Innovatie in het MKB Ontwikkelingen in de periode

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Innovatie in het MKB Ontwikkelingen in de periode 2002-2014"

Transcriptie

1 Innovatie in het MKB Ontwikkelingen in de periode

2 ISBN : Rapportnummer : A Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia BV Panteia BV Bredewater 26 P.o. box CA Zoetermeer 2701 AA Zoetermeer The Netherlands Ro Braaksma Zoetermeer, november 2014 Voor alle informatie over MKB en Ondernemerschap: De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schriftelijke toestemming van Panteia. Panteia aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden. The responsibility for the contents of this report lies with Panteia. Quoting numbers or text in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned. No part of this publication may be copied and/or published in any form or by any means, or stored in a retrieval system, without the prior written permission of Panteia. Panteia does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections.

3 Inhoudsopgave Minder innovatie door conjuncturele tegenwind 5 1 Realisatie van innovatie 7 2 Innovatieve activiteiten 9 3 Innovatieplannen Verwachte uitgaven voor innovatie Investeringen in innovatie 11 4 Sectorale verschillen 13 5 Innovatie naar bedrijfsomvang 15

4

5 Minder innovatie door conjuncturele tegenwind Het afgelopen decennium laat een dalende trend zien van het percentage innovatieve bedrijven: van ruim 60% met minimaal een product- of procesinnovatie in de voorgaande drie jaar naar 45% in Het begin van die daling valt samen met het begin van de kredietcrisis in De innovatie-inspanningen van MKB-bedrijven lijken mee te bewegen met de conjunctuur. Dat is waarschijnlijk vooral een gevolg van het afhaken van bedrijven met bescheiden innovatieactiviteiten op het moment dat de conjunctuur tegenzit. Een indicatie daarvoor is het percentage bedrijven met innovaties nieuw voor de bedrijfstak: dit is minder gedaald dan het percentage bedrijven met een product- of procesinnovatie in de voorgaande drie jaar. Het innovatieve MKB moet efficiënt omspringen met zijn middelen, en daartoe elders aanwezige kennis benutten, via netwerken en samenwerking bij innovatie. Netwerken voor dit doel zit de laatste jaren in de lift, maar samenwerken gebeurt juist wat minder. Het percentage bedrijven dat meer denkt te gaan uitgeven voor innovatie neemt de laatste twee jaar wél weer toe, na een dubbele dip in 2008 en 2011, samenhangend met de conjunctuur. Ook neemt het percentage bedrijven toe dat zegt het komende jaar zeker te zullen investeren in nieuwe producten en diensten en/of in procesvernieuwing of verbetering. De industrie is koploper bij het realiseren van innovaties, gevolgd door de zakelijke dienstverlening. In de industrie en de sector transport en communicatie zijn er het vaakst voornemens om de innovatie-uitgaven te verhogen. Het grotere MKB haalt op alle innovatie-indicatoren hogere scores dan het kleinbedrijf. Het verschil is te verklaren uit verschil in product en markt: het kleinbedrijf is veel vaker te vinden in sectoren met een relatief laag innovatieprofiel zoals detailhandel, horeca en persoonlijke diensten, en in lokale of regionale markten. Panteia doet sinds 2002 jaarlijks onderzoek naar de mate waarin ondernemers in het midden- en kleinbedrijf (MKB) innoveren. Aan de hand van de beschikbare gegevens kunnen ontwikkelingen in de innovatieve activiteiten van deze bedrijven in de tijd gevolgd worden. Deze rapportage besteedt achtereenvolgens aandacht aan realisatie van innovaties, innovatieve inspanningen en voornemens van MKB-ondernemers om te investeren in innovatie. Daarbij is er aandacht voor sectorale verschillen en verschillen tussen kleine en middelgrote bedrijven, en daarnaast ook het groot middenbedrijf ( werkzame personen) 1. 1 MKB is in dit onderzoek gedefinieerd als: bedrijven tot 100 werkzame personen in het particuliere bedrijfsleven exclusief de agrarische sector. De momenteel doorgaans gehanteerde Europese definitie (MKB =bedrijven tot 250 wp) wordt met een enkele uitzondering nog niet gebruikt, omdat tot en met 2010 alleen bedrijven tot 100 werkzame personen zijn onderzocht. Wanneer de resultaten betrekking hebben op bedrijven met 100 tot 250 werkzame personen, wordt dit expliciet vermeld: groot middenbedrijf. 5

6

7 1 Realisatie van innovatie Figuur 1 laat zien in welke mate MKB-bedrijven innovaties realiseren, en wat de trend is vanaf Dat gebeurt aan de hand van vier indicatoren: het percentage MKB-bedrijven dat in de voorgaande drie jaar ten minste één innovatie heeft gerealiseerd 2 ; het percentage MKB-bedrijven met productinnovaties in de afgelopen drie jaar, ofwel de introductie van nieuwe producten of diensten; het percentage MKB-bedrijven met productinnovaties nieuw voor de bedrijfstak (dus producten of diensten die niet alleen nieuw zijn voor het eigen bedrijf) in de afgelopen drie jaar; het percentage MKB-bedrijven met procesinnovaties in de afgelopen drie jaar, ofwel vernieuwing of verbetering van de gehanteerde werkmethoden of productieprocessen (bijv. automatisering van de boekhouding, invoering van flexibele werkplekken, thuiswerken). Figuur 1 Realisaties van innovaties in de afgelopen drie jaar door bedrijven in het MKB (in procenten), % 65% 67% 68% 65% 66% 60% 40% 20% 58% 60% 59% 33% 34% 34% 55% 36% 59% 52% 31% 58% 35% 50% 38% 28% 56% 54% 44% 45% 31% 31% 48% 39% 24% 58% 48% 31% 51% 42% 26% 45% 37% 22% 15% 17% 14% 15% 15% 16% 14% 15% 15% 12% 16% 12% 11% 0% innovatieve bedrijven (ten minste één innovatie) nieuwe producten/diensten procesinnovatie producten/diensten nieuw voor de bedrijfstak Bron: Panteia, Monitor Determinanten Bedrijfsprestaties / MKB Beleidspanel, Terugval aandeel innovatieve bedrijven Ten opzichte van de voorgaande periode is het aandeel innovatieve MKB-bedrijven in 2014 verder afgenomen, naar 45%. Het afgelopen decennium is een dalende trend van het aandeel innovatieve bedrijven zichtbaar. Vóór de kredietcrisis lag het aandeel innovatieve MKB-bedrijven boven de 60%. Daarna nam het aandeel per saldo af, zij het niet in een rechte lijn: ten tijde van de kredietcrisis trappen bedrijven op de rem wat betreft innovaties, gevolgd door licht herstel, een piekje in 2012, en daarna de al genoemde daling. De 45% van de meting in 2014 is het laagste niveau vanaf het begin van de metingen. 2 Het gaat hier om een combinatie van de indicatoren product- en procesinnovatie. Een bedrijf wordt aangemerkt als innovatief als in de voorgaande drie jaar minimaal een van beide is gerealiseerd. Hiermee wordt aangesloten bij de wijze waarop in Europees verband de innovativiteit van een bedrijf wordt gemeten. Zie OECD, 2005, Oslo Manual: Guidelines for Collecting and Interpreting Innovation Data, 3rd Edition. 7

8 aandeel innovatieve bedrijven Groei BBP (3-jaars voortschrijdend gemiddelde) De dalende trend is zowel bij product- als bij procesinnovatie te zien. De helft van de productinnovaties betreft producten die nieuw zijn voor de bedrijfstak. In 2014 is dit aandeel ten opzichte van het voorgaande jaar minder gedaald dan het aandeel MKB - bedrijven met nieuwe producten of diensten. Kortom, het aandeel vernieuwende bedrijven is afgenomen, maar voor het aandeel met innovaties van een wat hogere orde (nieuw voor de bedrijfstak) geldt dat in mindere mate: dat daalt slechts van 12% naar 11%. Afname innovatieve bedrijven hangt deels samen met conjunctuur In figuur 2 is de ontwikkeling van het aandeel innovatieve bedrijven in het totale MKB afgezet tegen de ontwikkeling van het nationaal inkomen 3 in dezelfde periode. De beide trendlijnen gaan niet volledig gelijk op, maar het verloop van de conjunctuur lijkt toch van invloed op de ontwikkeling van het aantal innovatieve bedrijven: de economische krimp na 2008 gaat samen met een vermindering van het aandeel innovatieve bedrijven. Figuur 2 Aandeel innovatieve bedrijven (ten minste één innovatie) versus conjunctuur, % 4,00 70% aandeel innovatieve bedrijven 3,00 60% 50% Economische groei 2,00 1,00 0,00 40% -1,00 30% ,00 Bron: CBS, CPB en Panteia, Monitor Determinanten Bedrijfsprestaties / MKB Beleidspanel, Innovatie en conjunctuur gaan de laatste jaren hand in hand De ontwikkeling van de innovatieresultaten over een langere periode suggereert een positief verband met de conjunctuur, vooral vanaf Een opgaande conjunctuur gaat samen met meer innovatie-uitgaven, bij laagconjunctuur gaan ze omlaag. Ook uit eerder onderzoek blijkt dat MKB-ondernemers bij investeringsbeslissingen rekening houden met de conjunctuur 4. Zij kunnen verschillend reageren op een situatie van laagconjunctuur 5 : afwachten ('niets doen'); efficiency verbeteren ('zo veel mogelijk bezuinigen'); ondernemende oplossingen ('dingen anders doen', bijvoorbeeld door nieuwe producten of diensten te introduceren). Ondernemende oplossingen zijn echter de keuze van een minderheid: de meerderheid kiest voor bezuinigen en verbetering van de efficiency om tegenvallende economische situaties het hoofd te bieden Het gaat om het Bruto Binnenlands Product (BBP; bron = CPB), in de figuur de gemiddelde ontwikkeling van het BBP in het desbetreffende jaar en de twee voorgaande jaren. Zie Bosma, N., J. Hessels en M. Overweel, 2003, Hoe reageren MKB-ondernemers op veranderingen in de conjunctuur?, Zoetermeer: EIM. Pearce, J.A. en D.K. Robbins, 1994, Entrepreneurial Recovery Strategies of Small Market Share Manufacturers, Journal of Business Venturing, 9 (2):

9 2 Innovatieve activiteiten Om te kunnen innoveren moet een bedrijf toegang hebben en verwerven tot elders aanwezige kennis, zoals bij kennisinstellingen en bij andere bedrijven. Dat geldt in het bijzonder voor MKB-bedrijven met beperkte eigen bronnen van kennis. Om een idee te krijgen in welke mate MKB-bedrijven acties ondernemen om op een efficiënte manier te komen aan de nodige kennis, zijn drie indicatoren beschikbaar: het percentage MKB-bedrijven dat externe netwerken (met andere bedrijven en/of met kennisinstellingen) gebruikt om kennis uit te wisselen; het percentage MKB-bedrijven dat samenwerkt om vernieuwingen te ontwikkelen; het percentage MKB-bedrijven met gespecialiseerde innovatiemedewerkers, ofwel medewerkers (inclusief directeuren/eigenaren) die in hun dagelijkse werk betrokken zijn bij vernieuwingsinspanningen. De ontwikkeling van bovenstaande indicatoren vanaf 2002 is weergegeven in figuur 3. Gebruik van externe kennisnetwerken in de lift Gebruikmaken van externe kennisnetwerken kan bij MKB-bedrijven eigen beperkingen compenseren. Via contacten met klanten, leveranciers, concurrenten en kennisinstellingen doen zij kennis op, ook van trends en ontwikkelingen in hun omgeving die mogelijk voor nieuwe kansen zorgen, en voor ideeën om producten, diensten en werkwijzen te vernieuwen en te verbeteren. Figuur 3 maakt duidelijk dat het percentage MKB-bedrijven dat gebruik maakt van kennisnetwerken lange tijd vrij stabiel is geweest: ruim 40%. Maar vanaf 2012 zit het in de lift, en anno 2014 is het meer dan de helft. Figuur 3 Innovatieve activiteiten van bedrijven in het MKB (in procenten), % 50% 40% 30% 53% 52% 50% 42% 35% 33% 54% 53% 46% 46% 36% 34% 45% 41% 32% 43% 42% 34% 42% 40% 39% 40% 32% 32% 31% 29% 31% 29% 29% 51% 46% 35% 35% 33% 32% 34% 28% 52% 20% 19% 10% 0% gebruik van externe kennisnetwerken samenwerking om te vernieuwen speciale medewerkers voor innovatie Bron: Panteia, Monitor Determinanten Bedrijfsprestaties / MKB Beleidspanel, Samenwerking om te innoveren vrij stabiel, trend licht dalend Voor ondernemers is kennis geen doel op zich, maar een middel om de bedrijfsprestaties te verbeteren. Het binnenhalen van die kennis heeft een prijs die tegen de opbrengst moet worden afgewogen. Efficiënt omspringen met schaars beschikbare middelen is ook hier geboden, en samenwerking met anderen die voor de eigen onderneming nuttige kennis in huis hebben is een middel voor dat doel. 9

10 Dat kan samenwerking binnen de keten zijn, met (toe)leveranciers, opdrachtgevers of afnemers, maar ook bijvoorbeeld samenwerking met bedrijven die beschikken over complementaire technologie, of samenwerking met kennisinstellingen. Tot 2010 is het aandeel MKB-bedrijven dat samenwerkt bij innoveren vrij stabiel. De plotselinge daling in 2011 lijkt een incident, zij het wél een incident dat samenvalt met de in figuur 1 zichtbare daling van de innovatie-inspanningen in dat jaar. In 2014 ligt het aandeel samenwerkende MKB-bedrijven voor het eerst beneden de 30%.Er lijkt zich een licht dalende trend af te tekenen. Innovatiemedewerkers: stabiel op lager niveau na de crisis Eén op de drie MKB-bedrijven geeft aan dat bij hen mensen aanwezig zijn (medewerkers of directieleden) die in hun dagelijks werk bezig zijn met innovatieinspanningen: zie figuur 3. De trendlijn van figuur 3 laat een sterke daling zien in de periode Vóór die tijd zijn naar eigen zeggen bij meer dan de helft van de bedrijven mensen aanwezig die zich (mede) bezighouden met innovatie-inspanningen. Ná die tijd is dit rond de 30%. Deze daling bevestigt de eerder vastgestelde krimp van de innovatie-inspanning (zie figuur 1 in het eerste hoofdstuk): hij gaat samen met een na de kredietcrisis eveneens afgenomen aandeel bedrijven met product- en/of procesinnovaties. Aan deze constatering kan echter worden toegevoegd dat de krimp waarschijnlijk vooral voor rekening komt van bedrijven met bescheiden innovatieve activiteiten, en niet of veel minder van bedrijven die meer systematisch bezig zijn met innovatie. Bij deze alinea een kanttekening: de gepresenteerde indicatoren geven geen volledig beeld van de mate waarin bedrijven innoveren. Voor de concrete innovatie-uitgaven van bedrijven zijn bijvoorbeeld geen gegevens beschikbaar. 10

11 uitgaven aan innovatie groei BBP (%) 3 Innovatieplannen 3.1 Verwachte uitgaven voor innovatie Meer MKB-ondernemers willen investeren in innovatie Figuur 4 geeft het saldo weer van bedrijven die meer, en bedrijven die minder willen gaan uitgeven aan innovatie. Deze informatie is beschikbaar vanaf Het aandeel MKB-ondernemers dat het komende jaar meer denkt te gaan uitgeven aan innovatie stijgt van 26% in 2013 naar 28% in Het aandeel dat minder denkt uit te geven, neemt daarentegen af van 17% in 2013 naar 13% in Het saldo van beide stijgt naar 15%. Ontwikkeling u itgaven voor innovatie ster k conjunctuur-afhankelijk In figuur 4 is het saldo van bedrijven die meer, en bedrijven die minder willen gaan uitgeven aan innovatie afgezet tegen de ontwikkeling van de conjunctuur in Nederland. De uitgaven van MKB-bedrijven voor innovatie blijken vrij sterk samen te hangen met de conjunctuur, afgaande op de vanaf 2006 vrijwel parallel lopende trendlijnen van figuur 4. In 2007, voorafgaande aan de kredietcrisis van 2008, bereiken zowel de conjunctuur als de innovatie-uitgaven van het MKB hun hoogste punt. Met het intreden van de kredietcrisis in 2008 zakken beide sterk in, waarna herstel zichtbaar is in 2010 en 2011, gevolgd door de tweede dip in In 2014 veert de conjunctuur weer wat op, en besteden MKB-bedrijven ook meer aan innovatie. Dit alles met de kanttekening dat het saldo van meer en minder denken uit te geven aan innovatie in alle jaren positief is, ook bij krimp van de economie. Figuur 4 Verwachtingen over uitgaven aan innovatie versus conjunctuur, % 6,0 25% 4,0 20% Economische groei 2,0 15% 10% 0,0 5% 0% uitgaven aan innovatie (saldo meer en minder) ,0-4,0 Bron: CBS, CPB en Panteia, Monitor Determinanten Bedrijfsprestaties / MKB Beleidspanel, Investeringen in innovatie De voornemens bij MKB-bedrijven om middelen uit te trekken voor innovatie worden in beeld gebracht aan de hand van twee indicatoren: het percentage dat aangeeft het komend jaar zeker te zullen investeren in nieuwe producten of diensten, en het percentage dat aangeeft zeker te zullen investeren in procesinnovatie 6. Het gaat anno 2014 om ruim een kwart van de MKB-ondernemers die het komende jaar investeren in productinnovaties, en drie op de tien die investeren in procesinnovaties. 6 Deze cijfers zijn pas vanaf 2005 beschikbaar. 11

12 De innovatieplannen bij MKB-bedrijven zijn in figuur 5 afgezet tegen de realisatie van nieuwe producten en/of processen in hetzelfde jaar. De trend van de afgelopen tien jaar is een lichte daling van het percentage bedrijven met innovatieplannen voor het komende jaar, en een wat sterkere daling van het percentage bedrijven dat innovaties heeft gerealiseerd. Dat laatste geldt in het bijzonder voor procesinnovaties. Figuur 5 Verwachtingen en realisaties m.b.t. product- en procesinnovaties, % 50% 40% 30% 36% 31% 36% 36% 35% 32% 31% 28% 31% 28% 27% 20% 25% 26% 28% 26% 24% 27% 26% 22% 10% 0% zeker investeren in nieuwe producten/diensten productinnovatie (realisatie) 80% 70% 60% 50% 40% 55% 52% 58% 38% 44% 45% 39% 48% 42% 37% 30% 34% 35% 39% 38% 33% 34% 32% 33% 31% 31% 20% 10% 0% zeker investeren in procesinnovatie procesinnovatie (realisatie) Bron: Panteia, Monitor Determinanten Bedrijfsprestaties / MKB Beleidspanel,

13 Ten minste één innovatie Productinnovatie Producten nieuw voor bedrijfstak Procesinnovatie Externe kennisnetwerken Samenwerking Gespecialiseerde medewerkers Uitgaven aan innovatie (saldo) Zeker investeren in productinnovatie Zeker investeren in procesinnovatie 4 Sectorale verschillen Hoogste score bij realisatie van innovaties voor de industrie Uit tabel 1 kan op basis van tien indicatoren betreffende innovatieve input, realisatie en plannen voor het komend jaar het innovatieprofiel worden geschetst van acht sectoren die zijn onderscheiden in het Nederlandse MKB. Als het gaat om het realiseren van innovaties is het MKB in de industrie de duidelijke koploper, gevolgd door de zakelijke dienstverlening. Onder de zakelijke dienstverlening vallen onder meer ingenieurs-, technisch ontwerp- en architectenbureaus, en een deel van de ICTsector 7. Tabel 1 Innovatie bij MKB-bedrijven naar sector (in procenten), 2014 Realisatie van innovaties Innov. activiteiten Voornemens Sector Industrie Bouwnijverheid Handel en reparatie consumentenart. en Horeca Vervoer, opslag en communicatie Financiële instellingen Zakelijke dienstverlening Overige dienstverlening MKB totaal Bron: Panteia, MKB Beleidspanel, Horeca en bouw innoveren minder; wél procesinnovaties De horeca en de bouw, en in mindere mate financiële instellingen scoren het minst op het realiseren van innovaties. Dat geldt vooral voor productinnovaties; bij procesinnovaties zijn de scores van deze sectoren weliswaar beneden gemiddeld, maar een niet gering deel realiseert wel degelijk procesinnovaties. De sector handel en reparatie van consumentenartikelen heeft een op het eerste gezicht wat onbepaald innovatieprofiel. Eerder onderzoek waarin meer sectoren werden onderscheiden laat binnen de sector handel en reparatie echter een sterk verschillend profiel zien voor groothandel en detailhandel: de groothandel scoort hierbij hoog, de detailhandel laag als het gaat om realiseren van innovaties. 7 Telecommunicatie valt hier onder (vervoer, opslag en) communicatie. 13

14 Netwerken en samenwerking veel bij zakelijke dienstverleners Bij de inputs voor innovatie valt de hoge score op voor gebruik van externe netwerken bij de financiële en de zakelijke dienstverlening, wél met de kanttekening dat de score op dit punt in alle sectoren vrij hoog is. Samenwerking met het oog op innoveren wordt het meest genoemd in de zakelijke dienstverlening, en ook in de transport- en communicatiesector. Gespecialiseerde (R&D)-medewerkers zijn het meest aanwezig in de industrie, en daarnaast in de transport- en communicatiesector. Verhoging innovatiebudget het vaakst in industrie en transport Anno 2014 zijn er in alle sectoren meer bedrijven die het komende jaar hun uitgaven voor innovatie denken te verhogen dan bedrijven die ze denken te verminderen. Het saldo van meer en minder budget voor innovatie verschilt echter wel per sector. Dat verschil is het grootst in de industrie en in de sector vervoer en communicatie, en ook de zakelijke dienstverlening scoort nog bovengemiddeld. In de bouwnijverheid en de sector handel en reparatie is het saldo het kleinst (maar nog altijd positief). Transport het vaakst plannen voor investeren in productinnovatie Zegt van alle MKB-bedrijven 27% het komende jaar zeker te zullen investeren in productinnovatie, in de sector vervoer en communicatie is dit zelfs 37% en in de zakelijke dienstverlening nog altijd één op de drie bedrijven. De industrie scoort weliswaar licht bovengemiddeld maar toch iets minder dan deze twee sectoren. Het MKB in de bouwnijverheid en de financiële dienstverleners noemen investeren in productinnovatie het minst. Dezelfde financiële dienstverlening denkt wel het vaakst te investeren in vernieuwing of verbetering van processen, gevolgd door de industrie. 14

15 5 Innovatie naar bedrijfsomvang In figuur 6 is het aandeel innovatieve bedrijven naar grootteklasse weergegeven voor de periode Voor de categorie grootste bedrijven ( werkzame personen) zijn alleen gegevens van de laatste vier jaar beschikbaar. Aandeel innovatieve bedrijven hoger in het middenbedrijf Het aandeel innovatieve bedrijven is het hoogst in het groot-middenbedrijf: ruim 80% heeft in de afgelopen drie jaar minstens een product- en/of procesinnovatie gerealiseerd. Ook ontwikkelen deze bedrijven innovaties vaker op eigen kracht: het aandeel bedrijven met innovaties die op eigen kracht zijn ontwikkeld, is voor klein -, midden- en groot-middenbedrijf respectievelijk 12%, 26% en 40%. Grotere bedrijven hebben over het algemeen ook meer middelen beschikbaar voor innovatie dan het kleinere MKB, zowel financiële middelen als menskracht. Zij kunnen daardoor vaker vaste innovatiemedewerkers aanstellen en een onderzoekprogramma uitvoeren, waar innovatie in het kleinbedrijf vaker ad-hoc is en mede afhankelijk van de inzet en kennis van één specialist die innovatieactiviteiten erbij doet. Aandeel innovatieve bedrijven sterker afgenomen in het kleinbedrijf Figuur 6 laat zien dat het aandeel innovatieve bedrijven in het kleinbedrijf sterker is afgenomen sinds 2002 dan in het middenbedrijf. Tot 2008, het jaar van de kredietcrisis, is het verschil tussen klein- en middenbedrijf vrij constant, daarna neemt het aandeel innovatieve bedrijven wat meer af in het kleinbedrijf. Figuur 6 Innovatieve bedrijven (ten minste één innovatie) in het MKB en het groot-middenbedrijf (in procenten), naar grootteklasse, % 75% 88% 87% 90% 88% 79% 82% 66% 72% 75% 75% 90% 73% 93% 91% 81% 80% 82% 74% 50% 63% 59% 65% 65% 62% 54% 62% 50% 45% 54% 50% 56% 52% 47% 42% 58% 54% 51% 47% 45% 43% 25% 0% Kleinbedrijf (1-10 wp) Middenbedrijf ( wp) MKB (1-100 wp) Groot middenbedrijf ( wp) Bron: Panteia, Monitor Determinanten Bedrijfsprestaties / MKB Beleidspanel, Innovativiteit op alle indicatoren groter bij grotere bedrijven Tabel 2 laat zien dat innovativiteit sterk samenhangt met bedrijfsomvang: hoe groter, hoe meer innovatie. Dat geldt voor alle indicatoren in de tabel. De verklaring is simpel: een (flink) deel van het kleinbedrijf opereert in een marktomgeving die niet zo snel verandert, en daarom minder om aanpassing, dus vernieuwing vraagt: het kleinbedrijf is bijvoorbeeld sterk vertegenwoordigd in horeca, handel en persoonlijke diensten, en opereert vaak op lokale of regionale markten. 15

16 Ten minste één innovatie Productinnovatie Producten nieuw voor bedrijfstak Procesinnovatie Externe kennisnetwerken Samenwerking Gespecialiseerde medewerkers Uitgaven aan innovatie (saldo) Zeker investeren in productinnovatie Zeker investeren in procesinnovatie Grotere bedrijven zijn sterk vertegenwoordigd in de industrie en in gespecialiseerde zakelijke diensten, en opereren op nationale of zelfs internationale markten. Het verschil in innovativiteit tussen klein en groot is dus deels te verklaren uit een verschil in noodzaak of pressie om te innoveren. Daarnaast spelen ook de middelen een rol: hoe groter een bedrijf, hoe meer menskracht en financiële middelen voor innovatie kunnen worden ingezet. Kanttekening bij de geconstateerde samenhang van innovativiteit met bedrijfsgrootte is wel dat het kleinbedrijf weliswaar naar verhouding minder innovatieve bedrijven telt, maar dat de absolute aantallen juist veel groter zijn: het overgrote merendeel van alle bedrijven is klein. Tabel 2 Innovatie in het MKB en het groot-middenbedrijf naar grootteklasse (in procenten), 2014 Realisatie van innovaties Innov. activiteiten Voornemens Sector Kleinbedrijf wp t/m 9 wp Middenbedrijf MKB-100 totaal Groot middenbedrijf Bron: Panteia, MKB Beleidspanel, Middenbedrijf = bedrijven van 100 tot 100 wp. Groot-middenbedrijf = bedrijven van 100 tot 250 wp. 16

17 De resultaten van het Programma MKB en Ondernemerschap worden in twee reeksen gepubliceerd, te weten: Research Reports en Publieksrapportages. De meest recente rapporten staan (downloadable) op: Recente Publieksrapportages A MKB-ondernemers en arbeidsbeperkten A Stemming onder ondernemers in het MKB A Kennisstromen in het MKB. Inzicht op basis van een MKBkennis-input/outputmodel A Bedrijfsfinanciering, zo kan het ook - Update 2014 A MKB: Een belangrijke speler in internationale waardeketens A Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2014 en 2015 A De financiële positie van het MKB in 2014 en 2015 A Beelden van bedrijfscriminaliteit. Empirisch onderzoek op basis van 37 cases A Entrepreneurship in the Netherlands, The top sectors A Omvang en prestaties van het MKB in de topsectoren A Monitor Inkomens Ondernemers Editie 2013 A Financieringsproblemen in de binnenvaart A Arbeidsongeschiktheidsverzekeringen van zzp'ers, Resultaten zzp-panel meting II 2013 A Innovatie in de agrarische sector. De verschillende innovatievormen in beeld A Bedrijfsoverdrachten in een periode van recessie en vergrijzing A Ondernemendheid in de culturele sector A Topsectoren in beeld Beleving van het ondernemingsklimaat - meting voorjaar A Monitor vrouwelijk en etnisch ondernemerschap 2013 A Inkomens Zelfstandigen 2013 A Samenwerken bij vernieuwing in de topsectoren A Lokale lasten voor bedrijven A De effecten van de topsectoren op de bredere economie A Wat drijft MKB ondernemers A Gebruikersinnovatie in het MKB A Topsectoren in beeld. Ontwikkeling van de innovativiteit van de topsectoren in najaar 2012-voorjaar 2013 A MKB Rating: Smaakt naar meer, onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven A Vertrouwen in eigen bedrijf keldert: ondernemersvertrouwen door de jaren heen A Aankomende en opkomende challengers in de topsectoren A Samenwerkingskenmerken van challengers in de topsectoren A Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2013 en 2014 A Ondernemen in de horecasector 2013 A Ondernemen in de groothandelsector 2013 A Ondernemen in de overige dienstverlening

18 A Ondernemen in de bouwsector 2013 A Ondernemen in de transportsector 2013 A Ondernemen in de autosector 2013 A Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB A Ondernemen in de zakelijke dienstverlening 2013 A Ondernemen in de metaalelektro 2013 A Ondernemen in de voedings- en genotmiddelenindustrie 2013 A Ondernemen in de detailhandel 2013 A De grijze ondernemer. Internationale vergelijking van de grijze ondernemer A Nulmeting studentbedrijven A Toekomst van de maakindustrie. Knowledge based capital! A Opleiding en scholing van zzp ers Resultaten zzp-panel meting I van 2013 A Internationale benchmark ondernemerschap Tabellenboek A Topsectoren: beeld en ontwikkeling. Update oktober 2013 A Technologische en sociale innovatie in een concurrerende markt A Innovatie en internationalisering in het MKB A Innovatie in het MKB, ontwikkelingen in de periode A Fulfilment van online verkoop A De overheid als klant van het MKB A Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2013 en 2014 A De innovativiteit van het MKB in 2013 A Monitor buitenlandse investeringen MKB A Sectorale veranderingen in de Nederlandse economie A Geen vertrouwen ondernemers in het economische beleid - Najaar 2013 A Verschillen tussen uitzendondernemingen A Economische effecten verlaging van de administratieve lasten voor het bedrijfsleven A Exportindex MKB. Ontwikkelingen A Topsectoren: beeld en ontwikkeling. Update augustus 2013 A Bedrijfsfinanciering: zó kan het ook! A Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid A Inkomens Zelfstandigen 2012 A Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2013 en 2014 Update juni A De rol van sociale media bij innovatie door zzp ers A Topsectoren in beeld. Internationale oriëntatie topsectoren A Topsectorenpanel. Methodologische verantwoording A Calimero creativiteit: De innovatieve netwerken van zzp ers A Hoe goed ligt de gemeente bij MKB? A Monitor Inkomens Ondernemers A Het wenkend perspectief van consumenteninnovatie 18

Stemming onder ondernemers in het MKB

Stemming onder ondernemers in het MKB Stemming onder ondernemers in het MKB ISBN : 978-90-371-1130-9 Rapportnummer : A201424 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia

Nadere informatie

M201219. Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen in de periode 2002-2012. A. Ruis MSc.

M201219. Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen in de periode 2002-2012. A. Ruis MSc. M201219 Innovatie in het MKB Ontwikkelingen in de periode 2002-2012 A. Ruis MSc. Zoetermeer, november 2012 Toename innovativiteit in het MKB Na een scherpe daling van de innovativiteit in het MKB in 2011,

Nadere informatie

M201115. Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen 1999-2011. A. Ruis

M201115. Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen 1999-2011. A. Ruis M201115 Innovatie in het MKB Ontwikkelingen 1999-2011 A. Ruis Zoetermeer, oktober 2011 Crisis drukt innovativiteit De economische crisis heeft zijn weerslag op de innovativiteit in het midden- en kleinbedrijf

Nadere informatie

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Bram van der Linden Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1107-1 Rapportnummer : A201373 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1096-8 Rapportnummer : A201363 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen in de periode 2002-2013. A. Ruis

Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen in de periode 2002-2013. A. Ruis Innovatie in het MKB Ontwikkelingen in de periode 2002-2013 A. Ruis Zoetermeer, oktober 2013 ISBN : 978-90-371-1086-9 Rapportnummer : A201350 / C10193 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven Lia Smit, Ro Braaksma, Pieter Fris Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1108-8 Rapportnummer : A201374

Nadere informatie

ISBN :

ISBN : MKB regionaal bekeken 2014 ISBN : 978-90-371-1137-8 Rapportnummer : A201432 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia BV Panteia

Nadere informatie

Een innovatieve blik op de toekomst. Verwachtingen van het innovatieve mkb

Een innovatieve blik op de toekomst. Verwachtingen van het innovatieve mkb Een innovatieve blik op de toekomst Verwachtingen van het innovatieve mkb ISBN : 978-90-371-2135-3 Rapportnummer : A201429 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, 5 juli 2013 Rapportnummer : A201337 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland Innovatie in het MKB in C10978 Petra Gibcus en Yvonne Prince Zoetermeer, 16 juli 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of

Nadere informatie

M Innovatie in het MKB. drs. J.P.J. de Jong. Zoetermeer, september 2006

M Innovatie in het MKB. drs. J.P.J. de Jong. Zoetermeer, september 2006 M200607 Innovatie in het MKB 2006 drs. J.P.J. de Jong Zoetermeer, september 2006 Komend jaar meer innovatieinvesteringen in MKB Ondernemers in het midden- en kleinbedrijf (MKB) investeren komend jaar meer

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Gelderland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Gelderland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Drenthe

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Drenthe Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Zuid-Holland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Zuid-Holland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Limburg

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Limburg Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Flevoland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Flevoland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Wat drijft MKB-ondernemers?

Wat drijft MKB-ondernemers? Wat drijft MKB-ondernemers? Ontwikkeling doelstellingen 2004-2013 ISBN : 978-90-371-1109-5 Rapportnummer : A201403 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl)

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) prognose 2006 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, oktober 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) Prognose 2005 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2006 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Benchmark klanten Qredits

Benchmark klanten Qredits Benchmark klanten Qredits Lia Smit Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201308 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl). Voor alle

Nadere informatie

BNA Conjunctuurmeting

BNA Conjunctuurmeting BNA Conjunctuurmeting September 2011 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36 66 F 020 555 36

Nadere informatie

Omvang en prestaties van het MKB in de topsectoren

Omvang en prestaties van het MKB in de topsectoren Omvang en prestaties van het MKB in de topsectoren drs. P. Fris Zoetermeer, april 2014 ISBN : 978-90-371-1122-4 Rapportnummer : A201416 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en

Nadere informatie

Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2014 en 2015

Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2014 en 2015 Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2014 en 2015 drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, mei 2014 ISBN : 978-90-371-1126-2 Rapportnummer : A201420 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Universiteit van Amsterdam, INTT De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Peter Brouwer Zoetermeer, april 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat

Nadere informatie

M200709. Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen 1999-2007. drs. J.P.J. de Jong drs. B.H.G. Jansen

M200709. Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen 1999-2007. drs. J.P.J. de Jong drs. B.H.G. Jansen M200709 Innovatie in het MKB Ontwikkelingen 1999-2007 drs. J.P.J. de Jong drs. B.H.G. Jansen Zoetermeer, augustus 2007 Toenemende innovatie in het MKB Ondernemers in het midden- en kleinbedrijf (MKB)

Nadere informatie

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Uitgevoerd in opdracht van Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Zoetermeer, 17 september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015 Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar René Vogels Zoetermeer, 10 april De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen,

Nadere informatie

M200406. Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen sinds 1999. drs. J.P.J. de Jong

M200406. Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen sinds 1999. drs. J.P.J. de Jong M200406 Innovatie in het MKB Ontwikkelingen sinds 1999 drs. J.P.J. de Jong Zoetermeer, 16 september 2004 Innovatie in het MKB Circa twee op de drie MKB-bedrijven hebben in de afgelopen drie jaar een innovatie

Nadere informatie

De stand van Mediation in Nederland

De stand van Mediation in Nederland De stand van Mediation in Nederland drs. R.J.M. Vogels Zoetermeer, 17 november 2011 In opdracht van het Nederlands Mediation Instituut (NMI). De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen De verantwoordelijkheid voor

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Studiecentrum Talen Eindhoven bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Ergernissen van ondernemers in het MKB Minirapportage

Ergernissen van ondernemers in het MKB Minirapportage Ergernissen van ondernemers in het MKB Minirapportage drs. C.M. Wiggers Zoetermeer, augustus 2003 Nummer: M200304 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Conjunctuurpeiling BNA. Voorjaar René Vogels

Conjunctuurpeiling BNA. Voorjaar René Vogels Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2014 René Vogels Zoetermeer, 22 april 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Kengetallen ondernemerschap

Kengetallen ondernemerschap Kengetallen ondernemerschap Tabellenboek drs. N.G.L. Timmermans R. in 't Hout K. Bakker drs. W. H.J. Verhoeven Zoetermeer, 14 augustus 2009 Dit onderzoek is gefinancierd door het Ministerie van Economische

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Tevredenheidsonderzoek 2012 Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Zoetermeer, maandag 4 februari 2013 In opdracht van Jobcoach organisatie Trace Daelzicht De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

MKB en ontslagrecht. Verwachtingen over effecten van aanstaande wijzigingen

MKB en ontslagrecht. Verwachtingen over effecten van aanstaande wijzigingen MKB en ontslagrecht Verwachtingen over effecten van aanstaande wijzigingen ISBN : 978-90-371-1136-1 Rapportnummer : A201431 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Hogeschool van Amsterdam

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Hogeschool van Amsterdam Tevredenheidsonderzoek 2015 / 2016 Hogeschool van Amsterdam Zoetermeer, woensdag 9 november 2016 In opdracht van Hogeschool van Amsterdam De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Zoetermeer, vrijdag 13 november 2015 In opdracht van Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok

Tevredenheidsonderzoek De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok Zoetermeer, maandag 3 augustus 2015 In opdracht van De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok De verantwoordelijkheid voor de

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / De Nieuwe Werkgever

Tevredenheidsonderzoek 2014 / De Nieuwe Werkgever Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 De Nieuwe Werkgever Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van De Nieuwe Werkgever De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Brancheonderzoek BNA Conjunctuurmeting oktober 2012 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36 66

Nadere informatie

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Minirapportage ir. C.C. van de Graaff drs. W.H.J. Verhoeven drs. P. Vroonhof K. Bakker Zoetermeer, 18 september 2002 Dit onderzoek is uitgevoerd

Nadere informatie

Cliëntenaudit Bureau ABC

Cliëntenaudit Bureau ABC Cliëntenaudit Bureau ABC 2014 Zoetermeer 17 april 2015 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV Tevredenheidsonderzoek 2015 AM Werk Reïntegratie BV Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van AM Werk Reïntegratie BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC De Leijgraaf Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van ROC De Leijgraaf De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

MKB en ontslagrecht. Vernieuwd ontslagrecht vooral goed voor werknemers, aldus het MKB

MKB en ontslagrecht. Vernieuwd ontslagrecht vooral goed voor werknemers, aldus het MKB MKB en ontslagrecht Vernieuwd ontslagrecht vooral goed voor werknemers, aldus het MKB ISBN : 978-90-371-1136-1 Rapportnummer : A201431 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Wajong Talenten B.V.

Tevredenheidsonderzoek Wajong Talenten B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 Wajong Talenten B.V. Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Wajong Talenten B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Nieuwland Opleidingen B.V.

Tevredenheidsonderzoek Nieuwland Opleidingen B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 Nieuwland Opleidingen B.V. Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Nieuwland Opleidingen B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Jobcoach Company

Tevredenheidsonderzoek Jobcoach Company Tevredenheidsonderzoek 2014 Jobcoach Company Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Jobcoach Company De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2013 en Update september

Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2013 en Update september Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2013 en 2014 Update september drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, september 2013 ISBN : 978-90-371-1084-5 Rapportnummer : A201347 Dit onderzoek is

Nadere informatie

De innovativiteit van het MKB in 2013

De innovativiteit van het MKB in 2013 De innovativiteit van het MKB in 2013 S.T. Doove MSc, dr. Y.M. Prince Zoetermeer, september 2013 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl)

Nadere informatie

De oudere starter in Nederland Quick Service

De oudere starter in Nederland Quick Service De oudere starter in Nederland Quick Service Heleen Stigter Zoetermeer, januari 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk M201210 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk Arjan Ruis Zoetermeer, september 2012 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk De leeftijd van de ondernemer blijkt

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2010 / Olympia uitzendbureau

Tevredenheidsonderzoek 2010 / Olympia uitzendbureau Tevredenheidsonderzoek 2010 / 2011 Olympia uitzendbureau Zoetermeer, donderdag 4 augustus 2011 In opdracht van Olympia uitzendbureau De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages Tevredenheidsonderzoek 2014 STE Languages Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van STE Languages De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC Alfa-college, unit Educatie

Tevredenheidsonderzoek ROC Alfa-college, unit Educatie Tevredenheidsonderzoek 2014 ROC Alfa-college, unit Educatie Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van ROC Alfa-college, unit Educatie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Financiering bij familiebedrijven

Financiering bij familiebedrijven Financiering bij familiebedrijven Ro Braaksma Zoetermeer, 23 september 2011 Dit onderzoek is gefinancierd door het Centrum van het Familiebedrijf. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM.

Nadere informatie

Global Entrepreneurship Monitor 2002

Global Entrepreneurship Monitor 2002 Global Entrepreneurship Monitor 2002 Niels Bosma Zoetermeer, 14 november 2002 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling Tevredenheidsonderzoek 2015 Stap.nu Reïntegratie & Counseling Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Stap.nu Reïntegratie & Counseling De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Friesland College, FC-Extra,School voor Volwasseneneducatie

Tevredenheidsonderzoek Friesland College, FC-Extra,School voor Volwasseneneducatie Tevredenheidsonderzoek 2014 Friesland College, FC-Extra,School voor Volwasseneneducatie Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Friesland College, FC-Extra,School voor Volwasseneneducatie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie Tevredenheidsonderzoek 2015 Rijn IJssel, Educatie & Integratie Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Rijn IJssel, Educatie & Integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt

Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt drs. W.V.M. van Rijt-Veltman drs. J. Snoei Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201313 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Landstede

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Landstede Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Landstede Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Landstede De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Stichting ActiefTalent Zoetermeer, donderdag 21 mei 2015 In opdracht van Stichting ActiefTalent De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering Tevredenheidsonderzoek 2011 BHP Groep Loopbaanadvisering Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van BHP Groep Loopbaanadvisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia/Stratus.

Nadere informatie

M200704. Markt- en klantgerichtheid in het MKB. drs. S.C. Oudmaijer

M200704. Markt- en klantgerichtheid in het MKB. drs. S.C. Oudmaijer M200704 Markt- en klantgerichtheid in het MKB drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, februari 2007 Markt- en klantgerichtheid in het MKB In de rapportage beschrijft EIM drie indicatoren om de klant- en marktgerichtheid

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren ROC Mondriaan

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren ROC Mondriaan Tevredenheidsonderzoek 2010 Dienst inburgeren ROC Mondriaan Zoetermeer, vrijdag 4 februari 2011 In opdracht van ROC Mondriaan De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren ROC Midden Nederland Participatieopleidingen

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren ROC Midden Nederland Participatieopleidingen Tevredenheidsonderzoek 2010 Dienst inburgeren ROC Midden Nederland Participatieopleidingen Zoetermeer, vrijdag 4 februari 2011 In opdracht van ROC Midden Nederland Participatieopleidingen De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

MKB in regionaal perspectief 2006

MKB in regionaal perspectief 2006 MKB in regionaal perspectief 2006 Zoetermeer, juli 2006 ISBN: 90-371-0971-3 Bestelnummer: A200606 Prijs: 25,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Wajong Talenten B.V.

Tevredenheidsonderzoek Wajong Talenten B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014 Wajong Talenten B.V. Zoetermeer, zondag 3 mei 2015 In opdracht van Wajong Talenten B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

VBO Woonindex. Tweede kwartaal drs. P. Rosenboom

VBO Woonindex. Tweede kwartaal drs. P. Rosenboom VBO Woonindex Tweede 2008 drs. P. Rosenboom Zoetermeer, 10 juli 2008 In opdracht van VBO Makelaars. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Plan B Loopbaanbegeleiding en re-integratie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Plan B Loopbaanbegeleiding en re-integratie Tevredenheidsonderzoek 2015 / 2016 Plan B Loopbaanbegeleiding en re-integratie Zoetermeer, donderdag 4 augustus 2016 In opdracht van Plan B Loopbaanbegeleiding en re-integratie De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Open innovatie in MKB vooral door samenwerking bedrijven

Open innovatie in MKB vooral door samenwerking bedrijven M201217 Open innovatie in MKB vooral door samenwerking bedrijven drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, 30 oktober 2012 Open innovatie in MKB vooral door samenwerking bedrijven Open innovatie

Nadere informatie

Algemeen beeld van het MKB in 2015

Algemeen beeld van het MKB in 2015 Algemeen beeld van het MKB in 2015 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Drs. K.L. Bangma Drs. D. Snel Zoetermeer, 9 februari 2015 De

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Staatvandienst B.V. Zoetermeer, donderdag 13 augustus 2015 In opdracht van Staatvandienst B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Lest Best

Tevredenheidsonderzoek Lest Best Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Lest Best Zoetermeer, maandag 3 augustus 2015 In opdracht van Lest Best De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Algemeen beeld van het MKB in de. marktsector in 2013 en Update juni. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel

Algemeen beeld van het MKB in de. marktsector in 2013 en Update juni. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2013 en 2014 Update juni drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, juni 2013 Rapportnummer : A201335 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten Evaluatie campagne Doe meer met Afval mening betrokken gemeenten Zoetermeer, 10 maart 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Gezamenlijke ID Stichting (GIDS)

Tevredenheidsonderzoek Gezamenlijke ID Stichting (GIDS) Tevredenheidsonderzoek 2014 Gezamenlijke ID Stichting (GIDS) Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Gezamenlijke ID Stichting (GIDS) De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Voorzet Arbeid B.V.

Tevredenheidsonderzoek Voorzet Arbeid B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 Voorzet Arbeid B.V. Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Voorzet Arbeid B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Nieuwe Koers BV

Tevredenheidsonderzoek Nieuwe Koers BV Tevredenheidsonderzoek 2014 Nieuwe Koers BV Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Nieuwe Koers BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Replooy re-integratie & coaching vof

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Replooy re-integratie & coaching vof Tevredenheidsonderzoek 2015 / 2016 Replooy re-integratie & coaching vof Zoetermeer, dinsdag 19 juli 2016 In opdracht van Replooy re-integratie & coaching vof De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Voorzet Arbeid B.V.

Tevredenheidsonderzoek Voorzet Arbeid B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014 Voorzet Arbeid B.V. Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Voorzet Arbeid B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek BrinQer Verzuim- en Re-integratiemanagement

Tevredenheidsonderzoek BrinQer Verzuim- en Re-integratiemanagement Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 BrinQer Verzuim- en Re-integratiemanagement Zoetermeer, maandag 3 augustus 2015 In opdracht van BrinQer Verzuim- en Re-integratiemanagement De verantwoordelijkheid voor

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 P&M arbeidsreintegratie Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van P&M arbeidsreintegratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

MKB investeert in kennis, juist nu!

MKB investeert in kennis, juist nu! M201016 MKB investeert in kennis, juist nu! drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, september 2010 MKB investeert in kennis, juist nu! MKB-ondernemers blijven investeren in bedrijfsopleidingen,

Nadere informatie

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Zoetermeer, 6 juni 2013 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Work Solutions Nederland BV

Tevredenheidsonderzoek Work Solutions Nederland BV Tevredenheidsonderzoek 2014 Work Solutions Nederland BV Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Work Solutions Nederland BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB M200616 De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB dr. J.M.P. de Kok drs. J.M.J. Telussa Zoetermeer, december 2006 Prestatieverhogend HRM-systeem MKB-bedrijven met een zogeheten 'prestatieverhogend

Nadere informatie

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst M200803 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Bedrijfsstrategieën in het MKB drs. M. Mooibroek Zoetermeer, juli 2008 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Ongeveer de helft van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek id Plein

Tevredenheidsonderzoek id Plein Tevredenheidsonderzoek 2015 id Plein Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van id Plein De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Stichting Libra Revalidatie & Audiologie

Tevredenheidsonderzoek Stichting Libra Revalidatie & Audiologie Tevredenheidsonderzoek 2015 Stichting Libra Revalidatie & Audiologie Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Stichting Libra Revalidatie & Audiologie De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Corporate Venturing in het MKB

Corporate Venturing in het MKB M200920 Corporate Venturing in het MKB Ruimte voor vernieuwing, durf en kansen C. van Essen MSc Zoetermeer, 10 december 2009 Corporate venturing in het MKB Corporate venturing is onder grote, multinationale

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / CS Works B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2015 / CS Works B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 / 2016 CS Works B.V. Zoetermeer, donderdag 4 augustus 2016 In opdracht van CS Works B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten Tevredenheidsonderzoek 2014 SWA HR Diensten Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van SWA HR Diensten De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Coaching en Advisering Zoetermeer, zondag 3 augustus 2014 In opdracht van Coaching en Advisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB

Financieringsmonitor MKB M200901 Financieringsmonitor MKB Eerste resultaten, december 2008 dr. J. Meijaard drs. W.D.M. van der Valk Zoetermeer, januari 2009 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Onderchap,

Nadere informatie