ECCE De Gids. Een tool voor creatieve en innovatieve ondernemers in de economische waardeketen. frye concepts

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ECCE De Gids. Een tool voor creatieve en innovatieve ondernemers in de economische waardeketen. frye concepts"

Transcriptie

1 ECCE De Gids Een tool voor creatieve en innovatieve ondernemers in de economische waardeketen frye concepts

2

3 ECCE De Gids Voorwoord Met dank aan mevrouw mr F. van de Vorst, beleidsmedewerker Economie en Arbeidszaken, adviseur Creatieve Industrie van de gemeente Eindhoven en Brainport Development te Eindhoven, welke Frye Concepts opdracht hebben gegeven om onderzoek te verrichten naar de mogelijkheden van een omgeving waarin de creatieve industrie kan groeien in haar ondernemerschap en die toegevoegde waarde kan genereren door de behoefte van de gebruikers in acht te nemen. De verbinding tussen de creatieve industrie, met het reguliere bedrijfsleven en de industrie is in dit ondersoek het uitgangspunt. Naast het inzichtelijk maken van de economische waardeketen voor de creatieve industrie zal de keten ook ingevuld worden met partijen die actief zijn in de creatieve industrie of op enige wijze versterkend zijn aan de creatieve industrie (services en facilitaire diensten). Het onderzoek is gebaseerd op zowel praktische als analytische feiten met een aanbeveling voor een praktische oplossing van het vraagstuk. Het onderzoek is gedaan aan de hand van literatuuronderzoek, expert interviews en de uitkomsten hiervan te combineren met eigen praktijkervaringen en die van RTE Adviesgroep te Tilburg. Verder is er inhoudelijk bijgedragen aan het onderzoek door Dona Consult te Tilburg en Freshheads te Tilburg, welke beiden vanuit hun expertise over creatieve industrie en online tools hun inzichten hebben gedeeld over het vraagstuk van dit onderzoek. Het onderzoek is uitgevoerd in het kader van het Europese Interreg project ECCE en naast de Gemeente Eindhoven zijn ook de andere ECCE-partners in het project betrokken: Nantes Metropole (F), Stadt Aachen (D), Landeshauptstadt Stuttgart (D), Birmingham City Universtity (UK), Cultural Industries Development Agency (CIDA) (UK), Cardiff City Council (UK) en Dublin City Council (I). Het onderzoek is daarom vanuit Europees perspectief uitgevoerd en zowel in het Nederlands als het Engels beschikbaar. Eindhoven maart 2011 Frye Concepts Elke Frye 3

4 Samenvatting De gemeente Eindhoven is in het kader van het Europese Interreg project ECCE op zoek naar een tool die de waarde van de creatieve industrie voor de economie kan versterken. Er werd gedacht om de Creative Guide (een overzicht van creatieve ondernemingen), aan te vullen met de maakindustrie. Gaande dit onderzoek kwamen we tot de conclusie dat deze aanvulling te mager was om de creatieve ondernemer verder te helpen in zijn ontwikkelingsproces. Het aanbod van huidige beschikbare tools is te onoverzichtelijk en voldoet niet aan de eisen van de gebruiker. Het voorliggende onderzoek geeft een praktische handreikingom vraag en aanbod in de reguliere en creatieve sector bij elkaar te brengen en daarmee innovatie en internationale samenwerking te bevorderen. Aan de hand van bestaand literatuuronderzoek, praktijkervaring en gesprekken met partners wordt in dit rapport invulling gegeven aan de doelstelling: Creating insight into the total economic value-chain of the creative industries and the rapid provision of relevant, reliable and thematic information to the creative sector to stimulate cooperation, innovation, crossovers and cross-fertilization. De creatieve industrie onderscheidt zich van de reguliere sector doordat het creatieve ondernemerschap niet alleen werk is maar eigenlijk ook een manier van leven. Daarnaast bestaat de creatieve industrie uit voornamelijk kleinschalige bedrijven die flexibel zijn en innovatief en maatschappelijk betrokken omgaan met opdrachten. Dit heeft ook een weerslag op de omgeving waarin en waarmee ze werkt. Creatieve ondernemers zijn niet gebonden aan structuren zoals de reguliere sectoren gewend zijn. Daardoor zijn ze ook niet zo bekwaam in het doen groeien van hun onderneming. Bij elke fase van ondernemerschap hebben ze ondersteuning nodig van facilitaire diensten en services. Welke ondersteuning ze nodig hebben, komt voort uit de keuzen die ze maken in het proces van de waardeketen. Juist bij deze strategische keuzes kunnen ze ondersteuning gebruiken. Het onderzoek onderscheidt kerncreatieve industrieën, culturele creatieve industrieën en ondersteunende creatieve industrieën. Deze ondersteunende creatieve industrieën bestaan uit services en facilitaire diensten, die veelal huizen in specialisaties van reguliere organisaties. Om in de economische waardeketen 4

5 van idee naar de markt te komen is de juiste ondersteuning bij elke stap, in de bedrijfsvoering, nodig. Dit vraagt om een heldere infrastructuur en de juiste schakels in de waardeketen. Deze schakels zijn per creatieve sector verschillend. Met de reeds bestaande hulpmiddelen van de Gemeente Eindhoven, zoals consultancy, kan al een stap gezet worden in de begeleiding van creatieve ondernemers en in de verbinding tussen de creatieve en de reguliere sector, waardoor de creatieve ondernemer doelgericht wordt gefaciliteerd in zijn informatiebehoefte. Echter om in de creatieve industrie vraag en aanbod nog beter bij elkaar te brengen is een vanuit de markt gestuurd mapping instrument een haalbare optie. Een vraag en aanbod gestuurde tool kan bijdragen aan een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor de creatieve industrie in de eigen regio. Want waar een afzetmarkt is met gunstige voorwaarden, is ook aantrekkingskracht. Een van de problemen die met de tool opgelost moet worden is het gebrek in ondernemersvaardigheden, zoals het denken in bedrijfsprocessen en het hanteren van de juiste kaders in boekhouding, administratie en bedrijfsvoering. Daarnaast moet er invulling gegeven worden aan de economische waardeketen. De creatief ondernemer weet niet welke stap hij wanneer moet zetten om tot een verkoopbaar product of dienst te komen in de markt. Samenwerking met de reguliere sector loopt ook hierop vast. Een overkoepelende informatievoorziening, waaronder vraag en aanbod, kan een meerwaarde voor de sector zijn omdat deze bijdraagt aan de overzichtelijkheid van de ondersteunende diensten en daarmee aan de informatievoorziening en ondersteuning bij diverse fasen van het ondernemerschap in het proces van de waardeketen. Een online mapping tool die vraag en aanbod in facilitaire diensten en services voor de creatieve sector bij elkaar brengt kan een paraplu vormen die thematische informatie biedt aan de sector. De mapping tool moet informatie bieden over facilitaire diensten, services en huisvesting en dat per fase van ondernemerschap. Door de behoeften van de creatieve ondernemers in acht te nemen kan er zowel een fysieke als een virtuele omgeving gecreëerd worden die van toegevoegde waarde is voor de creatieve industrie en die de opbrengsten van deze sector vergroot en in cijfers kan uitdrukken. Op deze manier ontstaat meer inzicht in de sector en kan beter worden ingespeeld op de behoefte van deze sector. Door de internationale verbanden binnen het Europese Interregionale ECCE project en de missie om de creatieve industrie te verbinden met het reguliere bedrijfsleven en de industrie, kan een virtuele omgeving worden gecreëerd, die op Europees niveau vraag en aanbod faciliteert in de economische waardeketen van creatieve producten en diensten. Door de virtuele omgeving te voorzien van content, vanuit de ECCE partnerlanden, ontstaat er een groeiscenario met een Europese dekking en kan de virtuele tool inzicht in de impact en de marktwerking van de creatieve industrie op Europese schaal bevorderen. De door de ECCE partners reeds in gang gezette middelen kunnen bijdragen aan deze Europese content en het resultaat om inzicht te verschaffen in de creatieve sector op Europees niveau. Dit onderzoek heeft geleid tot drie toepassingen die op nationale en Europese schaal ingezet kunnen worden: 1. Het onderzoek naar de inhoud van economische waardeketens van creatieve producten en diensten en hun omgeving; 2. Een nadere uitwerking van de Gids Creatief en Innovatief Ondernemen, ingericht volgens de economische waardeketen; 3. De uitwerking van een online tool die vraag en aanbod in de creatieve sector met elkaar verbindt. Het onderzoek met zijn handreikingen is een aanzet tot een vervolg om de waarde van creativiteit en innovatie te ontsluiten. Het is aan de Europese ECCE partners om de aangereikte tool toe te passen en te implementeren. 5

6 6

7 Inhoudsopgave Voorwoord Samenvatting Inhoudsopgave Inleiding Leeswijzer 0 Onderzoeksmodellen 0.1 De waardeketen 0.2 De definitie Principiële keuze 0.3 Omgevingsfactor 1 De creatieve industrie 1.1 Kenmerken creatieve industrie 1.2 De sectoren 1.3 De omgevingsfactoren 2 Bevordering van de creatieve industrie 2.1 Verhoudingen 2.2 De economische waardeketen van de creatieve industrie 2.3 Services 2.4 Facilitaire diensten 2.5 Het programma vanuit ECCE Partnerstad Eindhoven Gids creatief en innovatief ondernemen Creative Guide Eindhoven Region ECCE Transfer Agents 3 De online instrumenten 3.1 Mapping instrumenten: definitie en gebruik 3.2 Status van tools in de creatieve sector 3.3 Faciliteren van vraag en aanbod Een werkbare tool: WERKSPOT.NL 3.4 Naar een online tool voor de creatieve sector Publiek Private Samenwerking (PPS) 4 Conclusie en aanbevelingen 4.1 Conclusie 4.2 Aanbevelingen Aanbevelingen in het gebrek aan ondernemersvaardigheden Aanbevelingen voor het invullen van de economische waardenketen Aanbevelingen voor de totstand koming van een online tool Bronnenoverzicht Desk research Online research Field research Onderzoek op locatie Bijlage 1 Bijlage 2 Bijlage 3 Bijlage 4 Bijlage 5 Bijlage 6 Bijlage 7 Colofon 7

8 Inleiding In het kader van het Interregionale project ECCE is de Creative Guide ontwikkeld. Met de Creative Guide is de creatieve sector in de regio Eindhoven toegankelijk en zichtbaar geworden. Nu wil de gemeente verder gaan met dit hulpmiddel. Naast het bevorderen van kruisbestuiving en samenwerking in de creatieve sector, moet er ook een link gelegd worden met de reguliere sectoren. Van business-to-business relaties is in de creatieve sector nog te weinig sprake. De huidige beschikbare tools voldoen niet aan de eisen van de gebruiker. Dit onderzoek kijkt daarom naar de behoeften van de creatieve ondernemers in de stappen van de economische waardeketen en koppelt deze aan de informatievoorziening voor de ondernemers. Door het snel beschikbaar stellen van relevante, betrouwbare en thematische informatie kunnen innovatie, samenwerkingsverbanden, cross-overs en kruisbestuivingen ook met de reguliere sector optimaal benut worden. De doelstelling van het onderzoek luidt dan ook als volgt: Creating insight into the total economic value-chain of the creative industries and the rapid provision of relevant, reliable and thematic information to the creative sector to stimulate cooperation, innovation, crossovers and cross-fertilization. Het voorliggende onderzoek legt daarvoor een basis. Uitgangspunt was de gids en daarnaast is er gebruik gemaakt van bestaand onderzoek om inzicht te krijgen in de economische waardeketens van de creatieve industrie en in mapping tools die de ontwikkeling van de creatieve industrie kunnen bevorderen. Er is vervolgens een vertaalslag gemaakt naar een creatieve waardeketen en een mapping tool ontwikkelt die een overzicht kan bieden van ondersteunende bedrijvigheid aan de sector, en vraag en aanbod bij elkaar brengt. Dit dient allemaal om innovatie en internationale samenwerking in de sector te bevorderen. 8

9 Leeswijzer In het eerste hoofdstuk (0) wordt een theoretisch kader geschept aan de hand van bestaand literatuuronderzoek om de termen waardeketen, creatieve industrie en de invulling van omgevingsfactoren toe te lichten. De begrippen dienen als onderzoeksmodel voor verdere invulling gedurende het onderzoek. In het volgende hoofdstuk (1) kan er dan ingegaan worden op de kenmerken en sectoren van de creatieve industrie, waaruit al knelpunten en behoeften blijken in relatie tot de reguliere sectoren. De problemen die creatieve ondernemingen hebben in de samenwerking met andere sectoren staan de ontwikkeling van beide sectoren in de weg. De omgeving als een van de belangrijkste kenmerken waarop de creatieve industrie zich onderscheidt van andere sectoren wordt nader toegelicht. Hier wordt ook een aanzet gegeven tot het creëren van een omgeving waarmee de creatieve industrie zich kan ontwikkelen in ondernemerschap. Vervolgens wordt in hoofdstuk 2 gekeken naar hoe de creatieve industrie zich kan ontwikkelen richting de markt. Er wordt gekeken naar de waardeketen voor de creatieve industrie en een verbinding gemaakt met facilitaire diensten en services die de creatieve industrie kunnen ondersteunen. In de huidige situatie is er bij creatieve entrepreneurs, nog onvoldoende inzicht in hoe zij uit hun ideeën een business kunnen bouwen, welke stappen daarin genomen moeten worden en komt de samenwerking met het reguliere bedrijfsleven maar moeilijk op gang. Daarop kan een tool ontwikkeld worden die een constructieve verbinding legt tussen de creatieve en reguliere sectoren. Eindhoven, als partnerstad van het ECCE-project, heeft hiervoor al aanzetten gegeven die in hoofdstuk 2 worden toegelicht. Hoofdstuk 3 gaat dieper in op diverse handreikingen naar de creatieve industrie. Ten eerste wordt gekeken naar hoe een constructieve verbinding kan worden gelegd naar reguliere sectoren in de waardeketen van creatieve producten en diensten en ten tweede hoe services daar een rol bij spelen. Voor de nieuwe werkbare tool worden de services ook gekoppeld aan de fasen die elke ondernemer doorgaat. Daarom wordt ten derde gekeken naar de fasen van ondernemerschap en ten slotte naar de aanzet die Eindhoven met de Creative Guide al gegeven heeft om in de behoefte van de creatieve sector tegemoet te komen. Hoofdstuk 3 koppelt tevens de vorige bevindingen voor een deel al aan de te ontwikkelen mapping tool. Daarvoor wordt eerst beschreven wat een mapping tool precies inhoudt en hoe deze gebruikt kan worden. Vervolgens wordt gekeken naar de status van mapping tools voor de creatieve sector, een voorbeeld uitgewerkt van een werkbare tool in de bouwsector en ten slotte toegewerkt naar een mapping tool voor de creatieve industrie. In de conclusie en aanbevelingen wordt een nadere invulling gegeven aan een mapping tool voor de creatieve sector. De aanbevelingen hebben betrekking op het dichten van het gebrek aan ondernemersvaardigheden en het invullen van de economische waardeketen. 9

10 0 Onderzoeksmodellen De onderstaande onderzoeksmodellen worden in het kader van de opdracht gebruikt om de creatieve industrie met haar ondersteunende bedrijvigheid en haar waardeketen in kaart te brengen. Door de waardeketen te relateren aan de creatieve sector, kan worden geanalyseerd op welke wijze vraag en aanbod tussen de creatieve sector en de reguliere sector bij elkaar gebracht kunnen worden, d.m.v. een werkbare, handzame tool. 0.1 De waardeketen Als uitgangspunt voor het vergelijken en inzichtelijk maken van de creatieve waardeketen, wordt onderstaand model van de industriële waardeketen gehanteerd. De waardeketen geeft het productieproces van een goed of dienst weer zoals dat binnen een sector verloopt. In iedere fase genereert het product of de dienst een meerwaarde. Het model dat op de creatieve sector zal worden toegepast is een afgeleide van het proces dat in de creatieve sector plaatsvindt om van een idee tot een product of dienst in de markt te komen. Daarom heeft de creatieve waardeketen een andere keten dan de industriële waardeketen, deze dient enkel als uitgangspunt en om de verhoudingen tussen de verschillende processen weer te geven. De theorie van de Amerikaanse econoom R. Florida, werd bij het vormen van ideeën over creatieve industrie in acht genomen. In dit onderzoek is ook zijn theorie meegenomen bij het omschrijven van de doelgroep voor de te ontwikkelen tool. De bevindingen van R. Florida gaven o.a. inzicht in de creatieve sector, die hij een naam gaf en deze als eerste in kaart bracht. Daarbij vertaalde hij de economische meerwaarde van de sector in kennis en creativiteit, naar een veranderde maatschappelijke behoefte. Onderzoek/ ontwikkeling Productie Ingaande/ uitgaande logistiek Marketing & verkoop Consument Figuur 1: industriële waardeketen 1 1 John Krijger, RTE Adviesgroep, Tilburg, Augustus De definitie In Europa zijn de eerste kantelingen van een maak- naar een kenniseconomie ontstaan in Engeland en Duitsland. In deze landen verdween de maakindustrie met een grote impact voor de eigen welvaart, naar lageloon landen en kwamen er door technische ontwikkelingen minder banen vrij in de maaksector. Om die redenen is in deze Europese landen een begin gemaakt met het definiëren van nieuwe economieën. Daarmee ging in Engeland en Duitsland het ontstaan van de eerste definities voor de creatieve industrie gepaard, als onderdeel van potentieel in de kenniseconomie. Het economische aspect van de creatieve industrie werd door Engeland en Duitsland voorop gesteld, als potentieel voor het creëren van nieuwe werkgelegenheid en welvaart. De definities in andere Europese landen zijn een afgeleide van de Angelsaksische en Duitse interpretaties op de creatieve industrie en haar sector. Uit een vergelijking tussen Angelsaksische, Duitstalige en Nederlandstalige definities voor de Creatieve Industrie is een bruikbare definitie voor dit onderzoek gedefinieerd, met een Europese dekking. De definitie uit het Europese groenboek: Het potentieel van culturele en creatieve industrieën vrijmaken is meegenomen bij het vormen van een bruikbare definitie voor de creatieve industrie, zoals bedoeld in dit onderzoek. Het Europese groenboek omschrijft de culturele en creatieve industrie als volgt: Onder culturele industrieën wordt verstaan: industrieën die goederen en diensten produceren en distribueren die gezien hun specifieke aard, aanwending of doel, vorm geven aan cultuuruitingen of deze overbrengen, ongeacht hun eventuele commerciële waarde. Naast de traditionele kunstsector (podiumkunsten, beeldende kunsten, cultureel erfgoed waaronder de publieke sector) omvatten zij film, dvd en video, televisie en radio, videospelletjes, nieuwe media, muziek, boeken en tijdschriften. Dit begrip is gedefinieerd met betrekking tot cultuuruitingen in het kader van de Unesco-Overeenkomt van 2005 inzake de bescherming en bevordering van de diversiteit van cultuuruitingen. 10

11 Onder creatieve industrieën verstaan we de industrieën met culturele dimensies die cultuur als inzet gebruiken maar voornamelijk functionele producten produceren. Dit omvat architectuur en design die creatieve elementen in grotere processen integreren alsook subsectoren zoals grafisch design, modeontwerp of reclame. Op een meer perifeer niveau zijn tal van andere industrieën voor hun eigen ontwikkeling afhankelijk van de productie van inhoud waardoor deze industrieën en CCI s onderling tot op zekere hoogte afhankelijk van elkaar zijn. Ze omvatten onder andere toerisme en de sector van de nieuwe technologieën. Deze sectoren vallen echter niet expliciet onder het in dit Groenboek gebruikte concept van de CCI s. 2 In bijlage 1 zijn enkele onderzochte definities uiteengezet met verschillende interpretaties van de creatieve industrie. Voor dit onderzoek wordt vanuit de diverse definities uitgegaan van de volgende bruikbare definitie: De creatieve industrie speelt een belangrijke rol in ontwikkeling en onderhoud van leefstijlen en culturele identiteiten in de samenleving. Hedendaagse producten en diensten gaan op basis van culturele waarden de concurrentie met elkaar aan, omdat de symbolische component toeneemt. Daaruit vloeit voort, dat alle activiteiten die hun bestaansrecht danken aan creativiteit, talent, tolerantie en technologie, binnen een innovatief milieu en die de potentie hebben om welvaart en werk te creëren door het genereren en/of exploiteren van authentiek intellectueel eigendom, behoren tot de sector van de Creatieve Industrie Principiële keuze We spreken in dit onderzoek over een nieuwe economie, die als kansrijk is bevonden in de omslag van maak-economie naar een kenniseconomie. Daarom wordt cultuur in autonome zin uitgesloten van dit onderzoek en wordt alleen creatief of cultureel ondernemerschap gerekend tot de creatieve sector. De creatieve industrie kenmerkt zich door onder andere zijn economische meerwaarde en daarom wordt in dit onderzoek uitgegaan van creatief (en cultureel) ondernemerschap. Deze sectoren doorlopen met hun authentieke producten en diensten de economische waardeketen en richten zich tot de markt. Autonome cultuur daarentegen, is voornamelijk afhankelijk van subsidie en veel minder gericht op de markt. Autonome culturele producten en diensten doorlopen een geheel eigen proces, dat niet te vergelijken is met het economische proces en de groeifasen van een ondernemer. In autonome culturele producten en diensten zijn processen veel minder zichtbaar en veelal gesloten, omdat men werkt vanuit een eigen inzicht, zelfsturend en onafhankelijk in oorsprong en functie producten tot stand brengt. De creatieve industrie daarentegen is open en bereid tot samenwerking, producten en diensten die deze sector voort brengt zijn toegepast en bedoeld om een markt te bedienen. Daarmee zijn processen veel duidelijker te herkennen, heerst er een open klimaat en ziet men economische potentie in toegepaste producten en diensten. Zowel de creatieve sector als de (autonome) cultuursector dragen in hun lifestyle en manier van werken veelal bij aan een creatief klimaat, dat weer aantrekkelijk is voor andere creatieve ondernemers, maar ook voor bohemiens, recreanten en toeristen, daarom worden de ondernemers in de culturele sector ook wel gedefinieerd als lifestyle entrepreneurs. In de Duitse interpretatie van de definitie voor creatieve industrie wordt duidelijk onderscheid gemaakt tussen Kulturwirtschaft of Kreatiefwirtschaft en Kultur of Kreativität. Hierin kenmerkt zich voornamelijk het woord Wirtschaft dat economie betekent. In Duitsland wordt de autonome cultuur of creativiteit uitgesloten van de creatieve industrie en wordt alleen creatief ondernemerschap daartoe gerekend. Dit vloeit voort uit de economische meerwaarde van de creatieve sector. Een creatieve ondernemer kan wel maatschappelijke belangen hebben, maar heeft voor ogen om voor zover mogelijk zelfvoorzienend te zijn, te groeien, een markt te bedienen en een onderneming te bouwen rondom een dienst of een product. 2 Europese Commissie, Groenboek, Het potentieel van culturele en creatieve industrieën vrijmaken, Brussel, 27 april Elke Frye, Afstudeerscriptie MER/OGM: Podia voor Creatieve Industrie, Een vergelijking tussen Bochum (Duitsland) en Eindhoven (Nederland), Eindhoven, augustus

12 0.3 Omgevingsfactoren Een omgeving voor creatieve ondernemers vraagt om specifieke aspecten die betrekking hebben op een behoefte van de gebruiker en zijn activiteiten. De conceptmatige, doelgerichte invulling van een omgeving draagt bij aan het ontwikkelen van nieuwe activiteiten en economische potenties, waarbij de infrastructuur een belangrijke rol speelt. Het conceptmatig inrichten van een omgeving heeft veelal betrekking op een fysieke omgeving, die afhankelijk is van voorhanden omgevingsfactoren om de juiste content te creëren met zijn infrastructuur en deze een plek te geven in of om de fysieke omgeving. Het is echter ook mogelijk om een virtuele omgeving te creëren die gebaseerd is op fysieke factoren en behoeften van de gebruiker. Door de vertaling van fysieke omgevingsfactoren naar virtuele mogelijkheden is het mogelijk om gebruikersbehoeften beter te faciliteren, want een virtuele omgeving is niet afhankelijk van een locatie. Dit gegeven dient als input voor het ontwikkelen van een tool die de infrastructuur van de waardeketen bij elkaar brengt in de creatieve sector. Waar de fysieke mogelijkheden beperkt zijn, bieden de virtuele mogelijkheden uitkomsten en mogelijkheden tot internationale verbindingen. We gaan in dit onderzoek uit van het model omgevingsfactoren in de creatieve en culturele sector, dat inzicht geeft in de fysieke omgevingsbehoefte van de creatieve en culturele industrie. Oppikken/inspelen; Ondersteunen; Stimuleren; Uitwerken. Gemeente/ overheid Tolerantie t.o.v. initiatieven Innovatief/creatief milieu door publiek private samenwerking Zoektocht naar ruimte voor creatieve industrie Initiatieven vanuit de Creatieve klasse Locatie: Podium voor de creatieve industrie Ruimte voor ontwikkeling van de creatieve klasse Klimaat: Creatief, innovatief, cultureel, dynamisch Samenwerking Kennisinstituten Bedrijfsleven (publiek & privaat) Culturele sector Elementen: Kennis- & belevingseconomie Samenbrengen van: Talent, tolerantie & technologie Identiteit STAD OMGEVING 4 Elke Frye, Afstudeerscriptie MER/OGM: Podia voor Creatieve Industrie, Een vergelijking tussen Bochum (Duitsland) en Eindhoven (Nederland), Eindhoven, augustus 2005 Imago Figuur 2: Omgevingsfactoren in de creatieve en culturele industrie 4 12

13 1 De creatieve industrie De creatieve industrie kenmerkt zich door haar kleinschaligheid en bestaat veelal uit freelancers, zzp ers en MKB ers. De creatieve sector stimuleert ondernemerschap en daarmee het ontstaan van nieuwe bedrijvigheid, die om hun creativiteit en authenticiteit te bewaken veelal kleinschalig blijven. Het innovatieve vermogen van de creatieve industrie huist in de kleinschaligheid van de sector, want deze wordt niet verstoord door bedrijfsprocessen en hiërarchieën. Dit wil echter niet zeggen dat de impact van de creatieve industrie klein is, maar de manier van werken is anders en dat maakt de creatieve industrie vaak tot een ondoorzichtige sector. Om tot een werkbare tool te komen met economische meerwaarde voor de creatieve sector en welke vraag en aanbod in de creatieve sector moet faciliteren in de creatieve waardeketen, brengen we eerst de doelgroep met haar behoeften in kaart. In dit onderdeel wordt daarom ingegaan op de kenmerken van de creatieve industrie, de sectoren die deze industrie omvat en de omgeving waarin de sector gedijt. We gaan daarbij uit van de definitie, zoals deze in hoofdstuk 0.2 voor dit onderzoek is gedefinieerd. Hoofdstuk 1 geeft de knelpunten in de creatieve industrie op Europese schaal en een behoefteverkenning van de sector weer. 1.1 Kenmerken creatieve industrie Ten eerste is de creatieve industrie veel meer een lifestyle, omdat de grenzen tussen wonen, werken, recreëren en persoonlijke interesses vervagen. Het probleemoplossend denkvermogen en werken komt daaruit voort, de creatieve industrie wil midden in de maatschappij staan en werkt vanuit deze kennis en ervaring naar producten en diensten toe, met een authentieke ofwel unieke meerwaarde. Er ontstaat vaak rondom een opdracht een team dat op kennis en kwaliteit wordt ingezet, daardoor kan de creatieve industrie optimaal inspelen op veranderingen en maatschappelijke vraagstukken. Dit leidt uiteindelijk tot hoge kwaliteitsproducten die door een team van specialisten zijn ontwikkeld en afgestemd zijn op de behoefte en de belevenis van de gebruiker. Creatievelingen zijn veelal portfoliowerkers, ze werken naar hun kwaliteit (en opleiding), dat wil zeggen dat de creatieve bedrijvigheid zich richt op de dingen waar ze goed in is, kwaliteiten bundelen en in co-work- of teamverband opdrachten uitvoeren. Op deze manier weet de creatieve industrie zich te onderscheiden, het gaat namelijk veel meer over de behoefte van de klant ofwel de gebruiker, dan over structuren en formats volgens welke gewerkt worden. De wendbaarheid, flexibiliteit en organische groei is van belang voor de creativiteit, de authenticiteit en het leveren van producten en diensten met een kwalitatief hoge meerwaarde. De creatieve industrie kan niet te veel verstrikt raken in bedrijfsprocessen en zich daarop focussen, want dat maakt het creatief, oplossingsgericht denken en het progressief nadenken over hun omgeving moeilijk. Met het bundelen van kennis en het steeds weer opnieuw uitgedaagd worden door een opdracht weet de creatieve sector steeds weer een authentiek kwaliteitsproduct neer te zetten. Het motto is: Do what you love, that s what you do best. Ten tweede is de creatieve industrie kleinschalig en bestaat voornamelijk uit zzp-ers en MKB-ers, daardoor kunnen beslissingen sneller genomen worden en worden veranderingen veel sneller gesignaleerd en doorgevoerd. Kenmerkend is niet alleen kleinschaligheid en een eigen manier van werken, maar ook dat talenten verborgen zitten in mensen die veel minder bezig zijn met bijvoorbeeld hun voorkomen in zakelijke gesprekken. Dat kan de reguliere bedrijvigheid als niet professioneel beschouwen of simpelweg verkeerd interpreteren, waardoor de creatieve ondernemer eventueel niet serieus wordt genomen zonder de tussenkomst van een agent. Het minder goed zijn in gekaderde ondernemerszaken, komt voort uit het entrepreneurschap van de creatieve ondernemer, dat zich richt op het bedenken en ontwikkelen van nieuwe producten en diensten. Onderdeel daarvan is dat in de cre- 13

14 atieve industrie de grenzen tussen wonen, werken en recreëren vervagen, waardoor de creatieve industrie o.a. een lifestyle is en men vooral vanuit een passie werkt. Werken in en/of met de creatieve sector vergt een nieuwe flexibele manier van werken, in wisselende samenstellingen en daar is het traditionele bedrijfsleven nog niet altijd klaar voor, omdat zij vaak nog volgens de traditionele weg werken. Daardoor verloopt de verbinding naar de industrie vaak moeilijk en zij lijken elkaar maar niet te vinden. Zichtbaarheid, openheid en vertrouwen in elkaars kunnen zijn hierin sleutelwoorden. De creatieve industrie is ten derde een echte vernieuwer of wel innovator en dat is goed voor de ontwikkeling van welvaart en economie. De kleinschaligheid van de creatieve sector zorgt ervoor dat snel kan worden ingespeeld op marktveranderingen en maatschappelijke behoeften, dat maakt de creatieve industrie veelal tot trendsetters of wel early adapters. Niet alleen in de producten en diensten die zij produceren, maar ook in de bedrijfsvoering en de manier van werken. Vaak gaat het in de creatieve sector om authentieke producten en diensten met een esthetische en maatschappelijke meerwaarde en ligt de nadruk bij creatieve ondernemers veel minder op bedrijfsprocessen en structuren, omdat deze het outof-the-box denken en het creatieve proces in de weg staan. Er is in de creatieve industrie vaak een gebrek in inzicht in bedrijfsprocessen en inzicht in de te nemen stappen om van ideevorming tot een product of dienst te komen. Dat staat het bereiken van de markt in de weg. Enerzijds worden deze trendsetters door het reguliere bedrijfsleven niet altijd begrepen en is er door hun flexibel gedrag en hun snelle reactie op veranderingen een gat ontstaan tussen vraag en aanbod. Anderzijds is de reguliere sector simpelweg nog niet altijd klaar voor de producten en diensten die uit de creatieve industrie voortkomen. De creatieve sector loopt met ideeën vaak voorop en dat maakt het zo moeilijk om met elkaar een gezamenlijk doel na te streven. Tot slot kenmerkt de creatieve industrie zich door clustering in een omgeving die maatschappelijk verbonden is en dat vraagt om specifieke huisvesting, die conceptmatig wordt ingevuld. De creatieve ondernemers vestigen zich midden in de maatschappij, op plekken die tot de verbeelding spreken, die hen inspireren, die dynamisch zijn en waarmee zij een emotionele binding hebben, en niet op een apart gelegen bedrijventerrein, ver van het centrum of van het dagelijks leven. De netwerken in de creatieve industrie zijn sterk en er wordt onderling veel samengewerkt aan opdrachten, waardoor kruisbestuiving en crossovers ontstaan. Een representatieve omgeving, met gelijkgezinden is voor hen belangrijk. De impact van de creatieve industrie is vanuit een gezamenlijke omgeving groot en er kan door samenwerking van verschillende kleine bedrijven en freelancers, aan grote opdrachten gewerkt worden. De omgeving wordt dan ingezet om onder één naam te werken, ze verbindt de creatieve ondernemers met elkaar en zet de plek als één geheel in de markt. De verbinding naar reguliere sectoren kan door middel van de conceptmatige invulling leiden tot een goede infrastructuur die de plek verbindt met reguliere netwerken buiten de eigen omgeving en daarmee kunnen schakels in de waardeketen worden verbonden. 14

15 1.2 De sectoren De creatieve industrie beslaat zeven creatieve sectoren: de audiovisuele industrie, de mode-industrie, de muziekindustrie, de beeldende kunstindustrie, de gedrukte media industrie, de architectuur en vormgevingsindustrie en de podiumkunstenindustrie. (Bijlage 2 geeft een korte toelichting op deze sectoren.) De onderscheidende factor om te behoren tot de creatieve industrie huist in de authenticiteit en marktgerichtheid van de producten en diensten die de sectoren voortbrengen. De theorie van R. Florida omhelst drie clusters in de creatieve industrie, waarin de creatieve sectoren kunnen worden onderverdeeld: 1. kunst en cultuur 2. muziek, entertainment en (nieuwe) media 3. creatieve zakelijke dienstverlening In zijn onderzoek noemt Florida drie kenmerken van de creatieve industrie: talent, tolerantie en technologie. Talent en tolerantie zijn te interpreteren als maatschappelijke en/ of persoonlijke kenmerken van een (sub)cultuur. Technologie is echter gerelateerd aan een sector, een industrie. Florida benoemt technologie als een belangrijke factor in de creatieve industrie, voor ontwikkeling en innovatie, maar erkent deze niet als een vierde cluster van de creatieve industrie. Uit het onderzoek is gebleken dat veel creativiteit huist in technologische ontwikkelingen, die een relatie leggen met het bedenken van nieuwe producten en diensten die authentiek zijn en tot de verbeelding spreken van de gebruiker. Te denken valt hierbij aan industrial design, waarbij technologische ontwikkelingen de gebruiker centraal stellen en in creatieve oplossingen wordt gedacht. Deze producten en diensten komen voort uit een creatief proces en behoren daarom tot de creatieve industrie. Om die reden is voor dit onderzoek een vierde cluster gedefinieerd. Dit vierde cluster richt op technologie, research & developement (R&D) en is de stuwende kracht achter innovaties. Tevens legt dit vierde cluster de verbinding naar de industrie, omdat een groot deel van de afzetmarkt zich in de reguliere industrie bevindt. Door het maken van een Europese vergelijking tussen de creatieve sectoren zijn kenmerken gedefinieerd van de vier creatieve clusters (zie figuur 3). Per cluster is schematisch weergegeven hoe de domeinen zich verhouden tot de markt. de creatieve industrie Cluster 1 Kunst & Cultuur Cluster 2 Muziek, Entertainment, (Multi-)Media Cluster 3 Creatieve zakelijke dienstverlening, Toegepaste kunst Cluster 4 Creatieve zakelijke dienstverlening, Research & Development Figuur 3: De creatieve industrie 5 Dominante financiering Overheidssubsidie, vaak lokaal Markt Markt Markt, met overheidssteun, zelfs Europees Soort markt Overheid Consumentenmarkt Zakelijke markt Industriële markt Kenmerken van productie & distributie Kleinschalig Arbeidsintensief Individueel & collectief Complex, grootschalig Multimedia technologie voor productie & distributie Arbeidsintensief Kapitaalintensief Collectief Van kleinschalig tot grootschalig Arbeidsintensief, soms kapitaalintensief Individueel & collectief Complex, grootschalig Kennisintensief Kapitaalintensief Collectief Dominante ideologie Artisticiteit Authenticiteit Onafhankelijk Auteursschap Populaire cultuur Authenticiteit & marktgerichtheid Collectieve productie & auteursschap Artisticiteit & klantgerichtheid Functionaliteit & marktgerichtheid Auteurschap & collectieve productie Innovatief Authenticiteit, functionaliteit & marktgerichtheid Collectieve productie Scope Project voor project Vallen en opstaan Steeds op zoek naar continuïteit Projectmatig met vaak korte doorlooptijd (Zeer) lange termijn, met bijbehorende middelen Typerende voorbeelden Beeldende kunst Podiumkunsten Literatuur Omroep Muziekindustrie Film- & video-industrie Vormgeving & mode Reclame, Architectuur Interieurontwerp/ winkelinrichter Research & developmentafdelingen Innovatieve teams 5 Elke Frye, Frye Concepts en Harrie Dona, Dona Consult, Eindhoven/Tilburg, september / oktober

16 Cluster 1 wordt gedomineerd door autonome kunsten, die in hoofdstuk worden uitgesloten uit de creatieve industrie, omdat deze niet geheel op ondernemerschap gericht zijn. Cluster 1 wordt veelal gefinancierd met subsidies en er komen autonome producten en diensten uit voort, die geen economische potentie hebben, maar enkel een maatschappelijk doel hebben, dat veelal een klein bereik heeft. Cluster 2 kenmerkt zich voornamelijk door cultureel ondernemerschap, markgerichte producten en diensten met een maatschappelijke functie en beleveniswaarde. De sector is marktgericht en levert vaak direct aan consumenten. De sector is veelal zelfvoorzienend en bouwt een business om zijn product of dienst, soms met enige overheidssteun (in de aanloopfase). De impact en het bereik zijn veelal groot met een sterke bereidheid tot samenwerking. Cluster 3 kenmerkt zich door toegepaste kunst. Uit dit cluster komen producten en diensten voort met een emotionele meerwaarde, al dan niet door de vormgeving en de toegepaste technieken. De sector is veelal actief op de zakelijke markt en is zelfvoorzienend door een eigen business om een product of dienst heen te bouwen, of een idee onder licentie te verkopen. Kenmerkend is dat de producten en diensten individueel en collectief tot stand komen en in productie worden genomen, al dan niet in beperkte oplagen. Dit cluster kent een intensief ontwerpproces. Cluster 4 wordt gedomineerd door technische ontwikkelingen, innovatie en research & development. De producten en diensten hebben voor de gebruiker een technische meerwaarde, die al dan niet tot de verbeelding spreekt. De projecten zijn omvangrijk, omdat er een lang ontwikkelproces mee gepaard gaat, en hebben een grote impact. Cluster 4 richt zich tot de zakelijke en industriële markt, waaruit de producten en diensten worden gefinancierd, eventueel met overheidssteun in innovatietrajecten. De structuur van de verschillende clusters is zeer verschillend, waardoor het productieproces subtiel is. Dat wil zeggen dat in elk cluster verschillende sectoren voor komen, met elk een eigen proces in de economische waardeketen van hun producten en diensten, zoals architectuur kent een ander proces dan modevormgeving, maar beiden behoren tot cluster 3. Drie strategische groepen van bedrijfstakken kunnen onderscheiden worden: kerncreatieve industrieën, culturele creatieve industrieën en ondersteunende creatieve industrieën. De kerncreatieve industrie in cluster 3 en 4 en de culturele creatieve industrie in cluster 2 zijn nauw met elkaar verbonden, door de beleveniswaarde van de producten en diensten die uit deze sector voortkomen en welke maatschappelijke belangen dienen. Een essentieel verschil is echter dat de kerncreatieve industrie veel meer gericht is op de zakelijke markt en daardoor toegepaste producten en diensten ontwikkeld. Daarmee dient de kerncreatieve industrie meer de maatschappelijke problematiek, door het oplossings- en gebruikersgericht denken. De culturele creatieve industrie is veel meer gericht op producten en diensten met een emotionele meerwaarde die aansluiten bij de belevenis van de gebruiker. De overheid en het onderwijs/ kennisinstellingen spelen een grote rol in de verbinding tussen kennis en ervaring met het reguliere bedrijfsleven. Zij kunnen de netwerken aan elkaar verbinden. Daarnaast is de samenwerking in de triple helix, tussen overheid, onderwijs en ondernemingen in het proces van de creatieve bedrijvigheid van groot belang voor kennisdeling, maar ook voor de groeipotentie van het ondernemerschap in de creatieve sector, omdat deze door hen kan worden gefaciliteerd. Diverse facilitaire diensten en services, al dan niet commercieel worden gerekend tot de ondersteunende creatieve industrieën en kunnen in verschillende fasen van ondernemerschap van belang zijn. 16

17 In figuur 4 worden de groeifasen van ondernemers geschetst, die op Europese schaal zowel in de creatieve als de reguliere sector, gelijk aan elkaar zijn. In elke fase hebben overheden, onderwijs/kennisinstellingen en het bedrijfsleven een andere faciliterende functie. De ondernemerschapfasen hebben betrekking op ondernemingen in de algemene zin, veelal heeft de faciliterende rol van overheden en onderwijsinstellingen betrekking op de beginfase van een onderneming, omdat zij een klimaat kunnen scheppen. Vervolgens scheppen commerciële facilitaire diensten een goed ondernemend klimaat qua bedrijfsvoering en adviseren zij in de groeifasen van een onderneming. De services zijn de verbinding tussen de schakels in de waardeketen en zorgen daarmee voor de verbinding met de markt (Hoofdstuk 3 gaat hier dieper op in). De ondersteunende creatieve industrie heeft veelal betrekking op de kennis van de creatieve sector in reguliere bedrijven zoals; agentschappen, businessangels, boekhouders, kennismakelaars of adviseurs, ontwikkelaars etc., maar ook op huisvesting en voorzieningen van lifestyle en leefwerkomgevingen. In figuur 5 worden de kerncreatieve industrieën en de culturele industrieën in clusters verbonden met de ondersteunende creatieve industrie: de facilitaire diensten en services. 1 Prestartfase De Haan: Zelfverzekerd, overtuigd van zijn unieke kwaliteiten presenteert hij zich met zijn plannen als starter! Hij denkt iets te kunnen waar vraag naar is. Overheid: het creëren van een kansrijk en prettig ondernemersklimaat of wel het zaaien van vruchtbare grond die om aggregatie vraagt. Onderwijs: faciliteren van broedplaatsen en ondersteuning in ondernemersvaardigheden. Verbinding naar bedrijfsleven en overheidsprogramma s, d.m.v. kennisdeling. 2 Startfase Zijn eerste klantenkring: Logisch dat hij zijn eerste klanten zoekt binnen zijn eigen kring. Zijn witte kippetjes kennen hem namelijk al. Overheid: aanjaagfunctie in het faciliteren van ondernemersvaardigheden en bedrijfsvoering. Programma s die te nemen stappen in de economische waardeketen inzichtelijk maken. Ruimte geven aan ondernemerschap. Onderwijs: kennisdeling en voorzien in een starters netwerk. 3 Doorstartfase De eerste uitbreiding: Hij blijft nog even bij de kippen en gaat op zoek naar klanten, met een wat andere kleur, maar van dezelfde soort. Overheid: verbinding tussen bestaande netwerken leggen. Faciliteren. Onderwijs: kennisdeling, laagdrempelige vraagbaak. Opleidingen. 4 Volwassen fase De haan stapt de grote wereld in: De haan heeft inmiddels bewezen hoe goed hij is en gaat nu het hele erf verkennen, waar hij ook andere soorten tegenkomt. Overheid: mogelijkheden scheppen voor continuïteit en innovatie. Netwerken over elkaar leggen. Onderwijs: kennisdeling en kennisvalorisatie. Verbinding houden met bedrijfsleven. Figuur 4: Ondernemersfasen 6 6 Elke Frye, Frye Concepts, John Krijger, RTE Adviesgroep en Harrie Dona, Dona Consult, Eindhoven/Tilburg, september / oktober

18 Dienst A omvat subsidies en fondsen die het mogelijk maken de ideeën van cluster 1 en 2 te realiseren. Cluster 1 heeft veelal betrekking op autonoom werk en is vrijwel geheel afhankelijk van subsidies. De culturele industrie in cluster 2 is deels afhankelijk van voorinvesteringen, die bestaan uit subsidies en fondsen, om hun ideeën om te zetten in een business. Dienst D Dienst C Dienst D cluster 4 Dienst B heeft veelal betrekking op services die de schakels in de economische waardeketen met elkaar verbinden, te denken valt hierbij aan agentschappen, kennismakelaars, businessangels, etc. In hoofdstuk 3 gaan wij dieper in op de services in de waardeketen. Deze schakelaars in de economische waardeketen zijn van belang om van een uniek idee, een tastbaar product of een tasbare dienst te maken dat de markt weet te bereiken. Dienst A Creatieve Industrie cluster 1 cluster 3 cluster 2 Dienst D Dienst B Dienst D In Dienst C bevinden zich voornamelijk services die te maken hebben met kennisondersteuning om een product technisch uit te ontwikkelen of te verbeteren. Hierbij valt te denken aan kennisinstituten en kennismakelaars, researchers en developers. In dit cluster wordt veelal collectief gewerkt aan het tot stand brengen van een product dat ooit als idee is begonnen. In deze complexe processen is kennis van producten, diensten, technische mogelijkheden en de markt van groot belang. Dienst D bevat facilitaire diensten die zich richten op algemene bedrijfsondersteuning, we onderscheiden hierin drie groepen: 1 Facilitaire diensten vanuit de overheid en daaraan gelieerde instellingen, te denken valt aan overheidsprogramma s ter ondersteuning en stimulering van de creatieve sector, zoals transfer agents, workshops, informatieavonden, netwerkbijeenkomsten etc. Maar ook onderwijsprogramma s die zich richten op het starten van een onderneming in de creatieve sector. 2 Commerciële facilitaire diensten, zoals boekhouders, accountants, juristen, belastingadviseurs e.d. die specifieke kennis hebben van creatief of cultureel ondernemerschap. 3 Huisvesting, te denken valt hierbij aan diverse aanbieders, zoals woningcorporaties, atelierstichtingen en ontwikkelaars, van werkruimte of woon-, werkruimte aan creatieve en/of culturele ondernemers. Deze aanbieders richten zich op de specifieke huisvestingsbehoefte van de creatieve ondernemer in verschillende sectoren en fasen van ondernemerschap. cluster 1 Kunst & Cultuur Overheid cluster 2 Muziek, Media, Entertainment Consumentenmarkt cluster 3 Creatieve zakelijke dienstverlening/ Toegepaste kunst Zakelijke markt cluster 4 Zakelijke dienstverlening Research & Development Industriële markt Dienst A Fondsen & Subsidieverstrekkers Dienst B Infrastructurele ondersteuning Figuur 5: De creatieve industrie en haar ondersteuning 7 Dienst C Kennisondersteuning Dienst D Restauratieve voorzieningen & Algemene bedrijfsondersteuning 7 Elke Frye, Frye Concepts, John Krijger, RTE Adviesgroep en Harrie Dona, Dona Consult, Eindhoven/Tilburg, september / oktober

19 1.3 De omgevingsfactoren De omgeving speelt in de creatieve industrie een belangrijke rol, omdat de creatieve sector progressief bezig is met zijn omgeving. We zien dan ook een tendens dat creatieven zich vestigen in een dynamische, organische omgeving met tal van mogelijkheden voor hun manier van leven en dus ook hun manier van werken. In fysieke zin vraagt dit om een conceptuele invulling van een locatie, waarin in de voorfase wordt geïnvesteerd door het in kaart brengen van de behoefte van de n t D Diens D Dienst A Dienst Industrie Ind Creatieve Cr C e a eat Diens e iev 1 r cluster cl ust c u Wijk n cluster A s e gebruiker, ofwel de doelgroep, en dit te vertalen naar functies, locatiefactoren en sfeer ofwel naar een onderbouwde visie voor de locatie. Deze visie wordt vervolgens vertaald naar een ontwerp en de uitvoering daarvan. Ontmoeting speelt in deze een belangrijke rol, het gaat hierbij niet zozeer om het kunstmatig bij elkaar brengen van mensen, maar veel meer om toevallige ontmoetingen vanuit diverse invalshoeken en ontmoetingen omdat men iets voor elkaar kan betekenen. Een kenmerk van de creatieve industrie is immers samenwerken en het vergaren van inspiratie uit de omgeving. n dus u stri r e Diens D Dienst Dienst D n t Op een fysieke locatie kan niet in alle facetten in de behoefte worden voorzien, simpelweg omdat men te maken heeft met een aantal vaste gegevens, bijvoorbeeld gebouwen en ligging. Om te voorzien in de volledige behoefte van de creatieve ondernemers is een fysieke en virtuele infrastructuur rondom de locatie van belang, want hierin schuilt de verbinding van de locatie met de buitenwereld en de openheid voor initiatieven die daaruit voortkomen. Door het creëren van content en infrastructuur, kan de economische waardeketen van een creatieve sector worden gefaciliteerd en gewaarborgd en dat draagt bij aan de economische potentie van een locatie met haar creatieve entrepreneurs. Wijk Bed & Breakfast Wonen Sporten Kinderopvang Uitgaan C 4 r cluster s e ust c u cl Gebouw c u cl cluster 2 l ust s e Gebouw Openheid Ontmoeting Ondernemingsgeest Ontspanning 24 uur activiteit cluster C Dienst C n t Diens c u cl r cluster 3 s e ust cluster B st B Dienst B Diens n D Diens D Dienst Dienst n t Diens D Dienst Dienst D n t Stad Culturele manifestatie Gastvrijheid Exposure ruimte Stad cluster 1 Kunst & Cultuur Overheid cluster 2 Muziek, Media, Entertainment Consumentenmarkt cluster 3 Creatieve zakelijke dienstverlening/ Toegepaste kunst Zakelijke markt cluster 4 Zakelijke dienstverlening Research & Development Industriële markt Dienst A Fondsen & Subsidieverstrekkers Dienst B Infrastructurele ondersteuning Figuur 6: Gewenste omgevingssfeer van de creatieve industrie 8 Dienst C Kennisondersteuning Dienst D Restauratieve voorzieningen & Algemene bedrijfsondersteuning 8 Elke Frye, Frye Concepts, John Krijger, RTE Adviesgroep en Harrie Dona, Dona Consult, Eindhoven/Tilburg, september / oktober

20 In figuur 6 is de omgeving van de creatieve industrie geschetst, aan de hand van figuur 2 Omgevingsfactoren in de creatieve en culturele industrie uit hoofdstuk 0.3. In figuur 2 wordt weergegeven dat samenwerking in de tripple helix (tussen overheid, ondernemers en onderwijs) van groot belang is om een podium te bouwen voor de creatieve industrie, waarop zij volledig tot hun recht komen. Daarom is in figuur 6 de omgeving verbonden met de 4 clusters en de 4 diensten uit figuur 5. De creatieve sector heeft behoefte aan een aantal specifieke omgevingsfactoren, welke naar een fysieke omgeving vertaald kunnen worden, maar ook naar een virtuele omgeving. Deze virtuele vertaling kan als input dienen voor een handzame tool die de creatieve sector met haar economische waardeketen faciliteert en ondernemen op een grotere schaal mogelijk maakt. Middels een vergelijking op Europees niveau, komen we tot de volgende omgevingsfactoren die in de creatieve industrie een belangrijke rol spelen: -organische en dynamische omgeving; -flexibiliteit en eigen input/betekenis; -playground, samenwerkingsbereidheid; -zichtbaarheid, collectief en individueel; -een omgeving die past bij een specifieke onderneming en haar activiteiten; -het vinden van gelijkgezinden: ontmoeting; -kennisdeling en vergaring; -infrastructuur en netwerken die betrekking hebben op de sector; -samenkomen van vraag en aanbod; -verbinding met bedrijven uit de economische waardeketen; -facilitaire diensten en services ter ondersteuning. -huisvesting in diverse vormen: werken, wonen, tijdelijk, nomadenwerkplekken, artists in recidence e.d. De omgevingsbehoefte van de creatieve sector is in figuur 7 weergegeven in relatie tot een virtuele omgeving, die verschillende elementen in de creatieve sector samenbrengt en welke de behoefte aan informatie en kennisdeling toegankelijk maakt. Voor het slagen van een omgeving, zoals bedoeld in figuur 7 is de conceptuele onderbouwing van belang, samen met het creëren van content en het bouwen van een infrastructuur tussen alle elementen uit en om de creatieve omgeving. Alleen een broedplaats voor het genereren van nieuwe ideeën is onvoldoende, ideeën zijn er immers om bij een goede slagingskans tot uitvoering te brengen en in de markt te zetten. Pas dan kan een omgeving ook meerwaarde genereren en iets opleveren in fysieke of esthetische zin. Uiteraard blijft de fysieke plek van waaruit men werkt van belang bij een deelname in een virtuele omgeving, omdat iedere ondernemer, hoe flexibel deze ook mag zijn, een thuisbasis nodig heeft om op terug te vallen en van waaruit de activiteiten in zijn onderneming ontplooid kunnen worden. Een omgeving waarvoor hij zich verantwoordelijk voelt omdat hij bijdraagt aan de identiteit van de plek. Een virtuele omgeving biedt andere uitkomsten voor creatief ondernemerschap, namelijk het vinden van relevante, betrouwbare en op maat samengestelde informatie, vraag en aanbod en stapsgewijs vinden van de juiste partijen in de waardeketen om te komen van creatie tot de markt. In figuur 7 zien we in de kern de creatieve omgeving, waarin gelijkgezinden uit de creatieve sector zich clusteren, met hun innovatieve ideeën voor producten en diensten die zij willen ontwikkelen en vermarkten. Hier vindt dan ook de creatie plaats, het product of de dienst bevindt zich in de initiatieffase. Om de creatieve kern scharen zich de services die het proces van de waardeketen bewaken en ervoor zorgen dat van een idee een product of dienst gemaakt kan worden. Daarvoor moet een idee worden (uit) ontwikkeld tot een product of dienst dat te verwezenlijken is, het idee bevindt zich op dat moment in de haalbaarheidsfase van de waardeketen. Na het uitontwikkelen van het idee tot een haalbaar product of dienst start de productiefase en wordt het product of de dienst geproduceerd, het product of de dienst bevindt zich dan in de realisatiefase. Vervolgens wordt het product of de dienst gedistribueerd en vaak vinden daardoor in deze fase nog kleine aanpassingen plaats, waardoor de kwaliteit verbeterd wordt. Hierna start de beheerfase. In deze fase is het product of de dienst in de markt gezet en wordt de kwaliteit bewaakt. Door feedback vanuit de markt kan het product in kwaliteit verbeteren of ontstaat een nieuw idee, waardoor de stappen in de waardeketen opnieuw worden doorlopen. De buitenste cirkel heeft betrekking op facilitaire diensten die een adviserende rol spelen in het geheel. Deze facilitaire diensten richten zich veelal op ondernemersvaardigheden en het maken van strategische beslissingen als ondernemer of met betrekking tot een kansrijk idee van een ondernemer. 20

Plannen Economische Agenda 20113-2014

Plannen Economische Agenda 20113-2014 Plannen Economische Agenda 20113-2014 Aanvalsplan 1: Marketing regio Amersfoort: be good and tell it Wat is het doel: Gerichte marketingcampagnes starten op het gebied van ondernemen in Amersfoort en de

Nadere informatie

Leergang Leiderschap voor Professionals

Leergang Leiderschap voor Professionals Leergang Leiderschap voor Professionals Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Leiderschap voor Professionals Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de

Nadere informatie

Digitale cultuur als continuüm

Digitale cultuur als continuüm Digitale cultuur als continuüm Samenvatting Activiteitenplan 2017-2020 Stichting Digitaal Erfgoed Nederland (DEN) Den Haag, 31 januari 2016 1/5 1. Vooraf Deze samenvatting is gebaseerd op de subsidieaanvraag

Nadere informatie

Er van uitgaande... CULTUURPROFIEL ZUID-NEDERLAND. Deel II Ambities en prioriteiten. Ten behoeve van Cultuurnota 2005-2008

Er van uitgaande... CULTUURPROFIEL ZUID-NEDERLAND. Deel II Ambities en prioriteiten. Ten behoeve van Cultuurnota 2005-2008 Er van uitgaande... CULTUURPROFIEL ZUID-NEDERLAND Deel II Ambities en prioriteiten Ten behoeve van Cultuurnota 2005-2008 Juni 2003 0 In onze naam, Cultuurconvenant Zuid-Nederland (CZN), staat het woord

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

9. Gezamenlijk ontwerpen

9. Gezamenlijk ontwerpen 9. Gezamenlijk ontwerpen Wat is het? Gezamenlijk ontwerpen betekent samen aan een nieuw product werken, meestal op een projectmatige manier. Het productgerichte geeft richting aan het proces van kennis

Nadere informatie

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten INFORMATIE OVER HET INNOVATIEF ACTIEPROGRAMMA GRONINGEN

Nadere informatie

Innovatie support gids

Innovatie support gids Innovatie support gids Uw gids naar resultaat 1 Uw gids naar resultaat Innovatief duurzaam drukwerk Het drukwerk van deze gids is uitgevoerd in waterloos offset met inkt op plantaardige basis, dit resulteert

Nadere informatie

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Inleiding Energiesprong is een programma dat de Stichting Experimenten Volkshuisvesting (SEV) uitvoert in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

oprichting oprichting C.o.i.2014 3.4 kaart #1/7 Breda, city of imagineers de tijd is rijp. een initiatief van de vereniging voor de beeldindustrie

oprichting oprichting C.o.i.2014 3.4 kaart #1/7 Breda, city of imagineers de tijd is rijp. een initiatief van de vereniging voor de beeldindustrie oprichting oprichting C.o.i.2014 3.4 kaart #1/7 Breda, city of imagineers de tijd is rijp. een initiatief van de vereniging voor de beeldindustrie belofte belofte C.o.i.2014 3.4 kaart #2/7 zonder verbeelders

Nadere informatie

WAARDEN BEWUST ONDERNEMEN

WAARDEN BEWUST ONDERNEMEN WAARDEN BEWUST ONDERNEMEN EEN NIEUW SOORT ONDERNEMERSCHAP RESULTAAT KOERS VISIE PERSOONLIJK LEIDERSCHAP MEERWAARDE & RENDEMENT WAARDEN BEWUST WAARDEN BEWUST ONDERNEMEN ANNO 2013 Waarden Bewust Ondernemen

Nadere informatie

Plan gemeente Utrecht en Provincie Utrecht

Plan gemeente Utrecht en Provincie Utrecht Plan gemeente Utrecht en Provincie Utrecht LET OP: voor de raadspeiling over de cultuurlening is in dit document alleen onderdeel A relevant (revolverend fonds ter bevordering van creatief ondernemerschap)

Nadere informatie

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant'

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' 'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' OPROEP VANUIT DE VRIJETIJDSSECTOR Opgesteld door: Vrijetijdshuis Brabant, TOP Brabant, Erfgoed Brabant, Leisure Boulevard, NHTV, MKB, BKKC, Stichting Samenwerkende

Nadere informatie

Versterken Creatieve Industrie Zo doen we dat in Brabant en Limburg!

Versterken Creatieve Industrie Zo doen we dat in Brabant en Limburg! De resultaten Succesfactoren Op 1 mei 2011 met nog een doorlooptijd De behaalde successen zijn mede te danken van minder dan één jaar te gaan, zijn de en inherent aan de rol en de unieke positie volgende

Nadere informatie

RICHES Renewal, Innovation and Change: Heritage and European Society

RICHES Renewal, Innovation and Change: Heritage and European Society This project has received funding from the European Union s Seventh Framework Programme for research, technological development and demonstration under grant agreement no 612789 RICHES Renewal, Innovation

Nadere informatie

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen Een regio om trots

Nadere informatie

Leergang Allround Leiderschap

Leergang Allround Leiderschap Leergang Allround Leiderschap Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Allround Leiderschap Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de kijk op leiderschap

Nadere informatie

Impact Cloud computing

Impact Cloud computing Impact Cloud computing op de Nederlandse zakelijke markt De impact van Cloud Computing op de Nederlandse zakelijke markt De economische omstandigheden zijn uitdagend. Nederland is en bedrijven informatietechnologie

Nadere informatie

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020 Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Wil Zuidoost-Nederland als top innovatie regio in de wereld meetellen, dan zal er voldoende en goed

Nadere informatie

Visie op duurzaam Veranderen

Visie op duurzaam Veranderen Visie op duurzaam Veranderen Ruysdael Ruysdael is een gerenommeerd bureau dat zich sinds haar oprichting in 1994 heeft gespecialiseerd in het managen van veranderingen. Onze dienstverlening kent talloze

Nadere informatie

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien een datagedreven wereld vol kansen Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien succesvolle organisaties groeien door big data 50% van de meest succesvolle organisaties Volg ons op twitter:

Nadere informatie

Mode Maastricht verbindt, ontwikkelt en etaleert.

Mode Maastricht verbindt, ontwikkelt en etaleert. Mode Maastricht verbindt, ontwikkelt en etaleert. Onze missie Waar wij voor staan Door het versterken van de signatuur van de Maastrichtse mode- en designsector in combinatie met de sterke reputatie

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

Mogelijkheden voor partnerschap

Mogelijkheden voor partnerschap Mogelijkheden voor partnerschap Wat doet Kennispoort Regio Zwolle Kennispoort helpt innovaties realiseren. Ondernemers in de Regio Zwolle krijgen concreet onafhankelijk advies om innovaties in de praktijk

Nadere informatie

Ecological Management Foundation

Ecological Management Foundation Ecological Management Foundation Beleidsplan Frederik Claasen In opdracht van Bestuur EMF December 2013 Projectnummer 2047 Ecological Management Foundation C/o Aidenvironment Barentszplein 7 1013 JN Amsterdam

Nadere informatie

From Beauty to Business: CultuurInvest

From Beauty to Business: CultuurInvest 2de publieksmoment Cultuurforum 2020 30 mei 2011 C-mine Genk Parallelsessie: From Beauty to Business: CultuurInvest Verloop Voorstelling van de hernieuwde aanpak: Rita De Graeve (departement CJSM) Aanpak

Nadere informatie

De Creatieve Industrie: Sleutelgebied vol Potentie of Pretentie? 1

De Creatieve Industrie: Sleutelgebied vol Potentie of Pretentie? 1 De Creatieve Industrie: Sleutelgebied vol Potentie of Pretentie? 1 Frits D.J. Grotenhuis 2 De creatieve industrie wordt vandaag de dag door bijna iedereen wel omarmd als ware het de oplossing voor al onze

Nadere informatie

Managementvoorkeuren

Managementvoorkeuren Toelichting bij de test Business Fit-ality Lange Dreef 11G 4131 NJ Vianen Tel: +31 (0)347 355 718 E-mail: info@businessfitality.nl www.businessfitality.nl Business Fit-ality Met welk type vraagstuk bent

Nadere informatie

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit!

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit! Stedendriehoek 1 daagt uit! Eo Wijers-prijsvraag 2014-2015 1 Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen eo wijers-stichting voor ruimtelijke kwaliteit in de regio Stedendriehoek daagt

Nadere informatie

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business Masterclass Value of Information Waarde creëren voor de business Informatie en informatietechnologie maken het verschil bij de ontwikkeling van nieuwe business ideeën. Met informatie kunnen nieuwe innovatieve

Nadere informatie

Canon s visie op digitale transformatie van organisaties. you can

Canon s visie op digitale transformatie van organisaties. you can Canon s visie op digitale transformatie van organisaties you can Digitale transformatie van organisaties Als we kijken naar de belangrijkste ontwikkelingen op het gebied van communicatie in de afgelopen

Nadere informatie

Nextport International community Zwolle Region

Nextport International community Zwolle Region Nextport International community Zwolle Region December 2014 1 Ideaalbeeld Zwolle 2020 Wat hebben we bereikt? We schrijven 2020. Regio Zwolle heeft een transitie doorgemaakt en wordt internationaal gezien

Nadere informatie

E V E R B I N D I N G, N I E

E V E R B I N D I N G, N I E innovatie Syntens N I E U W E V E R B I N D I N G, N I E U W E B U S I N E S S Het veld waarin bedrijven opereren is voortdurend in beweging. Om een bedrijf gezond en succesvol te houden, is het belangrijk

Nadere informatie

Case Closed. Foto: Roy Beusker

Case Closed. Foto: Roy Beusker Case Closed Foto: Roy Beusker De Nationale Postcode Loterij, de Sponsor Bingo Loterij en de BankGiro Loterij vormen gezamenlijk de Goede Doelen Loterijen in Nederland. Deze loterijen streven ernaar een

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK

DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK VERSIE JUNI 2014 INLEIDING De Bouwcampus staat in de steigers: hier pakken we de uitdagingen binnen de bouw gezamenlijk op. In vraagstukken die zowel private als publieke

Nadere informatie

Plan WERKGROEP CREATIEVE INDUSTRIE. Wouter Dijk John Franke Bastiaan Hollander Goeran de Pater Karianne Simmers Leen van Wijngaarden

Plan WERKGROEP CREATIEVE INDUSTRIE. Wouter Dijk John Franke Bastiaan Hollander Goeran de Pater Karianne Simmers Leen van Wijngaarden Plan WERKGROEP CREATIEVE INDUSTRIE Wouter Dijk John Franke Bastiaan Hollander Goeran de Pater Karianne Simmers Leen van Wijngaarden index Inleiding 3 1. Waarom creatieve industrie van belang is. 4 2. Waar

Nadere informatie

PORTA CREATIO. Handleiding

PORTA CREATIO. Handleiding 1 PORTA CREATIO Handleiding 2 Inhoudsopgave Inleiding 3 Doelstelling.. 4 Wie komt in aanmerking. 5 Procedure. 6 Privacy disclaimer 7 Contactinformatie 8 3 Inleiding In Porta Creatio worden creatieve projecten

Nadere informatie

Projectplan MKB Roadmaps 3.0

Projectplan MKB Roadmaps 3.0 Projectplan MKB Roadmaps 3.0 In 2013 is MKB Roadmaps voor het eerst opgestart, met als doelstelling om (aspirant) ondernemers te helpen om de zakelijke kant van hun innovatie te ontwikkelen. Wegens succes

Nadere informatie

Plan van aanpak Het plan van aanpak voor dit project bestaat uit drie fasen:

Plan van aanpak Het plan van aanpak voor dit project bestaat uit drie fasen: Samenvatting tussenrapport Toekomstvisie FNV KIEM Testen van de geformuleerde visies op de vakbond van de toekomst aan de huidige behoeften van leden en potentiële leden. Aanleiding Project FNV KIEM in

Nadere informatie

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap 10 Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Kim van der Hoeven 1. Inleiding Ontwikkelingen in maatschappij en samenleving denk met name aan de

Nadere informatie

Strategische visie. van de Drentse bibliotheken 2012-2015

Strategische visie. van de Drentse bibliotheken 2012-2015 Strategische visie van de Drentse bibliotheken 2012-2015 Al deze veranderingen hebben ingrijpende gevolgen De bibliotheken in Drenthe krijgen te maken met bezuinigingen en veranderende politieke opvattingen.

Nadere informatie

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Om in aanmerking te komen voor een subsidie tussen 25.000 en 65.000 euro moet een project aan de volgende criteria voldoen: 1. het project

Nadere informatie

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger.

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger. Voorwoord De Nederlandse advies- en ingenieursbranche levert innovatieve en duurzame oplossingen voor de Nederlandse en internationale samenleving. De branche is bepalend geweest voor het ontstaan van

Nadere informatie

Participatieverslag Nieuw & Anders

Participatieverslag Nieuw & Anders Participatieverslag Nieuw & Anders Op 26 en 31 maart vonden twee bijeenkomsten plaats met de titel Nieuw & Anders plaats. Twee bijeenkomsten die druk bezocht werden door vrijwilligers, verenigingen en

Nadere informatie

CORA 1.0 Bedrijfs- en ICT-referentiearchitectuur voor woningcorporaties

CORA 1.0 Bedrijfs- en ICT-referentiearchitectuur voor woningcorporaties CORA 1.0 Bedrijfs- en ICT-referentiearchitectuur voor woningcorporaties Hoe zorgen we ervoor dat we nieuwe diensten en producten soepel in onze bedrijfsvoering op kunnen nemen? Hoe geven we betere invulling

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Marjoleine Hanegraaf (NMI bv) & Frans van Alebeek (PPO-AGV), december 2013 Het benutten van bodembiodiversiteit vraagt om vakmanschap van de teler. Er is

Nadere informatie

2013.10.03 POSITIONERING EN NAAMGEVING

2013.10.03 POSITIONERING EN NAAMGEVING 2013.10.03 POSITIONERING EN NAAMGEVING positionering meest kansrijke, relevante, effectieve, ware en onderscheidende verhaal voor de spoorzone DE AMBITIE gebiedsontwikkeling Delft wil een nieuw stuk stad

Nadere informatie

Nieuwe retail business modellen. Partnervoorstel: ondersteunen en participeren

Nieuwe retail business modellen. Partnervoorstel: ondersteunen en participeren Nieuwe retail business modellen Partnervoorstel: ondersteunen en participeren Achtergrond Retail business modellen voor MKB ondernemers in de mode- en woonbranche Is het noodzakelijk? De combinatie voldoende

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

Beken Kleur Gooi je troeven op tafel. handleiding

Beken Kleur Gooi je troeven op tafel. handleiding Beken Kleur Gooi je troeven op tafel handleiding Deze tool werd ontwikkeld door het Flanders DC Kennis centrum aan Antwerp Management School. Het is gebaseerd op het onderzoeksrapport Dominante denkkaders

Nadere informatie

In twee dagen een jaar verder

In twee dagen een jaar verder In twee dagen een jaar verder The 48 hrs by Laboratorivm Met The 48 hrs introduceert Laboratorivm een nieuwe methode om binnen 48 uur een diepgaande merkstrategie te ontwikkelen, inclusief creatieve vertalingen

Nadere informatie

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Aanleiding Op 10 februari 2014 heeft, onder leiding van burgemeester Van der Laan,

Nadere informatie

Oefenvragen Ondernemerskunde A - Businessplan & strategie

Oefenvragen Ondernemerskunde A - Businessplan & strategie Oefenvragen Ondernemerskunde A - Businessplan & strategie 1. Michael Porter onderscheidt 3 basisstrategieën, waar volgens hem iedere organisatie een keuze uit dient te maken, om op een gezonde wijze een

Nadere informatie

WORD PARTNER VAN HOUSE OF LEISURE! from the heart

WORD PARTNER VAN HOUSE OF LEISURE! from the heart WORD PARTNER VAN HOUSE OF LEISURE! from the heart Wat is het Midpoint House of? Wat biedt het Midpoint House of? Het Midpoint House of is een fysiek en virtueel knooppunt dat zich In het Midpoint House

Nadere informatie

Presentatie Mariëtte Bouwer Ymere Maatschappelijk Vastgoed. 19 april 2012 pagina 1

Presentatie Mariëtte Bouwer Ymere Maatschappelijk Vastgoed. 19 april 2012 pagina 1 Presentatie Mariëtte Bouwer Ymere Maatschappelijk Vastgoed 19 april 2012 pagina 1 Strategie van Ymere Missie Ymere werkt als maatschappelijke onderneming aan wijken met perspectief, waar bewoners willen

Nadere informatie

Format werkplan maatschappelijke organisatie

Format werkplan maatschappelijke organisatie Format werkplan maatschappelijke organisatie Naam organisatie Jongerenvereniging KPJ Limburg 1. Activiteitnaam (en nummer) In Veilige Handen 2. Korte omschrijving De zorg voor een veilige omgeving is essentieel

Nadere informatie

Werken bij Havenbedrijf Amsterdam

Werken bij Havenbedrijf Amsterdam Werken bij Havenbedrijf Amsterdam De Amsterdamse haven Als vierde haven van West-Europa speelt de Amsterdamse haven een belangrijke rol in de regionale en nationale economie. Door de strategische ligging

Nadere informatie

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 De sociale ambitie: Zaanstad manifesteert zich binnen de metropoolregio Amsterdam

Nadere informatie

EEN VAN ONZE EXPERTS. For every situation, there is a suitable line from a song

EEN VAN ONZE EXPERTS. For every situation, there is a suitable line from a song EEN VAN ONZE EXPERTS For every situation, there is a suitable line from a song Een netwerk van hoog opgeleide, ervaren zelfstandig FM-professionals. Wij zijn gepassioneerd bezig met ons vakgebied, zijn

Nadere informatie

Collegevoorstel - 1 - Gemeente Amersfoort

Collegevoorstel - 1 - Gemeente Amersfoort Collegevoorstel Sector : SOB Reg.nr. : 4540609 Opsteller : J.C. Engels Telefoon : (033) 469 42 99 User-id : ENGH Onderw erp Indiening Europese subsidieaanvraag FI-PPP Media in the City Voorstel: 1. De

Nadere informatie

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN biedt mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt meer kansen door het optimaal benutten van talenten,

Nadere informatie

EtuConsult. cursus Cultuur en Creativiteit. Voor pedagogisch medewerkers

EtuConsult. cursus Cultuur en Creativiteit. Voor pedagogisch medewerkers EtuConsult cursus Cultuur en Creativiteit in de BSO Voor pedagogisch medewerkers Cultuureducatie is belangrijk voor de ontwikkeling van kinderen. Daarom bieden steeds meer bso s culturele activiteiten

Nadere informatie

Programmalijnen. Stichting izovator:

Programmalijnen. Stichting izovator: Programmalijnen Stichting izovator 2014 Stichting izovator, 27 november Stichting izovator: Oude Amersfoortseweg 121 1212 AA Hilversum E-mailadres: info@izovator.nl Website: www.izovator.nl 1 1. Context

Nadere informatie

Aan de slag met het Business Model Canvas

Aan de slag met het Business Model Canvas 1 Aan de slag met het Business Model Canvas De Wereld van de Ondernemer Gerard Aaftink November 2014 2 Inhoud Deel 1: Het Business Model Canvas Het Business Model Canvas Wat is het? Hoe werkt het? Hoe

Nadere informatie

Uw netwerk voor succesvol ondernemen in de Brusselse metropool. Metropolitan

Uw netwerk voor succesvol ondernemen in de Brusselse metropool. Metropolitan Uw netwerk voor succesvol ondernemen in de Brusselse metropool Metropolitan Voka Metropolitan bouwt aan de Brusselse metropool Voka, het Vlaams netwerk van ondernemingen, bundelt zijn werking in de Brusselse

Nadere informatie

Green Deal van Amsterdam International Fashion Week met de Rijksoverheid

Green Deal van Amsterdam International Fashion Week met de Rijksoverheid Green Deal van Amsterdam International Fashion Week met de Rijksoverheid Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,

Nadere informatie

De stad als onderneming?

De stad als onderneming? IkZitopZuidZ id De stad als onderneming? Willem Sulsters & Hidde van der Veer Conferentie Kansrijk ondernemen in de krachtwijken Rotterdam, 14 oktober 2009 IkZitopZuid Wie zijn wij? IZoZ is een privaat

Nadere informatie

Aangrijpingspunten voor beleid inzake streekproducten

Aangrijpingspunten voor beleid inzake streekproducten RAPPORTAGE QUICK SCAN Aangrijpingspunten voor beleid inzake streekproducten in de provincie Overijssel maart 2010 RAPPORTAGE QUICK SCAN Aangrijpingspunten voor beleid inzake streekproducten in de provincie

Nadere informatie

WORD PARTNER VAN HOUSE OF LEISURE! from the heart

WORD PARTNER VAN HOUSE OF LEISURE! from the heart WORD PARTNER VAN HOUSE OF LEISURE! from the heart Wat is het Midpoint House of? Het Midpoint House of is een fysiek en virtueel knooppunt dat zich zal ontwikkelen tot het vlaggenschip van de Midden-Brabantse

Nadere informatie

ORDINA SAMEN SLIMMER WERKEN

ORDINA SAMEN SLIMMER WERKEN ORDINA SAMEN SLIMMER WERKEN VAN AGENDEREN NAAR DOEN Terwijl u dit leest, voltrekt zich een revolutie in het zakelijk landschap. Het Nieuwe Werken (HNW) staat volop in de aandacht. En niet zonder reden:

Nadere informatie

Samen realiseren we de koers van Zuid-Limburg

Samen realiseren we de koers van Zuid-Limburg Samen realiseren we de koers van Zuid-Limburg Ambitie programma Toegevoegde waarde/bijdrage aan BNP: 40 miljard euro op ZON niveau 8,5 miljard op het niveau van Zuid- Limburg Complete werkgelegenheid:

Nadere informatie

Resultaten beroeps- en belangenorganisaties

Resultaten beroeps- en belangenorganisaties Creatief Ondernemerschaplab Jaarlijkse vragenlijst 215 Resultaten beroeps- en belangenorganisaties Onderzoek uitgevoerd door Tilburg University: Prof. dr. Arjen van Witteloostuijn Prof. dr. Arjan van den

Nadere informatie

Zeker van je Zaak op het mbo. 5 stappen. Stappenplan

Zeker van je Zaak op het mbo. 5 stappen. Stappenplan Zeker van je Zaak op het mbo Tijdens Zeker van je Zaak onderzoekt de student in vijf stappen waar zijn passie ligt en hoe hij vanuit die passie een eigen zaak start. Aan het einde van het programma weet

Nadere informatie

SLAAKHUYS ONDERZOEK HERONTWIKKELING De Fabriek gaat weer werken!!

SLAAKHUYS ONDERZOEK HERONTWIKKELING De Fabriek gaat weer werken!! SLAAKHUYS ONDERZOEK HERONTWIKKELING De Fabriek gaat weer werken!! MEI Architecten en Stedenbouwers 1 Historie 2 Historie 3 Foto s PWS + WSA presentatie 15.01.2009 4 Stedelijke ligging 5 Concepting I Concepting

Nadere informatie

Index. 1. Waar komen we vandaan? 1. 2. Waar gaan we naartoe? 2. 3. Beleidsthema s 2014-2016 6

Index. 1. Waar komen we vandaan? 1. 2. Waar gaan we naartoe? 2. 3. Beleidsthema s 2014-2016 6 Index 1. Waar komen we vandaan? 1 2. Waar gaan we naartoe? 2 2.1 Missie 2 2.2 Visie 2 2.3 Doelstellingen 3 2.4 Strategie 4 2.4.1 Organisatie 4 2.4.2 Aanbod 4 2.4.3 Maatschappelijk rolmodel 4 2.4.4. Marketing

Nadere informatie

Visiedocument Expertisenetwerk Kinder- en Jeugdpsychiatrie (EKJP)

Visiedocument Expertisenetwerk Kinder- en Jeugdpsychiatrie (EKJP) Visiedocument Expertisenetwerk Kinder- en Jeugdpsychiatrie (EKJP) I/ Inleiding Het aantal kinderen en jongeren met ernstige psychische problemen is goed bekend. Zowel in Nederland als in andere landen

Nadere informatie

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven!

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Postbus 711 3900 AS Veenendaal Kerkewijk 26 3901 EG Veendaal (T) 0318-55 19 60 (F) 0318-55 19 61 (M) info@ingeniousvastgoed.nl (I) www.ingeniousvastgoed.nl Haar

Nadere informatie

Examenprogramma CKV havo en vwo. nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling

Examenprogramma CKV havo en vwo. nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling Examenprogramma CKV havo en vwo nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling Examenprogramma CKV havo en vwo Concept 17 juni 2014 Examenprogramma CKV havo en vwo Concept Versie 17 juni 2014 Het eindexamen

Nadere informatie

SOCIAL INFORMATION SYSTEM

SOCIAL INFORMATION SYSTEM De SIS is een tool die oplossingen biedt voor uitdagingen en vragen in de wijk. Het product is vooral sterk in het verbinden van belangen. Zo stelt het organisaties in staat makkelijk en efficiënt met

Nadere informatie

Energizing the city: Almere energy axis

Energizing the city: Almere energy axis Inhoud Energizing the city: Almere energy axis... 3 Van Noord/West naar Zuid/Ooost... 4 Energie die stroomt door de as... 5 Focus on knowledge & education... 6 Focus on innovation & experiments... 7 Focus

Nadere informatie

EEN VAN ONZE EXPERTS

EEN VAN ONZE EXPERTS EEN VAN ONZE EXPERTS For every situation, there is a suitable line from a song Een netwerk van hoog opgeleide, ervaren zelfstandig FM-professionals. Wij zijn gepassioneerd bezig met ons vakgebied, zijn

Nadere informatie

Canon s visie op digitale transformatie van organisaties. you can

Canon s visie op digitale transformatie van organisaties. you can Canon s visie op digitale transformatie van organisaties you can Digitale transformatie van organisaties Als we kijken naar de belangrijkste ontwikkelingen op het gebied van communicatie in de afgelopen

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

Samen innoveren met onze Creatieve professionals BLOOM CO-CREATIVES IDEATION TOOL

Samen innoveren met onze Creatieve professionals BLOOM CO-CREATIVES IDEATION TOOL Samen innoveren met onze Creatieve professionals BLOOM CO-CREATIVES IDEATION TOOL Wat is Bloom Co-Creatives? Co-Creatives is de nieuwe Ideation tool van Bloom. Met Co-Creatives brengen wij jonge, creatieve

Nadere informatie

Inleiding. Jotam Dveer. Klas: 1CD. SLB: Maike de Vocht

Inleiding. Jotam Dveer. Klas: 1CD. SLB: Maike de Vocht Inleiding Tijdens de SLB les van 10 december 2012 hebben wij de opdracht gekregen om een vijftal vacatures te zoeken die in ons vakgebied kan liggen. Wij moesten beargumenteren waarom wij hier graag zouden

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

Kunst & cultuur, het investeren waard? Onderzoek naar economische betekenis

Kunst & cultuur, het investeren waard? Onderzoek naar economische betekenis Kunst & cultuur, het investeren waard? Onderzoek naar economische betekenis Presentatie voor het Paradiso-debat In opdracht van Kunsten 92, ACI en Paradiso Zondag 29 augustus 2010 Bastiaan Vinkenburg 1

Nadere informatie

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf Januari 2016 Justin Jansen, Erasmus Universiteit Rotterdam Occo Roelofsen, McKinsey & Company Poll: Hoe gaat het met ondernemerschap in Nederland?

Nadere informatie

Profiel. Manager Bibliotheken. 20 maart 2015. Opdrachtgever Stichting Bibliotheek Rotterdam

Profiel. Manager Bibliotheken. 20 maart 2015. Opdrachtgever Stichting Bibliotheek Rotterdam Profiel Manager Bibliotheken 20 maart 2015 Opdrachtgever Stichting Bibliotheek Rotterdam Voor meer informatie over de functie Manon Min, adviseur Leeuwendaal Telefoon (070) 414 27 00 Voor sollicitatie

Nadere informatie

We zijn op ontdekkingsreis, in een gebied waar de huidige systemen leidend zijn maar onvoldoende werken. Bij een ontdekkingsreis hoort ruimte.

We zijn op ontdekkingsreis, in een gebied waar de huidige systemen leidend zijn maar onvoldoende werken. Bij een ontdekkingsreis hoort ruimte. Het speelveld De wereld om ons heen verandert razend snel. De richting is duidelijk, de sociale zekerheid wordt geprivatiseerd. Samen bouwen we aan een vernieuwende structuur om de arbeidsmarkt essentieel

Nadere informatie

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Klantgerichtheid Selecteren van een klant Wanneer u hoog scoort op 'selecteren

Nadere informatie

De motor van de lerende organisatie

De motor van de lerende organisatie De motor van de lerende organisatie Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn

Nadere informatie

Buurthuizen en activiteiten

Buurthuizen en activiteiten Invalshoek: een wijkbudget voor activiteiten We stoppen met de financiering van (een gedeelte van) de huidige activiteiten in de wijk en stellen per wijk een budget beschikbaar voor initiatieven van inwoners

Nadere informatie

Aanspreekpunt voor studenten Informatica van Avans Hogeschool voor stage en afstuderen.

Aanspreekpunt voor studenten Informatica van Avans Hogeschool voor stage en afstuderen. Aanspreekpunt voor studenten Informatica van Avans Hogeschool voor stage en afstuderen. Innovatie & inspiratieprogramma + werkplek @ Jamfabriek (code A02) Heeft u een idee, project of opdracht, neem dan

Nadere informatie

Stelling II. Creativiteit is de belangrijkste eigenschap voor innovatie.

Stelling II. Creativiteit is de belangrijkste eigenschap voor innovatie. Toon Jansen * New Urban Creatives Almere * 12 maart 2014 Stelling I Creativiteit is de belangrijkste eigenschap voor innovatie. Stelling II Door het beschikbaar stellen van goedkope/betaalbare woon- en

Nadere informatie

Een kennis- en netwerkorganisatie voor professionals¹ >>

Een kennis- en netwerkorganisatie voor professionals¹ >> Een kennis- en netwerkorganisatie voor professionals¹ >> die organisaties adviseren over en begeleiden bij uiteenlopende innovaties op het gebied van organisatie- en werkvormen, arbeidsrelaties, leiderschap

Nadere informatie