Obama: aandacht voor klimaat, maar nog geen actie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Obama: aandacht voor klimaat, maar nog geen actie"

Transcriptie

1 dinsdag 5 maart jaargang 16 nummer 2 Energie Actueel verschijnt 10 keer per jaar Oplage Abonneren via Groene proeftuin Acrres is een proeftuin in Lelystad waar tal van duurzame, innovatieve energievormen worden getest, zoals windturbines en algentechnieken. Ook verschillende toepassingen voor zonne-energie worden bij Acrres uitgeprobeerd. Lees meer op pagina 6. DOOR FRANK KOOLS De Amerikaanse president Barack Obama maakt in zijn tweede ambtstermijn klimaatbeleid tot een prioriteit. Maar voordat hij actie onderneemt, is eerst het Congres aan zet. De president maakte onlangs in zijn jaarlijkse State of the Union duidelijk dat klimaat en duurzame energie belangrijke thema s zijn voor zijn tweede ambtstermijn. Hij bracht recente rampen, zoals de orkaan Sandy en ernstige bosbranden, direct in verband met klimaatverandering. We kunnen ervoor kiezen om te geloven [ ] dat het volkomen losstaande gebeurtenissen zijn. Of we kunnen kiezen om het overweldigende oordeel van de wetenschap te geloven en iets eraan te doen voordat het te laat is. Hij riep het Congres op om actie te ondernemen, maar voegde daaraan toe: Als het Congres niets doet om toekomstige generaties te beschermen, dan doe ik het. Het Nederlandse investeringsklimaat holt achteruit Obama: aandacht voor klimaat, maar nog geen actie 5 Wetsvoorstel Obama leek op zijn wenken bediend te worden. Snel na zijn rede dienden twee progressieve Democratische senatoren een wetsvoorstel voor klimaatbeleid in. Zij willen een CO 2 -heffing introduceren voor de grootste vervuilers. De opbrengst moet gaan naar de ontwikkeling van duurzame energie en energiebesparingsmaatregelen. Maar hun voorstel lijkt weinig kansrijk. Ruud Bos, CEO GDF SUEZ Energie Nederland Column: Twee jaar na Fukushima De Republikeinen zijn tegen klimaatwetgeving en kunnen het voorstel blokkeren, met hulp van gematigde Democraten uit grote olie- en gasstaten en mijnbouwstaten, zoals West Virginia en Alaska. Heel verrassend is dat niet. De afgelopen jaren liep eerdere klimaatwetgeving steeds stuk op het verzet van de verenigde oppositie en gematigde Democraten. Daarmee was Obama nog niet volledig machteloos. Hij liet zijn ministerie van milieu (EPA) via Draait Groot-Brittannië de klok weer terug? Duitsland gedwongen meer tijd te nemen voor Energiewende uitvoeringsbesluiten klimaatbeleid voeren. In het kader van een bestaande wet op de bestrijding van de luchtvervuiling legde EPA energiecentrales maxima op voor de uitstoot van broeikasgassen op. Die regels hebben ertoe geleid dat bestaande kolencentrales vervangen worden door gascentrales en dat er amper nieuwe gebouwd worden. In de troontrede dreigde Obama met aanvullende uitvoeringsbesluiten, als het Congres andermaal niet met wetgeving komt. Maar voorlopig wil hij dat wapen nog niet inzetten. Mogelijk wacht Obama eerst de verkiezingen voor het Congres in 2014 af. Als de politieke kaarten dan nog niet anders geschud zijn, kan hij het EPA-wapen alsnog inzetten. Een decennium werken aan de Warmtewet Tien jaar balanceren tussen consument en producent DOOR ALEXANDER HAJE Tien jaar heeft de Warmtewet erover gedaan om nu dan eindelijk van kracht te worden. In 2003 diende het CDA het initiatiefvoorstel voor een warmtewet in. Daarna volgde een lange weg van aanpassingen en wijzigingen. Eind januari werd de wet door minister van Economische Zaken Henk Kamp door Energie Actueel is ook digitaal beschikbaar: energieactueel.nl de Tweede Kamer geloodst. Er ligt nu een wet waar we mee uit de voeten kunnen. Als de Eerste Kamer akkoord gaat en het Staatshoofd zet haar of zijn handtekening, dan hebben we een Warmtewet, zegt Fokke Goudswaard, voorzitter van de groep warmtebedrijven binnen energiebrancheorganisatie Energie-Nederland. Hij zegt dat de branche-organisatie van warmtebedrijven al voor de indiening van het initiatiefwetsvoorstel door het CDA in 2003 in gesprekken met het ministerie van Economische Zaken heeft aangegeven dat een wettelijke regeling van het (gedeeltelijke) natuurlijke monopolie op grote warmtenetten een goede zaak is. Goudswaard: Dat is zo gebleven. Wij zijn blij dat er nu een Warmtewet is die consumentenbescherming biedt. Verbeteren en ontwikkelen Goudswaard: Alle Tweede Kamerfracties stemmen in met de Warmtewet. Ze menen dat het goed is voor consumenten dat er enige ruimte is voor het intact houden en verbeteren van bestaande warmtenetten en het ontwikkelen van nieuwe warmteprojecten. Wij zijn als brancheorganisatie blij met de uitgebreide behandeling en unanieme aanvaarding van de wet. De transparantie van de warmteketen en de beeldvorming over de bedrijven is erdoor verbeterd. In het verleden was er toch te weinig openheid. Kosten en opbrengsten vielen destijds op één grote hoop met de kosten en opbrengsten van alle andere activiteiten van de geïntegreerde energiebedrijven, zegt Goudswaard. Er waren te weinig prikkels of regels die inzicht in de productie, distributie en levering van elektriciteit, gas, warmte en overige diensten noodzakelijk maakten. Door wetgeving op het gebied van elektriciteit en gas en vrije leverancierskeuze is dat veranderd. Nu komt daar ook nog een Warmtewet bij. Lees meer op pagina 4 DONG en Siemens hopen met megaturbines op kostendoorbraak offshore wind Het Deense energiebedrijf DONG Energy hoopt met de plaatsing van de eerste twee 6 MW-turbines van Siemens op het Britse offshore windpark Gunfleet Sands in de Noordzee op een kostendoorbraak. De megawindturbines moeten aanzienlijk goedkoper kunnen gaan produceren dan tot dusver. Windenergieproductie is niet alleen duurzaam maar wel nog duur, beseffen alle energiepolitici en andere beleids-makers. In de concurrentie met gangbare (met fossiele brandstof gestookte) energiecentrales staan offshore turbines nog duidelijk op achterstand, maar er wordt dus wel aan gewerkt om die in te lopen. Het Deense bedrijf komt daarvoor met een simpele rekensom: De capaciteit van de megaturbines is 2,4 MW groter dan de oude voor Gunfleet gebruikte molens van 3,6 MW en vergen ongeveer half zoveel fundering en bekabeling. Dat levert een solide bijdrage op aan het goedkoper maken van energieproductie op zee, constateert Morten Hultberg Buchgreitz, topman van de windkrachtdivisie van DONG, dat het zeker niet bij de twee turbines wil laten. Proef op de som Al in juli vorig jaar kwam het energieconcern met Siemens tot een akkoord voor de levering van 300 stuks van het nieuwe type, de SWT Deze zijn allemaal bestemd voor Britse offshore windparken. Het type werd overigens in Nederland officieel door de fabrikant gelanceerd, namelijk op de Europese Offshore Windenergie Conferentie in Amsterdan in november Voorafgaand aan de plaatsing op Gunfleet Sands is op land proefgedraaid, ondermeer op het speciaal voor megaturbines ingerichte testcentrum Østerild in Noord-Jutland. Nu volgt dus de proef op de som in het milieu waar ze voor bedoeld zijn. Met een rotordiameter van 154 meter kunnen de molens per stuk 25 miljoen kilowattuur per jaar produceren. Dat komt overeen met het verbruik van huishoudens. De fabrikant heeft groot vertrouwen in de toekomst van het type. We verwachten dat het de nieuwe wereldwijde standaard voor windenergieprojecten wordt. Een volledige primeur hebben DONG Energy en Siemens met hun eerste 6 MW-turbines op zee desondanks niet. Vorig jaar maart gingen fabrikant Repower en de Belgische energieproducent C-Power de Deens-Duitse partners voor op het project Thornton Bank II, ongeveer 28 kilometer uit de Belgische kust.

2 2 ECONOMIEmarkt & bedrijven Trendsetter marktwerking fluit energiebedrijven terug Draait Groot-Brittannië de klok weer terug? DOOR ARJAN SCHIPPERS, LONDEN Twintig jaar geleden was Groot-Brittannië trendsetter in Europa met zijn liberalisering van de energiesector. Nu loopt het land weer voorop, maar dan in omgekeerde richting. De afgelopen jaren hebben de energiebedrijven op de Britse markt forse kritiek over zich heen gekregen. De Grote Zes zouden de markt hebben dichtgetimmerd, de consument te weinig keus laten, gasprijsverhogingen snel doorberekenen (maar prijsdalingen niet) en de tarievenstructuur voor de klant te ondoorzichtig hebben gemaakt. Brits kernenergieprogramma in het slop Het Britse kernenergieprogramma is illustratief voor het onvermogen van de markt zelf om bij tekortkomingen van de markt de noodzakelijke investeringen te doen. Toen een jaar of vijf geleden het groene licht werd gegeven voor de bouw van nieuwe kerncentrales, zei de toenmalige Labourregering dat kernenergie niet zou worden gesubsidieerd. De particuliere sector moest de nucleaire kar zelf trekken. De huidige conservatief-liberale regering nam dat adagium over. EDF, eigenaar van vrijwel alle Britse kerncentrales, kondigde aan vier nieuwe reactoren te willen bouwen. Ook andere bedrijven, waaronder RWE en E.On, toonden belangstelling. De regering wees acht locaties aan voor nieuwe centrales. Maar de een na de ander trok zich terug, vanwege de hoge kosten en omdat zij meer zekerheid wilden over de toekomstige inkomensstroom. RWE en E.On ontdeden zich van hun Horizon joint-venture. Het NuGen consortium van Iberdrola en GDF Suez heeft een investeringsbesluit uitgesteld tot En het enige Britse bedrijf met nucleaire ambities, Centrica, trok zich onlangs terug uit de gezamenlijke plannen met EDF. Het Franse staatsbedrijf zet nu de regering flink onder druk in de onderhandelingen over de gegarandeerde prijs voor kernenergie onder de CfD-regeling. Alleen met voldoende garanties van de staat en een hoog subsidieniveau zullen er nieuwe kerncentrales worden gebouwd. Toezichthouder OFGEM begon in 2010 een onderzoek en concludeerde na enkele maanden dat er onvoldoende concurrentie was. De Grote Zes (E.On, RWE, EDF, SSE, Centrica en Scottish Power) moesten meer ruimte laten aan nieuwkomers op de Britse markt en klanten moesten makkelijker prijzen kunnen vergelijken. Vorig jaar werd een overeenkomst bereikt met de energieleveranciers over te nemen maatregelen, maar dat ging premier Cameron kennelijk niet ver genoeg. Afgelopen oktober beloofde hij opeens dat energiebedrijven zouden worden gedwongen hun laagste tarieven te hanteren. Dat heeft hij niet waar kunnen maken, maar het geeft wel aan hoe bereidwillig de regering is om in te grijpen in de energiemarkt. Heft in handen Die bereidheid blijkt ook uit de nieuwe Energiewet, waarmee de regering stevig het heft in handen heeft genomen om de energievoorziening vorm te geven. Groot-Brittannië staat de komende jaren voor de zware opgave ruim 20 gigawatt aan oude kolen- en kerncentrales te vervangen, bij voorkeur door duurzame opwekkingscapaciteit. Het gaat miljarden kosten om de voorzieningszekerheid op peil houden, terwijl er ook een energietransitie moet plaatsvinden. De regering schat dat er tot 2020 ongeveer 135 miljard euro moet worden geïnvesteerd. De Europese brancheorganisatie Eurelectric en ook de Europese Investeringsbank hebben gezegd dat het moeilijk zal zijn marktpartijen zoveel te laten investeren. De Britse Energiewet moet de overheid de middelen in handen geven om die investeringen te stimuleren. Het voornaamste instrument daarvoor zijn de Contracts for Difference (CfD s). Dat zijn langetermijncontracten, die een vaste prijs garanderen voor koolstofarm geproduceerde stroom. Eigenlijk een beetje als de oude Electricity Pool van voor de liberalisering. Gasgestookte centrales blijven achter de hand door een systeem van capaciteitsbetalingen. Regie Maar met deze CfD s bepaalt eigenlijk niet meer de markt, maar de overheid welke technologieën de voorkeur krijgen. Puristen zien dit als verstoring van de marktwerking, maar er is een goede reden voor de overheid om de regie naar zich toe te trekken en dat is dat de transitie naar een duurzamer energiesysteem meer coördinatie vergt dan was gedacht. Locaties voor windparken op land en zee, offshore windparken koppelen aan het transportnet, het zijn allemaal zaken waarbij veel partijen komen kijken. Daarbij is een goede planning van strategisch belang en schept duidelijke regulering zekerheid voor investeerders. De toegenomen staats-bemoeienis komt niet uit de lucht vallen. In 2009 al zei de toenmalige energieminister Ed Miliband, tegenwoordig oppositieleider: Duurzaamheid, zekerheid en betaalbaarheid zijn allemaal uitdagingen die de markt alleen niet kan oplossen. De markt dient het openbaar belang het best als er tegelijkertijd een strategische rol voor de overheid is weggelegd. Dat gevoel is sindsdien alleen maar sterker geworden. E.On overtreft verwachtingen, Iberdrola lijdt verlies op thuismarkt DOOR PETER WESTHOF Ondanks de negatieve economische omstandigheden weten Europese utilities nog steeds winst te boeken. E.On, Iberdrola en Eni schreven over 2012 zwarte cijfers. De drie bedrijven moesten wel enkele tegenvallers noteren. E.On overtrof de verwachtingen, maar moest de winstdoelstellingen voor het lopende jaar loslaten. De cijfers van Iberdrola in thuisland Spanje waren opnieuw negatief. De overzeese activiteiten konden de resultaten wat oppoetsen. Eni had last van zwakke resultaten bij onder meer zijn gasdivisie. Het Duitse E.On zag zijn nettowinst vorig jaar oplopen tot 4,3 miljard euro. Dit was beter dan analisten hadden verwacht. In 2011 hield het bedrijf onder de streep nog 2,5 miljard euro over. De winststijging over 2012 was onder meer te danken aan gunstige heronderhandelingen van gascontracten met het Russische staatsgasbedrijf Gazprom. E.On liet eind vorig jaar zijn winstdoelstelling voor 2013 van tussen de 3,2 en 3,7 miljard euro los, omdat de verschuiving naar duurzame energie zou zorgen voor grote uitdagingen. E.On moet zich op last van de Duitse regering voorbereiden op een exit uit kernenergie in Ook heeft het concern last van de moeilijke economische omstandigheden in Europa. Het rekent nu voor dit jaar op een winst van tussen de 2,2 en 2,6 miljard euro. Het bedrijf zet zwaar in op kostenbesparingen. Het heeft al plannen gepresenteerd voor de verkoop van onderdelen ter waarde van 15 miljard euro. Dit kan hopelijk zelfs oplopen tot 20 miljard euro, zei topman Johannes Teyssen bij de presentatie van de jaarcijfers. Het bedrijf moet misschien verlieslatende centrales sluiten om kosten te besparen. In reactie op de cijfers verloor het aandeel E.On bijna 1% op de Duitse beurs. Vorig jaar gaf het 15% van zijn waarde prijs, waardoor het het slechtst presterende aandeel in de Duitse hoofdindex was. Spanje Het Spaanse energieconcern Iberdrola opende eveneens de boeken over het afgelopen jaar. Dat gebeurde op 14 februari. Het boekte over 2012 een winst van bijna 3 miljard euro. De omzet kwam uit op 34,2 miljard euro. De nettowinst van de activiteiten in thuisland Spanje liep met 36% terug tot 862 miljoen euro. Hiermee komt Iberdrola op het winstniveau van het jaar 2000, ondanks dat het bedrijf sindsdien 20 miljard euro in Spanje heeft geïnvesteerd. De bijdrage van Spanje aan de nettowinst van Iberdrola is nog slechts 30% en dat is het gevolg van de economische crisis in het Zuid-Europese land. Naast Spanje vielen vorig jaar ook de resultaten in Brazilië tegen. Volgens JP Morgan staan de inkomsten van Iberdrola hier onder druk, omdat de Braziliaanse regering ernaar streeft de elektriciteitsprijzen met zo n 32% te verlagen. De Braziliaanse elektriciteitsprijzen behoren tot de hoogste ter wereld. Net als E.On wil Iberdrola een aantal onderdelen verkopen, in een poging de nettoschuld te verkleinen. In 2014 moet hierdoor 5 miljard euro worden bespaard, waardoor de nettoschuld wordt teruggebracht tot 26 miljard euro. Het aandeel Iberdrola klom licht, in reactie op de cijfers. De bekendmaking van een terugkoopprogramma van aandelen viel goed bij beleggers. Over geheel 2013 gezien vallen de prestaties van het aandeel Iberdrola op de Spaanse beurs tegen. Tabel stijgers en dalers Periode 15 januari t/m 25 februari 2013 best presterende Veolia Env 7.74 % Gasnatural - Union Fenosa 6.75 % Centrica 3.22 % National Grid Group 2.95 % Scottish & Southern % minst presterende International Power/GdF Suez % E.On -8.01% EVN % Iberdrola % Enel % Licht herstel Ook Eni wordt flink getroffen door de economische crisis, zo stelde het gas- en olieconcern bij de presentatie van de cijfers over Dat geldt met name voor de gasdivisie en de raffinageactiviteiten. Bovendien ziet het Italiaanse bedrijf slechts een licht herstel opdoemen voor de gasdivisie en zijn ook de vooruitzichten voor de verliesmakende raffinageactiviteiten vooralsnog niet positief. De oliedivisie deed het wel goed. Het bedrijf boekte over 2012 een nettowinst van 7,1 miljard euro. Dat was 2,7 procent meer dan in Eni had wel veel succes bij de zoektocht naar olie en gas. Op het gebied van exploratie was 2012 een recordjaar voor Eni. In Mozambique, de Barentszzee, Indonesië en andere delen van West-Afrika werd een voorraad aan olie en gas ontdekt, die gelijk is aan zes keer de jaarproductie van Eni. Ook profiteerde het van een stijging van de olieproductie in Libië. Hier zal de productie weer op het niveau komen te liggen van vóór de burgeroorlog in 2011.

3 3 ANALYSE energiebeleid Wiebe Draijer, voorzitter SER In alle rust werken aan een nationaal energieakkoord De Sociaal-Economische Raad (SER) treedt faciliterend op bij het tot stand komen van een nationaal energieakkoord. Werkgevers, werknemers, natuur- en milieu-organisaties, de energiesector en overheid zitten onder meer samen aan tafel, zegt Wiebe Draijer, voorzitter van de SER. Wij creëren de omgeving waarbij dat akkoord tussen deze partijen kan ontstaan. Het is belangrijk dat zij daar nu in alle rust aan kunnen werken. Na veel uitstel is de Britse regering er De SER organiseert de aanpak en de Column Kosten en baten van lokale energie-initiatieven Door Pieter Boot, verbonden aan het Planbureau voor de Leefomgeving. Maatschappelijk vallen de baten hoger uit dan de kosten als huishoudens vanaf 2020 de helft van hun stroomverbruik door wind zouden laten opwekken, concludeert een recente studie van Arcadis en andere organisaties: Lokaal energiek: centrale duurzame elektriciteit. Dat is mooi, maar hoeveel zijn wij en de opdrachtgever daar wijzer van geworden? Het idee was zo goed. Er is een sterke toename van het aantal lokale energieinitiatieven, dat wil zeggen collectieven van kleinverbruikers die decentraal energie willen produceren voor eigen verbruik. Gemeenten ondersteunen deze initiatieven vaak, dus het was niet zo n gekke gedachte als vraag te stellen: stel dat dit echt fors zou toenemen, zou dat maatschappelijke winst betekenen? Levert het welvaartswinst op, of is het opzet van het hele proces. De SER heeft ook de deelnemers uitgenodigd voor de vier gesprekstafels. Draijer. We begeleiden het tijdspad voor een breed gedragen energieakkoord. De partijen zullen zelf tot een akkoord moeten komen. Mijn rol is een omgeving te scheppen waarin partijen dat met elkaar gaan verkennen. Als ze het willen, komt het er, als ze het niet willen, komt het er niet. Als het nodig is schuif ik aan, als ik iets kan doen dan kom ik helpen. - Welke invloed kunt u uitoefenen om te komen tot een goed resultaat? vooral fijn voor alle initiatiefnemers? Dat liet de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) onderzoeken. Maar wat ga je precies na? Men besloot alleen te kijken naar elektriciteit en decentrale initiatieven gelijk te stellen aan zon en wind. Het maatschappelijke saldo was dan de winst aan minder CO 2, meer luchtkwaliteit, voorzieningszekerheid, tegenover de hogere kosten door investeringen in turbines en panelen, onbalans van het net en onderhoud afgezet tegen een elektriciteitspark dat zou blijven als het huidige. Zo berekend blijkt meer windenergie maatschappelijk rendabel, meer zon-pv niet. Maar zijn we hier veel wijzer door geworden? Ik denk het niet. Energiebesparing Heeft de kosten-baten analyse naar de goede dingen gekeken? Zijn mogelijke grote baten niet over het hoofd gezien? Lokale energiecoöperaties verschillen sterk van elkaar, maar willen vaak meer onafhankelijk zijn van grote buitenlandse ondernemingen. Wethouders willen de lokale gemeenschap versterken. Vaak wordt ook verondersteld dat iemand die eigen energie opwekt, daar bewuster en zuiniger mee omgaat. Werkloze bouwvakkers kunnen aan de slag. Boeren kunnen hun mest kwijt in biovergisters. Windmolens die gemeenschappelijk eigendom zijn, roepen minder weerstand op. Het is bijna onmogelijk deze drijfveren te vangen in een denkbeeldige helft van het elektriciteitsverbruik door wind en zon. Erger is dat het de wethouders en coöperatieleden wellicht op het verkeerde been zet. Immers, als je nadenkt over maatschappelijke baten, begint dat met energiebesparing. En energiebesparing is vooral warmte. Dus de grote baat verkrijgt de coöperatie door een bijdrage aan isolatie van huizen en bedrijven. De wethouder die in werkgelegenheid is geïnteresseerd, heeft ook baat bij isolatie omdat dat geld bespaart op de energierekening. Teveel en te weinig Er zijn natuurlijk plaatsen in ons land waar men in de buurt windmolens kan neerzetten niet voor niets zijn de grootste op wind gerichte coöperaties Zeewind en Deltawind te vinden in Goeree-Overflakkee en Zeeland. Men werkt daar aan een project van 100 MW rond de Krammer, waar de bevolking intensief bij wordt betrokken. Maar als de helft van de Nederlandse huishoudens windenergie krijgt, komt dat grotendeels van zee en wordt vooral geleverd door grote energieondernemingen. Innovatief, bijdrage aan nationaal doel maar niet lokaal. De studie gaat dus tegelijk over teveel en te weinig. Rare redenering Soms moet je maar erkennen dat iets niet goed is te meten en toch belangrijk is. Als je dan toch alles in cijfers wilt Draijer: Daar zijn allerlei middelen en mogelijkheden voor. Voordat partijen met elkaar aan tafel zijn gaan zitten, heeft eerst een uitvoerige verkenning plaatsgevonden. Je moet immers van te voren weten of er voldoende draagvlak onder partijen is om tot een akkoord te komen. Het antwoord op die vraag luidde: ja. We hebben eerst een traditioneel SER-advies uitgebracht aan het ministerie van Economische Zaken. Daarin zegt de SER dat het zinvol is om zo n akkoord vorm te geven en dat wij ons aanbieden om dat te organiseren. Er ligt met andere woorden dus al commitment om daadwerkelijk een akkoord te verkennen. Daarna start het proces om zo n akkoord vorm te gaan geven. Er zit een aantal heel ingewikkelde onderwerpen bij die partijen moeten afwegen om überhaupt te kunnen komen tot een akkoord. Dat proces moet de komende tijdlopen. De basis om met elkaar te praten is gelegd, het echt complexe traject moet nu nog volgen. Niemand kan in dit proces keihard op zijn strepen blijven staan - Hoe houd je zo n complex proces behapbaar en beheersbaar? Dat is inderdaad een van de meest ingewikkelde dingen. We hebben vier tafels samengesteld, met vier voorzitters en de uitgenodigde deelnemers. Het is hun taak om toe te zien dat zaken overzichtelijk en beheersbaar blijven. De eerste tafel richt zich op energiebesparing en decentrale hernieuwbare energieopwekking. Hoe kun je die meer ruimte geven en kanaliseren en zorgen dat ze consistentie in beleid krijgt? Door de vele wisselingen in beleid is dat tot dusver erg verward geraakt. Wat is er voor nodig om een ongebreidelde stimulans te geven aan decentrale energieopwekking en besparing? Bij de tweede tafel staat grootschalige energieopwekking en de industrie centraal. Welke prikkels leiden tot een versnelling van de verduurzaming van grootschalige opwekking en vergroting van efficiëntie van energiegebruik? Wat moet het Europese emissiehandelsysteem doen en kunnen? De derde tafel stelt de vraag centraal hoe Nederland meer geld kan verdienen met technologieën die we in huis hebben. De vatten, worden baten opgevoerd die me dubieus lijken. Zolang er een Europees CO 2 -plafond is door de emissiehandel, is de harde waarheid dat CO 2 -reductie bij ons kan leiden tot meer uitstoot van bruinkoolcentrales elders. Dat wisten de onderzoekers ook en dan is het onjuist aan de CO 2 -winst een hoge prijs te hechten omdat CO 2 -reductie zo n belangrijke lokale drijfveer is. Nog erger wordt het als het Centraal Planbureau als bewijslast wordt opgevoerd. Veel coöperaties vinden dat hun voorzieningszekerheid toeneemt door eigen opgewekte elektriciteit. De onderzoekers vertalen dit naar het nationale niveau en stellen dat de vierde tafel gaat over mobiliteit en transport. Hoe kun je in dat veld tot verduurzaming komen? Belangrijk is natuurlijk dat je een krukas hebt om die motor met vier cylinders goed te laten draaien, zodat het allemaal goed met elkaar communiceert. Een regiegroep helpt de tafels de doelen te bereiken. - Kunt u iets meer zeggen over de voortgang van het proces? Medio dit jaar zal er een akkoord moeten liggen. Wat zijn de grote struikelblokken? Ik wil daar inhoudelijk niet op ingaan. Gesprekken moeten nu vooral in alle rust en stilte plaatsvinden. Zonder dat daar camera s op staan gericht. Partijen zijn zich er heel goed van bewust dat gezamenlijk optreden bijdraagt aan de verduurzaming van ons land. Men begrijpt dat die doelstelling alleen gehaald kan worden met hele concrete middelen en maatregelen. Ook moet duidelijk zijn welke regelgeving en randvoorwaarden nodig zijn om dat in te vullen. Er zitten zeer diverse partijen aan tafel. En ja, er zijn ook veel tegengestelde belangen. Toch moet men nu zoeken naar oplossingen. Wat die zullen zijn, weet ik niet. Ik kan er ook niet op vooruit lopen. Dat zullen betrokken zelf moeten verkennen. Het is nu vooral erg belangrijk dat iedereen bereid is om in vertrouwen het gesprek met elkaar voort te zetten. Ik zie er persoonlijk op toe dat dat gebeurt in de juiste omgeving. Ik proef een ongelofelijke commitment om dit overleg een goede kans te geven. Er is scherpte bij alle partijen. Niemand kan in dit proces keihard op zijn strepen blijven staan. Het zou fantastisch zijn als we nu in staat zijn om deze koerswijziging voor Nederland te realiseren. voorzieningszekerheid zodanig door wind en zon wordt verbeterd dat de (risico-opslag van de) maatschappelijke discontovoet hierdoor gesteund door het CPB van 3 naar 2% verlaagd kan worden. Dat tikt natuurlijk aan. Dit leek me een rare redenering: waarom zou een brandstofmix in 2040 van wind, zon en gas zoveel zekerder zijn dan de huidige van gas, kolen, hernieuwbaar en kern? Mijn zegsman bij het CPB kon zich dan ook niet in het vermeende lagere risico vinden. Ergo: leve de lokale energie-initiatieven, maar daar hebben we deze studie niet voor nodig.

4 4 THEMA warmte Warmtelevering in Nederland onder druk Malaise in de woningbouw treft ook aanleg nieuwe warmtenetten woningen zijn aangesloten op een warmtenet Het energieverbruik in ons land wordt voor het overgrote deel bepaald door de vraag naar warmte; het is zo n anderhalf keer groter dan het energieverbruik voor elektriciteit. Een alternatief voor de verbranding van gas als warmtebron is het benutten van restwarmte, geothermie en warmte uit zonneboilers en biomassaketels via warmtenetten. Er zijn in Nederland ongeveer woningen aangesloten op een warmtenet. Daarvan is 60% aangesloten op een kleinschalig (lokaal) en 40% op een grootschalig warmtenet. De meeste grootschalige warmtenetten bevinden zich in Zuid-Holland. Gevolgd door Gelderland, Noord-Brabant, Limburg en Noord-Holland. Steden als Amsterdam, Rotterdam, Almere, Utrecht, Purmerend en Leiden beschikken over warmtenetten. Zuid-Holland heeft de grootste groeipotentie als het om toekomstige warmtenetten gaat. Een zinker met warmteleidingen wordt neergelaten in de Maas in Rotterdam. Het leveren van restwarmte draagt bij aan het behalen van de Europese energie-efficiencydoelstellingen. Door restwarmte uit elektriciteitscentrales en industrie te gebruiken voor verwarming van woningen wordt de CO 2 -uitstoot verlaagd. Het aanleggen van warmtenetten is daarom goed voor klimaat en milieu. Maar door de crisis staan initiatieven in die richting ook onder druk, zegt Herman Exalto, directeur Warmte en Koude van Eneco. Het energiebedrijf behoort met Nuon en Essent tot de grootste warmteleveranciers van ons land. Ook Exalto weet dat met de malaise op de woningmarkt de nieuwbouw kampt met een sterke terugval. Niet eerder heeft deze sector zulke zware klappen gekregen, waardoor er steeds minder Naast een Elektriciteits- en Gaswet is er na tien jaar ook een Warmtewet Deze wet schept duidelijkheid in relatie consument en producent Er was al een Elektriciteits- en Gaswet, nu is daar ook een Warmtewet bijgekomen, zegt Fokke Goudswaard, voorzitter van de groep warmtebedrijven van Energie-Nederland. En dat is een goede zaak. Er is nu eindelijk duidelijkheid voor consument en producent op het gebied van warmtelevering. Tien jaar lang is er gesleuteld aan en gediscussieerd over een Warmtewet. Nu gaat die er, tot tevredenheid van de energiesector, eindelijk komen. Terugblikkend constateert Goudswaard, die de ontwikkelingen nauwlettend heeft gevolgd, dat er duidelijkheid is gecreëerd in de rol die warmtebedrijven spelen. Niet zelden heeft hij zich verbaasd over de beschuldigingen dat warmtebedrijven torenhoge winsten maakten over de ruggen van de consument. De bewering dat warmtebedrijven hun klanten het vel over de oren halen, woekerwinsten maken en lak hebben aan de mening van consumenten en zakelijke afnemers is volstrekt onterecht gebleken. Energietoezichthouder NMa heeft in verschillende rapporten aangetoond dat de gemiddelde winstgevendheid van warmte juist aan de lage kant is. Beweringen dat bedrijven zich niet aan de - jaarlijks dalende - tariefadviezen hielden wordt gebouwd in Nederland. Ook hij hoopt dat met de maatregelen die het Kabinet nu wil nemen de dynamiek in de bouwsector kan worden hersteld. Exalto: De structurele afname in het bouwen van nieuwe woningen heeft vergaande consequenties voor warmtelevering en warmteprojecten. Minder woningen betekent gewoon dat de aanleg van nieuwe warmtenetten flink onder druk staat. Groeiperspectieven Veel van de uitbreidingen van warmtenetten in de afgelopen jaren kwamen voor rekening van nieuwbouw en uitbreiding van woonwijken, zegt Exalto. Ook bij Eneco concentreerde die groei zich op dat segment. Nu ligt de grote uitdaging veel meer in de aansluiting van bestaande bouw. Daar liggen met name de groeiperspectieven. Van nieuwbouw moeten we het nu niet hebben. Dat geldt niet alleen zijn daarmee onderuit gehaald. En ook de beweringen dat warmteafnemers teveel betaalden zijn nooit overtuigend aangetoond. Evenmin vond de NMa aanwijzingen voor de suggestie dat bedrijven voor binnen het concern geproduceerde warmte een andere prijs betalen dan voor extern ingekochte warmte. Kloppend Goudswaard is blij dat ook de Tweede Kamer nu in grote meerderheid vindt dat de hoogte en opbouw van de maximumtarieven van warmtebedrijven kloppen. En dat controle achteraf op het niet overschrijden van een redelijk rendement voldoende garanties biedt tegen misbruik van het gedeeltelijke monopolie. Dat afnemers van warmte niet op elk moment kunnen kiezen voor een andere leverancier, zoals sinds de marktliberalisering wel mogelijk is bij gas en elektriciteit, is onvermijdelijk, zegt Goudswaard. Dat komt doordat warmteprojecten beperkt in omvang zijn. Ze kennen één of slechts enkele producenten, distributeurs en leveranciers. En ze beschikken niet over een landelijke infrastructuur zoals bij gas en elektriciteit, waardoor ze niet met elkaar in verbinding voor Eneco, maar is een landelijk beeld. De aansluiting van nieuwbouwwoningen op warmtenetten vindt nog mondjesmaat plaats, zegt Exalto. Het aantal woningen dat in nieuwbouw wordt gerealiseerd is vele malen kleiner dan in de periode voor de economische crisis. Toen ging het nog om nieuwbouwprojecten van honderden woningen, nu spreek je over tien, twintig, dertig woningen. Met als gevolg dat vanuit bedrijfseconomisch perspectief het aanleggen van warmtenetten voor ons veel minder interessant is. Het kost doodeenvoudig te veel geld. Nieuwbouwwijken die gepland worden hebben bovendien te kampen met grote onzekerheid. Het is immers maar de vraag of zo n wijk wel volloopt met nieuwe bewoners. En dat zet extra de rem op de ontwikkeling van warmtenetten in nieuwbouwwijken. staan. Dat daarmee een consument, aangesloten op een warmtenet, het kind van de rekening is, is niet waar. De warmteconsument kiest immers bewust voor een bepaalde woning met een bepaald verwarmingssysteem. Indien hij het oneens is met zijn leverancier, dan kan hij daarvoor terecht bij de Geschillencommissie, de Consumentenautoriteit, rechter, gemeente, consumentenorganisaties, pers en politiek. In de praktijk zal dat overigens zelden gebeuren, verwacht Goudswaard. Verreweg de meeste klanten zijn tevreden met hun warmtelevering. Fokke Goudswaard (Energie-Nederland): De bewering dat warmtebedrijven woekerwinsten maken blijkt volstrekt onterecht. In die provincie wordt er warmte geleverd aan delen van Rotterdam, Den Haag en Leiden. Maar ook de glastuinbouw maakt gebruik van warmtelevering. In de meeste warmtenetten wordt restwarmte van elektriciteitscentrales of industrie gebruikt. De industrie levert warmte met een hoge temperatuur aan een primair net. Een onderstation geeft de warmte af aan een secundair net of distributienet. Die netten leveren vervolgens de warmte aan woningen. Kamerdossier in vogelvlucht Protesten tegen te hoge warmtetarieven staan in 2003 aan de wieg van het initiatiefvoorstel voor de Warmtewet, in de Haagse wandelgangen beter bekend als Kamerdossier Critici komen met berekeningen waarmee zij aannemelijk trachten te maken dat het NMDA (Niet Meer Dan Anders)-principe tot een lagere prijs moet leiden. Het ministerie van Economische Zaken (EZ) pakt de boodschap op en komt met een consultatie over een wet naar model van de Gaswet. Maar een wetsontwerp blijft uit. De CDA-fractie verliest haar geduld en komt met het initiatiefwetsvoorstel Ten Hoopen & Hessels Er volgen vele versies via Nota s van Wijziging in het kamerdossier In 2005 verschijnt het eerste stadsverwarmingrapport van de Algemene Rekenkamer. De PvdA is bij monde van Diederik Samsom inmiddels mede-indiener van het initiatiefwetsvoorstel. In 2007 verschijnt een tweede rapport van de Algemene Rekenkamer De richtprijs voor de warmtelevering wordt bepaald na een studie van de NMa. In de wet wordt vastgesteld om dit te doen op basis van het NMDA-principe bij verwarming door gas. Vanuit brancheorganisatie EnergieNed is er kritiek op de interpretaties en berekeningen die hebben geleid tot de concept- Beleidsregel Redelijk Tarief van de NMa en de concept-amvb Warmtebesluit van EZ. Op 3 juli 2008 wordt het wetsvoorstel aangenomen door de Tweede Kamer. De fractie van de VVD stemt tegen. De Eerste Kamer heeft het voorstel op 10 februari 2009 zonder stemming aangenomen. In overleg met de Tweede Kamer is afgesproken de wet op een aantal punten aan te passen voor ze in werking treedt. Nieuwe cijfers geven nieuw inzicht. De dubbele tariefregulering is complex en leidt tot onbedoelde extremen. Ook op andere punten zijn de uitvoeringsconsequenties onvoldoende doordacht EnergieNed dringt aan op goede informatie en op tarieven die niet zo laag mogelijk zijn maar die een redelijk totaalrendement geven; daarop besluit EZ tot een effectenonderzoek. Dit wordt uitgevoerd door de NMa. EZ heeft van de Kamer instemming gekregen om de behandeling van het Warmtebesluit uit te stellen tot na rapportage van het onderzoek. De uitkomsten van het effectenonderzoek geven aan dat het rendement te laag is voor fatsoenlijke continuïteit en investeringsinspanningen. De NMa komt vervolgens tot de slotsom dat de wet moet worden aangepast. EZ schaart zich achter deze bevinding De uitkomsten van het effectenonderzoek roept een aantal reacties op. Jan ten Hoopen, een van de initiatiefnemers van het wetsvoorstel, zegt te twijfelen aan de juistheid van de berekeningen in het rapport: Is er geen fout gemaakt? Zijn de inkoopkosten warmte niet te hoog opgegeven? Het zou me niet verbazen als men hier een rookgordijn heeft opgehangen of onderlinge afspraken heeft gemaakt. Ook VEMW zet vraagtekens bij de juistheid van de uitkomsten van het effectenonderzoek Er ligt een wetswijziging bij de Tweede Kamer. Hierin blijft de tariefregulering beperkt tot één maximumtarief voor de afname van warmte voor consumenten én voor kleine bedrijven. De NMa houdt toezicht op de rendementen die warmtebedrijven maken De Warmtewet wordt op 30 januari behandeld in de Tweede Kamer na herhaald uitstel. Het wetsvoorstel wordt in de huidige vorm met algemene stemmen aanvaard. Wel geven de verschillende woordvoerders aan dat het wetsvoorstel zelfs na tien jaar niet perfect is. EZ-minister Kamp streeft ernaar om de Warmtewet op 1 juli dit jaar in werking te laten treden. Een evaluatie van de wet zal naar verwachting over drie jaar plaatsvinden.

5 5 INTERVIEWenergiemarkt Het Nederlandse investeringsklimaat holt achteruit Ruud Bos, CEO GDF SUEZ Energie Nederland Ruud Bos (GDF Suez): Alleen een Europees duurzaamheidsbeleid kan ons uit deze impasse trekken. DOOR ALEXANDER HAJE Ruud Bos, CEO van GDF SUEZ Energie Nederland, maakt zich zorgen. Zorgen over het investeringsklimaat en over de stilstaande gascentrales. De Franse energiegigant bevindt zich in zwaar weer en Bos noemt de situatie ronduit belabberd. De afslanking van het bedrijf die vorig jaar is ingezet, zal ook dit jaar opnieuw offers vragen, zegt hij. De boodschap is niet bemoedigend. Vorig jaar heeft GDF SUEZ in Nederland twee gascentrales en twee kantoorlocaties gesloten. Dit jaar zal circa 20 procent van het personeel in Nederland boventallig worden. Maatregelen die pijn doen, zegt Bos. Ontwikkelingen die volgens de CEO alles te maken hebben met het West-Europese investeringsklimaat. De investeringen die de energiesector moet leveren, worden enerzijds bepaald door het internationale CO 2 -emissiehandelsysteem ETS. De CO 2 -prijzen zijn naar een dieptepunt gedaald. Welke gevolgen dat heeft, is nu nog onduidelijk. Wij steunen daarom het apart zetten van CO 2 -rechten om de CO 2 -prijs meteen te doen stijgen en het juiste signaal te geven voor investeringen in technologieën met een lage CO 2 -uitstoot. Zolang ETS niet goed functioneert op Europees niveau zal dat een stempel blijven drukken op investeringen. Anderzijds zien we dat de crisis doorpakt in het nationale beleid van diverse overheden. En dat de Nederlandse politiek steeds nationaler gaat kijken naar het duurzame energiebeleid. Met uitzondering van wat EZ-minister Henk Kamp onlangs bepleitte. Hij spreekt zich uit vóór een Europees duurzaamheidsbeleid. Ik ben het met hem eens. Het is een van de weinige mogelijkheden om uit deze impasse te komen. Funest De energie-industrie investeert al jarenlang heel veel in Europa en in Nederland, zegt Bos. GDF SUEZ heeft de afgelopen jaren bijna 2 miljard geïnvesteerd in Nederland. Het heeft er alle schijn van dat dat ons niet in dank wordt afgenomen. Sterker nog, je ziet dat de overheid ingrijpt in de economische machtsverhoudingen tussen bedrijven. De markt bepaalt zelf welke centrales ingezet worden, waarbij de centrales met de laagste productiekosten het eerst draaien. De overheid grijpt op dit mechanisme in, bijvoorbeeld met de kolentaks. En zo zijn er wel meer overheidsmaatregelen die inbreuk maken op het investeringsklimaat. Dat kan niet in een land waar internationale bedrijven werkzaam zijn. Dat is funest voor toekomstige investeringsbeslissingen. Je hebt te maken met mondiaal opererende bedrijven die daardoor hun handen aftrekken van Nederland. Er zal een framework moeten worden neergezet, dat aantrekkelijk is voor grote bedrijven om in Nederland te blijven investeren, meent Bos. Ik vind het op dit moment heel moeilijk om nog een incentive te vinden die het rechtvaardigt om grootschalig in Nederland te investeren. Dat is een bittere, maar realistische constatering. In Nederland bestaat ons portfolio voor ruim 80 procent uit gas Brandstofmix GDF SUEZ heeft als productiebedrijf in Nederland geïnvesteerd in zowel kolenals gascentrales. Dat het bedrijf wordt verweten dat het nu grote sommen geld uitgeeft aan de bouw van een nieuwe kolencentrale op de Rotterdamse Maasvlakte wijst Bos van de hand. De kritiek dat wij louter zouden investeren in vervuilende kolen is volkomen uit de lucht gegrepen. In Nederland bestaat ons portfolio voor ruim 80 procent uit gas. Sterker nog: ik ben juist blij dat we hebben geïnvesteerd in kolencentrales. Het is een heel goede beslissing geweest waar ik volledig achter sta. - Zo n uitspraak zal u niet door iedereen in dank worden afgenomen. Kijk, het investeren in kolencentrales vraagt een lang besluitvormingsproces. In Nederland ontstond in 2006 en 2007, toen de bomen nog tot in de hemel groeiden, de noodzaak om te investeren in extra productiecapaciteit. De overheid drong daar bij de energiesector ook op aan. Wij zijn toen met de bouw van de Maxima centrale gestart, 880 megawatt gas. En we hebben het investeringsbesluit genomen voor de bouw van een kolencentrale op de Maasvlakte. Ook onze concurrenten hebben soortgelijke investeringsbesluiten genomen. Vervolgens zie je in 2008 een scherpe dip die de energievraag binnen Europa onderuit doet zakken. En er deden zich allerlei verschuivingen voor in de prijzen van grondstoffen. Waren we met andere woorden volledig afhankelijk geweest van gas of van kolen, dan was dat desastreus geweest. Als we die brandstofmix niet hadden gehad, dan waren de gevolgen niet te overzien. - U legitimeert daarmee dus eigenlijk de aanwezigheid van kolencentrales, terwijl we daar is vriend en vijand het over eens - de CO 2 -uitstoot juist moeten inperken. Wat ik wil aangeven, is dat je de invulling van de brandstofmix moet overlaten aan de marktpartijen. Om marktrisico s zo goed mogelijk te spreiden, zul je over de gehele breedte moeten investeren. Want wat zie je? Nu staan in Nederland, maar ook daarbuiten, gascentrales onder water door de hoge gasprijs in Europa in vergelijking tot de VS. Als je die nu in bedrijf stelt, draai je met verlies. Het resultaat is dan ook dat die centrales stil staan. Dit jaar draaien we qua productie minder dan de helft dan bijvoorbeeld in Als we, met andere woorden, die diversificatiestrategie van destijds niet hadden doorgevoerd, waren er nog veel hardere klappen gevallen. En ja, we zullen de CO 2 -uitstoot sterk moeten reduceren. Dat betekent dus ook dat we flink investeren in schonere kolencentrales, waarin een fors aandeel biomassa kan worden bijgestookt. Naast duurzame energie blijft elektriciteitsproductie uit fossiele brandstoffen de komende decennia noodzakelijk. Bij 16% duurzaam in 2020 heb je het nog altijd over 84% fossiel. Als er geen wind is en de zon schijnt niet, dan moet je over voldoende productie-capaciteit beschikken gas én kolen - die dat tekort opvangt. Europees vraagstuk Bos: Als je gascentrales wilt stimuleren, moet je kijken hoe je die in de toekomst kunt inpassen in de energievoorziening. Dan zul je moeten denken aan een capaciteitsvergoedingmodel. Die discussie wordt in alle landen om ons heen opgepakt, maar Nederland doet dat niet. Een capaciteitsvergoeding is een vergoeding die je krijgt voor het aanhouden van productiecapaciteit, zodat de voorzieningszekerheid niet in gevaar komt. Nu vult ieder land dat op zijn eigen wijze in. Nationale maatregelen verstoren het creëren van een Europese markt. - Nu heeft u het over kolen en gas, maar hoe zit het eigenlijk met duurzaam? Heeft GDF SUEZ het woord duurzaamheid wel voldoende tussen de oren? Verduurzaming is geen nationaal, maar Europees vraagstuk. De GDF SUEZ Groep investeert fors in Wij zijn vóór invoering van vergoedingensysteem voor capaciteit Ruud Bos is van mening dat er, gezien de snelle ontwikkeling van fluctuerende duurzame energie, in Europees verband een capaciteitsmarkt moet komen aanvullend op de volumemarkt. Als er in de landen om ons heen nieuwe stimulansen komen voor productiecapaciteit, dan kan Nederland niet achterblijven omdat er hier anders niet meer geïnvesteerd wordt, zegt hij. Onze voorkeur gaat uit naar een Europees geharmoniseerd en marktgebaseerd systeem. Dan ontstaat er geen concurrentie tussen landen over investeringen in (back-up) capaciteit en wordt het beste investeringssignaal afgegeven. De snelle afname van het aantal productie-uren van conventionele elektriciteitscentrales zal ertoe leiden dat deze centrales eerder dan gepland zullen moeten sluiten, zegt Bos. Ook brengt zij nieuwe investeringen in gevaar. Omdat deze conventionele centrales nodig zijn voor het elektriciteitsysteem, dient de overheid een nieuw verdienmodel te introduceren, stelt hij. Noodzakelijk Bos: Wij zijn van mening dat het huidige marktsysteem niet de juiste prijsprikkels geeft aan investeerders in flexibele centrales. Capaciteitsvergoedingen zijn daarom noodzakelijk om te zorgen voor voldoende elektriciteitsopwekking als back-up voor wind- en zonne-energie. En ze zijn nodig om de voorzieningszekerheid te kunnen blijven garanderen. Hij noemt een aantal voorwaarden waaraan zo n capaciteitsmarkt zou moeten voldoen. In de eerste plaats een redelijke vergoeding voor flexibele centrales die door marktwerking moet worden bepaald. Twee, marktverstorende maatregelen moeten worden teruggedraaid en nieuwe moeten worden voorkomen. Drie, duurzaam en conventioneel opgewekte elektriciteit hebben dezelfde rechten en plichten. Bos: Daarnaast zal de harmonisatie van diverse capaciteitsmarkten op Europees niveau moet worden gestimuleerd, om uiteindelijk tot één Europees elektriciteitssysteem te komen. En de capaciteitsvergoeding moet gelden voor alle eenheden - bestaand en nieuw - die bijdragen aan de leveringszekerheid. hernieuwbare energie. Nu is dat bijna 15% van de capaciteit en dat aandeel blijft groeien. Voor verduurzaming heb je een goed werkend ETS nodig. In de huidige situatie moeten onze gas- en kolencentrales in Nederland concurreren met gesubsidieerd, dus niet-marktconform duurzaam vermogen vanuit Duitsland. Er is dus sprake van oneerlijke concurrentie. Dat maakt de situatie buitengewoon lastig. Nationale maatregelen verstoren het creëren van een Europese markt - Met andere woorden: Het loont nu niet om te investeren in duurzame energie in Nederland? Je moet van te voren bepalen welke duurzame capaciteit je nodig hebt om 16% duurzame energie in 2020 te realiseren. Om daarin als bedrijf te investeren, zul je ook daadwerkelijk over de looptijd van die investeringen een redelijk rendement moeten kunnen halen. Pas als dat duidelijk wordt, krijg je de industrie volledig mee in die duurzame investeringen. Het is niet zo dat wij in Nederland nu niet kijken naar duurzame investeringen, maar het risicoprofiel is nu onvoldoende uitnodigend om daarin mee te gaan. - Er wordt nu gewerkt aan een nationaal energieakkoord waar ook de overheid nauw bij betrokken is. Dat nodigt bedrijven toch juist uit om zich duurzaam te profileren? Ik vind dat op zichzelf een prima initiatief. Maar ik zet er ook vraagtekens bij. Als je vindt dat de energiesector een grote rol speelt bij de verduurzaming, waarom geef je bedrijven dan niet de hoofdrol bij het totstandkomen van zo n nationaal energieakkoord? Het zou logischer zijn als de overheid eerst het nationale en internationale framework bepaalt en dan pas zegt: gaan jullie samen aan een akkoord werken. Je kunt je afvragen of we nu niet een beetje het paard achter de wagen spannen.

6 6 PROJECTEN proeftuin Proeftuin voor tal van vormen duurzame energieopwekking Belangrijke rol voor Acrres in groene toekomst Test met laagwaardige biomassa in hogedrukpan. DOOR MARTIN DE VRIES De agrarische sector speelt een belangrijke rol in de ontwikkeling van duurzame productie van biomassa voor voedsel, grondstoffen, energieopwekking en het hergebruiken van nutriënten. In Lelystad is een test- en onderzoeklocatie ontwikkeld waar in beschermde omgeving op praktijkschaal de verschillende innovaties en verbeteringen worden onderzocht. Er is een kringloop ontstaan. De proeftuin Application Centre for Renewable Resources (Acrres) is een initiatief van de Wageningen Universiteit en energiebedrijf Eneco. De ontwikkelingen op het gebied van energieproductie, waaronder groen gas, zijn voor Eneco de belangrijkste drijfveer om in Lelystad te innoveren. Het contact met de kennisinstituten is van groot belang. Hoe kunnen we het proces verbeteren?, legt Glenn Bijvoets van Eneco uit. Op deze proeflocatie is de schaal groot genoeg om een één op één vergelijking met de praktijk te maken. Palet aan technieken De testlocatie is naast een melkveebedrijf gebouwd. Hierdoor kan er een palet aan technieken worden getest. De biovergisting, het voorbewerken van biomassa en het opwaarderen van biogas tot groen gas met aardgaskwaliteit wordt op de locatie gedaan. Daarnaast is er een testlocatie voor windenergie, waar producenten hun windturbines kunnen testen. Een speciale zonneweide biedt mogelijkheden om verschillende soorten panelen en zonvolgsystemen te testen en demonstreren. Acrres is niet alleen een onderzoeklocatie van Eneco. De faciliteiten zijn tegen betaling ook beschikbaar voor particulieren en bedrijven. Keten sluiten Landbouw is de grootste producent van biomassa. Als we willen verduurzamen, dan moeten we er voor zorgen dat de keten wordt gesloten. Met de landbouw kunnen we die stap maken. Die sector worstelt ook met meststoffen, zoals kalium en fosfaat, die eindig zijn. Hier leggen we de basis voor een circulaire economie, legt projectontwikkelaar Fred van Rooyen van Eneco uit. Het energiebedrijf is er bij gebaat om het rendement van vergisting te verbeteren. Momenteel wordt er onder andere onderzoek gedaan naar mogelijkheden om meer gas uit laagwaardiger biomassa te produceren. De testinstallatie TurboTec II ontwikkeld door Sustec BV uit Wageningen is vergelijkbaar met een hogedrukpan waarin de temperatuur tussen de 120 en 150 graden wordt opgevoerd en de druk tot vijf of zes Bar kan worden verhoogd. Het proces zorgt er voor dat de celwanden van producten, die normaal gesproken matig tot slecht te vergisten zijn, worden opengebroken. Hierdoor kan de biomassa wel voor vergisting worden gebruikt. De opbrengsten van ingrediënten als maïsstro, gft en gras, die niet als veevoer geschikt zijn, kunnen zo worden verhoogd. Het rendement voor biogas van riet en maïsstro kan door het systeem worden verhoogd. Algenvijver Met de opening van een algenvijver wordt er nog een facet aan de duurzame kringloopcyclus toegevoegd. Algenproductie is milieuvriendelijk en draagt bij aan het verminderen van de broeikasgasuitstoot. Bij het deelproject gericht op algenteelt koppelen de onderzoekers van Acrres een algenvijver aan de co-vergister. De algen maken voor hun groei dankbaar gebruik van de restwarmte, digestaat en CO 2 uit de vergistingsinstallatie. Op het testveld staan twee vergisters met een inhoud van 500 kubieke meter. Die zijn ook gekoppeld aan een installatie voor bioraffinage. De biomassa wordt ontleed in bestanddelen met een hoogwaardige toepassing, zoals in feed en food. De bestanddelen die hiervoor niet geschikt zijn, kunnen voor de productie van bio-energie worden aangewend. Voor het fabricageproces wordt ook gebruikgemaakt van de restwarmte van de vergisting. Sprong maken Ondanks dat biovergisting in Nederland onder druk staat, heeft Van Rooyen vertrouwen in een goede toekomst voor de productie van biogas en groen gas. We moeten eerlijk zijn. Veel co-vergisters hebben te kampen met een te laag financieel rendement. Nederland zit nog middenin de zoektocht naar het juiste concept. Dat gaat met vallen en opstaan, maar dat hoort ook bij innovatie. De toekomst van duurzame energie ligt volgens Van Rooyen niet in een specifieke toepassing. Juist door een combinatie van wind, zon en biomassa kan er echt een sprong worden gemaakt. Van Rooyen stelt dat Acrres hierin een belangrijke rol kan spelen. Dit is de plek waar kan worden geëxperimenteerd met alle vormen van duurzame energie productie. Initiatieven van derden Ook initiatieven van andere bedrijven kunnen in Lelystad worden getest. Bijvoets: Jazeker. We zoeken zo breed mogelijk naar de verbetering van energieopwekking. Als een bedrijf met een initiatief komt dat een toevoegde kan hebben, dan staan we daar voor open. Een nieuwe technologie of ingrediënt voor een specifiek proces wordt op labniveau getest, waarna vervolgens wordt gekeken of die een plek kan krijgen in de unieke opstelling van Acrres. De onderzoekers staan er open voor. Acrres heeft ook de beschikking over een algenvijver. Welke innovaties geven uw bedrijf een boost? ENGINEER SUCCESS Op de HANNOVER MESSE profiteert u van 11 toonaangevende beurzen die u een compleet overzicht geven van de wereldmarkt. Ontdek de nieuwste en meest geavanceerde technologieën die waarde kunnen toevoegen in de gehele industriële keten. Verschaf u inzicht in de kernsectoren industriële automatisering en IT, energie- en milieutechnieken, aandrijftechniek, industriële toelevering, productietechnologieën en diensten, en onderzoek en ontwikkeling. Bezoek s werelds meest toonaangevende technologie-event. Meer informatie vindt u op hannovermesse.com New technologies New solutions New networks Zet in uw agenda: 8 12 April 2013 Hannover Consultancy B.V. Tel , NEW TECHNOLOGY FIRST 8 12 April 2013 Hannover Germany NL_NL_HM_B_DACH_256_190_0000.indd :31

7 7 BUITENLANDachtergrond Zweden topper qua minimale inzet fossiele brandstoffen Zweden staat in de statistieken van het IEA aan de top met het op twee na laagste aandeel van fossiele energie in het totale energieverbruik. Dat aandeel is iets meer dan 30%. Alleen Noorwegen en Zwitserland blijven Zweden op dat punt net even voor. Nederland staat aan de andere kant van de schaal met 90% fossiele stroomproductie. Alleen Luxemburg, Ierland en Australië verstoken verhoudingsgewijs nog meer fossiele brandstoffen. Per kilowattuur is de CO 2 -emissie in Zweden 40 gram. Ook hier scoren alleen Zwitserland en Noorwegen een tandje beter. Nederland zit in de middennmoot met 390 gram. Sinds 1990 tot en met 2010 zijn in Zweden de broeikasgasemissies gemiddeld met 0,5% per jaar geslonken. De CO 2 -uitstoot door verbranding van brandstoffen was in 2010 krap 10% lager dan twintig jaar eerder. Voor 2020 hanteren de Zweden de doelstelling om de CO 2 -uitstoot opzichte van 1990 met 40% procent terug te brengen. Dat komt neer op een vermindering met 20 miljoen ton CO 2 -equivalenten. Het aandeel van duurzame energie in het verbruik moet dan zijn opgekrikt naar 50%. Voor de transportsector is de doelstelling afzonderlijk bekeken 10%. De energie-efficiency moet ten opzichte van 2008 met 20% worden verbeterd. Fossiele brandstoffen voor verwarmingsdoeleinden spelen dan helemaal geen rol meer, zo is de bedoeling. Hoge rapportcijfers van IEA voor Zweedse energiebeleidsmakers DOOR WIM VERSEPUT, KOPENHAGEN Zweden krijgt voor zijn transitieverrichtingen lovende woorden mee van het Internationaal Energie Agentschap (IEA). In zijn nieuwe landenrapport opvolger van het rapport van vijf jaar geleden stelt de onder leiding van de Nederlandse oud-minister Maria van der Hoeven staande internationale instantie vast dat er vooruitgang is geboekt. De Zweedse energieproductie is doelmatiger geworden en het energieverbruik duurzamer. Onder meer behoort oliestook als bron van verwarming in de huisvesting tot het verleden. Bij de uitbouw van hernieuwbare productiefaciliteiten heeft Zweden de afgelopen jaren forse stappen genomen. Een goed middel daarbij blijkt het stroomcertificatensysteem. Op basis daarvan kunnen de producenten documenteren dat ze aan hun duurzaamheidsverplichtingen voldoen. Dat houdt de kosten van de transitie voor de consument zo beperkt mogelijk. Buurland Noorwegen heeft zich in een later stadium bij het certificatensysteem aangesloten en ook andere landen kunnen er een voorbeeld aan nemen, meent het agentschap. Het IEA vindt het wel jammer dat het systeem alleen voorziet in realisering van de ambities tot Het agentschap wil ook graag weten welke ambities door dit systeem daarna kunnen worden bereikt, dan wel moeten worden bereikt. In prijzende termen laat het IEA zich verder uit over Zwedens leidende rol bij onderzoek en ontwikkeling, met name als het gaat over intelligente netten en biobrandstoffen van de tweede generatie. Nul emissie De klimaatambities van Zweden liegen er volgens het agentschap ook niet om. Voor 2050 mikt het op nul CO 2 -emissie en in 2030 dient de transportsector alvast helemaal overgeschakeld te zijn op hernieuwbare brandstoffen. Dat het land nu al een bijna geheel CO 2 -emissieloze stroomproductie heeft is daarbij mooi meegenomen. Dat is dankzij de grote beschikbaarheid van waterkracht en de kerncentrales. De sectoren die niet worden gedekt door de Europese CO 2 - markt worden bovendien met behulp van fiscaal beleid de juiste kant op gestuurd, aldus het agentschap. Op staande voet Desondanks zijn er uitdagingen. Het IEA meent dat de energiedoelmatigheid nog stukken beter moet, voordat Zweden afscheid kan nemen van de fossiele brandstoffen. Dat geldt voor de industrie, het vervoer en de gebouwde omgeving. Schone technologie clean tech is daarbij onmisbaar, vooral in de industrie, temeer daar het land vanouds een bedrijfsleven heeft dat veel energie nodig heeft, zoals de hout- en papierindustrie. Het doel fossielvrij transport kan ook niet worden gehaald, als er bij wijze van spreken niet op staande voet meer concrete initiatieven worden ontwikkeld. Ook waarschuwt het IEA dat verdere reductie van de CO 2 -emissie wel meer zal gaan kosten dan tot dusver, ongeacht of de kernreactoren te zijner tijd worden vervangen of niet. Onrust Energiebrancheorganisatie Svensk Energi meent dat het IEA-rapport de vele lovende woorden ten spijt, ook een gevoel van onrust teweeg brengt. Stafchef Bosse Andersen: Waterkracht ligt onder vuur in de milieudiscussie en het rendement wordt bedreigd doordat de heffingen constant worden verhoogd. Bij kernenergie toch wel 45% van de binnenlandse elektriciteitsproductie moet een oplossing worden gevonden voor de vraag wat er in de plaats moet komen voor de huidige reactoren als ze eenmaal uitgediend zijn. Die vraag geldt ongeacht of de reactoren worden vervangen door nieuwe, of door een massieve inzet op nieuwe techniek of een combinatie van die twee. Duitsland gedwongen meer tijd te nemen voor Energiewende DOOR JAN VAN HOOF, FRANKFURT Zonder meer transportleidingen is er geen Energiewende mogelijk, zei de Duitse bondskanselier Angela Merkel al enige jaren geleden. En voldoende hoogspanningsinfrastructuur is waar ons buurland op dit moment nog steeds problemen mee heeft. Daardoor verloopt de verandering van de energiekoers duurzame energie ter vervanging van kernenergie en overige met fossiele brandstoffen opgewekte elektriciteit - Duitsland langzamer dan gehoopt. De Duitsers maken de omslag naar een duurzame energievoorziening. Aan hernieuwbare opwekcapaciteit is op dit moment al geen gebrek. Terwijl nog slechts de helft van de atoomcentrales is stilgelegd, wordt een kwart van de Duitse stroombehoefte nu al door wind en zon gedekt. Maar een steeds groter deel van die groene stroom kan het net niet op, omdat het aan nieuwe elektriciteitskabels ontbreekt en de bestaande overbelast zijn. Er moet kilometer aan nieuwe stroomverbindingen worden aangelegd en kilometer kabel worden versterkt. Deze uitbreiding van infrastructuur was overigens ook al noodzakelijk voor Duitsland de energiekoers drastisch wijzigde. Vooral door verzet en gerechtelijke procedures van actiegroepen werden deze uitbreidingen jarenlang tegen gehouden. De hoeveelheid groene stroom waarvoor in de netwerken geen plaats meer is, is daardoor vorig jaar al verdrievoudigd. Waanzin De Duitse stroomvoorziening met onzekere wind- en zonproductie is hierdoor aanzienlijk duurder geworden. Want ook als de producenten er geen weg mee weten, moet er toch voor betaald worden en ze krijgen per kwh ruim drie keer de marktprijs. Uiteindelijk komen die kosten bij alle stroomgebruikers terecht, via een extra bijdrage voor het netgebruik. Behalve voor uitbreiding van duurzame energie betalen de energieconsumenten ook mee voor verliezen door vertragingen bij netaansluitingen van windparken. Dit jaar moeten de Duitsers daarvoor in plaats van 3,5 cent per kilowattuur nu al 5,3 eurocent betalen. Voor een gemiddeld huishouden is dat jaarlijks 185 in plaats van 125 euro. Waanzin, vindt Stephan Kohler, directeur van het Duitse Energieagentschap DENA, dat voor de helft in handen van de Staat is. De subsidiëring van elke nieuwe zonne- of windinstallatie die we niet zinvol kunnen integreren in de netten, heeft een negatief effect en moet zo snel mogelijk gestopt worden, zei hij in het Duitse weekblad Der Spiegel. Huiswerk Inmiddels is ook de regering tot de conclusie gekomen dat de problemen van de Energiewende uit de hand zijn gelopen. Daarom heeft vooral de nieuwe milieuminister Peter Altmaier de zaken krachtiger ter hand genomen. Volgens hem mag stroom geen luxeproduct worden en wil hij dat de groene stroomsubsidies omlaag gaan. Daarvoor wil Altmaier eventueel ook grenzen stellen aan de productiehoeveelheden van windenergie en biomassa, zo lang het ontbreekt aan transportmogelijkheden. In een interview met het weekblad Der Spiegel ging de bewindsman zelfs zover te constateren dat degenen die verantwoordelijk zijn voor de huidige problemen hun huiswerk de laatste twee jaar niet gemaakt hebben. Daarvoor verwees hij ook naar de politiek. Er was geen overeenstemming over de doelstellingen en het tempo van de Energiewende, geen coördinatie tussen de productie van stroom en de uitbreiding van de netten en geen samenwerking tussen de deelstaten. Banenmotor Op de valreep van 2013 is er eindelijk een nieuwe wettelijke regeling gepresenteerd die als een reddingsboei voor de Energiewende wordt gezien. Onder andere Polen houdt ongevraagde Duitse windstroom tegen Net als Nederland hebben ook Polen en Tsjechië last van windstroom uit Duitsland waar ze niet om gevraagd hebben, maar waar Duitsland geen weg mee weet. De Polen vrezen hierdoor voor destabilisering van hun stroomnetten en daarmee de voorzieningszekerheid, Tevergeefs heeft Polen in Duitsland om maatregelen gevraagd. Nu heeft de Poolse netbeheerder PSE met steun van de regering een verdrag met de Oost-Duitse netbeheerder 50hertz afgesloten, dat voorziet in de bouw van een technische installatie om de niet-gevraagde Duitse windstroom af te kunnen weren. Hetzelfde wordt voor Tsjechië nagestreefd. De Duitse regering zegt daarmee akkoord en gelukkig te zijn. De noodzakelijke transformatoren die daarvoor noodzakelijk zijn, kosten volgens 50hertz overigens 80 miljoen euro. Een woordvoerder gaat ervan uit dat de stroomverbruikers in Duitsland ook daarvoor weer een deel moeten betalen. worden voorlopig twintig stroomsnelwegen minder dan de eerder geplande 74 van Noord- naar Zuid-Duitsland aangelegd. De gerechtelijke procedures tegen aanleg van elektriciteitsverbindingen zijn aan banden gelegd. Nog gewerkt wordt aan verbetering van de samenwerking tussen de nationale regering en de deelstaten. Sommige deelstaten zien de Energiewende als een economische factor en banenmotor voor zichzelf. Voordeel kan echter zijn dat meer decentrale stroomproductie ertoe leidt dat minder transportleidingen nodig zijn. Volgens bondskanselier Merkel moeten de regionale uitbreidingen niettemin beter op elkaar worden afgestemd om overcapaciteit te vermijden.

8 8 OPINIE energie Column Energienationalisme à la Americana Energienationalisme komt in alle soorten en maten voor. Energienationalisme is de laatste jaren meer geassocieerd met landen als Rusland en China en daarvoor vooral met de OPEC-landen die de toegang tot reserves of markten voorbehielden aan de eigen nationale bedrijven. Door Coby van der Linde, hoofd van het Clingendael International Energy Programme en hoogleraar Geopolitiek en Energiemanagement aan de Rijksuniversiteit Groningen. Momenteel wordt veel gesproken en geschreven over de nakende Amerikaanse versie. Voor gasexport moet toestemming worden gevraagd, tenzij het gaat om exporten naar landen waarmee de VS een vrijhandelsverdrag heeft. De integratie van de Noord-Amerikaanse gasmarkt is hierop gebaseerd. Echter, ook de export van olie is beperkt. Sinds 1975 mag er namelijk geen in de VS geproduceerde ruwe olie worden geëxporteerd; een maatregel die in de naweeën van de eerste oliecrisis enige strategische logica had. De structurele importafhankelijkheid van de VS heeft de Column Twee jaar na Fukushima FRANK VAN DEN HEUVEL Is kernenergie helemaal dood? Twee jaar na de ramp in Fukushima is het erg stil rondom kernenergie. Hebben we deze energiebron, die nog immer fors bijdraagt aan de wereldwijde elektriciteitsvoorziening, niet meer nodig? Kunnen de duurzame oplossingen de vraag al overnemen? Is schaliegas de vervanger en de redder van het gat dat kernenergie achterlaat? Eén zekerheid is er wel en dat is dat ook de komende decennia meer energie nodig zal zijn dan ooit. In de westerse wereld, maar meer nog in de ontluikende economieën. Hieronder enkele aspecten in relatie tot kernenergie: energiemix, voorzieningszekerheid, betaalbaarheid, financierbaarheid, sociologie, technologie, politiek en geopolitiek. Allereerst de energiemix. Nu steeds meer kerncentrales (versneld) uitgefaseerd worden en de basislastrol wordt overgenomen door steenkool- en bruinkoolcentrales, brengt dat de komende jaren de energiemix uit balans. Een balans maatregel in de vergetelheid doen raken en is nooit afgeschaft. Olieproducten kunnen wel internationaal worden verhandeld, zodat vraag en aanbod van bepaalde producten in de VS op de internationale markt konden worden afgestemd. Met de toegenomen olieproductie en de plannen voor een oliepijpleiding uit Canada wordt ook die maatregel weer actueel. Met de spectaculaire stijging van de productie van de olie- en gasschalies zijn de lang vergeten exportbeperkingen ineens in de schijnwerpers komen te staan. Concurrentievoordeel Er is een levendige politieke en economische discussie gaande over het geven van toestemming om aardgas te exporteren. Het aanbod van olie en aardgas is enorm toegenomen door de technische revolutie van het ontginnen van schalielagen, zozeer dat de prijs van aardgas erg laag is geworden en ook de Amerikaanse prijs van ruwe olie door allerlei bijkomende logistieke problemen ontkoppeld is geraakt van de wereldolieprijs. In de huidige moeizame economische periode geniet de Amerikaanse economie wel van relatief lage energieprijzen. De raffinagesector in de VS maakt momenteel een ware hausse door. Meer en meer energie-intensieve (nucleair, fossiel, duurzaam) die dus verstoord wordt, ook met het risico van een groeiende CO 2 -uitstoot. Wanneer steenkool en bruinkool meer ingezet worden, gecombineerd met lage CO 2 - prijzen en gedumpte kolen uit schaliegasparadijs de VS, dan is deze uitstoot evident groeiende. Zeker op een moment dat er in Europa een economische crisis is, waardoor energieprijzen relatief laag zijn, hetgeen tot gevolg heeft dat duurzame energie relatief prijzig is. Ook particulieren zijn door de crisis minder gauw bereid (meer) te betalen voor duurzaam. En dan is het de vraag of het nu al volledig schrappen van kernenergie uit de energiemix verantwoord is. In gevaar Ook de voorzieningszekerheid kan in gevaar komen als dadelijk de economie weer aantrekt. Kunnen we dan voorzien in de behoefte, ook als de kerncentrales voor een groot deel uitgeschakeld zijn? Juist uit oogpunt van betaalbaarheid op de middellange en lange termijn kan uitschakeling van kernenergie industrieën besluiten hun productie naar de VS te verplaatsen om hun voordeel te doen met de lagere gasprijzen. Aan succes ten onder? De gasproducenten zijn minder blij met de lage prijzen en hebben hun blik laten vallen op de Europese en Aziatische markten. Graag zouden ze een graantje meepikken van de hogere LNG-prijzen op deze markten. Immers, exporten zouden het overaanbod in de VS verminderen en ze kunnen tegelijkertijd een hogere prijs in het buitenland realiseren. De kosten van liquifactie en vervoer beperken de prijsverschillen tussen het Amerikaanse gas en die in Europa, maar de Aziatische markten blijven door het grotere prijsverschil zeer aantrekkelijk. Momenteel wordt door de lage gasprijs nauwelijks nog naar gasschalies geboord en wordt in Noord Dakota het gas afgefakkeld. De gasprijs is te laag om investeringen in infrastructuur te ontlokken en het gas naar de markt te vervoeren. De verdiensten komen vooral uit de opbrengsten van ruwe olie- en gascondensaten. De bedrijven vragen en krijgen toestemming voor het affakkelen van het gas in Noord Dakota, maar dit roept terecht weerstanden op van milieuorganisaties. De kans is groot dat de toestemming onwenselijk zijn. Hoe zit het met de financierbaarheid van kernenergie op dit moment? Dat is een lastige. Financiers zijn terughoudend op alle fronten. Zeker waar het langjarige assets betreft en overheden evenmin grootschalige projecten willen steunen middels garantstellingen. Dit is op dit moment de grootste hobbel voor kernenergie. Heel rustig Vervolgens de menselijke kant, sociologisch. Hoe reageren mensen op de ontwikkelingen rondom kernenergie? Eigenlijk heel rustig. Twee jaar na Fukushima zijn mensen die in de nabijheid van kerncentrales wonen niet meer of minder ongerust dan voorheen. Sterker, de stresstesten hebben aangetoond dat de bestaande kerncentrales prima in elkaar steken en veilig zijn. De additionele maatregelen maken de centrales nog veiliger. En dan kom ik bij de technologie. Hoe macaber ook: ongelukken veroorzaken vaak een technology push. Areva en andere centralebouwers zullen nog veiliger bouwen en leren van Japan. IJzeren driehoek Tenslotte de politiek, nationaal en internationaal. Dat is misschien wel het interessantste aspect. Waarom kon het mis gaan in Japan, was twee jaar geleden de vraag. Juist in het gedisciplineerde Japan. Inderdaad juist daar. In Japan was een ijzeren driehoek tussen industrie, bureaucratie en politiek. Het grondstofarme en industrierijke Japan kon niet anders dan op grote schaal kernenergie exploiteren. Geen keuze, maar een beleidsgegeven. Dat, in combinatie met genoemde discipline, is dan een zeer rigide keuze. En als deze driehoek geen tegenkrachten heeft of oproept, is kernenergie dus nooit een discussiepunt. De veiligheid en veiligheidscultuur werden niet uitgedaagd. Dat is ook het grote verschil met landen als Nederland en Duitsland, waar de countervailing power permanent was en de om het gas af te fakkelen door politieke druk toch weer wordt ingetrokken en de producenten voor het blok worden gezet om toch het gas op te vangen en aan te sluiten op de al overvoerde gasmarkt. Omkatten De gasproducenten zien de oplossing in het ombouwen van gasificatie terminals in liquifactiefabrieken om het gas te exporten in de vorm van LNG, zodat de binnenlandse prijzen in de VS weer iets kunnen stijgen en investeringen in infrastructuur mogelijk te maken. Er zijn al heel wat aanvragen voor een gasexportlicentie ingediend, maar nog weinig goedgekeurd. Wel is het mogelijk om te exporteren naar landen met een vrijhandelsverdrag met de VS. Zonder fabriek om gas vloeibaar te maken rest eigenlijk alleen de markt in Canada en Mexico, maar dat biedt weinig soelaas. Canada heeft zelf een groot afzetprobleem gekregen in de geïntegreerde voorstanders uitdaagde en scherp hield. En dat brengt me bij het laatste, meer geopolitieke aspect. Er worden wereldwijd nog steeds kerncentrales gebouwd. In China, Pakistan, India en nog meer landen waar democratie, demonstratierecht en genoemde tegenkrachten afwezig zijn of onderdrukt worden. En niks is zo slecht voor de veiligheid van kerncentrales als gebrek aan tegenkrachten. Omgekeerd: het bouwen van kerncentrales in landen waar de tegenkrachten evident aanwezig zijn, bevordert de veiligheid van kerncentrales. Grootste hobbel De grootste hobbel voor nieuwe kernenergiecapaciteit is dus uiteindelijk de financierbaarheid. Dat neemt echter niet weg dat we moeten blijven nadenken over kernenergie. Zoals we over iedere technologie en iedere energiebron altijd blijven nadenken. En dan speelt bij kernenergie altijd misschien iets mystieks, de ongrijpbaarheid, de onzekerheid. Ondanks alles bepleit ik dat de nucleaire waakvlam blijft branden. Niet eens om per se nieuwe kerncentrales te bouwen, maar ook dit onderwerp vooruit te brengen. Net zoals we ook na aardbevingen in Groningen blijven nadenken over verantwoorde aardgaswinning. En dat we na het in brand vliegen van zonnepanelen blijven nadenken over veiligere en betere zonnepanelen. Frank van den Heuvel is directeur Public Affairs bij TNO Noord-Amerikaanse gasmarkt, nu de traditionele afzetmarkt in de VS opdroogt. Canada onderzoekt nu zelf de mogelijkheden om nieuwe markten aan te boren. Gedoseerde marktintegratie De exportaanvragen zijn echter geen uitgemaakte zaak. De energie-intensieve industrieën, consumenten en milieuorganisaties verzetten zich om verschillende redenen tegen de voorgenomen exporten. Er bestaat een kans dat de exportlicenties met de nodige terughoudendheid worden verstrekt, zodat de Amerikaanse gasprijs wel iets kan stijgen maar het concurrentievoordeel met de rest van de wereld wel in stand kan blijven. Gedoseerde marktintegratie zou je het kunnen noemen of gewoon energienationalisme, hoewel we die term politiek altijd liever voorbehouden aan landen die niet in het westerse pulletje vallen. Colofon Energie Actueel is een uitgave van de Vereniging Energie-Nederland. Energie Actueel biedt achtergronden en opinies uit de wereld van energie en klimaat. De krant verschijnt 10 keer per jaar. Daarnaast is Energie Actueel digitaal beschikbaar, met binnen- en buitenlands nieuws en een scala aan columnisten: energieactueel.nl Redactieadres Energie-Nederland, Lange Houtstraat CW Den Haag T: E: Hoofdredactie Anne Sypkens Smit Bladmanagement & eindredactie PACT Public Affairs, Den Haag Redactie Noud Köper, Sjoerd Marbus, Sander Schilders Medewerkers Alexander Haje, Peter Westhof Columnisten Pieter Boot, Aad Correljé, Frank van den Heuvel, Coby van der Linde, Han Slootweg, Ad van Wijk Correspondenten Elro van den Burg (Polen), Jan van Etten (Frankrijk), Jan van Hoof (Duitsland), Frank Kools (Noord-Amerika), Jan Schils (Europese Unie, België), Arjan Schippers (Groot-Brittannië), Wim Verseput (Scandinavië), Marcel Vink (China) Vormgeving & opmaak Aandagt reclame & marketing, Almelo Druk & distributie Senefelder Misset Grafisch Bedrijf, Doetinchem Abonnementen Energie Actueel wordt kosteloos toegezonden aan personen in dienst van bedrijven die lid zijn van Energie-Nederland, in dienst van de rijksoverheid of een hoger onderwijsinstelling. Zij en overige geïnteresseerden kunnen zich abonneren via de website energieactueel.nl. Daar kunnen ook abonnementen worden opgezegd. Een betaald jaarabonnement kost 75,-. Abonnementsgelden worden namens de uitgever geïnd door Abonnementenland, Heemskerk. Adreswijzigingen Opzeggingen - Per post: Energie-Nederland / Energie Actueel Antwoordnummer 24603, 2490 WB Den Haag - Of per Advertentie-exploitatie Recent André van Beveren, Postbus JE Amsterdam T: F: E: Overname van artikelen uitsluitend toegestaan na toestemming van de hoofdredactie.

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 29 048 Voorstel van wet van de leden Ten Hoopen en Samsom tot het stellen van regels omtrent de levering van warmte aan verbruikers (Warmtewet)

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Energiemarkt moet op de schop

Energiemarkt moet op de schop jeroen de haas Energiemarkt moet op de schop De liberalisering van de Europese energiemarkt heeft niet goed uitgewerkt voor Nederland, zegt Jeroen de Haas, bestuursvoorzitter van Eneco. Zitten we straks

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen?

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? Energieakkoord voor duurzame groei Juli 2014 WERK IN UITVOERING Ed Nijpels Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? 1 Waarom een Energieakkoord? Perspectief Consistentie Ambitie Realiteit Groei

Nadere informatie

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector Groeiplan voor warmte een initiatief van provincies, gemeenten en sector 27 november 2015 De Provincies Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Holland, en Limburg, Metropoolregio Rotterdam Den Haag, de Gemeenten

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Bevindingen van de marktconsultatie Team Long term Grid Planning Arnhem, 11 september 2013 Inhoudsopgave Vraagontwikkeling Ontwikkelingen grootschalige productievermogen

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Onderzoek Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012 Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Datum: 9 september 2013 Vragen of reacties kunt u sturen

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand?

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte 3 Hoe komt de prijs tot stand? De energierekening is voor vrijwel iedereen een belangrijk onderdeel van de maandelijkse

Nadere informatie

Essent en duurzame energieproductie in Nederland

Essent en duurzame energieproductie in Nederland Essent en duurzame energieproductie in Nederland Een manifest Essents inspanningen voor duurzame energie Essent is een leidend bedrijf bij de inspanningen voor duurzame energie, vooral op het gebied van

Nadere informatie

Windturbines: Dweilen met de kraan open op kosten van de burger!

Windturbines: Dweilen met de kraan open op kosten van de burger! Windturbines: Dweilen met de kraan open op kosten van de burger! Windturbines en economie Burgers en bedrijven dragen jaarlijks via belas/ngen en heffingen 7,5 miljard bij aan fossiele- en 1,4 miljard

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia

Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia Persbericht Vereniging Energie-Nederland Den Haag, 3 oktober 2011 Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Windenergie in Wijk bij Duurstede

Windenergie in Wijk bij Duurstede Windenergie in Wijk bij Duurstede J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Bruto opbrengst windenergie in Nederland en Wijk bij Duurstede Netto opbrengst Geluid windturbines

Nadere informatie

E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING

E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING MAARTEN VAN DER KLOOT MEIJBURG Er komt onherroepelijk een aardverschuiving in het energielandschap nu alternatieve energie steeds belangrijker wordt. Het

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

2 Is het waar dat de effectieve capaciteit van wind door inpassingseffecten niet 23% maar minder dan 8% is?

2 Is het waar dat de effectieve capaciteit van wind door inpassingseffecten niet 23% maar minder dan 8% is? > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014 Energiecafé BECO 16 Oktober 2014 Programma Welkom Introductie Presentatie Voorzitter BECO Peer Verkuijlen Waarom BECO? Gemeente Bernheze wethouder Wijdeven Energiemarkt in beweging DE Unie Rense van Dijk

Nadere informatie

Betaalbaarheid van energie

Betaalbaarheid van energie Ministerie van Economische Zaken De Minister van Economische Zaken H.G.J. Kamp Postbus 20401 2500 EK DEN HAAG Woerden : onze ref. : /HG-tr doorkiesnr. : 0348 48 43 66 e-mail : hg@vemw.nl onderwerp : Onderzoek

Nadere informatie

Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050

Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050 Woerden, 29 mei 2015 Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050 Visie VEMW VEMW behartigt de belangen van de zakelijke energie- en watergebruikers in Nederland. Nederland kent al decennia een

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Loyens en Loeff seminar

Loyens en Loeff seminar Loyens en Loeff seminar Stientje van Veldhoven D66 woordvoerder energie en klimaat De politiek van salderen Een sterk merk? Bekijk decentrale opwekking / salderen vanuit een politieke bril: Decentraal

Nadere informatie

Blijft elektriciteit goedkoop voor WP-en? Stijn Schlatmann 30 januari 2014

Blijft elektriciteit goedkoop voor WP-en? Stijn Schlatmann 30 januari 2014 Blijft elektriciteit goedkoop voor WP-en? Stijn Schlatmann 30 januari 2014 www.energymatters.nl Aanleiding Grote interesse in WP-en: Gasprijs is duur; dus ketels duur WKK is momenteel marginaal (met netlevering)

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Gemeente Maasdriel commissie Ruimte 9 januari 2013 Teun Biemond Jan Woertman 1 Inhoud 1. Voorstellen 2.Herstructurering en Duurzaamheid 3.Duurzame

Nadere informatie

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT De overheid wil duurzame energie stimu leren en innovatie van duurzame energietechnieken bevor deren: meer duurzame energie in de toekomst. Doel is 16% duur

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Energie, Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594

Nadere informatie

Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013

Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013 Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013 Welkom allemaal! Om te beginnen fantastisch dat we met zo n grote groep en uit diverse geledingen hier bij elkaar zijn

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei. 6 september 2013

Energieakkoord voor duurzame groei. 6 september 2013 Energieakkoord voor duurzame groei 6 september 2013 Programma perspresentatie Korte toelichting Energieakkoord voor duurzame groei Wiebe Draijer Korte toelichting doorrekeningen ECN/PBL/EIB Maarten Hajer

Nadere informatie

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl) Economie 1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 17 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Dames en heren, [Intro] Europa begint in Groningen. Zéker als het

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal t.a.v. Vaste commissie voor EL&I Postbus 20018 2500 EA Den Haag. Geachte Tweede Kamerleden,

Tweede Kamer der Staten-Generaal t.a.v. Vaste commissie voor EL&I Postbus 20018 2500 EA Den Haag. Geachte Tweede Kamerleden, Tweede Kamer der Staten-Generaal t.a.v. Vaste commissie voor EL&I Postbus 20018 2500 EA Den Haag Datum 0 Contactpersoon Doorkiesnummer Mailadres 1/5 Geachte Tweede Kamerleden, U heeft op 5 december de

Nadere informatie

Voorzitter, daar waar het kan schrik niet

Voorzitter, daar waar het kan schrik niet Aan Provinciale Staten Noord-Holland Commissie RWW t.a.v de commissieleden en betrokkenen voor het inloophalfuur van 30 november 30 november 2015, Dorpsraden H.meer Zuid, Inspreker Hr. R. Hoogendoorn,

Nadere informatie

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020. Brief van de minister van Economische Zaken

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020. Brief van de minister van Economische Zaken 30196 Duurzame ontwikkeling en beleid 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020 Nr. 380 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

snelwegen voor de wind

snelwegen voor de wind snelwegen voor de wind Snelwegen voor de wind GroenLinks stelt voor om grond langs snelwegen beschikbaar te stellen voor de bouw van windmolens. Er is in Nederland meer dan 2300 kilometer snelweg. Langs

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben.

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben. gemeente Eindhoven Inboeknummer 15bst00959 Beslisdatum B&W 14 juli 2015 Dossiernummer 15.29.103 (2.3.1) Raadsvragen Van het raadslid dhr. R. Thijs (GroenLinks) over klimaatambities Eindhoven na gerechtelijke

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

Lancering NVDE Question & Answers

Lancering NVDE Question & Answers Lancering NVDE Question & Answers Q: Waarom is NVDE opgericht? A: Met de oprichting van de NVDE is er nu een brede brancheorganisatie die de slagkracht van de sector zal vergroten. Negen verschillende

Nadere informatie

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Trends:: Stijgende prijzen? foto: epa Duitse zon drukt dagprijs Nederlandse stroom 31-01-2012

Nadere informatie

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Mogelijkheden voor energie coöperaties Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Inhoud Samen sterker Belang van gezamenlijke projecten Variant 1: alles achter de meter Variant 2: korting

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I Opgave 1 Hoge druk op de arbeidsmarkt Gedurende een aantal jaren groeide de economie in Nederland snel waardoor de druk op de arbeidsmarkt steeds groter werd. Het toenemende personeelstekort deed de vrees

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Eljo Vos-Brandjes HVC. Stage raadsleden Dordrecht

Eljo Vos-Brandjes HVC. Stage raadsleden Dordrecht Eljo Vos-Brandjes HVC Stage raadsleden Dordrecht Historie HVC Opgericht (1991) voor verwerken huishoudelijk en bedrijfsafval uit regio Na loslaten beleidsuitgangspunt regionale/provinciale zelfvoorziening

Nadere informatie

Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op?

Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op? Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op? Door: Ronald Franken en Maarten Corpeleijn (r.franken@atrive.nl / m.corpeleijn@atrive.nl) 3 september 2013 Ten geleide Met het nieuwe energie-akkoord

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Nederlandse Energie Maatschappij B.V.

Nederlandse Energie Maatschappij B.V. Factsheet: Nederlandse Energie Maatschappij B.V. Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel De heer H. Swinkels en de heer P. Schoen Leverancier elektriciteit Nederland - Omzet 0,4

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding 1 Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Versie: 25 april 2013 Opgesteld door: Windgroep Goeree-Overflakkee, gemeente Goeree-Overflakkee en provincie Zuid-Holland Aanleiding Waarom zijn

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14 Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. 18 De stroom valt uit. Eén dag windstilte plus een flink wolkendek en de stroomtoevoer stokt. Ineens zitten we zonder licht, computers,

Nadere informatie

Visie op de Warmtewet

Visie op de Warmtewet Visie op de Warmtewet De impact op Warmtebedrijven Creating Business Excellence. Together. Copyright Zest Utilities BV Aanleiding en doel Aanleiding In 2004 is de kleinverbruikersmarkt voor elektriciteit

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Tegenwind Alblasserdam. De onjuiste voorstelling van beleidsmakers

Tegenwind Alblasserdam. De onjuiste voorstelling van beleidsmakers Tegenwind Alblasserdam De onjuiste voorstelling van beleidsmakers Stelling 1) De aan de gemeenteraad gepresenteerde Lokatiestudie is niet correct. De studie geeft een volledig vertekend beeld van de werkelijkheid.

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Windenergie in Steenbergen

Windenergie in Steenbergen Windenergie in Steenbergen J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Conclusies Windenergie is geen noemenswaardig alternatief voor fossiele energie en levert geen noemenswaardige

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

BUDGETENERGIE MEEST VOORDELIGE AANBIEDER

BUDGETENERGIE MEEST VOORDELIGE AANBIEDER NATIONAAL BESPAARONDERZOEK ENERGIE NOVEMBER 2013 BespaarWijzer.nl Conclusies Nederlandse huishoudens kunnen gemiddeld 283 per jaar besparen op de energiekosten Veel consumenten hebben nog een traditionele

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 542 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Ons kenmerk G610/07.0006665. Datum uw brief 13-2-07

Ons kenmerk G610/07.0006665. Datum uw brief 13-2-07 Aan de SP-fractie Nijmegen t.a.v. de heer J.J.M. van Rens Postbus 9105 6500 HG Nijmegen Korte Nieuwstraat 6 6511 PP Nijmegen Telefoon (024) 329 91 11 Telefax (024) 360 67 49 E-mail gemeente@nijmegen.nl

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Hét groene energieplan voor Nederland

Hét groene energieplan voor Nederland Hét groene energieplan voor Nederland Doelen Green4sure Ontwikkeling pakket instrumenten en strategie voor reductie van 50% broeikasgassen in 2030. Verbeteren energievoorzieningzekerheid Tonen baten en

Nadere informatie