Nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek"

Transcriptie

1 Nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek Economische betekenis & ontwikkelingskansen Oktober 2011

2 Economische betekenis en ontwikkelingskansen nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek Eindrapport OPGESTELD IN OPDRACHT VAN: Kamer van Koophandel Amsterdam OPGESTELD DOOR: VOOR INFORMATIE: Decisio BV Adres: Valkenburgerstraat ND Amsterdam Telefoon: Fax: Website:

3 TITEL RAPPORT: Economische betekenis en ontwikkelingskansen nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek STATUS RAPPORT: Eindrapport DATUM: 27 oktober 2011 OPDRACHTGEVER: Kamer van Koophandel Amsterdam, Martijn Jonker PROJECTTEAM DECISIO: Jaap Broer John Pertijs

4 Inhoud Samenvatting en concrete aanbevelingen ii S.1 Samenvatting... ii S.2 Concrete aanbevelingen en actiepunten... v 1 Inleiding 1 2 Nautische bedrijvigheid afgebakend Nautische bedrijvigheid afgebakend Onderbouwing van de definitie/afbakening Het Nederlands maritiem cluster in (inter)nationaal perspectief Het Nederlands maritiem cluster De nautische bedrijvigheid in cijfers Trends en ontwikkelingen De Zaanstreek en de Metropoolregio Amsterdam Structuur nautische bedrijvigheid Zaanstreek Economische betekenis nautische bedrijvigheid Zaanstreek Omvang nautische bedrijvigheid in de Metropoolregio Amsterdam Wel of geen nautisch cluster in de Zaanstreek SWOT-analyse en actiepunten Kansen en bedreigingen Nederlands maritiem cluster SWOT-analyse Zaanstreek Bijlage 1: Literatuuroverzicht 26 Bijlage 2: Gesprekspartners en deelnemers expertbijeenkomst 27 Bijlage 3: Vragenlijst enquête 29 Betekenis en kansen nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek eindrapportage i

5 Samenvatting en concrete aanbevelingen S.1 Samenvatting Probleemstelling en insteek onderzoek De Kamer van Koophandel Amsterdam, de Belangenvereniging Industriegebied Achtersluispolder (BIA) en het Zaanse Ondernemers Netwerk (ZON) hebben het voortouw genomen de betekenis, kansen en ontwikkelingsmogelijkheden van de nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek te onderzoeken. Het beoogde eindresultaat is dat de betrokken gemeenten en het bedrijfsleven de nautische bedrijvigheid als kans zien voor de Zaanse economie en zich inzetten om de concurrentiepositie en vestigingsvoorwaarden van deze bedrijven te verbeteren. Het onderzoek is van start gegaan met een aantal verkennende interviews en deskresearch. Vervolgens is verder gegaan met het bestuderen van de belangrijkste (inter)nationale trends en ontwikkelingen op nautisch gebied, interviews, een enquête en een SWOT-analyse. De resultaten van het onderzoek zijn in een expertbijeenkomst voorgelegd aan de aanwezige vertegenwoordigers van de nautische sector in de Zaanstreek, branchevertegenwoordigers, KvK en de gemeente Zaanstad. De input vanuit de expertbijeenkomst is in de eindrapportage verwerkt. Definitie en afbakening nautische bedrijvigheid Voor de definitie en afbakening van de nautische bedrijvigheid is uitgegaan van de maakindustrie (jacht- en scheepswerven) met daaromheen de waterrecreatiesector, toeleveranciers, nautische specialisten en nautische groot- en detailhandel (zie figuur S.1). Op deze wijze is aansluiting gevonden met de aard van de Zaanse nautische sector en de kansen die er liggen, landelijke studies en de huidige strategie van de Kamer van Koophandel om de maakindustrie in de Metropoolregio Amsterdam te bevorderen. Betekenis en kansen nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek eindrapportage ii

6 Figuur S.1 Afbakening nautische bedrijvigheid Zaanstreek Waterrecreatiesector Jachthavens Zeilevents/charters Verhuur/verkoop jachten en sloepen Toeleveranciers Installateurs Timmerbedrijven Zeilmakerijen Transport Kabelleveranciers Jacht- en scheepswerven (incl. reparatie, onderhoud en stalling) Nautische handel Groothandel Detailhandel Nautische specialisten Ontwerpers/adviseurs Jachtmakelaars Berging en inspectie Technische infrastructuur Bron: Decisio Trends en ontwikkelingen en (inter)nationale betekenis nationaal maritiem cluster De nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek is onderdeel van het Nederlandse maritiem cluster. De omzet van dit cluster bedroeg in ,3 miljard euro en bood werkgelegenheid aan circa werkzame personen. Ingezoomd op de nautische bedrijvigheid (dus exclusief de beroepsen binnenvaart, marine, havens, waterbouw, offshore en visserij) bedroeg de omzet in ,8 miljard euro en de werkgelegenheid circa werkzame personen. Aan een periode van aanzienlijke groei is eind 2008 een eind gekomen. Het cluster kenmerkt zich momenteel vooral door een overcapaciteit in de scheepsvaart (zowel binnen- als zeevaart), vraaguitval in de jachtbouw, een groeiende internationale concurrentie en tegelijkertijd op de lange termijn een groeiend tekort aan gekwalificeerd personeel. Economische betekenis nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek en MRA De nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek telt 114 vestigingen die een nautisch gerelateerde omzet van circa 98 miljoen euro per jaar genereren (zie figuur S.2). De toegevoegde waarde bedraagt 37 miljoen euro en het aantal werkzame personen op nautisch gebied bedraagt circa 500. Op Metropoolregio niveau zijn personen werkzaam en wordt een omzet van 931 miljoen euro gerealiseerd. Hoewel op lokaal niveau qua omvang niet echt van een nautisch cluster kan worden gesproken, is er wel sprake van een concentratie van nautische bedrijvigheid die onderdeel uitmaakt van een groot en economisch belangrijk nationaal maritiem cluster. Betekenis en kansen nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek eindrapportage iii

7 Figuur S.2 Nautische bedrijvigheid Zaanstreek geclusterd per categorie Bron: Decisio m.b.v. BatchGeo.com en Google.com (2011) SWOT-analyse: Nederland Het Nederlands maritiem cluster zal de komende jaren vooral te maken krijgen met de volgende kansen en bedreigingen: Tabel S.1 Externe kansen en bedreigingen nautisch cluster Nederland Externe kansen Toenemende samenwerking bouwers en toeleveranciers op het gebied van innovatie en export Toenemende vraag naar waterrecreatie en groeimogelijkheden binnenvaart Focus op nieuwe klanten buiten traditionele markten Internationalisering: outsourcing en schaalvergroting Externe bedreigingen Toenemende wereldwijde concurrentie, ook in de niches Cyclische karakter sector en naweeën effecten economische crisis Groeiend tekort personeel Toenemende strijd om beperkte ruimte op en aan het water SWOT-analyse: Zaanstreek Voor de nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek zijn de volgende sterktes, zwaktes, kansen en bedreigingen geformuleerd: Betekenis en kansen nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek eindrapportage iv

8 Tabel S.2 Sterktes, zwaktes, kansen en bedreigingen nautische bedrijvigheid Zaanstreek Sterktes Ligging en bereikbaarheid regio aan open en diep vaarwater (dichtbij Amsterdam en Schiphol) Onderdeel omvangrijk Nederlands maritiem cluster Kennis en vakmanschap MRA is populaire regio voor toerisme en (water)recreatie Externe kansen Aansluiting vinden bij MRA (en bundeling krachten ondernemers, kennisinstituten, branchevertegenwoordigers, KvK en overheden) Beleidsaandacht provincie Noord-Holland Marktkansen (zoals de komst van de HISWA naar Amsterdam-Noord, de groeiende refit-industrie en het Ruslandjaar-2013) Opleidingsinitiatieven zoals Tetrix en leerwerkprogramma s Zwaktes Ontbrekend regionaal leiderschap Profilering en acquisitie Ontbreken specifieke regionale beroepsopleidingen Kleinschaligheid (beperkt schaalvoordelen, winstmarge en investeringsmogelijkheden) Externe bedreigingen Onzekerheid investeringsklimaat lokaal overheidsbeleid Strenger wordende milieuwetgeving Groeiend tekort aan gekwalificeerd en gemotiveerd personeel/stagiairs in de regio Toenemende (inter)nationale concurrentie (Italië, Turkije, etc.) S.2 Concrete aanbevelingen en actiepunten Centrale beleidsthema s in bovenstaande SWOT-analyse zijn samenwerking, zichtbaarheid, opleidingen/arbeidsmarkt, marktkansen en rolverdeling. Deze vijf thema s zijn uitgewerkt tot de volgende aanbevelingen: 1. Bevordering samenwerking nautische bedrijven Stimuleer en overtuig de nautische ondernemers in de Zaanstreek om collectief samen te werken op het gebied van: investeringen (bijvoorbeeld in kades, kranen, opslagruimte en milieuvoorzieningen), research & development/innovatie, export en outsourcing, duurzaamheid, promotie/marketing, personeelsbeleid (werving en selectie en ontwikkeling), opleidingen/stageplaatsen, etc. Bij het bovenstaande kan worden aangesloten bij de Metropoolregio Amsterdam en om te voorkomen dat het spreekwoordelijke wiel opnieuw dient te worden uitgevonden, kan qua jachtbouw voor inspiratie worden gekeken naar steden als Viareggio in Italië of dichter bij huis de ontwikkelingen in Betekenis en kansen nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek eindrapportage v

9 bijvoorbeeld Friesland of Aalsmeer. Voor de scheepsbouw zijn er ook voldoende soortgelijke voorbeelden van samenwerking, bijvoorbeeld Conoship, een samenwerkingsverband van tien noordelijke scheepswerven die al ruim vijftig jaar intensief samenwerken op het gebied van ontwerp, acquisitie en verkoop. Bij dit alles zijn ook rollen weggelegd voor de branchevertegenwoordigers (HISWA, ZON/MKB, BIA, etc.) en de Kamer van Koophandel. 2. Verbeteren zichtbaarheid nautisch cluster Er zijn mogelijkheden op de Achtersluispolder om dit (recent gerenoveerde) gebied meer cachet te geven door er een nautisch profiel aan te geven, bijvoorbeeld in de vorm van een pitstop formule voor jacht- en scheepseigenaren en zo het nautisch cluster te profileren binnen de Metropoolregio Amsterdam als een locatie waar voldoende ruimte aan diep vaarwater is en de bereikbaarheid optimaal is. Een mogelijke locatie hiervoor is het Houtcentrum (nu in bezit van de RON) en mogelijk ook de oude Albert Heijn-loodsen. Verder kan door het zichtbaar maken van de nautische sector ook beter gebruik worden gemaakt van middelen om het cluster te presenteren aan bijvoorbeeld scholieren en studenten. Kritische succesfactor hierbij is wel dat er ambassadeurs opstaan onder lokale ondernemers om dit idee tot een succes te brengen en als een vliegwiel de overige ondernemers weten te enthousiasmeren. 3. Afstemming aanwezige opleidingen en leer/werktrajecten Op dit moment zijn er in de regio geen opleidingen die zich specifiek richten op de nautische sector terwijl ROC s steeds strengere kwantitatieve eisen aan opleidingen stellen waardoor zo n opleiding op korte termijn ook niet valt te verwachten. In de regio zijn wel andere opleidingsinitiatieven en leerwerkplaatsen. Regionale bedrijfsschool Tetrix heeft bijvoorbeeld vergaande plannen ontwikkeld om in de Slachthuisbuurt een TechniekCampus op te richten waar meerdere technieken zijn gehuisvest en waar ook plaats is voor een nautische opleiding. Een lokale ondernemer is momenteel samen met de gemeente bezig met het opstellen van een ondernemingsplan voor een leerwerkplaats en een duurzaamheidslab op een voormalige werf. Aangezien dezelfde problemen gelden voor alle lokale industriesectoren in de regio kan ook hier afstemming veel goeds doen en kan voor inspiratie bijvoorbeeld worden gekeken naar Friesland (NHL en ROC Sneek), waar wel specifieke nautische opleidingen bestaan. 4. Marktkansen Wellicht de belangrijkste kansen voor de nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek liggen er op het niveau van de Metropoolregio Amsterdam. Op dit niveau is namelijk voldoende kritische massa te vinden om een volwaardig regionaal nautisch cluster te ontwikkelen. Daar komt bij dat binnen de regio MRA diverse transformaties plaatsvinden van bedrijventerreinen (zoals Zeeburgereiland, Houthavens, Amstel I en Buiksloterham), waardoor bijvoorbeeld scheeps- en jachtwerven gedwongen worden een nieuwe plek te vinden. Op steeds meer plaatsen in Nederland worden initiatieven ontplooid die zich richten op de synergieeffecten die ontstaan wanneer een link wordt gelegd tussen watersportrecreatie en de nautische maakindustrie. Een actueel voorbeeld hiervan zijn de ontwikkelingsplannen in Aalsmeer. Daarnaast Betekenis en kansen nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek eindrapportage vi

10 zijn er volgens de HISWA mogelijkheden op het gebied van de refit-industrie, een opkomende markt waarbij jachten/schepen verregaand worden gerenoveerd en die momenteel nog vooral rondom het Middellandse Zeegebied is gelokaliseerd. Tot slot maakt de Zaanstreek onderdeel uit van de HollandRoute en zijn er daardoor mogelijkheden voor verdere ontsluiting en nieuwe aanlandingspunten, bijvoorbeeld op de Achtersluispolder. Daarnaast zijn er plannen voor riviercruises, aanlegsteigers, jachthavens en een evenemententerrein op het Nuon-terrein. 5. Rolverdeling Het is de eerste plaats aan de ondernemers in de regio om zelf het initiatief te nemen om de bestaande samenwerkingsverbanden te intensiveren en te werken aan een cluster waarbij soms zelfs verder wordt gegaan dan co-makership tussen scheeps- en jachtbouwers, toeleveranciers en specialisten. Hierbij is uiteraard ondersteuning en expertise nodig van branchevertegenwoordigers, de Kamer van Koophandel en kenniscentra, maar de verantwoordelijkheid voor een succesvol cluster ligt uiteindelijk bij de ondernemers zelf. Tot slot heeft ook de gemeente Zaanstad een belangrijke rol in het geheel. Niet alleen als de partij die investeert in bereikbaarheid en infrastructuur, maar ook in zaken als opleidingen, leer/werktrajecten en waterrecreatie (aanlegplaatsen, vaarverbindingen, etc.). Verder speelt de gemeente een belangrijke rol als gastheer die bedrijven in het nautisch cluster ondersteunt bij een eventuele vestiging en meedenkt met de ondernemers en hierbij ook rekening houdt in bijvoorbeeld de bestemmingsplannen, structuurvisies, belastingen (havengelden) en bij vergunningsprocedures. Actiepunten Tijdens de expertbijeenkomst zijn de volgende concrete actiepunten geformuleerd: Het oprichten van een werkgroep onder leiding van de lokale ondernemers en BIA. Het doel van de werkgroep is de vorming van een nautisch cluster in de Zaanstreek. Wat de thema s promotie en opleidingen betreft, wordt contact opgenomen met Tetrix en lokale initiatiefnemers op dit gebied. De bedoeling hierbij is om samen het cluster te promoten en het personeelstekort aan te pakken. De Kamer van Koophandel, ZON, BIA en de gemeente Zaanstad gaan de aanbevelingen uit het onderzoek nader uitwerken. Betekenis en kansen nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek eindrapportage vii

11 1 Inleiding Aanleiding onderzoek In het begin van dit jaar heeft het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I) water benoemd als een van de negen topgebieden in Nederland 1. De Zaanstreek wordt ook in een clusteranalyse van hetzelfde ministerie genoemd als een van de mogelijke zwaartepunten voor het cluster delta en maritiem 2. Deze twee publicaties tezamen vormden voor de Kamer van Koophandel Amsterdam, de Belangenvereniging Achtersluispolder (BIA) en het Zaanse Ondernemers Netwerk (ZON) concrete aanleiding om met elkaar in gesprek te treden over het belang van watergebonden bedrijvigheid in de Zaanstreek. Probleemstelling Ondanks de landelijke erkenning stelden de Kamer en het ZON na een eerste inventarisatie vast dat de nautische bedrijvigheid in beleidsmatig opzicht beperkt naar voren komt in de Zaanstreek. Dit met uitzondering van een vermelding in de Economische Structuurvisie Zaanstad 2030 waarbij wordt gesproken van een kleinschalige activiteit met groeipotentieel. Tot op heden is er echter geen beleid gericht op het verbeteren van de vestigingsvoorwaarden voor de nautische sector. De Kamer van Koophandel Amsterdam heeft daarom het initiatief genomen in een onderzoek naar de betekenis, kansen en ontwikkelingsmogelijkheden van de nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek. Het beoogde eindresultaat is dat de betrokken gemeenten en het bedrijfsleven de nautische bedrijvigheid als kans zien voor de Zaanse economie en zich inzetten om de concurrentiepositie en vestigingsvoorwaarden van deze bedrijven te verbeteren. Concrete (ruimtelijke) aanbevelingen uit het onderzoek kunnen dan een plek krijgen in bijvoorbeeld de ruimtelijke structuurvisie en/of het Zaan- IJoeverplan. 1 De overige acht economische topgebieden zijn: life sciences, high tech materialen en systemen, agro-food, energie, tuinbouw en uitgangsmaterialen, chemie, creatieve industrie en logistiek. 2 Bron: Dialogic (2011). Betekenis en kansen nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek eindrapportage 1

12 Op basis van het uit het onderzoek voortvloeiende actieplan is voor de betrokken publieke/publiekrechtelijke en private partijen duidelijk voor welke acties ( software en orgware ) zij aan de lat staan. In het onderzoek zijn de onderstaande onderzoeksvragen beantwoord. 1. Wat wordt verstaan onder nautische bedrijvigheid (definitie)? 2. Welke nautische bedrijven zitten in de Zaanstreek en welke in de Metropoolregio Amsterdam (MRA)? 3. Wat is de betekenis van deze bedrijvigheid voor de Zaanstreek en de MRA in termen van welvaart (export/ toegevoegde waarde), werkgelegenheid en kennis en innovatie? 4. Welke onderlinge relaties zijn er en welke relaties hebben Zaanse bedrijven met die in de omgeving (MRA)? 5. Welke ontwikkelingskansen heeft de nautische bedrijvigheid gezien de actuele trends en ontwikkelingen? 6. Welke kansen en bedreigingen zijn er als het gaat om de verdere versterking van deze industrie? 7. Welke bijdragen kunnen deelnemende bedrijven hieraan leveren? Aanpak onderzoek Ter beantwoording van bovenstaande onderzoeksvragen zijn de volgende onderzoeksfasen doorlopen: Fase 1 Fase 2 Fase 3 Inventarisatie Kick off Interviews Enquête Analyse (SWOT-analyse) Expertbijeenkomst Opstellen actieplan Fase 4 Rapportage Begonnen is met een verkennende deskresearch waarbij gefocust is op beschikbare statistieken en op bestaande studies van bijvoorbeeld Nederland Maritiem Land en de HISWA. Daarnaast zijn verkennende interviews gehouden met de HISWA, Belangenvereniging Industriegebied Achtersluispolder (BIA), de gemeente Zaanstad en lokale ondernemers (zie bijlage 2 voor een overzicht alle gesprekspartners van het onderzoek, inclusief deelnemers expertbijeenkomst). In fase 2 is verder gegaan met het houden van interviews met ondernemers, branchevertegenwoordigers en de RON en is een enquête uitgevoerd onder in totaal 80 nautische bedrijven in de Zaanstreek. Betekenis en kansen nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek eindrapportage 2

13 Gedurende fase 3 hebben we de resultaten uit de inventarisatie, interviews en enquête geanalyseerd en uitgewerkt in een SWOT-analyse. Deze SWOT wordt samen met de belangrijkste bevindingen in de vorm van deze discussierapportage gedurende de expertbijeenkomst gepresenteerd. De input van de expertsessie wordt verwerkt in het eindrapport. Leeswijzer Hoofdstuk 2 gaat in op de vraag wat wordt verstaan onder nautische bedrijvigheid. Omdat de definitie van nautische bedrijvigheid automatisch ook de afbakening van het onderzoek impliceert, wordt in dit hoofdstuk ingegaan op de totstandkoming van de uiteindelijke gehanteerde definitie/afbakening van nautische bedrijvigheid. Het derde hoofdstuk beschouwt het Nederlands maritiem cluster vanuit een nationaal en internationaal perspectief en gaat hierbij in op de economische betekenis en de belangrijkste trends en ontwikkelingen van het cluster. In hoofdstuk 4 wordt ingegaan op de structuur, activiteiten, economische en regionale betekenis van de nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek en de Metropoolregio Amsterdam. Ten slotte wordt ingegaan op de vraag of sprake is van een nautisch cluster in de Zaanstreek of niet. Hoofdstuk 5 gaat in op de kansen en bedreigingen voor het Nederlands maritiem cluster en de SWOT-analyse voor de nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek. Betekenis en kansen nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek eindrapportage 3

14 2 Nautische bedrijvigheid afgebakend Samenvatting Voor de definitie en afbakening van nautische bedrijvigheid is uitgegaan van de maakindustrie (jacht- en scheepswerven) met daaromheen de waterrecreatiesector, toeleveranciers, nautische specialisten en nautische groot- en detailhandel. Op deze wijze is aansluiting gevonden met de aard van de Zaanse nautische sector en de kansen die er liggen, landelijke studies en de huidige strategie van de Kamer van Koophandel om de maakindustrie in de Metropoolregio Amsterdam te bevorderen. 2.1 Nautische bedrijvigheid afgebakend Dit hoofdstuk gaat in op de vraag wat wordt verstaan onder nautische bedrijvigheid. Omdat de definitie van nautische bedrijvigheid automatisch ook de afbakening van het onderzoek impliceert, wordt in dit hoofdstuk ingegaan op de totstandkoming van de uiteindelijke gehanteerde definitie/afbakening van nautische bedrijvigheid. Onder nautische bedrijvigheid wordt in dit onderzoek het volgende verstaan (zie figuur 2.1): Figuur 2.1 Afbakening nautische bedrijvigheid Zaanstreek Bron: Decisio De kern van het onderzoek wordt gevormd door de jacht- en scheepswerven, aangevuld met de bedrijven die gespecialiseerd zijn in onderhoud, opslag en reparatie of installatie van onderdelen van jachten en schepen. Het motief hierachter is dat in lang niet alle gevallen een duidelijke scheidslijn Betekenis en kansen nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek eindrapportage 4

15 is te trekken tussen nautische bedrijven die zich uitsluitend bezighouden met jacht- en scheepsbouw en degenen die zich daarnaast ook bezighouden met onderhoud, reparatie en stalling Om de kern heen wordt onderscheid gemaakt in vier categorieën: 1. Toeleveranciers: installateurs, zeilmakerijen, importeurs van accu s, spuiterijen, et cetera. 2. Nautische specialisten: jachtontwerpers, jachthandelaren, importeurs, ingenieurs, bunkeraars, et cetera. 3. Nautische handel: groot- en detailhandel in watersportartikelen en materialen bestemd voor de jacht- en scheepswerven. 4. Waterrecreatiesector: jachthavens, jachtverhuur, verkoop sport- en recreatievaartuigen, et cetera. De afbakening geïllustreerd: Lokale scheepswerven vormen samen met de bouwers van sport- en recreatievoertuigen (jachtbouwers) en in onderhoud en stalling gespecialiseerde bedrijven de kern van het cluster. Deze bedrijven kopen een deel van hun benodigde goederen en diensten in bij lokale toeleveranciers die op hun beurt ook weer buiten de regio actief zijn. Daarnaast wordt zaken gedaan met verschillende groot- en detailhandelorganisaties en bevinden zich in de regio diverse bedrijven die qua dienstverlening gespecialiseerd zijn in de nautiek (denk bijvoorbeeld aan jachtontwerpers). Ten slotte zijn vooral de stallings- en onderhoudsbedrijven voor hun werkzaamheden (deels) afhankelijk van de activiteiten die worden ontplooid door de regionale waterrecreatiesector. Hierbij kan worden gedacht aan jachthavens, zeilcharters en verkopers van sloepen en kleine jachten. 2.2 Onderbouwing van de definitie/afbakening De nautische (of maritieme) sector kan eng of breed worden gedefinieerd. In enge zin wordt hierbij vaak gerefereerd aan werfactiviteiten zoals de bouw, stalling en onderhoud van schepen. Volgens de brede definitie van Stichting Maritiem Nederland wordt de maritieme sector ingedeeld in drie groepen: 1. Commerciële exploitatie van schepen en vaartuigen (zeevaart, binnenvaart, marine, visserij, offshore en waterbouwsector). 2. De scheepsbouwsector en technologisch verwante sectoren (maritieme toeleveranciers en jachtbouw) 3. Maritieme dienstverlening, havens en watersportgerelateerde dienstverlening Tussen de brede en enge definitie bestaan in de literatuur allerlei tussenvormen. Zo wordt in het rapport Nederlandse clusters in kaart gebracht (Ministerie van EL&I) 3 het cluster water gedefinieerd als alle sectoren behorende tot de water- en deltatechnologie, inclusief nieuwbouw en reparatie van schepen, technisch advies en offshore. De zee- en binnenvaart vallen echter buiten deze afbakening en zijn bij het cluster Transport & Logistiek ingedeeld. 3 Dialogic (2011). Betekenis en kansen nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek eindrapportage 5

16 Voor dit onderzoek is uiteindelijk gekozen voor een definitie/afbakening die het midden houdt tussen de enge en brede definitie. De belangrijkste bepalende factoren hierbij zijn weergegeven in figuur 2.2. Figuur 2.2: Bepalende factoren bij definitie/afbakening nautische bedrijvigheid Zaanstreek Bestaande definities/ afbakeningen Situatie in de Zaanstreek Definitie/afbakening Nautische bedrijvigheid Zaanstreek Promotie maakindustrie KvK Amsterdam Clustertheorieën Bron: Decisio Een van de belangrijkste uitgangspunten van de afbakening is het lopende programma van de Kamer van Koophandel Amsterdam ter stimulering van de maakindustrie in de Metropoolregio Amsterdam. De consequentie hiervan is dat de scheeps- en binnenvaartactiviteiten niet worden meegenomen in dit onderzoek. Hetzelfde geldt voor de havenactiviteiten. Aan de andere kant is ervoor gekozen om de toeleveranciers, waterrecreatiesector en nautische groot- en detailhandel wel mee te nemen in het onderzoek. Dit houdt op de eerste plaats verband met een andere kernvraag van het onderzoek: is er in de Zaanstreek sprake van een nautisch cluster, ja of nee? Clusters kenmerken zich door de aanwezigheid van verwante sectoren in elkaar (fysieke) nabijheid waardoor allerlei agglomeratie- en specialisatievoordelen ontstaan en in de verkennende fase van het onderzoek kwam al snel naar voren dat de aanwezigheid van toeleveranciers en gespecialiseerde nautische handel in de Zaanstreek aanzienlijk is. Bij de afbakening is daarom ook rekening gehouden met de (huidige) situatie in de Zaanstreek en relevante clustertheorieën (zie ook paragraaf 4.4). Betekenis en kansen nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek eindrapportage 6

17 3 Het Nederlands maritiem cluster in (inter)nationaal perspectief Samenvatting In 2009 bedroeg de omzet van het Nederlandse maritieme cluster 26,3 miljard euro en werd een toegevoegde waarde van 10,6 miljard euro gerealiseerd door circa werkzame personen. Dit is inclusief de sectoren binnen- en zeevaart, havens, marine, visserij, offshore en waterbouw. De nautische bedrijvigheid zoals gedefinieerd in hoofdstuk 2 realiseerde in 2009 een omzet van 9,8 miljard euro en bood werkgelegenheid aan circa werkzame personen. Aan een periode van aanzienlijke groei is eind 2008 abrupt een eind gekomen en het cluster kenmerkt zich momenteel vooral door een overcapaciteit in de scheepsvaart (zowel binnen- als zeevaart), vraaguitval in de jachtbouw, een groeiende internationale concurrentie en een groeiend tekort aan gekwalificeerd personeel. 3.1 Het Nederlands maritiem cluster De nautische bedrijvigheid zoals afgebakend in hoofdstuk 2 maakt onderdeel uit van het Nederlands maritiem cluster. Volgens de definitie van Stichting Nederland Maritiem Land (2010) bestaat dit cluster uit 11 sectoren: Tabel 3.1 Overzicht sectoren Nederlands maritiem cluster Commerciële exploitatie Scheepsbouwsector Maritieme dienstverlening Zeevaart Scheepsbouw Maritieme dienstverlening Binnenvaart Maritieme toeleveranciers Watersportindustrie Offshore Havens Visserij Marine Waterbouw Bron: Stichting Nederland Maritiem Land In 2009 bedroeg de omzet van het maritiem cluster 26,3 miljard euro en de toegevoegde waarde 10,6 miljard euro. In totaal waren bijna werkzame personen actief in het cluster (ca. 1,5 procent van het totaal aantal werkzame personen in ). Nederland bezit als een van de weinige landen in Europa een compleet maritiem cluster en speelt daarom op internationaal niveau een belangrijke rol samen met landen als Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Italië en Noorwegen 5. Deze positie uit zich niet alleen in een exportintensiteit van 56 procent (exclusief marine), maar ook in een relatief hoge R&D-intensiteit die met gemiddeld 3 procent een stuk hoger is dan het landelijke gemiddelde van 1,7 procent (CBS, 2009). 4 Bron: CBS Arbeidsrekeningen naar bedrijfstak en geslacht. 5 Bron: Stichting NML (2010). Betekenis en kansen nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek eindrapportage 7

18 Innovatie in het Maritiem cluster De meest innovatieve deelsectoren binnen het cluster zijn de maritieme toeleveranciers en de offshoresector gevolgd door de waterbouw, de havensector en de scheepsbouw. Op scheepsbouwgebied vindt volgens Stichting NML op dit moment vooral innovatie plaats op het gebied van: alternatieve brandstof, veiligheid, materiaalgebruik en ship to shore connection ( informatiestromen, etc.). Innovatie binnen de jachtbouw wordt gekenmerkt door hybride en elektrisch varen en digitalisering van de jachtbouw. Zowel bij de scheeps- als jachtbouw komen innovaties tot stand door nauwe samenwerking tussen de werven en toeleveranciers en betreft dit dus zowel product- als procesinnovaties. Bron: Stichting NML (2010). 3.2 De nautische bedrijvigheid in cijfers Het voorgaande heeft betrekking op het Nederlands maritiem cluster. In het vervolg van dit hoofdstuk wordt ingezoomd op de sectoren die samen de nautische bedrijvigheid vormen zoals gedefinieerd in hoofdstuk 2 (zie tabel 3.2 voor een overzicht). Tabel 3.2 Overzicht sectoren Nederlandse nautische bedrijvigheid Scheepsbouwsector Scheepsbouw Maritieme toeleveranciers Maritieme dienstverlening Maritieme dienstverlening (nautische specialisten) Watersportindustrie (jachtbouw en (groot)handel) De nautische specialisten vallen onder de maritieme dienstverlening en de watersportindustrie omvat de jachtbouw en de gespecialiseerde groot- en detailhandel. De gerealiseerde omzet in deze vier sectoren bedroeg in ,8 miljard euro en de toegevoegde waarde 3,2 miljard euro. Het aantal werkzame personen bedroeg circa Zie tabel 3.3 voor een overzicht uitgesplitst naar deelsector: Tabel 3.3 Kengetallen nautische bedrijvigheid Nederland (2009) Bedragen in mln. Totaal Scheepsbouw Maritieme toeleveranciers Watersportindustrie Maritieme dienstverlening Omzet Toegevoegde waarde Werkgelegenheid Bron: Decisio o.b.v. Stichting NML (2010) Betekenis en kansen nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek eindrapportage 8

19 Scheepsbouw In Europees perspectief is de Nederlandse scheepsbouw nog een van de sterke spelers dankzij haar specifieke positie in de nichemarkten van complexe schepen 6 en hoge mate van innovatie. De crisis heeft echter de orderportefeuille van scheepsbouwers flink doen laten teruglopen de afgelopen jaren, zowel voor de bouwers van nieuwe schepen als de reparatiewerven. Een concentratie van het aantal zelfstandige werven is hier een van de gevolgen van. De scheepsbouw telde volgens de berekening van Stichting NML 65 werven in Enkele grote namen zijn: Damen Shipyards, IHC Merwede, Keppel Verolme en Koninklijke Niestern Sander. Uit cijfers van Scheepsbouw Nederland 8 blijkt dat er in zeegaande schepen opgeleverd zijn en 130 (kleinere) schepen. Verder zag de scheepsbouwsector de omzet in de periode met 72 procent stijgen en de toegevoegde waarde met 50 procent 9. De directe werkgelegenheid is in dezelfde periode met 4 procent afgenomen. De economische crisis heeft geleid tot een daling met 3 procent in omzet ten opzichte van 2008 en een daling van 2 procent in werkgelegenheid 10. Een beperkte daling in vergelijking met de gehele industrie waar de gemiddelde daling 20 procent bedroeg ten opzichte van De watersportindustrie De watersportindustrie bestaat in de definitie van de Stichting NML uit drie groepen activiteiten: Productieactiviteiten gerelateerd aan de jachtbouw. Handelsactiviteiten (zowel groot- en detailhandel). Dienstverlenende activiteiten (gerelateerd aan jachthavens en scheeps- of pleziervaart). Volgens Stichting NML vallen de grote en kleine jachtbouw dus onder de watersportindustrie en vertegenwoordigen zij hierbij ruim 50 procent van de totale omzet binnen de watersportindustrie (zie tabel 3.4). 6 Denk hierbij aan baggervaartuigen, middelgrote schepen voor de kustvaart, binnenvaartschepen en gespecialiseerde zeeschepen (Bron: Stichting NML). 7 Het CBS komt op een hoger aantal uit (545 in 2008, SBI-klasse 3511), maar telt verschillende onderdelen van grote scheepsbouwbedrijven apart mee, net als alle eenmanszaken die in onderaanneming van grote werven werkzaam zijn (Bron: idem). 8 Scheepsbouw Nederland (2011). 9 Bron: Eigen berekeningen op basis van data Stichting NML (2010). 10 Bron: Idem. 11 Bron: CBS Statline. Betekenis en kansen nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek eindrapportage 9

20 Tabel 3.4 Kengetallen watersportindustrie Nederland (2009) Bedragen in mln. Totaal Grote jachtbouw Kleine jachtbouw Groot- en kleinhandel Overige Omzet Toegevoegde waarde Werkgelegenheid Bron: Decisio o.b.v. Stichting NML (2010) Jachtbouw (groot en klein) Als gevolg van de bijna volledige export van haar producten en de klandizie die wordt gevormd door de rijken der aarde, neemt de grote jachtbouw (> 45 meter) qua markt en productiestructuur een unieke positie in binnen de Nederlandse watersportindustrie. In 2009 telde Nederland 10 grote jachtbouwwerven 12 die 19 superjachten opleverden in 2009 en 30 in Feadship, Royal Huisman, Heesen en Amels worden beschouwd als leader firms binnen de grote jachtbouw. Net als in de scheepsbouw is ook hier sprake van concentratie van het aantal zelfstandige werven en komt buitenlandse overname steeds vaker voor 14. De afgelopen jaren is de grote jachtbouw beter tegen de gevolgen van de economische crisis bestand gebleken dan de scheepsbouw en de kleine jachtbouw. Dit komt onder andere door de langere bouwcyclus en een internationale vraag die klein maar redelijk constant is. In 2009 daalde de werkgelegenheid met circa 2,5 procent ten opzichte van In de kleine jachtbouw waren in 2009 zo n 200 werven actief met 5 of meer werkzame personen in Nederland. Hiervan zijn ongeveer 25 werven actief op het gebied van jachtbouw tussen de 24 en 45 meter 15. In dit segment neemt Nederland samen met landen als Italië en de VS een toppositie in op de wereldranglijst en is de werkgelegenheid in de periode met 11 procent gestegen. Overige watersportindustrie In 2009 werd 152 miljoen euro omzet gerealiseerd door de op watersport gerichte groot- en detailhandel. De categorie overige bestaat uit dienstverlenende activiteiten op het gebied van jachthavens, scheeps- en pleziervaart (bijvoorbeeld onderhoud en stalling) en watersportgerelateerde handel. In de periode is de omzet van de watersportindustrie met 13 procent gestegen en de toegevoegde waarde met 40 procent. De werkgelegenheid is in dezelfde periode met 12 procent gestegen. Het betreft hier volgens Stichting NML voor een groot deel kleine bedrijven met een of 12 Bron: Stichting NML (2010). 13 Bron: Scheepsbouw Nederland (2011). 14 Recente voorbeelden hiervan zijn de internationale overname van Heesen en Royal van Lent (Bron: Stichting NML, 2010). 15 Bron: Stichting NML (2010). Betekenis en kansen nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek eindrapportage 10

21 enkele werknemers die seizoensgebonden inhuurkrachten inzetten. In 2009 is de omzet met 6 procent gedaald ten opzichte van 2008 en de werkgelegenheid met 1 procent 16. Maritieme toeleveranciers De toeleveranciers spelen een belangrijke rol binnen het Nederlandse nautische cluster en zijn hierbij verantwoordelijk voor vele innovaties en exportimpulsen. Volgens Scheepsbouw Nederland 17 waren er in totaal 750 maritieme toeleveranciers actief in 2010 en de HISWA geeft aan dat ongeveer 450 maritieme toeleveranciers zich hierbinnen hebben toegelegd op watersport, zoals timmerbedrijven of producenten van watersport elektronica 18. De branche wordt verder gekenmerkt door een belangrijke rol van het midden- en kleinbedrijf en grote namen als Alewijnse, Bakker Sliedrecht, Imtech Marine & Offshore, Bosch Rexroth en Wärtsilä. De nautische toeleveranciers zagen de omzet in de periode met 48 procent stijgen 19. De werkgelegenheid is in dezelfde periode met 5 procent toegenomen. In 2009 is de omzet met 3 procent gedaald en de werkgelegenheid met 2 procent. In 2008 werd 39 procent van de omzet gerealiseerd door dienstverlenende activiteiten en handel. Maritieme dienstverlening (nautische specialisten) De nautische dienstverlening bevat maritiem gerelateerde activiteiten zoals berging, scheepsmakelaardij, bunkering en verder activiteiten zoals financiering, verzekeringen en onderzoek. Enkele toonaangevende firma s op nationaal niveau zijn: SMIT (Rotterdam), AON (o.a. Amsterdam), MARIN (Wageningen) en Svitzer Wijsmuller (IJmuiden). De omzet groeide in de periode met 9 procent. De werkgelegenheid is in dezelfde periode met 8 procent toegenomen. In 2009 is de omzet met 3 procent gedaald ten opzichte van het jaar daarvoor Trends en ontwikkelingen Trends en ontwikkelingen aanbodzijde De belangrijkste wereldwijde trends en ontwikkelingen in de afgelopen jaren aan de aanbodzijde van de nautische bedrijvigheid laten zich in vier punten samenvatten 21 : 1. Overcapaciteit in de scheepvaart (zowel binnen- als zeevaart). 2. Vraaguitval in de jachtbouw en bijbehorende onderhoud & reparatietak. 3. Groeiende internationale concurrentie en bijbehorende behoefte aan innovatie. 4. Groeiend tekort aan gekwalificeerd personeel. 16 Door het vertragingseffect zal deze daling naar verwachting nog verder oplopen. 17 Scheepsbouw Nederland (2011). 18 Bron: Stichting NML (2010). 19 Bron: Idem. 20 Bron: idem. 21 Belangrijkste bronnen: HISWA, Stichting Nederland Maritiem Land, Scheepsbouw Nederland en interviews. Betekenis en kansen nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek eindrapportage 11

22 Ad. 1 Overcapaciteit Mede door de groeiende concurrentie vanuit Azië heeft de Nederlandse scheepsbouwsector zich de afgelopen jaren steeds meer toegelegd op het bouwen van gespecialiseerde zeeschepen, baggerschepen, middelgrote schepen voor de kustvaart, kleine vaartuigen en binnenvaartschepen. In de periode heeft er een sterke groei plaatsgevonden in het aantal orders, bijvoorbeeld in de baggersector, maar ook in de binnenvaart en de zeevaart. De economische crisis heeft hier een einde aan gemaakt doordat veel binnenvaartbedrijven en rederijen hun omzet sterk zagen dalen en tegelijkertijd met hoge kapitaallasten moeten omgaan. Dit heeft ook gevolgen gehad voor de scheepswerven die de orderportefeuille flink hebben zien slinken. Sinds 2011 treedt er een voorzichtig herstel op. Ad.2 Vraaguitval jachtbouw en onderhoud & reparatie De Nederlandse jachtbouwsector heeft twee gezichten. Aan de ene kant zijn er de superjachtbouwers die een grote internationale faam genieten en samen met Italiaanse, Turkse en Duitse bouwers de wereldmarkt domineren. Aan de andere kant zijn er de vele kleine jachtwerven die zich vooral richten op de binnenlandse markt en die internationaal gezien een kleine rol spelen. De grote jachtbouw heeft een sterke groei gekend in de periode , maar sinds het intreden van de economische crisis lijkt hier voorlopig een einde aan te zijn gekomen, vooral in het kleinere segment. De kleine jachtbouw heeft niet alleen te maken met een terugval in de vraag, maar ook met een groeiende internationale concurrentie die boten steeds vaker tegen dumpprijzen op de markt brengt en een verzadigde tweedehands markt die de investering in nieuwe jachten belemmert. Wel zijn de jachtwerven veel minder hard getroffen dan bijvoorbeeld de importeurs van jachten. Ad. 3 Groeiende concurrentie vraagt om meer innovatie Volgens Stichting NML is de verwachting dat Nederlandse ondernemingen zich in de toekomst nog meer dan in het verleden met kwaliteit en kennis moeten onderscheiden en je ziet daarom bijvoorbeeld een steeds intensievere samenwerking ontstaan tussen werven en toeleveranciers om zo de internationale concurrentie voor te blijven. De economische crisis heeft echter juist de budgetten voor innovatie en investeringen hard geraakt, waardoor het de vraag is hoelang de Nederlandse ondernemingen hun vooraanstaande positie kunnen behouden. Ad.4 Groeiend tekort aan gekwalificeerd personeel Ondanks de economische crisis wordt steeds luider geroepen om meer gekwalificeerd personeel. Scheepswerven en jachtbouwers zijn sterk afhankelijk van vakmensen zoals timmermannen, installateurs en lassers. In Nederland neemt de schaarste aan vakpersoneel steeds verder toe. Dit heeft niet alleen te maken met de vergrijzing, maar ook met afnemende belangstelling voor technische beroepen onder jongeren, met name op VMBO- en MBO-niveau. Betekenis en kansen nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek eindrapportage 12

23 Trends en ontwikkelingen vraagzijde Aan de vraagzijde zien we in Nederland een toename aan welvaart, vrije tijd en mobiliteit waardoor de vrijetijdseconomie groeit en juist ook die op en aan het water. Volgens de HISWA groeit de watersport stabiel met 1 procent per jaar. Varen wordt steeds meer een lifestyle wat een toenemende behoefte aan luxe en grote motorboten impliceert. De gemiddelde leeftijd van een toervaarder is de afgelopen 10 jaar gestegen van 45 naar 50 jaar. En deze vergrijzing zet door. De sinds 2008 opgetreden daling in nieuwbouworders voor schepen is ook merkbaar in de specifieke niches waarin Nederlandse scheepsbouwers actief zijn. De vraag naar bagger- en offshore schepen is volgens Stichting NML (2010) nog het meest stabiel als gevolg van de blijvende vraag naar landwinning en fossiele grondstoffen. Daarnaast vervoert de Nederlandse sector volgens Scheepsbouw Nederland 22 steeds meer producten per schip naar bijvoorbeeld Scandinavië en zal ook de vraag naar binnenvaartschepen in de toekomst weer bijtrekken door de continue druk op het wegverkeer. De internationale vraag naar jachten verschuift richting Rusland en Azië. Nederland en Duitsland kennen een zeer volwassen markt. Ondanks dit lijken Nederlandse jachtbouwers in het algemeen niet geïnteresseerd te zijn in de nieuwe groeimarkten. Een verklaring hiervoor is dat veel scheeps- en jachtbouwers niet groot genoeg zijn om voldoende kennis in huis te halen om deze markten veilig te betreden. Het aanbod aan waterrecreatiemogelijkheden in Nederland neemt toe, maar de concurrentie in het buitenland zit ook niet stil en de toeristische industrie staat onder druk. Dit heeft ook gevolgen voor de nautische bedrijvigheid die ook profiteert van buitenlandse booteigenaren en huurders die naar Nederland komen. 22 Bron: interviewgesprek Betekenis en kansen nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek eindrapportage 13

24 4 De Zaanstreek en de Metropoolregio Amsterdam Samenvatting De nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek telt 114 vestigingen die een nautisch gerelateerde omzet van circa 98 miljoen euro per jaar genereren. De toegevoegde waarde bedraagt 37 miljoen euro en het aantal werkzame personen op nautisch gebied bedraagt circa 500. Dit laatste is vergelijkbaar met de werkgelegenheid in de hout/meubel- en chemische industrie in de Zaanstreek. Op Metropoolregio niveau zijn personen werkzaam en wordt een omzet van 931 miljoen euro gerealiseerd. Hoewel op lokaal niveau niet van een nautisch cluster kan worden gesproken, maakt de Zaanse nautische sector wel degelijk onderdeel uit van het nationaal maritiem cluster en zijn er processen en externe krachten actief die clustering op lokaal niveau en in de regio in de hand werken. 4.1 Structuur nautische bedrijvigheid Zaanstreek De nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek omvat in totaal 114 vestigingen waarvan 106 unieke vestigingen 23 (zie figuur 4.1): Figuur 4.1 Nautische bedrijvigheid Zaanstreek geclusterd per categorie Bron: Decisio m.b.v. BatchGeo.com en Google.com (2011) 23 Acht vestigingen zijn actief in twee categorieën. Betekenis en kansen nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek eindrapportage 14

25 Deze 114 vestigingen kunnen als volgt worden onderverdeeld: 36 vestigingen met als (hoofdactiviteit) jacht- en scheepsbouw (inclusief onderhoud, stalling en reparatie), 12 nautische specialisten, 22 nautische toeleveranciers, 16 groot- en detailhandelaren en, 28 vestigingen actief in de waterrecreatiesector. Ingezoomd op de Achtersluispolder en directe omgeving (zie figuur 4.2) zien we de aanwezigheid van vooral jacht- en scheepsbouwers en daarnaast toeleveranciers en nautische groot- en detailhandelaren. Figuur 4.2 Nautische bedrijvigheid regio Achtersluispolder geclusterd per categorie Bron: Decisio m.b.v. BatchGeo.com en Google.com (2011) Activiteiten Het grootste deel van de in de enquête ondervraagde bedrijven houdt zich bezig met meerdere activiteiten 24 en dit percentage is hoger voor de categorieën jacht- en scheepsbouw en nautische specialisten (zie toelichting enquête hieronder en bijlage 3 voor de gehanteerde vragenlijst). 24 Zesenzeventig procent van de ondernemers binnen de categorieën jacht- en scheepsbouw en nautische specialisten verdienen hun geld met gemiddeld 2 activiteiten. Voor de overige categorieën is dit 50 procent met gemiddeld 1,7 activiteiten. Betekenis en kansen nautische bedrijvigheid in de Zaanstreek eindrapportage 15

Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011

Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011 Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011 Auteurs: P. M. Walison MSc, Trainee Internationaal Ondernemen Dhr. P. van Kuijen, Sectormanager Zoetermeer, 24 januari 2011 Hoewel aan de

Nadere informatie

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 1 Inhoud 1. Sterk in de Cluster 2. Belangrijk in de Delta 3. Voorop in kennis en innovatie 4. Logistiek en Techniek

Nadere informatie

Samenvatting. De relaties tussen de zeevaart en de maritieme cluster zijn op basis van deze twee vormen van clustering verder uitgewerkt.

Samenvatting. De relaties tussen de zeevaart en de maritieme cluster zijn op basis van deze twee vormen van clustering verder uitgewerkt. Samenvatting De Nederlandse zeevaartsector is sterk internationaal georiënteerd maar tegelijkertijd van belang voor andere Nederlandse maritieme sectoren. Dit heeft niet alleen te maken met de aankopen

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

De Nederlandse Maritieme Arbeidsmarkt 2014

De Nederlandse Maritieme Arbeidsmarkt 2014 De Nederlandse Maritieme Arbeidsmarkt 2014 Sectorrapport Scheepsbouw Ruud van der Aa Jenny Verheijen 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Belangrijkste uitkomsten 4 1. Samenstelling werkgelegenheid 5 2. Verwachte

Nadere informatie

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Exportmonitor 2011 Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Uit de Exportmonitor 2011 blijkt dat het noordelijk bedrijfsleven steeds meer aansluiting vindt bij de wereldeconomie. De Exportmonitor

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... In rapporten en beleidsnotities wordt veelvuldig genoemd dat de aanwezigheid van een grote luchthaven én een grote zeehaven in één land of regio, voor de economie een bijzondere meerwaarde

Nadere informatie

HAN en duurzame energie

HAN en duurzame energie Beroepsonderwijs tijdens de energie transitie HAN en duurzame energie Van buiten naar binnen. Tinus Hammink programma-manager SEECE Hogeschool van Arnhem en Nijmegen HBO en topsectoren; keuze van HAN 1.

Nadere informatie

Gesubsidieerd zaken doen in Duitsland. Effecten van NIOF subsidies en een nadere analyse van het vermarkten van producten binnen dat kader

Gesubsidieerd zaken doen in Duitsland. Effecten van NIOF subsidies en een nadere analyse van het vermarkten van producten binnen dat kader Gesubsidieerd zaken doen in Duitsland Effecten van NIOF subsidies en een nadere analyse van het vermarkten van producten binnen dat kader Inhoudsopgave 1. Inleiding 3. Analyse 3 3. Inzicht in Noord-Nederlandse

Nadere informatie

Aansluiting van de jachthaven bij het recreatieve aanbod in de omgeving versterkt het eigen aanbod;

Aansluiting van de jachthaven bij het recreatieve aanbod in de omgeving versterkt het eigen aanbod; Jachthavens Jachthavens verhuren ligplaatsen voor pleziervaartuigen. Er zijn drie typen jachthavens te onderscheiden, namelijk: commerciële havens, verenigingshavens en gemeentelijke havens. Ruim driekwart

Nadere informatie

Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen

Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen Rapport Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen Drie afbakeningen van het MKB Oscar Lemmers Dit onderzoek werd uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Er waren geen

Nadere informatie

M201218. Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland

M201218. Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland M201218 Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, november 2012 Relatief veel snelgroeiende bedrijven in Nederland In deze rapportage

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Jachthavens Jachthavens verhuren ligplaatsen voor pleziervaartuigen. Er zijn drie typen jachthavens te onderscheiden, namelijk: commerciële havens, verenigingshavens en gemeentelijke havens. Ruim driekwart

Nadere informatie

Factsheet bedrijventerrein Stormpolder, Gemeente Krimpen aan de IJssel

Factsheet bedrijventerrein Stormpolder, Gemeente Krimpen aan de IJssel Factsheet bedrijventerrein Stormpolder, Gemeente Krimpen aan de IJssel Factsheet bedrijventerrein Stormpolder, Gemeente Krimpen aan de IJssel A. Inleiding Deze factsheet geeft een bondig overzicht van

Nadere informatie

Internationale handel visproducten

Internationale handel visproducten Internationale handel visproducten Marktmonitor ontwikkelingen 27-211 en prognose voor 212 Januari 213 Belangrijkste trends 27-211 Ontwikkelingen export De Nederlandse visverwerkende industrie speelt een

Nadere informatie

Startende ondernemers in Moerdijk 2005

Startende ondernemers in Moerdijk 2005 Startende ondernemers in Moerdijk 2005 I. Ontwikkeling startende ondernemers Aantal startende ondernemers licht gedaald In 2005 zijn in Moerdijk 136 personen een onderneming gestart 1. Dit zijn er 6 minder

Nadere informatie

Conjunctuurenquête voorjaar 2013

Conjunctuurenquête voorjaar 2013 Conjunctuurenquête voorjaar 2013 Vereniging FME-CWM, Zoetermeer, februari 2013 Kasper Buiting, beleidsadviseur Onderzoek en Economie www.fme.nl Vereniging FME-CWM, Zoetermeer, februari 2013 Alle rechten

Nadere informatie

Mede mogelijk gemaakt door de RPC s in Limburg

Mede mogelijk gemaakt door de RPC s in Limburg Onderzoek Criminaliteit onder het Limburgse bedrijfsleven Mede mogelijk gemaakt door de RPC s in Limburg Inleiding Veilig ondernemen is een belangrijk thema bij de Kamer van Koophandel. Jaarlijks wordt

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Behoefte aan financiering in het MKB

Behoefte aan financiering in het MKB M200909 Behoefte aan financiering in het MKB Ontwikkelingen van december 2008 tot april 2009 Lia Smit Joris Meijaard Zoetermeer, 20 mei 2009 MKB iets minder pessimistisch over financiering Het algemene

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Vierde kwartaal 2015

Conjunctuurenquête Nederland. Vierde kwartaal 2015 Conjunctuurenquête Nederland Vierde kwartaal 15 Ondernemers positiever over werkgelegenheid 16 Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het vierde

Nadere informatie

Fact sheet. Ondernemerschap in Westpoort. Vestigingen en ondernemingen in Westpoort. Ondernemerschap in Westpoort. november 2011

Fact sheet. Ondernemerschap in Westpoort. Vestigingen en ondernemingen in Westpoort. Ondernemerschap in Westpoort. november 2011 Fact sheet november 211 Ondernemerschap in is het haven-, industrie- en kantorengebied aan de westkant van. Hoewel er in weinig ondernemingen te vinden zijn, zijn er veel personen werkzaam. Daarnaast kennen

Nadere informatie

zuidwest Infrastructuur landsdeel Zuidwest 6 hogescholen met bètatechniek 3 universiteiten Jet-Net: 53 scholen en 17

zuidwest Infrastructuur landsdeel Zuidwest 6 hogescholen met bètatechniek 3 universiteiten Jet-Net: 53 scholen en 17 LANDSDEEL zuidwest De regio West-Brabant is samen met de provincies Zeeland en Zuid-Holland verenigd in het landsdeel Zuidwest. In de Techniekpact-samenwerking op landsdeelniveau verbinden de zes subregio

Nadere informatie

Huidig economisch klimaat

Huidig economisch klimaat Huidig economisch klimaat 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers, 49). Het aandeel

Nadere informatie

Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam

Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam A. Inleiding Deze factsheet geeft een bondig overzicht van

Nadere informatie

18 december 2012. Social Media Onderzoek. MKB Nederland

18 december 2012. Social Media Onderzoek. MKB Nederland 18 december 2012 Social Media Onderzoek MKB Nederland 1. Inleiding Er wordt al jaren veel gesproken en geschreven over social media. Niet alleen in kranten en tijdschriften, maar ook op tv en het internet.

Nadere informatie

Peiling NVKL Cijfers & Trends 2012

Peiling NVKL Cijfers & Trends 2012 Meetbaar en stuurbaar maken van organisatieprestaties. Advies en verbetermanagement. Peiling NVKL Cijfers & Trends 2012 Datum: Juli 2012 Contactpersonen: Martijn Snels Eva Kromhout Inhoudsopgave Inleiding

Nadere informatie

M200608. Vooral anders. De kwaliteit van het personeel van de toekomst. Frans Pleijster

M200608. Vooral anders. De kwaliteit van het personeel van de toekomst. Frans Pleijster M200608 Vooral anders De kwaliteit van het personeel van de toekomst Frans Pleijster Zoetermeer, september 2006 De Werknemer van de toekomst Van alle ondernemingen in het midden- en kleinbedrijf verwacht

Nadere informatie

ScaleUp Dashboard 2015

ScaleUp Dashboard 2015 Rapportage ScaleUp Dashboard 2015 ScaleUp Dashboard 2015 Prof. dr. Justin Jansen Lotte de Vos Rotterdam School of Management Erasmus Centre for Entrepreneurship Conclusies Nederland staat aan de Europese

Nadere informatie

Onderzoek Alumni Bètatechniek

Onderzoek Alumni Bètatechniek Onderzoek Alumni Bètatechniek 0 meting - Achtergrond Eén van de knelpunten op de Nederlandse arbeidsmarkt is een tekort aan technisch geschoolden. De Twentse situatie is hierin niet afwijkend. In de analyse

Nadere informatie

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12 inhoudsopgave Samenvatting 3 1. Bevolking 9 1.1 Bevolkingsontwikkeling 9 1.2 Bevolkingsopbouw 10 1.2.1 Vergrijzing 11 1.3 Migratie 11 1.4 Samenvatting 12 2. Ontwikkelingen van de werkloosheid 13 2.1 Ontwikkeling

Nadere informatie

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden Van der Zee, F., W. Manshanden, F. Bekkers, T. van der Horst ea (2012). De Staat van Nederland Innovatieland 2012. Amsterdam: AUP

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Kappers In de kappersbranche kunnen de volgende bedrijfstypen worden onderscheiden: zelfstandigen zonder personeel, zzp ers (ondernemers die minder dan 32 uur per week in het kappersbedrijf werkzaam zijn)

Nadere informatie

Regiobericht 1.0 Noord

Regiobericht 1.0 Noord Economie, innovatie, werk en inkomen 1 Kenmerken van het landsdeel Het landsdeel Noord bestaat uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De provincies werken samen in het Samenwerkingsverband

Nadere informatie

Internationaal succesvol, ook voor u dichtbij!? TNS Nipo

Internationaal succesvol, ook voor u dichtbij!? TNS Nipo Internationaal succesvol, ook voor u dichtbij!? TNS Growth Map Achtergrond De Kamer van Koophandel Amsterdam heeft zich tot doel gesteld bedrijven in de regio internationaal meer actief te krijgen om zo

Nadere informatie

Enquête Revitalisering Bedrijventerrein Overvecht. Rapportage. Uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Utrecht

Enquête Revitalisering Bedrijventerrein Overvecht. Rapportage. Uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Utrecht Enquête Revitalisering Bedrijventerrein Overvecht Rapportage Uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Utrecht Uitgevoerd door: ETIN Adviseurs s-hertogenbosch, mei 2009 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 1 1.1 Populatie

Nadere informatie

Infrastructuur landsdeel Noord. 4 Centres of expertise (penvoerders)

Infrastructuur landsdeel Noord. 4 Centres of expertise (penvoerders) LANDSDEEL NOORD Het landsdeel Noord, bestaande uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe, heeft het Techniekpact regionaal vertaald in de Techniekagenda Noord Nederland. In de noordelijke provincies

Nadere informatie

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst M200803 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Bedrijfsstrategieën in het MKB drs. M. Mooibroek Zoetermeer, juli 2008 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Ongeveer de helft van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal 2015. Bedrijfsleven onveranderd positief

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal 2015. Bedrijfsleven onveranderd positief Conjunctuurenquête Nederland Tweede kwartaal 215 Bedrijfsleven onveranderd positief Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het tweede kwartaal 215.

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland

Conjunctuurenquête Nederland Nieuw: metingen op provinciaal niveau Conjunctuurenquête Nederland Rapport eerste kwartaal 212 Conjunctuurenquête Nederland I rapport eerste kwartaal 212 Inhoud rapportage COEN in het kort Economisch klimaat

Nadere informatie

M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB

M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB A.M.J. te Peele Zoetermeer, 24 december 2004 Beperkte groei werkgelegenheid MKB in 1999-2002 De werkgelegenheid in het MKB is in 2002 met 3% toegenomen

Nadere informatie

IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2011

IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2011 IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2011 Sparrenheuvel, 3708 JE Zeist (030) 2 270 500 offertebureau@mxi.nl www.mxi.nl Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Zevende ronde ICT Benchmark Gemeenten 2011 3 1.2 Waarom

Nadere informatie

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête voorjaar 2015

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête voorjaar 2015 HALFJAARLIJKS ONDERZOEK Conjunctuurenquête voorjaar 2015 Samenvatting Uit de FME Conjunctuurenquête voorjaar 2015 wordt duidelijk dat veel bedrijven een gezonde uitgangspositie hebben om de uitdagingen

Nadere informatie

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top!

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top! Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie Samen naar de top! Drs. G.M. Landheer Directeur Topsectoren en Industriebeleid

Nadere informatie

stad cijfers Inleiding Kerncijfers Werkgelegenheid Toename aantal banen Tabel 1: Banen en vestigingen

stad cijfers Inleiding Kerncijfers Werkgelegenheid Toename aantal banen Tabel 1: Banen en vestigingen stad cijfers Inleiding Deze aflevering van Stadcijfers presenteert de nieuwste informatie over de ontwikkeling van het aantal banen en het aantal vestigingen in de gemeente Groningen. Deze belangrijke

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Kappers In de kappersbranche kunnen de volgende bedrijfstypen worden onderscheiden: zelfstandigen zonder personeel, zzp ers (ondernemers die minder dan 32 uur per week in het kappersbedrijf werkzaam zijn)

Nadere informatie

Infrastructuur landsdeel Noordvleugel. 5 hogescholen met bètatechniek 3 universiteiten Jet-Net: 31 scholen en 15

Infrastructuur landsdeel Noordvleugel. 5 hogescholen met bètatechniek 3 universiteiten Jet-Net: 31 scholen en 15 Facts & Figures 2 Deel II LANDSDEEL NOORDvleugel In het Techniekpact Noordvleugel hebben de provincies Noord-Holland, Flevoland en Utrecht hun bestaande techniek-, human capital- en economische agenda

Nadere informatie

Havenmonitor. De economische betekenis van Nederlandse zeehavens 2002-2013. December 2014 (Update maart 2015)

Havenmonitor. De economische betekenis van Nederlandse zeehavens 2002-2013. December 2014 (Update maart 2015) Havenmonitor De economische betekenis van Nederlandse zeehavens 2002-2013 December 2014 (Update maart 2015) Opgesteld voor: Ministerie van Infrastructuur en Milieu Opgesteld door: Erasmus Universiteit

Nadere informatie

Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle

Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle Regionaal uitvoeringsprogramma economie en arbeidsmarktbeleid Enschede, 26 januari 2012 Gido ten Dolle Programmadirecteur Ruimtelijk economische strategie en arbeidsmarktbeleid

Nadere informatie

Havenvisie 2030 Drechtsteden 5 april 2011

Havenvisie 2030 Drechtsteden 5 april 2011 Havenvisie 2030 Drechtsteden 5 april 2011 1 Doel Havenvisie 2030 Richting geven aan de verdere ontwikkeling van de Rotterdamse mainport. Zekerheid en perspectief bieden aan klanten, burgers, overheden

Nadere informatie

Arbeidsmarkt Noord. Onderzoek onder de ondernemers van het Digitaal Panel Noord. Oudezijds Voorburgwal 300 Postbus 658

Arbeidsmarkt Noord. Onderzoek onder de ondernemers van het Digitaal Panel Noord. Oudezijds Voorburgwal 300 Postbus 658 Onderzoek onder de ondernemers van het Digitaal Panel Noord Projectnummer: 12163 In opdracht van: Stadsdeel Noord Rogier van der Groep Oudezijds Voorburgwal 300 Postbus 658 1012 GL Amsterdam 1000 AR Amsterdam

Nadere informatie

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Zzp ers in de provincie Utrecht 2013 Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Ester Hilhorst Economic Board Utrecht Februari 2014 Inhoud Samenvatting Samenvatting Crisis kost meer banen in 2013 Banenverlies

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland Vierde kwartaal 2012 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

40% Figuur 1 Stelt uw onderneming flexmigranten ter beschikking in Nederland? (N=118)

40% Figuur 1 Stelt uw onderneming flexmigranten ter beschikking in Nederland? (N=118) Factsheet 23 juli 2013 - FK Ledenonderzoek Flexmigranten 2013 Vrijwel elk jaar bevraagt de ABU zijn leden over de groep flexmigranten. Daaruit komt zeer bruikbare informatie over deze specifieke groep

Nadere informatie

CIJFERS & TRENDS IN DE NEDERLANDSE FUSIE- EN OVERNAMEMARKT VOOR MKB-BEDRIJVEN

CIJFERS & TRENDS IN DE NEDERLANDSE FUSIE- EN OVERNAMEMARKT VOOR MKB-BEDRIJVEN CIJFERS & TRENDS IN DE NEDERLANDSE FUSIE- EN OVERNAMEMARKT VOOR MKB-BEDRIJVEN Q2 2015 Q2 2015 1 Voorwoord Dit is de tweede van 2015, het kwartaalonderzoek van Brookz, platform voor bedrijfsovername. Hierin

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Partners for International Business Als het gaat om internationaal ondernemen en samenwerken Partners for International Business (PIB) is een

Nadere informatie

Bijlage 2. Human Capital Agenda s

Bijlage 2. Human Capital Agenda s Bijlage 2 Capital s De topsectoren gaan een human (onderwijs en scholing) voor de langere termijn opstellen en zullen onderwijsinstellingen hierbij betrekken. De s bevatten o.a. een analyse van de behoefte

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

Meting economisch klimaat, november 2013

Meting economisch klimaat, november 2013 Meting economisch klimaat, november 2013 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers,

Nadere informatie

Netherlands Maritime Technology. 10 september 2015 Groningen

Netherlands Maritime Technology. 10 september 2015 Groningen Netherlands Maritime Technology 10 september 2015 Groningen De roots van NMT liggen in Hoogezand 1900 Scheepsbouwvereniging Hoogezand opgericht 1917 CEBOSINE opgericht (CBSN Centrale Bond van Scheepsbouwmeesters

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Grafische Industrie De grafische industrie behoort tot de grotere branches in het midden- en kleinbedrijf. De ondernemingen in de branche houden zich bezig met het bewerken en vermenigvuldigen van informatie.

Nadere informatie

Werkgelegenheidsonderzoek

Werkgelegenheidsonderzoek Monitor Ruimtelijke Economie Uitkomsten Werkgelegenheidsonderzoek Provincie Utrecht 2011 (Voorlopig) Januari 2012 Afdeling Mobiliteit, Economie en Cultuur Inleiding In de periode april t/m september 2011

Nadere informatie

Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven

Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven 23 juni 2015 Managementsamenvatting Status: Managementsamenvatting Datum: 23 juni 2015 Een product van: Bureau Stedelijke Planning bv Silodam

Nadere informatie

Vacatures in de industrie 1

Vacatures in de industrie 1 Vacatures in de industrie 1 Martje Roessingh 2 De laatste jaren is het aantal vacatures sterk toegenomen. Daarentegen is in de periode 1995-2000 het aantal geregistreerde werklozen grofweg gehalveerd.

Nadere informatie

Rapport. van Kamer van Koophandel Nederland. Startersprofiel 2012. Datum uitgave. Januari 2013. onderwerp Startende ondernemers in beeld

Rapport. van Kamer van Koophandel Nederland. Startersprofiel 2012. Datum uitgave. Januari 2013. onderwerp Startende ondernemers in beeld Rapport Startersprofiel 2012 van Datum uitgave Januari 2013 onderwerp Startende ondernemers in beeld Pagina 1 van 12 Inhoudsopgave 1 Samenvatting... 3 2 Kerncijfers startende ondernemers... 4 2.1 Meer

Nadere informatie

[ARBEIDSMARKTRAPPORTAGE] Trends en inzichten in de vraagzijde van de arbeidsmarkt over het eerste kwartaal van 2012.

[ARBEIDSMARKTRAPPORTAGE] Trends en inzichten in de vraagzijde van de arbeidsmarkt over het eerste kwartaal van 2012. 1 2012 2012 Matchcare BV Afdeling Analyse en Arbeidsmarktinformatie Dit werk is auteursrechtelijk beschermd [ARBEIDSMARKTRAPPORTAGE] Trends en inzichten in de vraagzijde van de arbeidsmarkt over het eerste

Nadere informatie

gespecialiseerde bedrijven overige bedrijven aantal varkens per bedrijf

gespecialiseerde bedrijven overige bedrijven aantal varkens per bedrijf De markt voor de varkenshouderij in Nederland Structuur In Nederland worden op ongeveer 1. bedrijven varkens gehouden. Het aantal bedrijven met varkens is de afgelopen jaren duidelijk afgenomen (figuur

Nadere informatie

Woningmarktrapport 4e kwartaal 2015. Gemeente Amsterdam

Woningmarktrapport 4e kwartaal 2015. Gemeente Amsterdam Woningmarktrapport 4e kwartaal 215 Gemeente Amsterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 3 Aantal verkocht 25 2 15 1 5 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 1e kwartaal

Nadere informatie

Minder faillissementen in 2016

Minder faillissementen in 2016 Vooruitzicht faillissementen Minder faillissementen in 2016 Faillissementen nog altijd boven pre-crisis niveau In 2016 voor derde jaar op rij minder faillissementen.maar nog altijd niet terug op pre-crisis

Nadere informatie

CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal

CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal Persbericht PB14 56 11 9 214 15.3 uur CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal Meer werklozen aan de slag Geen verdere daling aantal banen, lichte groei aantal vacatures Aantal banen

Nadere informatie

Special: Verzilvering Verdienpotentieel Elektrisch Vervoer in Nederland

Special: Verzilvering Verdienpotentieel Elektrisch Vervoer in Nederland Special: Verzilvering Verdienpotentieel Elektrisch Vervoer in Nederland De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland volgt in opdracht van het ministerie van Economische Zaken en het Formule E-Team de verzilvering

Nadere informatie

Bewoners regio kopen minder in eigen gemeente

Bewoners regio kopen minder in eigen gemeente 1 Bewoners regio kopen minder in eigen gemeente Fact sheet augustus 15 Net als Amsterdammers kopen bewoners in de Amsterdamse regio steeds meer niet-dagelijkse producten (kleding, muziek, interieurartikelen)

Nadere informatie

[ARBEIDSMARKTRAPPORTAGE] Trends en inzichten in de vraagzijde van de arbeidsmarkt over het vierde kwartaal van 2011.

[ARBEIDSMARKTRAPPORTAGE] Trends en inzichten in de vraagzijde van de arbeidsmarkt over het vierde kwartaal van 2011. 4 2011 2011 Matchcare BV Afdeling Analyse en Arbeidsmarktinformatie Dit werk is auteursrechtelijk beschermd [ARBEIDSMARKTRAPPORTAGE] Trends en inzichten in de vraagzijde van de arbeidsmarkt over het vierde

Nadere informatie

Het Veiligheidscluster in Twente

Het Veiligheidscluster in Twente Het Veiligheidscluster in Twente Verslag van de inventarisatie van de omvang, omzet, werkgelegenheid en toepassingsgebieden van het veiligheidscluster in Twente. saxion.nl/leefomgeving Inhoudsopgave Samenvatting

Nadere informatie

Woningmarktrapport 3e kwartaal 2015. Gemeente Rotterdam

Woningmarktrapport 3e kwartaal 2015. Gemeente Rotterdam Woningmarktrapport 3e kwartaal 215 Gemeente Rotterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 9 Aantal verkocht 8 7 6 5 4 3 2 1 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 4e kwartaal

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

[ARBEIDSMARKTRAPPORTAGE] Trends en inzichten in de vraagzijde van de arbeidsmarkt over het tweede kwartaal van 2012.

[ARBEIDSMARKTRAPPORTAGE] Trends en inzichten in de vraagzijde van de arbeidsmarkt over het tweede kwartaal van 2012. 2 2012 2012 Matchcare BV Afdeling Analyse en Arbeidsmarktinformatie Dit werk is auteursrechtelijk beschermd [ARBEIDSMARKTRAPPORTAGE] Trends en inzichten in de vraagzijde van de arbeidsmarkt over het tweede

Nadere informatie

Impuls voor maritiem onderhoud

Impuls voor maritiem onderhoud 1 Impuls voor maritiem onderhoud 2 Even voorstellen 3 4 Het rapport Achtergrondinformatie 2007 - visiedocument over onderhoud: Zeeland richt zich o.a. op procesindustrie, energie en maritiem Oktober 2008

Nadere informatie

Graydon studie: Betaalgedrag Nederlands bedrijfsleven 2015.

Graydon studie: Betaalgedrag Nederlands bedrijfsleven 2015. Graydon studie: Betaalgedrag Nederlands bedrijfsleven. Inleiding Als het gaat om betaalgedrag van het Nederlandse bedrijfsleven kunnen we met een tevreden gevoel terugkijken op. Dat blijkt als we niet

Nadere informatie

Maritieme ontwikkelingen vanuit de maritieme logistieke keten en de wind op zee keten.

Maritieme ontwikkelingen vanuit de maritieme logistieke keten en de wind op zee keten. Maritieme ontwikkelingen vanuit de maritieme logistieke keten en de wind op zee keten. Verslag van workshop 1 tijdens de bijeenkomst Denk mee over nieuwe project ideeën voor het noordelijk grensoverschrijdend

Nadere informatie

Performance & Quality. Productiviteitsstrategie Toerisme Zeeland 24 mei 2012

Performance & Quality. Productiviteitsstrategie Toerisme Zeeland 24 mei 2012 Performance & Quality Productiviteitsstrategie Toerisme Zeeland 24 mei 2012 Slimmer werken Het draait om ratio s - Aantal producten per FTE - Hoeveelheid grondstoffen per product - Bezettingsgraad van

Nadere informatie

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 M200410 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 Exportthermometer Jolanda Hessels Kees Bakker Zoetermeer, november 2004 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 In 2003 laat de export

Nadere informatie

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel M200515 Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel Exportthermometer drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, januari 2006 Exportprestaties en exportpotentieel van de industrie, de

Nadere informatie

Kerncijfers toerisme Zeeland 2014

Kerncijfers toerisme Zeeland 2014 Kerncijfers toerisme Zeeland 214 Oriëntatiefase Informatiebronnen tijdens de oriëntatiefase van de se toerist in Zeeland (aantallen zijn gebaseerd op toeristische vakanties) 3 Rechtstreeks bij accommodatieverschaffer

Nadere informatie

Regionale Factsheets watersportsector. December 2011

Regionale Factsheets watersportsector. December 2011 Regionale Factsheets watersportsector December 2011 Regio s Gooi- en vechtstreek Amstelland-Meerlanden Amsterdam Haarlem Waterland Zaanstreek IJmond West-Friesland Alkmaar e.o. Kop van Noord-Holland Noordzeekustgebied

Nadere informatie

Werkgelegenheidsonderzoek 2010

Werkgelegenheidsonderzoek 2010 2010 pr ov i nc i e g r oni ng e n Wer kgel egenhei dsonder zoek Eenanal ysevandeont wi kkel i ngen i ndewer kgel egenhei di nde pr ovi nci egr oni ngen Werkgelegenheidsonderzoek 2010 Werkgelegenheidsonderzoek

Nadere informatie

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D.

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D. M200802 Vrouwen aan de start Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, juni 2008 2 Vrouwen aan de start Vrouwen vinden het starten

Nadere informatie

Werkgelegenheid in de Drechtsteden

Werkgelegenheid in de Drechtsteden Werkgelegenheid in de Bedrijvenregister 2010 Inhoud: 1. Conclusies 2. Ontwikkeling 3. Ontwikkeling t.o.v. Nederland 4. Bedrijventerreinen In deze factsheet leest u de meest recente informatie over de werkgelegenheid

Nadere informatie

Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013

Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013 Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013 Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013 drs. W. van Ooij MarktMonitor Januari 2015 Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013 . Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad *P DORDRECHT Retouradres: Postbus 8 3300 AA DORDRECHT Aan de gemeenteraad Gemeentebestuur Spuiboulevard 300 3311 GR DORDRECHT T 14 078 F (078) 770 8080 www.dordrecht.nl Datum 4 december 2012 Begrotingsprogramma

Nadere informatie

Het Bedrijfslevenbeleid

Het Bedrijfslevenbeleid Het Bedrijfslevenbeleid NAAR DE TOP! Sjoerd Visser Programmadirectie Topsectoren i.o. Inhoud Regeerakkoord Bedrijfslevenbeleid - ambitie - topsectoren - ruimtelijke aspecten - financiering - Proces fasering

Nadere informatie

Inhoud. KvK Oost Nederland - Kennis- en Adviescentrum COEN Oost Nederland Groothandel Kwartaalcijfers Pagina 1 van 27

Inhoud. KvK Oost Nederland - Kennis- en Adviescentrum COEN Oost Nederland Groothandel Kwartaalcijfers Pagina 1 van 27 Inhoud Ontwikkeling aantal orders 2 Verwachting aantal orders 3 Verwachting aantal exportorders 4 Verwachting inkopen bij leveranciers 5 Oordeel orderpositie 6 Oordeel orderpositie buitenland 7 Oordeel

Nadere informatie

Zuidwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Zuidwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Zuidwest-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Zuidwest-Nederland (*1. m²) 35.536 13.629 459 Overig Nederland In Zuidwest-Nederland ligt circa 29%

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg

Vierde kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg Vierde kwartaal 2013 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

CIJFERS & TRENDS IN DE NEDERLANDSE FUSIE- EN OVERNAMEMARKT VOOR MKB-BEDRIJVEN

CIJFERS & TRENDS IN DE NEDERLANDSE FUSIE- EN OVERNAMEMARKT VOOR MKB-BEDRIJVEN CIJFERS & TRENDS IN DE NEDERLANDSE FUSIE- EN OVERNAMEMARKT VOOR MKB-BEDRIJVEN Q1 2015 Q1 2015 1 Voorwoord Dit is de eerste, het kwartaalonderzoek van Brookz, platform voor bedrijfsovername. Hierin vindt

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid M201207 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1987-2010 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid In de periode 1987-2010 is het aantal bedrijven per saldo

Nadere informatie

De softwaresector in Nederland

De softwaresector in Nederland De softwaresector in Nederland Survey 2010 In opdracht van: ICT~Office Project: 2010.002 Publicatienummer: 2010.002-1018 Datum: Utrecht, 23 augustus 2010 Auteurs: Robbin te Velde Jaap Veldkamp Marijn Plomp

Nadere informatie

Structuuronderzoek 23 Samenvatting. De handel in grind, industriezand en aanverwante materialen in Nederland 2005 2014

Structuuronderzoek 23 Samenvatting. De handel in grind, industriezand en aanverwante materialen in Nederland 2005 2014 Structuuronderzoek 23 Samenvatting De handel in grind, industriezand en aanverwante materialen in Nederland 2005 2014 1. Inleiding De Nederlandse Vereniging van Leveranciers van Bouwgrondstoffen "NVLB"

Nadere informatie