over. Bedrijven gaan ervoor naar de bank. Daar krijg je niet zo makkelijk wat los. Visserijen en aquacultuurbedrijven konden het afgelopen jaar wel innovatiesubsidies krijgen. Een deel van die subsidies is gebruikt om onderzoek te laten doen door ons instituut. Wat voor onderzoek doen jullie en wat komt daar uit? Van der Mheen: Een kweker wilde op een andere vis overgaan. Zijn eerste vraag was: waar heeft de markt behoefte aan? Het moest iets zijn dat tonijn of zwaardvis zou kunnen vervangen, en dat te gebruiken is voor sushi. Daar kwam onder andere de yellowtail Henk van der Mheen Hoofd van de afdeling Aquacultuur bij Imares, sinds Werkte hiervoor als wetenschappelijk onderzoeker bij een onderzoeksinstituut voor dierproductie, ook onderdeel van de WUR, en had diverse functies bij de FAO (Wereldvoedselorganisatie) in de Centraal Afrikaanse Republiek, Madagascar, Zambia en Zimbabwe. Opleiding: Wageningen Universiteit, aquacultuur en visserij. 14

15 Sushi komt uit bassins in IJmuiden kingfish uit. Deze soort werd al commercieel gekweekt in Australië, in kooien. De omstandigheden daar zijn natuurlijk heel anders. Je kunt dat systeem erachter dus niet kopiëren. We zochten uit of deze vis ook onder Nederlandse condities is te kweken. En bepaalden de optimale waardes van temperatuur, zout- en zuurgehalte van het water en eiwitsamenstelling van het voer. De uitkomsten waren voldoende bevredigend om een bedrijf te starten. Dat is ook gebeurd, in IJmuiden, en dat is een succes. Die firma produceert nu zo n honderd ton en kan wel uitbreiden. Viskwekers hebben kennelijk geen drempel om bij een wetenschappelijke instelling als Imares aan te kloppen. Van der Mheen: Deze viskweker uit IJmuiden had zelf in Wageningen gestudeerd, wat je wel vaker ziet. Maar ook met andere viskwekers is geregeld contact; we geven presentaties, zijn toegankelijk. Grootschalige viskweek kost ook grote hoeveelheden vis. Dat gaat op aan het voer van de vis die je uiteindelijk wilt eten. Van der Mheen: Op dit punt is al veel verbeterd. Het aandeel vismeel in visvoer is sterk verminderd ten gunste van soja, granen en plantaardige olie. Maar je kunt vismeel niet onbeperkt vervangen. Vissen kunnen niet alle eiwitten uit graan of soja verteren. Dat is per vissoort verschillend. En dat is een belangrijk researchonderwerp: ontwikkelen van voer dat een grote productie geeft. Met als doelen: zorgen voor duurzaamheid en voor voer dat niet al te duur is. Vismeel is soms duurzamer dan bijvoorbeeld soja. Dat hangt onder andere af van de daarin verwerkte vissoort. Vaak zijn dat vissen waar weinig consumptiemarkt voor is. Als de populatie sardientjes heel groot is zonder dat mensen die willen eten, kun je die beter gebruiken in visvoer dan soja, waar misschien oerwoud voor gekapt wordt. Bij duurzaamheid denk je al gauw aan keurmerken. Van der Mheen: Er wordt nu volop gewerkt aan een duurzaamheidslabel voor kweekvis, het ASC (Aquaculture Stewardship Council), in navolging van het label voor gevangen vis: MSC (Marine Stewardship Council). Voor gekweekte tilapia en pangasius bestaan die ASC-labels inmiddels. De yellowtail kingfish hoopt dat label over twee jaar ook te hebben. Twee jaar? Dat is een hele tijd! Van der Mheen: Nee, dat is heel snel. Zo n ASC-label kun je als kleine kweker sowieso niet krijgen. De meervalkwekers bijvoorbeeld hebben hiernaar gevraagd. Maar het is zo duur om zo n proces te doorlopen, dat is alleen betaalbaar als het om heel grote aantallen gaat. Dat is dan wel sneu voor kleine duurzame bedrijfjes. Van der Mheen: Ja, maar het WNF en het Initiatief Duurzame Handel (IDH) die achter deze keurmerken zitten, redeneren dat het belangrijk is dat grote hoeveelheden vis dit label krijgen. Voor kleintjes loont die enorme inspanning (nog) niet. Is er sprake van een revitalisering van de viskweek in Nederland? Van der Mheen: Meervalkweek is de laatste jaren flink naar beneden gegaan. Dat is een gevolg van de geringe Europese vraag naar deze vis, in combinatie met de lage Imares Wageningen UR ziet perspectief voor intensieve tongkweek 15 FOTO: YOERI VAN ES

16 Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen: Omdat het om zoveel méér gaat dan alleen groen gras, schoon water en een blauwe hemel The Linde Group voorziet haar klanten van innovatieve, schone oplossingen met behulp van gassentechnologie. Sterker: wij willen dat onze klanten ons zien als leidend in gastoepassingen voor klimaatvriendelijke oplossingen. Dat is waarom Linde samen met haar partners, leveranciers en klanten voortdurend participeert in de meest vernieuwende ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid. Of daarin zelf het initiatief neemt. Ook met ons Product Stewardship programma. Zo werken we bijvoorbeeld mee aan initiatieven om CO₂ te hergebruiken, af te vangen of veilig op te slaan. Zijn we ambassadeur voor waterstof en LNG (vloeibaar aardgas) als schone brandstoffen. Overtuigd als we zijn van het belang van schone energiebronnen, zowel voor toekomstige generaties als voor de industrie wereldwijd. Milieu- en energievriendelijker processen. Of efficiëntere. Maar hoe dan ook duurzamer. Maatschappelijk verantwoord ondernemen gaat echter net zo goed om zakendoen op een transparante en eerlijke wijze. Zowel bij klanten als bij nieuwe leveranciers: naast prijs en kwaliteit ook beoordelen of die partners eigenlijk voldoende verantwoord te werk gaan. Linde gaat ook graag de dialoog aan met naburige bedrijven en omwonenden. En is betrokken bij maatschappelijke of sportactiviteiten van haar medewerkers en de omgeving waarin zij wonen en werken. Meedenken met klanten, leveranciers én de buren over de toekomst. Da s meer dan een groene boom. Maar wel net zo diepgeworteld. Linde Ideas become solutions. Linde Gas Benelux B.V. Havenstraat 1, Postbus 78, 3100 AB Schiedam, Tel , fax , Voor België: Westvaartdijk 85, 1850 Grimbergen, Tel , fax , 16

17 Bassins in IJmuiden bij Silt voor sushi-vis FOTO: SILT prijs die kwekers krijgen. Ik zie nog geen andere kwekers bezig met de yellowtail kingfish dan Silt in IJmuiden. Er zijn enkele bedrijven bezig met snoekbaars. Palingkwekers als Nijvis doen het redelijk goed. Wageningen ziet waar kansen liggen Viskweek en zuurstof In het water voor kweekvis is de hoeveelheid zuurstof cruciaal. Het water moet voor minimaal tachtig procent verzadigd zijn met dit gas. Onder die grens groeien de vissen minder goed en zijn ze vatbaarder voor ziektes. Om de gewenste verzadiging te bereiken, is het nodig extra zuurstof aan het water toe te voegen. Hiervoor heeft Linde een techniek Grote palingkweker Nijvis in Nijmegen, die veel doet om de palingstand te verbeteren (zie dupan.nl) ontwikkeld waarmee microbellen zuurstof het water in stromen. Dit gebeurt onder lage druk, wat leidt tot een gelijkmatige verzadiging en een laag energiegebruik. Linde past dit in diverse landen toe; in Nederland bijvoorbeeld bij Nijvis (paling) en Silt (zie artikel). Overigens krijgt de WUR een breed scala aan gassen van Linde voor alle mogelijke onderzoeken. FOTO: HANS DE LIJSER Ik zie wel perspectief voor de intensieve tongkweek. Een aantal jaren geleden is een bedrijf daarmee bezig geweest. Zij waren eigenlijk net iets te vroeg. Ze moesten een hoop problemen overwinnen en dat ging te veel kosten. Maar de laatste jaren zijn er zoveel ontwikkelingen in het onderzoek naar tong geweest, dat het nu economisch wel uit zou moeten kunnen. Nederland is Europees leider in de handel in tong, dus het zou goed bij ons passen. Er vindt al wel kweek van tong plaats in vijvers in Zeeland, in combinatie met schelpdieren en algen. Maar er is ook plek voor tongkweek in recirculatiesystemen. Is dit een oproep aan ondernemers: Sta op en ga in tong? Van der Mheen: Ja, maar ik besef dat het wel een lange adem vraagt voor ondernemers. Silt is zo succesvol omdat zij vanuit de markt redeneren en over de juiste kennis en ervaring beschikken. Nadere informatie Specialist in behandeling van alle soorten water: Joost van de Ven +31 (0)

18 Medailles voor milieuvriendelijkste ziekenhuizen Doet een bedrijf maar een heel klein beetje milieubewust, dan zul je dat weten ook. Op de homepage, bij de hoofdingang, met advertenties... Groen gebakken lucht, je ruikt het steeds vaker. Zo niet in de ziekenhuiswereld. Daar kwam Ziekenhuis Amstelland in de top qua milieuvriendelijkheid, maar de bezoeker ziet het nergens aan. Het gaat hier vooral om oplossingen achter de schermen, zonder poeha. door Jurjen de Jong FOTO: HANS DE LIJSER Wat we vooral doen, is: middelen inzetten die een bijdrage leveren aan de continuïteit en daarmee aan duurzaamheid. En dat is in dit ziekenhuis al jaren gaande, vertelt Angèle van Zundert, manager bedrijfsbureau. We willen wel meer dan alleen de verplichte zaken toepassen. De medaille die we konden krijgen, was daarbij een mooi hulpmiddel; we willen uiteindelijk allemaal succesvol zijn. Om aan de certificering te voldoen moet je aan allerlei criteria voldoen, die het Milieuplatform Zorgsector (MPZ) heeft opgesteld. Bij elkaar een breed pakket: energiebesparing, waterverbruik, dienstkleding, fietsenplan, openbaar vervoer voorzieningen, onderhoud, restafval, schoonmaak, budget, enz. Van Zundert: Je moet veel details regelen. Alleen al bij schoonmaak gaat het om: welk schoonmaakmiddel gebruik je? Is dat afbreekbaar? Hoeveel doe je in een emmer? En hoeveel emmers gaan erdoorheen? Gebruik je een doseersysteem? En natuurlijk is een goede borging op al die punten van belang. De hele plan-do-check-act cirkel moet je op orde hebben. Die punten gingen we stuk voor stuk af. Cultuur belangrijk Doordat hier al een cultuur was waarin milieu hoog in het vaandel stond, was al veel op orde. Cultuur is heel belangrijk. We zetten in op brons, maar gaandeweg bleek dat we zelfs voor een zilveren medaille konden gaan. Een groot onderdeel uit de hele lijst is energiegebruik, vervolgt milieucoördinator Frans Heerens. Zowel verwarmen als koelen kost veel energie. Op beide besparen wij behoorlijk. Bij de nieuwbouw in 2003 was al gekozen voor een warmtekrachtkoppeling (wkk), wat een stevige energiebesparing opleverde. Dat was toen nog nieuw. Inmiddels is die wkk efficiënter gemaakt, wat heeft geleid tot een energiebesparing van 40 procent. Zo hebben we in 2012 ruim 78 procent van onze eigen energie opgewekt. En de energie die we inkopen is groen. Hij kan allerlei concrete voorbeelden noemen, zoals: luchtbehandelingsinstallaties die warmte terugwinnen; de binnenverlichting gaat bij veel zonlicht naar een aanzienlijk lager niveau. In de avond en nacht gaat alles automatisch terug naar een derde van het dagverbruik; koelmachines halen een hoog rendement; waterverbruik is verminderd door alle kranen te voorzien van waterbesparende mousseurs, en door alle douchekranen te vervangen door thermostaatkranen met waterbesparende douchekoppen; als iets aan vervanging toe is, kiest dit ziekenhuis waar mogelijk direct voor duurzaam, want dat betaalt zich op de langere termijn terug. Veel samenwerken Van Zundert: Er waren geen verbouwingen of aankopen van installaties 18

19 Ziekenhuis Amstelland Algemeen streekziekenhuis 245 bedden ruim 800 medewerkers, waarvan 88 medisch specialisten m 2 Milieuthermometer Ziekenhuiszorg Sinds kort bestaat dit milieukeurmerk voor zorginstellingen. Er zijn certificaten (medailles) te halen op drie niveaus: brons, zilver en goud. Drie Nederlandse ziekenhuizen hebben gescoord. Niemand heeft in 2012 nog goud behaald. Zilver ging naar Ziekenhuis Amstelland (Amstelveen) en het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis (Amsterdam). Het Gelre Ziekenhuis (Apeldoorn/Zutphen) kreeg brons. Zeven andere ziekenhuizen waren in de race voor een medaille, maar zijn voortijdig afgehaakt. Angèle van Zundert sinds 2001 bij Ziekenhuis Amstelland, momenteel als manager bedrijfsbureau lid hoofdbestuur NVTG, Nederlandse Vereniging voor Technisch facilitair management in de Gezondheidszorg; studeerde facility management aan de Hogeschool Holland en haalde haar master daarin aan de Rijksuniversiteit Groningen Frans Heerens milieucoördinator Ziekenhuis Amstelland studeerde electrical engineering aan de Hogeschool van Amsterdam. Is nu bezig met een master op de TU Eindhoven nodig om aan de certificeringseisen te voldoen. Door in de voorliggende jaren duurzaamheid en slimme techniek toe te passen, voldeden we al in de basis aan de eisen. Bij het toepassen van ons milieubeleid werkten we intensief samen met de andere facilitaire disciplines. Voor het behalen van deze medaille is samenwerken heel belangrijk gebleken. Binnen het ziekenhuis, maar ook door milieucoördinatoren van verschillende ziekenhuizen. Zij hebben onderling contact en helpen elkaar. Heerens: Een van de medewerkers heeft cartoons gemaakt voor de instructies voor het werken met gevaarlijke stoffen. Zijn stripfiguur Floris is het gezicht van onze veiligheidscampagne. Daaraan is later Fleur toegevoegd. Zij is het gezicht van de milieucampagne en is bevriend met Floris. Feestelijke tamtam? Blijft de vraag: waar is de feestelijke Milieudenken als integraal onderdeel van wat je doet tamtam over dit alles, in het gebouw of op de website? Van Zundert: De prijs maakt ons uiteraard blij en trots. De gemeente weet ervan en is er zeer over te spreken, want het past binnen hun afspraken om duurzamer te worden. Tegelijk realiseren we ons dat behouden vaak lastiger is dan het bereiken. Daarvoor moet je zorgen dat milieudenken een integraal onderdeel wordt van de dingen die je doet. We gaan nu voor behoud en misschien ligt goud in ons perspectief. Dat is een grote stap. Dat betekent nog veel meer registraties. Door de uitreiking van de medaille krijgen we de nodige aandacht van andere ziekenhuizen. Zij willen graag weten hoe we het hebben aangepakt. Vooral op het vlak van energiebesparing. We ondersteunen graag, maar het moet vooral uit de organisatie zelf komen. Natuurlijk willen we laten zien wat we hebben neergezet; het is goed dit met anderen te delen. 19

20 Eigenwijs Ziggo Do 20

Profish & Duurzaamheid

Profish & Duurzaamheid Profish & Duurzaamheid Genieten van vis ook in de toekomst! Profish Food B.V. Januari 2012 wij werken samen, adviseren en ondersteunen de volgende organisaties: Inleiding Tegenwoordig zijn de meeste consumenten

Nadere informatie

Toespraak van staatssecretaris Dijksma bij het Groentecongres

Toespraak van staatssecretaris Dijksma bij het Groentecongres Toespraak van staatssecretaris Dijksma bij het Groentecongres Toespraak 26-03-2015 Toespraak van de staatssecretaris Dijksma (EZ) bij het Groentecongres op 26 maart 2015 in het World Trade Centrum in Rotterdam.

Nadere informatie

Proposities voor Comfortabel leven

Proposities voor Comfortabel leven Proposities voor Comfortabel leven Concrete concepten voor installateurs en andere partijen in de markt Juni 2012 1 De zeven proposities voor comfortabel leven in één oogopslag 2 3 Patrick en Jolanda zijn

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage. Geachte Voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage. Geachte Voorzitter, Directie Visserij De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum 4 september 2008 2070828790 Viss. 2008/5042 25 september

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Tineke Boudewijns VERSTAG

Tineke Boudewijns VERSTAG Tineke Boudewijns VERSTAG Colofon Eindredactie Joost Pool Redactie Boris Goddijn Vormgeving Pien Vermazeren Fotografie Boris Goddijn Beeldbewerking Pien Vermazeren Copyright en disclaimer Het overnemen

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

De komende jaren ligt de prioriteit bij het aanscherpen van de huidige doelstellingen.

De komende jaren ligt de prioriteit bij het aanscherpen van de huidige doelstellingen. Ambities: De komende jaren ligt de prioriteit bij het aanscherpen van de huidige doelstellingen. Doelstelling: Topkwaliteit aanbieden tegen een scherpe prijs. Onze inkoop doen wij als Fix Fisch B.V. rechtstreeks

Nadere informatie

onderneemt maatschappelijk verantwoord

onderneemt maatschappelijk verantwoord onderneemt maatschappelijk verantwoord www.coffeefresh.nl Coffee Fresh investeert in MVO Koffie is tegenwoordig meer dan zomaar een kopje koffie. Het is een beleving waarbij wij u nét dat beetje meer bieden.

Nadere informatie

Een goede zaak. Stadswarmte helpt mee

Een goede zaak. Stadswarmte helpt mee Een goede zaak Stadswarmte helpt mee Stadswarmte. Een goede zaak 3 Zo makkelijk kan het ook Ondernemen is vooruitzien. Beslissingen nemen die zorgen voor winstoptimalisatie, voor continuïteit en voor

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

NATIONAAL BIERONDERZOEK NEDERLAND Een kwantitatief onderzoek naar de beleving en waardering van bier

NATIONAAL BIERONDERZOEK NEDERLAND Een kwantitatief onderzoek naar de beleving en waardering van bier NATIONAAL BIERONDERZOEK NEDERLAND Een kwantitatief onderzoek naar de beleving en waardering van bier JORIS DE JONGH MSC. LIANNE WORRELL MSC. AMSTERDAM, MEI 2013 NATIONAAL BIERONDERZOEK NEDERLAND Een kwantitatief

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Van warme douche, autorit en vliegvakantie tot het verwarmen van ons huis: alles wat we in ons dagelijks leven doen, leidt tot uitstoot van broeikasgassen.

Nadere informatie

De kritische consument

De kritische consument De kritische consument Inleiding Om producten te kunnen maken heb je grondstoffen nodig. Mensen werken met deze grondstoffen en maken er producten van die we consumeren. Een ondernemer is tevreden als

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Koffie en thee. met oog voor duurzaamheid en kwaliteit. Gastvrije zorg food special

Koffie en thee. met oog voor duurzaamheid en kwaliteit. Gastvrije zorg food special Koffie en thee met oog voor duurzaamheid en kwaliteit Kwalitatief hoogwaardige koffie en thee die op een aantrekkelijke manier gepresenteerd worden. Dat is waar zorginstellingen volgens de koffie- en theedeskundigen

Nadere informatie

sportdomein zorgdomein wijkdomein

sportdomein zorgdomein wijkdomein magazine voor de perfecte leer-, werk- en leefomgeving sportdomein zorgdomein wijkdomein Thema: Innovatief exploiteren en financieren Expertmeeting: Hét IKC bestaat niet Het praktijklokaal als theater

Nadere informatie

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion Het Rosie Pr0ject in makkelijke taal Graeme Simsion Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen 1 Mijn naam is Don Tillman. Ik ben professor op een universiteit in Australië. Daar werk ik al tien jaar.

Nadere informatie

Koel uw producten duurzaam én efficiënt met de ZEAS van Daikin.

Koel uw producten duurzaam én efficiënt met de ZEAS van Daikin. Tot wel 25% minder energieverbruik en co 2 -uitstoot Koel uw producten duurzaam én efficiënt met de ZEAS van Daikin. Ontdek hoe duurzame ambities en commerciële doelstellingen samenkomen in uw koelschap.

Nadere informatie

25 jaar NIBE - Interview Mantijn van Leeuwen

25 jaar NIBE - Interview Mantijn van Leeuwen 152 152 25 jaar NIBE - Interview Mantijn van Leeuwen 153 Interview Mantijn van Leeuwen Voor de meeste mensen ben jij nog een onbekende, zeker gerelateerd aan het NIBE. Vertel eens iets over je achtergrond,

Nadere informatie

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015 Duurzame systemen Comfortabel genieten, maximale energiebesparing 01-10 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Onbezorgde luxe, duurzaam leven! Energiezuinig dankzij bodem-, lucht- en zonnewarmte

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Slechte adem? Oorzaken en oplossingen

Slechte adem? Oorzaken en oplossingen Slechte adem? Oorzaken en oplossingen Slechte adem: geen zeldzaam verschijnsel Mensen die het hebben merken het niet omdat ze het niet ruiken. Hun omgeving ruikt het des te beter: slechte adem, ook wel

Nadere informatie

aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort

aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort aurostepplus Meer comfort terwijl u energie bespaart Duurzaam douchen en baden dat kan met de aurostepplus zonneboiler. De aurostepplus van Vaillant zorgt

Nadere informatie

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT 12 GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT Duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen staan bij Greenportkas ondernemer Joep Raemakers hoog aangeschreven. De ondernemer wil tomaten telen, de uitputting

Nadere informatie

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken)

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Ik vertel jullie in mijn spreekbeurt meer over water en drinkwater. Eerst vertel ik wat water is, waarom water het allerbelangrijkste is voor leven, en

Nadere informatie

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug.

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug. Het DOC Ik kruip in één van de buikpijn terwijl ik in bed lig. Mijn gedachten gaan uit naar de volgende dag. Ik weet wat er die dag staat te gebeuren, maar nog niet hoe dit zal uitpakken. Als ik hieraan

Nadere informatie

sedatie met lachgas bij kinderen

sedatie met lachgas bij kinderen patiënteninformatie sedatie met lachgas bij kinderen Binnenkort ondergaat uw kind een behandeling en wordt met lachgas in een lichte slaap gebracht. Wat is lachgas en hoe werkt het? Hoe bereidt uw kind

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw Hoe maak je biogas? Inhoud presentatie Wie en wat is Biogas Plus? Hoe werkt een biogasinstallatie? Voor wie is een biogasinstallatie interessant? Is een biogasinstallatie duurzaam? Zijn subsidies nodig?

Nadere informatie

Poliklinische operatie plastische chirurgie. Voorbereiding en nazorg bij poliklinische operaties onder plaatselijke verdoving

Poliklinische operatie plastische chirurgie. Voorbereiding en nazorg bij poliklinische operaties onder plaatselijke verdoving Poliklinische operatie plastische chirurgie Voorbereiding en nazorg bij poliklinische operaties onder plaatselijke verdoving 2 Uw huisarts of specialist heeft u naar de plastische chirurgie van het Canisius-Wilhelmina

Nadere informatie

geotherm hybride systeem

geotherm hybride systeem geotherm hybride systeem Duurzaam comfort door slimme samenwerking 01-08 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Volop comfort Verwarmen, koelen én heerlijk warm water Met het geotherm hybride systeem

Nadere informatie

Lumbaalpunctie (ruggenprik)

Lumbaalpunctie (ruggenprik) Sophia Kinderziekenhuis Uw kind moet een lumbaalpunctie (ruggenprik) ondergaan. In deze folder geven wij u graag antwoord op de 10 meest gestelde vragen over de puntie. Achter in de folder vindt u ook

Nadere informatie

ECHT ETEN JONATHAN KARPATHIOS

ECHT ETEN JONATHAN KARPATHIOS ECHT ETEN JONATHAN KARPATHIOS kok boer vader ondernemer IK BEN VADER, KOK, BOER EN ONDERNEMER. Het verhaal dat ik vandaag ga vertellen: Ik ben, kok, boer en ondernemer. JEUGD KEUZES, KEUZES, KEUZES. ACHTERGROND:

Nadere informatie

Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008

Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008 Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008 Donderdag 20 november 2008 is de eerste Gelderse Energieprijs voor bedrijven uitgereikt. Bedrijven konden meedingen met een van de volgende thema s: Energiebesparing

Nadere informatie

Duurzame renovatie provinciekantoor Noord-Holland. Haarlem 15 april 2013 Kees Schouten Omgevingsmanager Een Nieuw Huis

Duurzame renovatie provinciekantoor Noord-Holland. Haarlem 15 april 2013 Kees Schouten Omgevingsmanager Een Nieuw Huis Duurzame renovatie provinciekantoor Noord-Holland Haarlem 15 april 2013 Kees Schouten Omgevingsmanager Een Nieuw Huis Met passie, samenwerken en deskundigheid naar een blijvend duurzaam provincie kantoor

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen.

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen. Investeren in duurzaamheid In de samenleving is er steeds meer aandacht voor duurzaamheid en energiebesparing. We gaan de komende jaren actief inzetten op duurzaam beheren. Energiezuinig wonen. Niet alleen

Nadere informatie

Soepel samenwerken met SBM Offshore

Soepel samenwerken met SBM Offshore Soepel samenwerken met SBM Offshore Eind vorig jaar besloot SBM Offshore het hoofdkantoor te verplaatsen naar Schiphol. In acht weken tijd werd het pand verbouwd. In diezelfde korte tijd moest ook de facilitaire

Nadere informatie

Ruimte voor beleving. CineMec. congres. Centraal in Nederland aan de A12. Perfect bereikbaar. 9 zalen / 2300 stoelen. Eigen parkeerterrein

Ruimte voor beleving. CineMec. congres. Centraal in Nederland aan de A12. Perfect bereikbaar. 9 zalen / 2300 stoelen. Eigen parkeerterrein CineMec congres Ruimte voor beleving Centraal in Nederland aan de A12 Perfect bereikbaar 9 zalen / 2300 stoelen Eigen parkeerterrein Uw presentatie groot op het scherm Satellietverbinding met de hele wereld

Nadere informatie

A.L.S. Puk den Uijl, groep 7

A.L.S. Puk den Uijl, groep 7 A.L.S Puk den Uijl, groep 7 1 Inhoudsopgave Inleiding... 3 I. Wat is ALS?... 4 Welke spieren worden aangetast... 4 De klachten van ALS zijn:... 4 Behandeling van ALS... 5 2. Hoe kom je er achter dat je

Nadere informatie

E V E R B I N D I N G, N I E

E V E R B I N D I N G, N I E innovatie Syntens N I E U W E V E R B I N D I N G, N I E U W E B U S I N E S S Het veld waarin bedrijven opereren is voortdurend in beweging. Om een bedrijf gezond en succesvol te houden, is het belangrijk

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Outback Australië. Je kunt een auto huren of kopen. Dat kan op veel plaatsen.

Outback Australië. Je kunt een auto huren of kopen. Dat kan op veel plaatsen. Outback Australië Voor mij is Australië een heel bijzondere plek. Waarom? Dat zal ik uitleggen. Het begon al toen ik voor het eerst in Australië kwam. Ik stapte uit het vliegtuig. Meteen merkte ik dat

Nadere informatie

ENERGIE & KLIMAATBESCHERMING

ENERGIE & KLIMAATBESCHERMING Om bij te dragen aan de bescherming van het klimaat, beperken we de CO2-voetafdruk in onze gehele waardeketen. Daarbij kijken we verder dan alleen onze eigen activiteiten. Ook door nauw samen te werken

Nadere informatie

Introductie eco2heat. Duurzaam verwarmen op basis van natuurlijke straling. Gezond, duurzaam en voordelig verwarmen

Introductie eco2heat. Duurzaam verwarmen op basis van natuurlijke straling. Gezond, duurzaam en voordelig verwarmen Introductie eco2heat Duurzaam verwarmen op basis van natuurlijke straling Wie is Eco2heat? Eco2heat kiest voor duurzame, groene warmte. Aangezien ongeveer 30% van het wereld energie verbruik verwarming

Nadere informatie

Pijnbehandeling op de verpleegafdeling na een longoperatie

Pijnbehandeling op de verpleegafdeling na een longoperatie Pijnbehandeling op de verpleegafdeling na een longoperatie In deze folder willen wij u informeren over het belang van een goede pijnbehandeling na uw operatie en hoe de pijn na de operatie onder controle

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Stedelijke distributie: van kansloos naar kansrijk! Hogeschool van Amsterdam Walther Ploos van Amstel Mei 2015

Stedelijke distributie: van kansloos naar kansrijk! Hogeschool van Amsterdam Walther Ploos van Amstel Mei 2015 Stedelijke distributie: van kansloos naar kansrijk! Hogeschool van Amsterdam Walther Ploos van Amstel Mei 2015 Walther Ploos van Amstel Hogeschool van Amsterdam Lector Citylogistiek Vrije Universiteit

Nadere informatie

Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans

Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans Mij is gevraagd iets te vertellen over onze pogingen om rendement in de bedrijfsvoering te verbinden met duurzaamheid. Dat is vooral een kwestie om met boerenverstand

Nadere informatie

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis Energiebesparingswijzer STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012 Geld besparen met handige energietips voor thuis Energie besparen, snel verdiend! Ieder jaar betaal je veel geld voor een warm huis,

Nadere informatie

Wie het pand van Cubiss in Tilburg binnenstapt,

Wie het pand van Cubiss in Tilburg binnenstapt, Klantcase: Cubiss DOOR ONZE NIEUWE MANIER VAN WERKEN IS EEN SCHOON EN FRIS PAND EXTRA BELANGRIJK Een aantal jaar geleden maakte Cubiss een enorme omslag. Het bedrijf dat met name bibliotheken en maatschappelijke

Nadere informatie

hertalan welkom in de wereld van EPDM

hertalan welkom in de wereld van EPDM hertalan welkom in de wereld van EPDM hertalan the waterproof solution Hertalan levert wereldwijd unieke EPDM producten voor duurzame en watervaste oplossingen. Als eerste Europese producent van EPDM folies

Nadere informatie

een ademtest om een speciale bacterie in je maag op te sporen 13C-ureumtest

een ademtest om een speciale bacterie in je maag op te sporen 13C-ureumtest een ademtest om een speciale bacterie in je maag op te sporen 13C-ureumtest Onder ouders verstaan wij ook verzorger(s), pleeg- of adoptieouder(s) U kunt wijzigingen of aanvullingen op deze informatie door

Nadere informatie

De garantie om uw electriciteitsnota te verlagen en CO2 uitstoot te verkleinen PQMS.NL/VO4BIZ

De garantie om uw electriciteitsnota te verlagen en CO2 uitstoot te verkleinen PQMS.NL/VO4BIZ De garantie om uw electriciteitsnota te verlagen en CO2 uitstoot te verkleinen Wat is VO4BIZ? VO4BIZ is een Brits ontwerp, spanningsoptimalisatie systeem dat het inkomende voltage verlaagt en de stroomkwaliteit

Nadere informatie

Op bezoek. bij Sam op de Intensive Care

Op bezoek. bij Sam op de Intensive Care Op bezoek S bij Sam op de Intensive Care Hoi, ik ben Sam en ik lig op de Intensive Care S Ik heb een fotoboekje gemaakt. Zo kun je alvast zien waar ik ben en wat iedereen op de afdeling doet. Natuurlijk

Nadere informatie

Steek Energie in je huis

Steek Energie in je huis Steek Energie in je huis 9 oktober 2012 Breda 1 Bouwbedrijf Boot B.V. Bouwbedrijf Boot is actief in de woningbouw (particulier, ontwikkeling), zorg huisvesting en utiliteit (scholen, kantoren, bedrijfsgebouwen).

Nadere informatie

Maximale inspanningstest

Maximale inspanningstest Maximale inspanningstest Je komt bij ons in het ziekenhuis voor een test. Die test heet maximale inspanningstest. Het is een onderzoek waarbij de dokter onderzoekt: Hoe jouw conditie is. Hoe je longen,

Nadere informatie

Ziekte van Dupuytren Radboud universitair medisch centrum

Ziekte van Dupuytren Radboud universitair medisch centrum Ziekte van Dupuytren Algemeen De ziekte van Dupuytren is twee eeuwen geleden voor het eerst beschreven door de Franse chirurg Baron Guillaume Dupuytren. De ziekte van Dupuytren begint meestal met een

Nadere informatie

Het medicijn Gammaglobuline onder je huid Subcutaan

Het medicijn Gammaglobuline onder je huid Subcutaan Het medicijn Gammaglobuline onder je huid Subcutaan Wilhelmina Kinderziekenhuis Wat staat er in deze folder Informatie voor ouders 2 Het medicijn Gammaglobuline onder je huid (subcutaan) 4 Wil je meer

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Wenkbrauwlift. Polikliniek Plastische Chirurgie

PATIËNTEN INFORMATIE. Wenkbrauwlift. Polikliniek Plastische Chirurgie PATIËNTEN INFORMATIE Wenkbrauwlift Polikliniek Plastische Chirurgie 2 PATIËNTENINFORMATIE Door middel van deze informatiefolder wil de polikliniek Plastische Chirurgie van het Maasstad Ziekenhuis u informeren

Nadere informatie

Naam: Waar woon jij? Vraag 1b. Waarom wonen veel mensen in Kenia in een hut? Vraag 1a. In wat voor soort huis woon jij?

Naam: Waar woon jij? Vraag 1b. Waarom wonen veel mensen in Kenia in een hut? Vraag 1a. In wat voor soort huis woon jij? Naam: Waar woon jij? Wonen over de hele wereld Heb jij wel eens in een tent gewoond? Waarschijnlijk niet. In de vakantie is het leuk. Maar voor altijd? Toch zijn er mensen op de wereld die altijd in een

Nadere informatie

Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma

Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma Samenvatting Ruim zeven op de tien Leidenaren is van mening dat het klimaat de laatste tien jaar aan het veranderen is. Dit is iets minder dan vorig jaar. Qua belangrijkheid

Nadere informatie

Standpunt over duurzame vis en kwaliteit - Ondersteund door alle leden van het campagneteam Duurzame vis op de kaart

Standpunt over duurzame vis en kwaliteit - Ondersteund door alle leden van het campagneteam Duurzame vis op de kaart Standpunt over duurzame vis en kwaliteit - Ondersteund door alle leden van het campagneteam Duurzame vis op de kaart De volgende organisatie maken deel uit van het campagneteam: Wereld Natuur Fonds (WNF),

Nadere informatie

longembolie patiënteninformatie

longembolie patiënteninformatie patiënteninformatie longembolie Bij u is het vermoeden van en longembolie, of is de diagnose longembolie gesteld. Wat is een longembolie eigenlijk? Hoe ontstaat een longembolie en hoe kan het worden behandeld?

Nadere informatie

De risico s van roken zijn legio. Hieronder staat een drietal voorbeelden die met onderzoek zijn aangetoond :

De risico s van roken zijn legio. Hieronder staat een drietal voorbeelden die met onderzoek zijn aangetoond : Wellness Guide Stoppen met roken "Je hoeft niets op te geven. Roken geeft geen echt plezier. Het is slechts een illusie, net zoiets als met je hoofd tegen een muur aan bonken zodat het een opluchting is

Nadere informatie

Nieuwbouw. Veelgesteldevragenover BREEAM-NL Aleenhetbesteisgoed genoegvoorlely Pionierslateneigen woningcertificeren

Nieuwbouw. Veelgesteldevragenover BREEAM-NL Aleenhetbesteisgoed genoegvoorlely Pionierslateneigen woningcertificeren Veelgesteldevragenover BREEAM-NL Aleenhetbesteisgoed genoegvoorlely Pionierslateneigen woningcertificeren Veelgestelde vragen over BREEAM-NL De Dutch Green Building Council krijgt regelmatig inhoudelijke

Nadere informatie

Als u zaken doet met de overheid...

Als u zaken doet met de overheid... Als u zaken doet met de overheid... Het duurzame inkoopbeleid van de overheid Duurzaamheid staat hoog op de agenda van de overheid. Om de markt voor duurzame producten te stimuleren, geeft zij zelf het

Nadere informatie

vis en duurzaamheid verantwoord vis eten = een beter geweten

vis en duurzaamheid verantwoord vis eten = een beter geweten vis en duurzaamheid verantwoord vis eten = een beter geweten is er nog wel voldoende vis in onze zeeën? waaraan kan ik zien dat vis verantwoord gevangen is? duurzame vis? wat betekent dit? hoe zit het

Nadere informatie

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met Vooruit met natuur Stelt u zich voor een sterke, fitte, sprankelende natuur, waarvan je volop kunt genieten. Natuur dichtbij, die ontspant en die maakt dat je je prettig voelt op de plek waar je woont.

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Verbeter de aarde. Waarom en hoe je mee kunt doen! Anneke Brom 24-2-2013

Verbeter de aarde. Waarom en hoe je mee kunt doen! Anneke Brom 24-2-2013 Verbeter de aarde Waarom en hoe je mee kunt doen! Anneke Brom 24-2-2013 Lees hoe je door eenvoudige acties kunt meewerken aan het welzijn van de aarde. Bekijk de aardevriendelijke producten en campagnes

Nadere informatie

Onderwijs. Huisvesting die kennis in beweging brengt

Onderwijs. Huisvesting die kennis in beweging brengt Onderwijs Huisvesting die kennis in beweging brengt Onderwijs Huisvesting die kennis in beweging brengt Wat is de essentie van een onderwijsgebouw? En wat gebeurt daar precies? De core business van onderwijs

Nadere informatie

SAMEN WERKT HET TIPS VAN KINDEREN VOOR DE NOORDZEE IN 2050

SAMEN WERKT HET TIPS VAN KINDEREN VOOR DE NOORDZEE IN 2050 SAMEN WERKT HET TIPS VAN KINDEREN VOOR DE NOORDZEE IN 2050 18 JUNI 2014 Den Haag, 18 juni 2014 Geachte Minister, Wij zijn kinderen van groep 8D van R.K. de Paradijsvogel in Den Haag. Samen met de Missing

Nadere informatie

Interim Management in de zorg

Interim Management in de zorg Vreemde ogen helpen Interim Management in de zorg Vreemde ogen helpen! Het gericht inzetten van een interim manager kan helpen uw problemen op te lossen of uw strategie te realiseren. Soms is het noodzakelijk

Nadere informatie

In 2010 de meest duurzame installateur van Nederland!!

In 2010 de meest duurzame installateur van Nederland!! Een duurzaam rendement, met een duurzaam installatiebedrijf in een duurzame markt Afscheidseminar Jaap Hogeling 8 april 2010 Laurens de Lange Unica Installatiegroep: 2004: Het moet anders Grootste zelfstandige

Nadere informatie

Kanker. Inhoud. Inleiding. Wat is kanker? Inleiding

Kanker. Inhoud. Inleiding. Wat is kanker? Inleiding Kanker Inhoud Inleiding Inleiding Wat is kanker? Soorten kanker In het kinderziekenhuis Wat kan je doen tegen kanker? Afsluiting Bronvermelding Ik houd mijn werkstuk over kanker, omdat het mij een moeilijk

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Duurzaamheid. Syllabus. Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen.

Duurzaamheid. Syllabus. Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Syllabus Duurzaamheid Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief best practices bij onder meer waterschap Hollandse Delta, Sanoma Uitgevers

Nadere informatie

Vis Verantwoord. Meerjarenplan Verantwoorde Vis van de Nederlandse vissector. De vissector ligt op koers naar de toekomst

Vis Verantwoord. Meerjarenplan Verantwoorde Vis van de Nederlandse vissector. De vissector ligt op koers naar de toekomst Vis Verantwoord Meerjarenplan Verantwoorde Vis van de Nederlandse vissector De vissector ligt op koers naar de toekomst Zo belangrijk is de Nederlandse vissector Belangrijk Onze economie vaart wel bij

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Anesthesiologie en pijnbestrijding. Qutenza pleister

Anesthesiologie en pijnbestrijding. Qutenza pleister Anesthesiologie en pijnbestrijding Qutenza pleister 1 U komt binnenkort naar de afdeling pijnbestrijding van het Scheper Ziekenhuis voor een behandeling met de Qutenza pleister. Uw pijnspecialist heeft

Nadere informatie

SUNDISC BADEN IN DE LUXE VAN NATUURLIJKE WARMTE

SUNDISC BADEN IN DE LUXE VAN NATUURLIJKE WARMTE SUNDISC BADEN IN DE LUXE VAN NATUURLIJKE WARMTE NATUURLIJKE LUXE Een frisse duik na een lange werkdag. Samen baantjes trekken. De kinderen zien opgaan in spetterend plezier. En dat allemaal onder de blote

Nadere informatie

2013, peiling 2 juli 2013

2013, peiling 2 juli 2013 resultaten 2013, peiling 2 juli 2013 Van 14 mei tot en met 26 mei 2013 is een peiling onder het HengeloPanel gehouden. Van de 2.715 panelleden die waren uitgenodigd, hebben 1.615 leden de vragenlijst ingevuld.

Nadere informatie

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Pijn bij kanker Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Wat is pijn? Pijn is een onaangenaam gevoel. Het kan op verschillende manieren ontstaan en het kan op verschillende manieren worden

Nadere informatie

Technische bedrijfskunde voor de gezondheidszorg

Technische bedrijfskunde voor de gezondheidszorg Where innovation starts Informatie Technische Universiteit Eindhoven Faculteit Industrial Engineering & Innovation Sciences Postbus 513 5600 MB Eindhoven Tel. 040-2472234 Email: voorlichting.tbg@tue.nl

Nadere informatie

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s Babylichaamstaal Van te vroeg geboren baby s Inleiding Voor een pasgeboren baby is lichaamstaal de eerste en enige manier om te vertellen wat hij wel of niet prettig vindt. Omdat hij nog niet kan praten,

Nadere informatie

Week van de smaak. Verantwoord gevangen vis, schaal- en schelpdieren

Week van de smaak. Verantwoord gevangen vis, schaal- en schelpdieren Week van de smaak 2015 Verantwoord gevangen vis, schaal- en schelpdieren Puur genieten! Gezond, eerlijk én lekker De Week van de Smaak is een jaarlijks evenement waarin gezond en eerlijk eten extra onder

Nadere informatie

U geniet van goede en eerlijke producten. U hebt oog voor mens en milieu bij Langerak de Jong

U geniet van goede en eerlijke producten. U hebt oog voor mens en milieu bij Langerak de Jong U geniet van goede en eerlijke producten U hebt oog voor mens en milieu bij Langerak de Jong Voor mens en milieu Steeds meer organisaties willen in de bedrijfsvoering een balans vinden tussen planet, people

Nadere informatie

Zomaar negen redenen waarom een verkooppunt van Linde een partner van formaat is

Zomaar negen redenen waarom een verkooppunt van Linde een partner van formaat is Zomaar negen redenen waarom een verkooppunt van Linde een partner van formaat is Eindelijk een visitekaartje waar u écht iets aan heeft: Linde Gas Benelux, aangenaam! Linde Gas Benelux is onderdeel van

Nadere informatie

Keurmerk Veilig Ondernemen Bedrijventerreinen SAMEN TEGEN CRIMINALITEIT EN ONVEILIGHEID

Keurmerk Veilig Ondernemen Bedrijventerreinen SAMEN TEGEN CRIMINALITEIT EN ONVEILIGHEID Keurmerk Veilig Ondernemen Bedrijventerreinen SAMEN TEGEN CRIMINALITEIT EN ONVEILIGHEID CRIMINALITEIT EN ONVEILIGHEID Het bedrijfsleven in Nederland is sinds jaar en dag slachtoffer van criminaliteit.

Nadere informatie

HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water

HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water 100%eco & NORTH RIVER ÉCHT DUURZAAM PRODUCEREN 100%eco 100% betrouwbaar - 100% transparant Ons doel is een kleurrijk voetspoor op

Nadere informatie

HECTAS Uw partner in facilitaire diensten. Betrouwbare service

HECTAS Uw partner in facilitaire diensten. Betrouwbare service HECTAS Uw partner in facilitaire diensten Betrouwbare service Altijd binnen bereik Soms ligt iets dat goed is heel dichtbij. Neem nou HECTAS. Onze decentrale, klantgerichte organisatie heeft diverse vestigingen

Nadere informatie