Mogelijkheden duurzame energie op rwzi's De Dommel

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Mogelijkheden duurzame energie op rwzi's De Dommel"

Transcriptie

1

2

3 Mogelijkheden duurzame energie op rwzi's De Dommel

4

5 Verantwoording Titel Mogelijkheden duurzame energie op rwzi's De Dommel Opdrachtgever Waterschap De Dommel Projectleider ir. A.G. (Tony) Flameling Auteur(s) ir. A.J. (Anne) Bosma en ing. J.E. (Ellen) Bults Projectnummer Aantal pagina's 40 (exclusief bijlagen) Datum 4 januari 2007 Handtekening Colofon Tauw bv afdeling Technologie Handelskade 11 Postbus AC Deventer Telefoon (0570) Fax (0570) Dit document is eigendom van de opdrachtgever en mag door hem worden gebruikt voor het doel waarvoor het is vervaardigd met inachtneming van de rechten die voortvloeien uit de wetgeving op het gebied van het intellectuele eigendom. De auteursrechten van dit document blijven berusten bij Tauw. Kwaliteit en verbetering van product en proces hebben bij Tauw hoge prioriteit. Tauw hanteert daartoe een managementsysteem dat is gecertificeerd dan wel geaccrediteerd volgens: - NEN-EN-ISO Duurzame energie op rwzi's De Dommel 5\40

6

7 Inhoud Verantwoording en colofon Korte samenvatting Inleiding en leeswijzer Leeswijzer Doelstelling en uitgangspunten Doelstelling Uitgangspunten Bedrijfseconomische uitgangspunten Kwalitatieve beoordeling Subsidies Analyse duurzame energie op rwzi s De Dommel Overzicht rwzi s en criteria RWZI Tilburg-Noord RWZI Haaren RWZI Sint-Oedenrode RWZI Soerendonk RWZI Biest-Houtakker RWZI Hapert RWZI Eindhoven RWZI Boxtel SVI Mierlo Bedrijfseconomische afweging Kwalitatieve afweging Rekenvoorbeeld: Duurzame energie op rwzi Biest-Houthakker Beschrijving situatie rwzi Biest-Houthakker Beoordeling technieken Biest-Houthakker Resultaten Conclusie Rekenvoorbeeld: Optimalisatie duurzame energie sliblijn rwzi Tilburg-Noord Beschrijving situatie sliblijn Tilburg-Noord Duurzame energie op rwzi's De Dommel 7\40

8 6.2 Resultaten Conclusie Conclusies en aanbevelingen Conclusies algemeen Conclusies rekenvoorbeeld rwzi Biest-Houthakker Conclusies rekenvoorbeeld sliblijn rwzi Tilburg-Noord Aanbevelingen Bronvermelding Bijlage(n) 1. Beschrijving technieken duurzame energie 2. Omschrijving criteria voor toepassing duurzame energie 3. Overzicht kosten en baten per techniek 4. Verzamelde bedrijfsgegevens rond de rwzi Biest-Houthakker 5. Subsidieregelingen 8\40 Duurzame energie op rwzi's De Dommel

9 1 Korte samenvatting Deze studie onderzoekt de mogelijkheden voor Waterschap De Dommel om duurzame energievoorziening toe te passen op rioolwaterzuiveringen. Voor negen locaties is de inzet van tien duurzame technieken beoordeeld op economische haalbaarheid en kwalitatieve aspecten. Voor de rioolwaterzuivering Biest-Houthakker is een gedetailleerde analyse gemaakt, omdat deze locatie binnen enkele jaren gerenoveerd wordt. Uit bedrijfseconomisch oogpunt zijn de volgende technieken algemeen goed toepasbaar: Intern gebruik restwarmte Co-vergisting Slibdesintegratie De overige technieken lijken op dit moment bedrijfseconomisch niet interessant. De toepassing van extern gebruik restwarmte en windmolens ligt echter dicht bij het omslagpunt. Het is daarom mogelijk dat deze technieken op middellange termijn aantrekkelijk worden, vanwege enerzijds hoger wordende energieprijzen anderzijds verbeterde opbrengst door technische verbetering. Uit de afweging volgt dat de techniek intern gebruik restwarmte kwalitatief gunstig gewaardeerd wordt, zodat er verwacht kan worden dat de techniek zonder veel inspanningen kan worden toegepast. Bij extern gebruik van restwarmte zijn de resultaten niet positief. Dit betekent dat er bij de toepassing van deze techniek meer inspanningen verricht moeten worden voor het succesvol inzetten van deze techniek. Bij de technieken slibdesintegratie en co-vergisting is er een gemiddelde inspanning noodzakelijk om de techniek succesvol in te zetten. Voor de locatie Biest-Houthakker is de conclusie dat intern gebruik van restwarmte bedrijfseconomisch succesvol kan worden ingezet. Met deze methodes is gezamenlijk een energiehoeveelheid van circa 0,4 miljoen kwh per jaar extra energie te produceren. Het totale elektriciteitsverbruik van de rwzi Biest-Houthakker was in het jaar 2005 circa 1,4 miljoen kwh, een groot deel van dit energieverbruik blijft noodzakelijk voor het zuiveringsproces. De totale investering bedraagt EUR ,00. Als vervolgstap kan per locatie een voorontwerp of systeemkeuzestudie worden gemaakt om de praktische invulling van duurzame energievoorziening uit te werken. Duurzame energie op rwzi's De Dommel 9\40

10 10\40 Duurzame energie op rwzi's De Dommel

11 2 Inleiding en leeswijzer Duurzame energie is in enkele jaren een vast onderdeel geworden van jaarplannen. Veel mensen en organisaties zijn overtuigd van de noodzaak om te voorzien in de energiebehoefte op een manier die ook op de lange termijn houdbaar is. Deze studie biedt voor het Waterschap De Dommel een overzicht van de mogelijkheden om de energievoorziening van rioolwaterzuiveringen duurzaam in te richten. 2.1 Leeswijzer Hoofdstuk 3 stelt het doel van deze studie naar duurzame energietechnieken vast en geeft daarbij de uitgangspunten en grenzen aan. Dit hoofdstuk geeft de bedrijfseconomische uitgangspunten, de technologische invulling en de kwalitatieve beoordeling aan. Tot besluit worden de mogelijkheden voor subsidies aangegeven. Hoofdstuk 4 beschrijft de mogelijkheden voor Waterschap De Dommel om duurzame energie toe te passen op waterzuiveringen. Per zuivering wordt de situatie geschetst en wordt aangegeven welke technieken op voorhand kansrijk zijn. Hoofdstuk 5 gaat verder in detail op de situatie bij de rioolwaterzuivering Biest-Houthakker, omdat deze zuivering binnen enkele jaren wordt gerenoveerd. Voor deze zuivering wordt gekeken naar de locatie en wordt de beoordeling inzichtelijk gemaakt. In hoofdstuk 6 worden de duurzame energietechnieken waarbij slibverwerking een voorwaarde is toegelicht aan de hand van de situatie op de rioolwaterzuivering van Tilburg-Noord. Tot slot worden in hoofdstuk 7 de conclusies uit deze studie op een rij gezet en worden aanbevelingen gedaan voor mogelijke vervolgstappen. Duurzame energie op rwzi's De Dommel 11\40

12 12\40 Duurzame energie op rwzi's De Dommel

13 3 Doelstelling en uitgangspunten Dit hoofdstuk geeft de doelstelling aan van deze studie en beschrijft de uitgangspunten en randvoorwaarden die van toepassing zijn. De bedrijfseconomische en de kwalitatieve beoordeling worden in twee paragrafen toegelicht. De mogelijkheden voor het verkrijgen van subsidie zijn aangegeven in de laatste paragraaf van dit hoofdstuk. 3.1 Doelstelling Deze studie heeft als doel inzicht te bieden in de mogelijkheden voor toepassing van duurzame energie op rioolwaterzuiveringen van Waterschap De Dommel. Omdat duurzame energie een ruim begrip is, worden in de volgende paragraaf met de uitgangspunten en randvoorwaarden beschreven. 3.2 Uitgangspunten Definitie duurzame energie Het agentschap ter bevordering van duurzaamheid en innovatie, SenterNovem, hanteert de volgende definitie voor duurzame energie: Duurzame energie is energie waarvoor hernieuwbare, primaire energiedragers met behulp van energieconversietechnieken zijn omgezet in secundaire oftewel bruikbare energiedragers (bron: SenterNovem, Protocol monitoring duurzame energie, Publicatienummer 2DEN04.35). Een voorbeeld van duurzame energie is de omzetting van zonne-energie door zonnecellen naar elektriciteit. De energie van de niet oprakende energiebron (zonne-energie) wordt omgezet door zonnecellen naar een bruikbare energiedrager (elektriciteit). Deze studie neemt de bovenstaande definitie over. Voorbeelden definitie duurzame energie Warmte Koude Opslag (WKO) in de bodem valt onder de definitie van duurzame energie, omdat de onuitputtelijke bron omgevingswarmte is en de opgeslagen warmte of koude nuttig kan worden gebruikt op een tijdstip dat het bruikbaar is. Energiebesparingen in bestaande processen en levering van effluent als bedrijfswater vallen buiten de definitie, omdat er geen hernieuwbare energiebron wordt gebruikt of energie wordt opgewekt. Deze technieken worden in deze studie buiten beschouwing gelaten. Duurzame energie op rwzi's De Dommel 13\40

14 Vormen duurzame energieopwekking Duurzame energie is op te wekken met een grote hoeveelheid technieken. In overleg met Waterschap De Dommel en Tauw zijn tien meest kansrijke vormen voor energieopwekking geselecteerd. Deze vormen zijn in Bijlage 1 nader uitgewerkt. Het betreft de volgende technieken: Zonne-energie, productie van elektriciteit met zonnecellen Zonne-energie, productie van warmte met zonneboilers Warmte en Koude Opslag (WKO) in de bodem. De opgeslagen warmte en koude kan worden ingezet voor levering aan gebouwen. Daarnaast kan warmte en koude gebruikt worden voor optimalisatie van het zuiveringsproces, zodat effluentkwaliteit wordt verbeterd en energieverbruik wordt verminderd Warmteonttrekking aan het influent of effluent voor levering van warmte, bijvoorbeeld in de vorm van stadsverwarming Restwarmte benutten van zuiveringsprocessen voor de verwarming van gebouwen Waterkracht omzetten in elektriciteit uit het hydraulisch verval van het influent naar het effluent Benutting van windenergie voor de productie van elektriciteit Het inzetten van brandstofcellen voor de energieproductie uit vergistingsgas Co-vergisting. Dit is het toevoegen van biologisch afval aan de slibvergisting. Dit afval komt vrij bij werkzaamheden van het waterschap, zoals maaien van watergangen Slibdesintegratie. Door slibdesintegratie wordt het rendement van de slibgisting verhoogd en kan meer energie worden opgewekt door bijvoorbeeld een gasmotor Aantal rioolwaterzuiveringen In totaal zijn voor acht rioolwaterzuiveringen en de slibverwerkingsinstallatie Mierlo van Waterschap De Dommel de mogelijkheden voor duurzame energie opwekking geïnventariseerd. Dit zijn de volgende locaties: Boxtel, Eindhoven, Hapert, Biest-Houtakker, Soerendonk, Sint-Oedenrode, Haaren, Tilburg-Noord en Mierlo. 3.3 Bedrijfseconomische uitgangspunten Terugverdientijd investeringen Deze studie hanteert het uitgangspunt dat de terugverdientijd van investeringen in duurzame energie maximaal de levensduur is van de maatregelen. Anders gezegd, de investeringen in duurzame energie moeten minimaal kostenneutraal zijn. Voor de levensduur van de investeringen wordt een termijn van 18 jaar aangehouden voor werktuigbouwkundige en elektrotechnische onderdelen en 40 jaar voor civieltechnische onderdelen. 14\40 Duurzame energie op rwzi's De Dommel

15 Kostenramingen De kostenramingen zijn opgesteld met een nauwkeurigheid van +/- 40%. De totale bouwkosten van de verschillende technieken worden weergegeven voor de diverse locaties en de bijbehorende mogelijke afmetingen. De investeringskosten zijn bepaald door de bouwkosten te vermenigvuldigen met een opslagfactor. Voor de opslagfactor is de waarde van 52 % gehanteerd. In deze opslagfactor zijn inbegrepen: Kosten opdrachtgever (2 %) Onvoorzien (meer- en minderwerk) (10 %) Advieskosten (10 %) Bijkomende kosten (leges, keuringskosten, grondonderzoek, et cetera) (0,5 %) Inrichtingskosten (0,5 %) Bouwrente (10 %) BTW (19 %) In deze kosten zijn de kosten van aankoop van gronden en eigendommen niet meegenomen. Ook eventuele saneringskosten van vervuilde grond en lozingskosten van bronneringswater zijn niet in de kosten meegenomen, omdat deze op voorhand niet betrouwbaar zijn in te schatten. 3.4 Kwalitatieve beoordeling Uit de bedrijfseconomische afweging komen een aantal gunstige technieken naar voren. Deze technieken worden ook beoordeeld op kwalitatieve aspecten. De volgende aspecten kunnen daarbij een rol spelen: Overzicht van de belangrijkste vergunningen en meldingen Mate van ruimtegebruik Subsidiemogelijkheden Technische betrouwbaarheid Realisatietijd Groeimogelijkheid Milieuhinder in de vorm van geur of geluid Complexiteit 3.5 Subsidies De subsidieregelingen voor duurzame energie zijn voornamelijk bedoeld voor het bedrijfsleven, onderzoeksinstellingen en energieproducenten. De kansen voor het verkrijgen van subsidie op investeringen van het Waterschap zijn door Tauw laag geschat, met uitzondering van de regeling van de provincie Noord-Brabant. Er is gerekend met een bijdrage in de investering voor Warmte/Koude opslag en Waterkracht. Het betreft hier procesgeïntegreerde maatregelen met een innovatief karakter. De overige regelingen kunnen wel kansrijk zijn als het waterschap Duurzame energie op rwzi's De Dommel 15\40

16 samenwerkt met bijvoorbeeld het bedrijfsleven. Onderzoek naar toepassing van duurzame energie, zoals haalbaarheidsstudies, systeemkeuzestudies, demonstratiepilots en dergelijke kunnen in aanmerking komen voor subsidie. De subsidieregelingen zijn: Voor bedrijven en kennisinstellingen: - Duurzame Energiesystemen: (EG-Liaison) - Energie Onderzoek Subsidie (EOS) De InnoWator regeling voor kennisinstellingen, technologieleveranciers, adviseurs, ingenieursbureaus, aannemers en operators De Subsidies sociaal-economisch beleid voor projecten in brede zin van de Provincie Noord- Brabant. De regeling heeft twee speerpunten met betrekking tot duurzame energie: - Opwekking van Bio-energie - Gebouw gebonden energie (warmte/koude opslag) Voor het bedrijfsleven en de onderzoekswereld de IOP: Innovatiegerichte Onderzoeksprogramma's. Deze regeling heeft geen aandachtsgebied waar het onderhavige project onder kan vallen Voor producenten van hernieuwbare/duurzame elektriciteit en elektriciteit uit warmtekrachtkoppeling (WKK) de MEP: Milieukwaliteit van de Elektriciteitsproductie. Deze regeling is gestopt, met uitzondering van een overgangsregeling voor onder andere kleine agrarische organisaties en bedrijven Voor het bedrijfsleven de EIA: Investeren in energiebesparing en duurzame energie De subsidieregelingen zijn nader toegelicht in bijlage 5. 16\40 Duurzame energie op rwzi's De Dommel

17 4 Analyse duurzame energie op rwzi s De Dommel Dit hoofdstuk presenteert de bedrijfseconomische haalbaarheid van duurzame energie op de rwzi s van Waterschap De Dommel. De eerste paragraaf geeft een overzicht van de invoerwaarden en de daarop volgende paragrafen behandelen per locatie de criteria en de meest kansrijke technieken. Tot slot wordt een rangorde gegeven van de meest kansrijke toepassingen voor duurzame energie. 4.1 Overzicht rwzi s en criteria Bij de inventarisatie van de mogelijke vormen van duurzame energie toepasbaar op rwzi s van Waterschap De Dommel, is onderstaand overzicht opgesteld met criteria die gebruikt worden bij het bepalen van de haalbaarheid van duurzame energie op rioolwaterzuiveringen. De toelichting op de criteria is opgenomen in bijlage 2. Criteria voor bepalen toepasbaarheid duurzame energie Bebouwd oppervlak Onbebouwd oppervlak Vergunbaarheid Hydraulisch verval Externe energieafnemers Bodemgeschiktheid voor Warmte Koude Opslag Temperatuurverschil tussen zomer en winter in het influent of effluent Aanwezigheid kant- en slootmaaisel Aanwezigheid voorbezinking Overbelasting biologie Aanwezigheid verwarmde ruimtes Aanwezigheid slibgisting Per locatie worden de criteria bepaald en deze worden gebruikt voor een bedrijfseconomische afweging van de haalbaarheid van iedere per duurzame energietechniek. De bedrijfseconomische afweging resulteert in een kilowattuurprijs waarbij de investering kostenneutraal wordt. Hierdoor ontstaat een rangorde van economisch meest interessante technieken. Tegelijkertijd geeft de hoogte van de energieprijs aan of het realistisch is of deze techniek in de nabije toekomst minimaal kostenneutraal is. In de bedrijfseconomische afweging zijn de investeringskosten, exploitatiekosten, onderhoudskosten, subsidieregelingen en energiebaten inbegrepen. Duurzame energie op rwzi's De Dommel 17\40

18 4.2 RWZI Tilburg-Noord Op de rwzi Tilburg-Noord is op voorhand energieopwekking op basis van waterkracht uit te sluiten vanwege het geringe hoogteverschil dat aanwezig is. De overige methoden zijn op voorhand technisch realiseerbaar. Een overzicht van de criteria is gegeven in onderstaande tabel. Tabel 4.1 Overzicht criteria Tilburg-Noord Criterium Tilburg-Noord Oppervlak onbebouwd [ha.] 10,5 Oppervlak bebouwd [m 2 ] Hydraulisch verval [m] Externe energie afnemers Nieuwbouwplannen omgeving Bodemgesteldheid Voorbezinking Nieuwbouwplannen rwzi Overbelasting biologie Verwarmde ruimtes Slibgisting Te klein om aan te wenden voor energieopwekking Aanwezig, dichtbij een bedrijventerrein In de omgeving wordt een bedrijventerrein uitgebreid Op voorhand geschikt voor warmte koude opslag Aanwezig Er is geen nieuwbouw gepland Geen overbelasting Bedrijfsgebouwen en bedieningsruimtes aanwezig Aanwezig Meest kansrijke techniek De meest kansrijke technieken zijn de inzet van slibdesintegratie, co-vergisting, externe restwarmte en interne restwarmte. De gezamenlijke hoeveelheid energie per jaar die bespaard of geproduceerd kan worden bedraagt hier circa kwh. Voor het gebruik van externe restwarmte zijn leidingen noodzakelijk. Voor de aanleg van deze leidingen zijn vergunningen nodig en overleg met landeigenaren. Voor de inzet van co-vergisting is het noodzakelijk om de milieuvergunning aan te passen, omdat dan aangevoerd afval met andere samenstelling verwerkt wordt. 4.3 RWZI Haaren Op de rwzi Haaren is op voorhand energie opwekking op basis van waterkracht uit te sluiten vanwege het geringe hoogteverschil dat aanwezig is. Verder is geen slibgisting aanwezig op deze locatie, waardoor co-vergisting, brandstofcellen en slibdesintegratie niet van toepassing zijn. De overige methoden zijn op voorhand technisch realiseerbaar. Een overzicht van de criteria is gegeven in onderstaande tabel. 18\40 Duurzame energie op rwzi's De Dommel

19 Tabel 4.2 Overzicht criteria Haaren Criterium Haaren Oppervlak onbebouwd [ha.] 6 Oppervlak bebouwd [m 2 ] Hydraulisch verval [m] Externe energie afnemers Nieuwbouwplannen omgeving Bodemgesteldheid Voorbezinking Nieuwbouwplannen rwzi Overbelasting biologie Verwarmde ruimtes Slibgisting Te klein om aan te wenden voor energieopwekking Aanwezig, dichtbij een bedrijventerrein Niet bekend Op voorhand geschikt voor warmte koude opslag Niet aanwezig Er is geen nieuwbouw gepland Geen overbelasting Bedrijfsgebouwen en bedieningsruimtes aanwezig Niet aanwezig Meest kansrijke techniek De meest kansrijke technieken zijn de inzet van externe restwarmte en interne restwarmte De gezamenlijke hoeveelheid energie per jaar die bespaard of geproduceerd kan worden bedraagt hier circa kwh. 4.4 RWZI Sint-Oedenrode Op de rwzi Sint-Oedenrode is op voorhand energie opwekking op basis van waterkracht uit te sluiten vanwege het geringe hoogteverschil dat aanwezig is. Verder is geen slibgisting aanwezig op deze locatie, waardoor co-vergisting, brandstofcellen en slibdesintegratie niet van toepassing zijn. De overige methoden zijn op voorhand technisch realiseerbaar. Een overzicht van de criteria is gegeven in onderstaande tabel. Tabel 4.3 Overzicht criteria Sint-Oedenrode Criterium Sint-Oedenrode Oppervlak onbebouwd [ha.] 3 Oppervlak bebouwd [m 2 ] 300 Hydraulisch verval [m] Externe energie afnemers Nieuwbouwplannen omgeving Bodemgesteldheid Voorbezinking Nieuwbouwplannen rwzi Te klein om aan te wenden voor energieopwekking Aanwezig, dichtbij een groot productiebedrijf (Ahrend) Niet bekend Op voorhand geschikt voor warmte koude opslag Niet aanwezig Plannen voor renovatie in vergevorderd stadium Duurzame energie op rwzi's De Dommel 19\40

20 Criterium Overbelasting biologie Verwarmde ruimtes Slibgisting Sint-Oedenrode Geen overbelasting Bedrijfsgebouwen en bedieningsruimtes aanwezig Niet aanwezig Meest kansrijke techniek De meest kansrijke technieken zijn de inzet van externe restwarmte en interne restwarmte De gezamenlijke hoeveelheid energie per jaar die bespaard of geproduceerd kan worden bedraagt hier circa kwh. 4.5 RWZI Soerendonk Op de rwzi Soerendonk is op voorhand energie opwekking op basis van waterkracht uit te sluiten vanwege het geringe hoogteverschil dat aanwezig is. Verder is de slibgistinginstallatie sinds 2005 niet meer in bedrijf, waardoor co-vergisting, brandstofcellen en slibdesintegratie niet van toepassing zijn. De overige methoden zijn op voorhand technisch realiseerbaar. Een overzicht van de criteria is gegeven in onderstaande tabel. Tabel 4.4 Overzicht criteria Soerendonk Criterium Soerendonk Oppervlak onbebouwd [ha.] 4 Oppervlak bebouwd [m 2 ] Hydraulisch verval [m] Externe energie afnemers Nieuwbouwplannen omgeving Te klein om aan te wenden voor energieopwekking geen bedrijventerrein dichtbij Niet bekend Bodemgesteldheid Op voorhand geschikt voor warmte koude opslag Voorbezinking Aanwezig Nieuwbouwplannen rwzi Planning renovatie in 2009 Overbelasting biologie Geen overbelasting Verwarmde ruimtes Slibgisting Bedrijfsgebouwen en bedieningsruimtes aanwezig Gestopt in 2005, slib nu afgevoerd naar SVI Mierlo Meest kansrijke techniek De meest kansrijke technieken zijn de inzet van externe restwarmte en interne restwarmte De gezamenlijke hoeveelheid energie per jaar die bespaard of geproduceerd kan worden bedraagt hier circa kwh. 20\40 Duurzame energie op rwzi's De Dommel

21 4.6 RWZI Biest-Houtakker De rioolwaterzuivering Biest-Houthakker komt uitgebreid aan bod in het rekenvoorbeeld van hoofdstuk RWZI Hapert Op de rwzi Hapert is op voorhand energie opwekking op basis van waterkracht uit te sluiten vanwege het geringe hoogteverschil dat aanwezig is. Verder is geen slibvergisting aanwezig, waardoor co-vergisting, brandstofcellen en slibdesintegratie niet van toepassing zijn. De overige methoden zijn op voorhand technisch realiseerbaar. Een overzicht van de criteria is gegeven in onderstaande tabel. Tabel 4.5 Overzicht criteria Hapert Criterium Hapert Oppervlak onbebouwd [ha.] 8 Oppervlak bebouwd [m 2 ] 700 Hydraulisch verval [m] Externe energie afnemers Nieuwbouwplannen omgeving Bodemgesteldheid Voorbezinking Nieuwbouwplannen rwzi Overbelasting biologie Verwarmde ruimtes Slibgisting Te klein om aan te wenden voor energieopwekking In de nabije omgeving zijn kassen en agrarische bedrijven Niet bekend Op voorhand geschikt voor warmte koude opslag Niet aanwezig Geen nieuwbouwplannen Geen overbelasting, installatie zit precies op ontwerpcapaciteit Bedrijfsgebouwen en bedieningsruimtes aanwezig Niet aanwezig Meest kansrijke techniek De meest kansrijke technieken zijn de inzet van externe restwarmte en interne restwarmte De gezamenlijke hoeveelheid energie per jaar die bespaard of geproduceerd kan worden bedraagt hier circa kwh. 4.8 RWZI Eindhoven Op de rwzi Eindhoven is geen slibvergisting aanwezig, waardoor co-vergisting, brandstofcellen en slibdesintegratie niet van toepassing zijn. Alle overige methoden om duurzame energie op te wekken zijn op voorhand technisch realiseerbaar. Een overzicht van de criteria is gegeven in onderstaande tabel. Duurzame energie op rwzi's De Dommel 21\40

22 Tabel 4.6 Overzicht criteria Eindhoven Criterium Eindhoven Oppervlak onbebouwd [ha.] 20 Oppervlak bebouwd [m 2 ] Hydraulisch verval [m] Externe energie afnemers Nieuwbouwplannen omgeving Bodemgesteldheid Voorbezinking Nieuwbouwplannen rwzi Overbelasting biologie Verwarmde ruimtes Slibgisting 6 meter bruto verval Aanwezig, dichtbij een bedrijventerrein In de omgeving wordt bedrijventerrein/woningbouw uitgebreid Op voorhand geschikt voor warmte koude opslag Aanwezig De renovatie van Eindhoven is recent afgerond Geen overbelasting Bedrijfsgebouwen en bedieningsruimtes aanwezig Niet aanwezig Meest kansrijke techniek De meest kansrijke technieken zijn de inzet van externe restwarmte en interne restwarmte De gezamenlijke hoeveelheid energie per jaar die bespaard of geproduceerd kan worden bedraagt hier circa kwh. 4.9 RWZI Boxtel Op de rwzi Boxtel is op voorhand energie opwekking op basis van waterkracht uit te sluiten vanwege het geringe hoogteverschil dat aanwezig is. De overige methoden zijn op voorhand technisch realiseerbaar. Een overzicht van de criteria is gegeven in onderstaande tabel. Tabel 4.7 Overzicht criteria Boxtel Criterium Boxtel Oppervlak onbebouwd [ha.] 7 Oppervlak bebouwd [m 2 ] 700 Hydraulisch verval [m] Externe energie afnemers Nieuwbouwplannen omgeving Bodemgesteldheid Voorbezinking Nieuwbouwplannen rwzi Overbelasting biologie Te klein om aan te wenden voor energieopwekking Aanwezig, dichtbij een bedrijventerrein In de omgeving wordt bedrijventerrein uitgebreid Op voorhand geschikt voor warmte koude opslag Aanwezig Geen nieuwbouw gepland (Renovatie recent afgerond) Geen overbelasting 22\40 Duurzame energie op rwzi's De Dommel

23 Criterium Verwarmde ruimtes Slibgisting Boxtel Bedrijfsgebouwen en bedieningsruimtes aanwezig Aanwezig Meest kansrijke techniek De meest kansrijke technieken zijn de inzet van slibdesintegratie, co-vergisting, externe restwarmte en interne restwarmte. Voor het toepassen van co-vergisting is een aanpassing vereist aan de milieuvergunning. De gezamenlijke hoeveelheid energie per jaar die bespaard of geproduceerd kan worden bedraagt hier circa kwh SVI Mierlo Op de slibverwerkingsinstallatie (SVI) Mierlo wordt slib verwerkt dat afkomstig is van de rioolwaterzuiveringen Eindhoven, Hapert, Boxtel, Sint-Oedenrode, en Soerendonk. Op voorhand vallen hierdoor de mogelijkheden waterkracht, benutting warmte influent en effluent af. Bij de toepassing van Warmte Koude Opslag wordt alleen rekening gehouden met klimaatbeheersing van gebouwen, omdat er geen sprake is van influent. De overige methoden zijn op voorhand technisch realiseerbaar. Een overzicht van de criteria is gegeven in onderstaande tabel. Tabel 4.8 Overzicht criteria SVI Mierlo Criterium SVI Mierlo Oppervlak onbebouwd [ha.] 5 Oppervlak bebouwd [m 2 ] Hydraulisch verval [m] Niet van toepassing Externe energie afnemers Aanwezig Nieuwbouwplannen omgeving Niet bekend Bodemgesteldheid Op voorhand geschikt voor warmte koude opslag Voorbezinking Niet van toepassing Nieuwbouwplannen rwzi Slibgistinginstallatie met slibdesintegratie wordt gerealiseerd in nabije toekomst. Momenteel in voorbereidingsfase. Overbelasting biologie n.v.t. Verwarmde ruimtes Bedrijfsgebouwen en bedieningsruimtes aanwezig Slibgisting Wordt gerealiseerd in nabije toekomst Meest kansrijke techniek De meest kansrijke technieken zijn slibdesintegratie en co-vergisting. De installatie in Mierlo is voorbereid voor de toepassing van slibdesintegratie, tot nu toe is nog geen gebruik gemaakt van deze methode omdat pilot-studies naar slibdesintegratie wisselende resultaten opleveren. Bij het Duurzame energie op rwzi's De Dommel 23\40

24 ontwerp van de installatie is een voorstudie uitgevoerd naar de toepassing van co-vergisting. Uit deze studie kwam naar voren dat co-vergisting op dat moment bedrijfseconomisch niet haalbaar was, daarom is geen vervolg gegeven aan de mogelijke toepassing van co-vergisting. De gezamenlijke hoeveelheid energie per jaar die bespaard en geproduceerd kan worden bedraagt hier circa kwh Bedrijfseconomische afweging Uit bedrijfseconomisch oogpunt zijn de volgende technieken toepasbaar: Intern gebruik restwarmte Co-vergisting Slibdesintegratie De overige technieken lijken op dit moment bedrijfseconomisch niet interessant. De toepassing van extern gebruik restwarmte en windmolens ligt echter dicht bij het omslagpunt. Het is daarom mogelijk dat deze technieken op middellange termijn aantrekkelijk worden, vanwege enerzijds een hoger wordende energieprijzen anderzijds verbeterde opbrengst door technische verbetering. In onderstaande tabel is een overzicht gegeven van de bedrijfseconomische waardering van de duurzame energietechnieken. De tabel is gesorteerd op de energieprijs waarbij de techniek kostenneutraal wordt, met als resultaat dat de meest interessante toepassing bovenaan staat. In bijlage 3 zijn alle mogelijkheden tot in detail uitgewerkt en is ook afgebeeld hoe de berekening tot stand is gekomen. Tabel 4.9 Overzicht kansen duurzame energie Kostenneutrale kwh-prijs [EUR] Techniek Locatie 0,00 Slibdesintegratie Mierlo, Tilburg-Noord 0,00 Interne restwarmte Eindhoven 0,03 Co-vergisting Tilburg-Noord, Mierlo 0,04 Externe restwarmte Tilburg-Noord, Eindhoven 0,12 Windmolens Alle locaties 0,18 Waterkracht Eindhoven 0,19 Brandstofcel tov Gasmotor Boxtel 0,36 Zonneboilers Alle locaties 0,79 Zonnecellen Alle locaties 6,27 Warmte Koude Opslag Hapert 24\40 Duurzame energie op rwzi's De Dommel

25 Bij de genoemde locaties worden die locaties genoemd waarvoor de techniek specifiek gunstig is. Het kan zijn dat de techniek elders ook toegepast kan worden tegen een gering prijsverschil. Een volledig overzicht van alle locaties en alle technieken is bijgevoegd in bijlage Kwalitatieve afweging Uit de voorgaande paragrafen zijn drie technieken naar voren gekomen waarbij bedrijfseconomisch een gunstig resultaat is te verwachten. De kwalitatieve beoordeling van deze technieken is afgebeeld in de onderstaande tabel. De techniek extern gebruik van restwarmte is ook opgenomen in de kwalitatieve afweging, omdat deze techniek bedrijfseconomisch interessant wordt bij geringe stijging van de energieprijs. Positief gewaardeerd eigenschappen worden aangegeven met +, negatief met en gemiddeld met o. Tabel 4.10 Kwalitatieve afweging kansrijke technieken duurzame energie Criterium Slibdesintegratie Co-vergisting Interne Restwarmte Externe Restwarmte Ruimtegebruik o o + - Technische Pilotstudie Pilotstudie In de praktijk In de praktijk betrouwbaarheid noodzakelijk noodzakelijk toegepast toegepast Complexiteit o o + - Realisatietijd o o/+ + - Milieuhinder + o + o Uit de afweging volgt dat interne restwarmte kwalitatief gunstig gewaardeerd wordt, zodat er verwacht wordt dat de techniek zonder veel inspanningen kan worden toegepast. Bij externe restwarmte zijn de resultaten niet positief. Dit betekent dat er bij de toepassing van deze techniek meer inspanningen verricht moeten worden voor het succesvol inzetten van deze techniek. Bij de technieken slibdesintegratie en co-vergisting is er een gemiddelde inspanning noodzakelijk om de techniek succesvol in te zetten. Duurzame energie op rwzi's De Dommel 25\40

Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel

Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel Page 1 of 5 Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel Auteur: Anne Bosma, Tony Flameling, Toine van Dartel, Ruud Holtzer Bedrijfsnaam: Tauw, Waterschap De Dommel Rioolwaterzuiveringen

Nadere informatie

De zon als warmtebron. Hoe werkt een zonneboiler?

De zon als warmtebron. Hoe werkt een zonneboiler? koud tapwater 0900-9892 Zonneboilers Algemene informatie over actieve thermische zonne-energie De zon als warmtebron De zon is een onuitputtelijke bron van energie Zonne-energie omgezet in warmte is de

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer

Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer Introductie Methode Subsidies Technologien Wind Zon Geothermisch Biomassa Externe Investeerders

Nadere informatie

nieuwe turf Brochure over de mogelijkheden voor Duurzame energie en energiebesparing in de regio Oostermoer.

nieuwe turf Brochure over de mogelijkheden voor Duurzame energie en energiebesparing in de regio Oostermoer. Op zoek naar het nieuwe turf Brochure over de mogelijkheden voor Duurzame energie en energiebesparing in de regio Oostermoer. Opgave Windenergie Het Rijk heeft zichzelf tot doel gesteld om in 2020 6000

Nadere informatie

Energie uit afvalwater

Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater 15 november 2011 Giel Geraeds en Ad de Man Waterschapsbedrijf Limburg is een samenwerkingsverband van Waterschap Peel en Maasvallei en Waterschap Roer en Overmaas Onderwerpen Introductie

Nadere informatie

zelf duurzaam & rendabel energie opwekken met zonnepanelen van Stetech

zelf duurzaam & rendabel energie opwekken met zonnepanelen van Stetech zelf duurzaam & rendabel energie opwekken met zonnepanelen van Stetech informatiebrochure pv-systemen Stetech BV - Nijverheidsweg 27-9482WB - Tynaarlo - T.0592-541597 - F.0592-542433 - info@stetech.com

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Uitkomsten Landbouwtelling en vergelijking met informatiebronnen uit de statistiek Hernieuwbare energie

Uitkomsten Landbouwtelling en vergelijking met informatiebronnen uit de statistiek Hernieuwbare energie Hernieuwbare energie bij landbouwbedrijven: discussie uitkomsten Landbouwtelling 2010 Reinoud Segers Inleiding Om de paar jaar wordt de deelnemende bedrijven in de Landbouwtelling gevraagd of ze installaties

Nadere informatie

DE RENDABILITEIT VAN HERNIEUWBARE ENERGIE (HE 03)

DE RENDABILITEIT VAN HERNIEUWBARE ENERGIE (HE 03) DE RENDABILITEIT VAN HERNIEUWBARE ENERGIE (HE 03) 1 HOE BEOORDEEL JE DE RENDABILIEIT VAN EEN INVESTERING? Is het rendabel om in uw woning te investeren in een systeem dat werkt op hernieuwbare energie?

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, februari 2015 1 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,8 % Figuur 1 zon-elektriciteit

Nadere informatie

Restwarmte en riothermie

Restwarmte en riothermie Restwarmte en riothermie Early Morning Toast Bijeenkomst Stichting kiemt, netwerk Arnhem Hoenderloo, 26 maart 2014 Rada Sukkar gfs@tauw.nl 06-15945727 Tauw introductie TAUW BV In Top 10 van Nederlandse

Nadere informatie

De zon in het zwembad

De zon in het zwembad De zon in het zwembad Inleiding Het zwembad Aquarius staat in de gemeente Tienhuizen. Toen het zwembad in 1963 gebouwd werd speelde de energiekosten en het milieu nog niet zo n belangrijke rol. Inmiddels

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

DE WERKING VAN DE WARMTEPOMP

DE WERKING VAN DE WARMTEPOMP De duurzame energiebron is onuitputtelijk, maar heeft een te laag temperatuurniveau om de CV rechtstreeks op aan te kunnen sluiten. De temperatuur zal dus eerst verhoogd moeten worden, waardoor wij onze

Nadere informatie

Riothermie en WKO voor duurzame warmte en koude

Riothermie en WKO voor duurzame warmte en koude Riothermie en WKO voor duurzame warmte en koude Door Arné Boswinkel, Bert Palsma en Rada Sukkar Een aanzienlijk deel van de warmte uit huishoudens en industrie wordt via het afvalwater geloosd. Het potentieel

Nadere informatie

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Toelichting Instrument 5 Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Instrument 5, Concepten voor energieneutrale wijken De gehanteerde definitie voor energieneutraal is als volgt: Een

Nadere informatie

Tijdelijke duurzame energie

Tijdelijke duurzame energie Tijdelijke duurzame energie Tijdelijk Uitgewerkte businesscases voor windenergie, zonne-energie en biomassa Anders Bestemmen Tijdelijke duurzame energie Inleiding In het Corporate Innovatieprogramma van

Nadere informatie

Bijlage 4: Milieu en energieprestaties: Emissies van de toekomstige rwzi Utrecht (DM 851139)

Bijlage 4: Milieu en energieprestaties: Emissies van de toekomstige rwzi Utrecht (DM 851139) Notitie HASKONINGDHV NEDERLAND B.V. WATER TECHNOLOGY Bijlage 4: Milieu en energieprestaties: Emissies van de toekomstige rwzi Utrecht (DM 851139) Aan : E. Rekswinkel, M. Boersen Van : Wim Wiegant Controle

Nadere informatie

Warmtepompen en warmtebronnen. Warmtepompen

Warmtepompen en warmtebronnen. Warmtepompen Warmtepompen en warmtebronnen (augustus 2006) Warmtepompen Wat is een warmtepomp? Warmtepompen zijn duurzame energiesystemen die energie uit de omgeving, zoals buitenlucht, bodem of grondwater, omzetten

Nadere informatie

Installatie overzicht bij EPC-concepten

Installatie overzicht bij EPC-concepten Installatie overzicht bij EPC-concepten Dit boekje geeft een overzicht van de belangrijkste installaties zoals die nu op de markt aanwezig zijn. PelserHartman probeert u een zo volledig mogelijk overzicht

Nadere informatie

Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn.

Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn. DOSSIER Kleine windmolens Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn. Er zijn veel typen windmolens op de markt, met mast, zonder mast, horizontaal of verticaal.

Nadere informatie

Introductie. Ernst van Tongeren. Directeur Besseling Installatietechniek

Introductie. Ernst van Tongeren. Directeur Besseling Installatietechniek Introductie Ernst van Tongeren Directeur Besseling Installatietechniek Programma 1. Presentatie duurzame technieken (E. vantongeren) 2. Bouwkundige randvoorwaarden (H. Nieman) 3. Presentatie praktijkvoorbeeld

Nadere informatie

slibvergisting, wordt omgezet in elektric iteit 0,029 per kwh. slibvergisting, wordt omgezet in elektriciteit 0,029 per kwh.

slibvergisting, wordt omgezet in elektric iteit 0,029 per kwh. slibvergisting, wordt omgezet in elektriciteit 0,029 per kwh. Regeling van de Minister van Economische Zaken van.., nr. WJZ, houdende vaststelling van de vaste bedragen per kwh ter stimulering van de milieukwaliteit van de elektriciteitsproductie voor het jaar 2005

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies 2013 Inleiding In het kader van de CO 2 prestatieladder is een ketenanalyse uitgevoerd naar de CO 2 productie door verwarming

Nadere informatie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie 2 Bosch Solar Bosch: dat klinkt bekend én vertrouwd! Geen wonder, want miljoenen mensen over de hele wereld gebruiken de producten van Bosch. Dag in, dag

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw ENERGIE

Opleiding Duurzaam Gebouw ENERGIE Opleiding Duurzaam Gebouw ENERGIE Leefmilieu Brussel Productie van thermische zonne-energie in individuele en collectieve woningen (< 10 eenheden) Gregory NEUBOURG APERe Doelstellingen van de presentatie

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw:

Opleiding Duurzaam Gebouw: Opleiding Duurzaam Gebouw: Verwarming en sanitair warm water: ontwerp en regeling Leefmilieu Brussel Overzicht van de belangrijkste warmteopwekkers Jonathan FRONHOFFS CENERGIE Doelstelling(en) van de presentatie

Nadere informatie

Categorie: Energie winning: Reeds toegepast:

Categorie: Energie winning: Reeds toegepast: Memo Van Aan CC Michiel Leek Jeroen Schmaal Vincent Ruijter Duurzame energie Inleiding: Deze memo is onderdeel van BSC doel 7: CO2, weg ermee en het programma een duurzamer Oasen. Binnen dit programma

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Warmwater collectorsystemen

Warmwater collectorsystemen Warmwater collectorsystemen Warmwater collectorsystemen. Warmwater collectorsystemen zijn vloeistof gevulde installaties waar vloeistof door de buizen in de collector stroomt. Om de buizen in de collector,

Nadere informatie

Zonne Energie iets voor WBB?

Zonne Energie iets voor WBB? Zonne Energie iets voor WBB? 23 januari 2012 Fernando de Beurs 06 55 163 013 jfdebeurs@debeurs partners.nl Agenda Introductie Achtergrond Doel van vanavond Vragen op de uitnodiging Zonne energie in het

Nadere informatie

De invloed van installaties op de Echte Energieprestatie

De invloed van installaties op de Echte Energieprestatie De invloed van installaties op de Echte Energieprestatie - vele wegen naar - het casco bepaalt de energiebehoefte, de installatie is volgend 2 3 4 5 6 7 maak dus eerst dat casco zo goed mogelijk dat is

Nadere informatie

Inplanting van windmolens Vlaamse Vereniging voor Ruimte en Planning vzw

Inplanting van windmolens Vlaamse Vereniging voor Ruimte en Planning vzw Inplanting van windmolens Vlaamse Vereniging voor Ruimte en Planning vzw Energie in België EHA! 8 mei 2008 Nieuwerkerken 25 oktober 2007 Dirk Knapen Projectmedewerker energie en klimaat Inplanting van

Nadere informatie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010 Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank Groep Maatwerk Sustainability naast Food

Nadere informatie

www.pletteinstallaties.nl Bosch Solar zonne-energie

www.pletteinstallaties.nl Bosch Solar zonne-energie 1 Bosch Solar zonne-energie 2 Bosch: dat klinkt bekend én vertrouwd! Geen wonder, want miljoenen mensen over de hele wereld gebruiken de producten van Bosch. Dag in, dag uit. Huishoudelijke apparaten,

Nadere informatie

Technische Kennis Dag 2014. Zonne-energie Henk Meijer

Technische Kennis Dag 2014. Zonne-energie Henk Meijer Technische Kennis Dag 2014 Zonne-energie Henk Meijer Zonne-energie Wat gaan we behandelen? Energie van de zon Indirect gebruik zonne-energie Direct gebruik zonne-energie Zonnepanelen en collectoren Passieve

Nadere informatie

Informatieavond Zon op ons dak VVE JULIANAPARK 22 JANUARI 2013

Informatieavond Zon op ons dak VVE JULIANAPARK 22 JANUARI 2013 Informatieavond Zon op ons dak VVE JULIANAPARK 22 JANUARI 2013 Wie zijn werkgroep dak Christina Rozendaal Bert Bakker Ruud Verschoof Alex van den Boogaard Informatieavond 'Zon op ons dak' versie 5 2 Agenda

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

ENERGIE MET RESPECT VOOR DE TOEKOMST

ENERGIE MET RESPECT VOOR DE TOEKOMST ENERGIE MET RESPECT VOOR DE TOEKOMST Duurzame energie helpt klimaatverandering tegen te gaan en voorkomt dat energie opraakt. De bronnen van duurzame energie, zoals de wind en de zon, kunnen niet opraken.

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m. CentroSolar PV-systemen

Nefit Zonnestroom. N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m. CentroSolar PV-systemen Nefit Zonnestroom N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m CentroSolar PV-systemen Een stroom gratis zonne- Elektriciteit van eigen huis De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland levert

Nadere informatie

Energie uit afvalwater

Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater Warm afvalwater verliest een groot deel van zijn warmte in de afvoer en het riool. Als we deze warmte weten terug te winnen, biedt dat grote mogelijkheden

Nadere informatie

SPARK - riothermie. 29 september 2014. Rada Sukkar gfs@tauw.nl 06-15945727

SPARK - riothermie. 29 september 2014. Rada Sukkar gfs@tauw.nl 06-15945727 SPARK - riothermie 29 september 2014 Rada Sukkar gfs@tauw.nl 06-15945727 Tauw introductie TAUW BV In Top 10 van Nederlandse ingenieursbureau sinds 1928 750 medewerkers Integer Professioneel Maatschappelijk

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Informatieavond Zonnepanelen. Wilko Kistemaker in samenwerking met: Johan Overvest / NewSolar

Informatieavond Zonnepanelen. Wilko Kistemaker in samenwerking met: Johan Overvest / NewSolar Informatieavond Zonnepanelen Wilko Kistemaker in samenwerking met: Johan Overvest / NewSolar 24 september2013 Agenda Informatieavond Zonnepanelen en -boilers 19:30 Welkom & aanleiding Groen Zonnig Nieuwegein

Nadere informatie

Financiële baten van windenergie

Financiële baten van windenergie Financiële baten van windenergie Grootschalige toepassing van 500 MW in 2010 en 2020 Opdrachtgever Ministerie van VROM i.s.m. Islant Auteurs Drs. Ruud van Rijn Drs. Foreno van der Hulst Drs. Ing. Jeroen

Nadere informatie

De zon als energiebron!

De zon als energiebron! De zon als energiebron! Zelf elektriciteit opwekken met de zon? Door middel van (diverse) subsidie(s) is het zéér rendabel! Met zonnepanelen verlaagt u uw energiekosten. Deze besparing wordt alleen maar

Nadere informatie

Informatiebrochure. Besparen met zonnepanelen. Quality solar solutions

Informatiebrochure. Besparen met zonnepanelen. Quality solar solutions Informatiebrochure Besparen met zonnepanelen Quality solar solutions Er is steeds meer vraag naar zonnepanelen. Zonnepanelen hebben veel voordelen. Een zonnepanelen-installatie levert duurzame elektrische

Nadere informatie

Restwarmtebenutting in de vleesverwerkende industrie. Case. A.(Fons)M.G. Pennartz Ir. Manager team Energie KWA Bedrijfsadviseurs B.V.

Restwarmtebenutting in de vleesverwerkende industrie. Case. A.(Fons)M.G. Pennartz Ir. Manager team Energie KWA Bedrijfsadviseurs B.V. Restwarmtebenutting in de vleesverwerkende industrie d.m.v. HT-warmtepompen Case A.(Fons)M.G. Pennartz Ir. Manager team Energie KWA Bedrijfsadviseurs B.V. Aan bod komen: Situatie omschrijving case vleesbedrijf

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Netgekoppelde fotovoltaïsche zonnepanelen op daken van gebouwen in eigendom van ANB

Netgekoppelde fotovoltaïsche zonnepanelen op daken van gebouwen in eigendom van ANB Netgekoppelde fotovoltaïsche zonnepanelen op daken van gebouwen in eigendom van ANB Pagina 1 van 5 Inleiding Op 1/1/2006 besloot Vlaanderen om de decentrale opwekking van groene energie door zonnepanelen

Nadere informatie

Informatieavond Zonnepanelen. Wilko Kistemaker, Peter de Vries, Luc de Vries in samenwerking met: Jacob Smit en Koos Verbart.

Informatieavond Zonnepanelen. Wilko Kistemaker, Peter de Vries, Luc de Vries in samenwerking met: Jacob Smit en Koos Verbart. Informatieavond Zonnepanelen Wilko Kistemaker, Peter de Vries, Luc de Vries in samenwerking met: Jacob Smit en Koos Verbart 3 oktober 2013 Welkom & aanleiding 19:30 Groen Zonnig Hoorn Zonnepanelen: wat

Nadere informatie

Stralend nieuws onder de zon!

Stralend nieuws onder de zon! Remeha ZentaSOL Zonneboiler Stralend nieuws onder de zon! Remeha ZentaSOL Zonneboiler De zon gaat wél voor en daar kunt ú het hele Zonne-energie is de meest milieuvriendelijke en duurzame warmtebron die

Nadere informatie

Info gids. Infogids zonneboiler. Info gids. Zonneboiler www.zonneboilersite.be 1

Info gids. Infogids zonneboiler. Info gids. Zonneboiler www.zonneboilersite.be 1 Zonneboiler www.site.be 1 Inhoudstafel Wat is een? 2 De werking van een 3 Waarmee moet u rekening houden? 3 De kostprijs van een 4 Overzicht premies van een 4 Premie van de netbeheerder 5 Terugverdientijd

Nadere informatie

Ondersteuningspakket Werken rond kleine terugverdientijden in de gemeente

Ondersteuningspakket Werken rond kleine terugverdientijden in de gemeente Ondersteuningspakket Werken rond kleine terugverdientijden in de gemeente Klimaatneutrale Organisatie 2020 De ondersteuningscampagne voor gemeenten die zich engageren om in 2020 een klimaatneutrale organisatie

Nadere informatie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Doelstelling thema bijeenkomst: Inzicht in ontwikkelingen bij overheid, industrie en agrarische sector Inzicht in kansen voor synergie

Nadere informatie

Bedrijfsvergelijking (2009)

Bedrijfsvergelijking (2009) Artikel Afvalwaterzuivering Energie onder één noemer Mirabella Mulder (Mirabella Mulder Waste Water Management) Jos Frijns (KWR Watercycle Research Institute) Ad de Man (Waterschapsbedrijf Limburg) Henri

Nadere informatie

Zonne-energie gratis en schoon

Zonne-energie gratis en schoon Zonne-energie gratis en schoon Samen gaan we voor duurzaam Genieten van de zon. Buiten in de tuin, in het park of op het strand. De zon geeft ons gratis energie. We kunnen de zon ook op een andere manier

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Informatiebrochure. Besparen met zonnepanelen. Quality solar solutions

Informatiebrochure. Besparen met zonnepanelen. Quality solar solutions Informatiebrochure Besparen met zonnepanelen Quality solar solutions Er is steeds meer vraag naar zonnepanelen. Zonnepanelen hebben veel voordelen. Een zonnepaneleninstallatie levert duurzame elektrische

Nadere informatie

Een Rivusol zonneboiler voor iedereen

Een Rivusol zonneboiler voor iedereen Een Rivusol zonneboiler voor iedereen De makkelijkste manier om over te stappen op zonne-energie Rivusol heeft zich ten doel gesteld om de zonneboiler bereikbaar te maken voor iedereen. Met de Rivusol

Nadere informatie

Infogids zonneboiler

Infogids zonneboiler Infogids zonneboiler Inhoudstabel Inhoudstabel... 1 Wat is een zonneboiler?... 2 De werking van een zonneboiler... 2 Waarmee moet u rekening houden?... 2 De kostprijs van een zonneboiler... 3 Overzicht

Nadere informatie

PVT-systeem Coöperatieve Vereniging Esonstad U.A.

PVT-systeem Coöperatieve Vereniging Esonstad U.A. PVT-systeem Coöperatieve Vereniging Esonstad U.A. Projectnummer : Status document: Versie document: In opdracht van: Datum laatste wijziging: Laatste wijziging door: Auteur: Telefoonnummer: 01102 Definitief

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort

aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort aurostepplus Meer comfort terwijl u energie bespaart Duurzaam douchen en baden dat kan met de aurostepplus zonneboiler. De aurostepplus van Vaillant zorgt

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Agendanummer: Begrotingswijz.:

Agendanummer: Begrotingswijz.: Agendanummer: Begrotingswijz.: CR5 Onderwerp : PV-project Den Bolder Aan de raad van de gemeente Waalwijk Waalwijk, 12 oktober 2010 0. Samenvatting De gemeente Waalwijk heeft een ambitieuze energie/klimaatdoelstelling,

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw ENERGIE

Opleiding Duurzaam Gebouw ENERGIE Opleiding Duurzaam Gebouw ENERGIE Leefmilieu Brussel Hernieuwbare elektriciteitsproductie voor woningen met maximum 10 eenheden Gregory Neubourg APERe Doelstellingen van de presentatie Kennis van de belangrijke

Nadere informatie

Rapportage FOKKO WOUTERS d

Rapportage FOKKO WOUTERS d Rapportage Opdrachtgever: Gemeente Koggenland De heer T. Hertog (projectleider bouwkunde) Postbus 21 1633 ZG AVENHORN (t) (0229) 54 84 00 (e) info@koggenland.nl Objectgegevens: Zwembad Koggenbad en sporthal

Nadere informatie

White Paper Warmtepompsysteem

White Paper Warmtepompsysteem White Paper Warmtepompsysteem Inleiding Een warmtepompsysteem is voor veel mensen inmiddels een bekend begrip, toch ontstaat er nog steeds veel onduidelijkheid over de werking van het systeem. Dit blijkt

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk. Met minder geen genoegen nemen. in opdracht van

Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk. Met minder geen genoegen nemen. in opdracht van Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk Met minder geen genoegen nemen in opdracht van 1 ROC Koning Willem I College in Den Bosch Het Koning Willem I College heeft verschillende onderwijslocaties

Nadere informatie

dietrisol EEN RENDERENDE INVESTERING VOOR EEN DUURZAAM COMFORT 100% Gratis energie 100% Hernieuwbare energie 100% Gegarandeerd comfort

dietrisol EEN RENDERENDE INVESTERING VOOR EEN DUURZAAM COMFORT 100% Gratis energie 100% Hernieuwbare energie 100% Gegarandeerd comfort dietrisol Z o n n e s y s t e m e n 100% Gratis energie 100% Hernieuwbare energie 100% Gegarandeerd comfort EEN RENDERENDE INESTERING OOR EEN DUURZAAM COMFORT Duurzaam mfort Zonneenergie GRATIS, ONUITPUTTELIJK,

Nadere informatie

Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente. 4 maart 2014

Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente. 4 maart 2014 Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente 4 Inleiding Het doel van de TDA is om focus aan te brengen in de kansrijke en verbindende initiatieven in Twente bij het realiseren van een duurzame

Nadere informatie

Duurzaam verwarmen en koelen met gas

Duurzaam verwarmen en koelen met gas Duurzame gaswarmtepompen voor o.a.: Kantoorgebouwen Frisse Scholen Verzorgingstehuizen (P4) (P6) (P7) www.gasengineering.nl Duurzaam verwarmen en koelen met gas De voordelen van verwarmen en koelen met

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen Nefit Zonnestroom Nefit houdt Nederland warm CentroSolar PV-systemen Een stroom gratis zonne-energie Elektriciteit van eigen huis De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland levert de zon meer

Nadere informatie

De meest optimale installatie is een zuinige installatie. Daarvoor dienen 3 componenten goed op elkaar te worden afgesteld:

De meest optimale installatie is een zuinige installatie. Daarvoor dienen 3 componenten goed op elkaar te worden afgesteld: Besteco wil aan de hand van een korte, eenvoudige uitleg algemene informatie verstrekken omtrent warmtepompinstallaties en waar de aandachtspunten liggen. De meest optimale installatie is een zuinige installatie.

Nadere informatie

7 STAPPEN VOOR ENERGIEBESPARING IN EEN TANGRAMHUIS:

7 STAPPEN VOOR ENERGIEBESPARING IN EEN TANGRAMHUIS: TANGRAMHUIS 7 STAPPEN VOOR ENERGIEBESPARING IN EEN TANGRAMHUIS: 1 - ZON - Maak gebruik van de zon, de enige kostenloze energieleverancier! Onze woningen worden naar de zon georiënteerd, dat wil zeggen

Nadere informatie

Warmte in de koudetechniek, een hot item

Warmte in de koudetechniek, een hot item Wijbenga info sheet 5: Warmte in de koudetechniek, een hot item In het ontwerp van een koelinstallatie wordt steeds meer aandacht besteed aan het energieverbruik. Dit kan bereikt worden door een zo hoog

Nadere informatie

Duurzame energieopties gemeente Woudrichem

Duurzame energieopties gemeente Woudrichem Duurzame energieopties gemeente Woudrichem Inleiding Er bestaan verschillende vormen van duurzame energie. Deze worden onderverdeeld in: Gebouwgebonden opties (zonne-energie, warmtepompen) Geothermische

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Duurzame dienstverlening Rekenen aan rendement

Duurzame dienstverlening Rekenen aan rendement Duurzame dienstverlening Rekenen aan rendement Rekenen aan rendement zonnepanelen Monique van der Meij Energie-adviseur Monique.vanderMeij@flynth.nl mobiel: 06 53 26 19 68 LTO Noord Programma Ondernemer

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 38490 4 november 2015 Regeling van de Minister van Economische Zaken van 2 november 2015, nr. WJZ/15147884, tot vaststelling

Nadere informatie

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw Hoe maak je biogas? Inhoud presentatie Wie en wat is Biogas Plus? Hoe werkt een biogasinstallatie? Voor wie is een biogasinstallatie interessant? Is een biogasinstallatie duurzaam? Zijn subsidies nodig?

Nadere informatie

Seminarie Duurzaam bouwen

Seminarie Duurzaam bouwen Seminarie Duurzaam bouwen Hernieuwbare energie in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest Leefmilieu Brussel Monitoring van PV-systemen, zonneboilers en warmtepompen David MARTENS CENERGIE Doelstelling(en)

Nadere informatie

Duurzame monumenten Energiebesparende. alternatieven. Tekst Han van der Zanden. Fotografie Slot Loevestein, Marcel Köppen, Robert Oerlemans

Duurzame monumenten Energiebesparende. alternatieven. Tekst Han van der Zanden. Fotografie Slot Loevestein, Marcel Köppen, Robert Oerlemans 80 Herenhuis juli/augustus 2009 Duurzame monumenten Energiebesparende alternatieven Ook in monumenten is energiebesparing hard nodig. In deze aflevering laat Herenhuis de verschillende mogelijkheden en

Nadere informatie

Green4energy is specialist in advies

Green4energy is specialist in advies Green4energy is specialist in advies en ontwerp van duurzame energiesystemen, energiemonitoring en besparingsonderzoeken. Ook verzorgen wij EnergiePrestatieAdviezen voor woningen, bedrijfs- en utiliteitsgebouwen.

Nadere informatie

ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST!

ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST! ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST! MONTAGE DOOR KOMO GECERTIFICEERD DAKDEKKERS- BEDRIJF ADVISEREN LEVEREN INSTALLEREN ADVISEREN Green Power Systems is uw adviseur, leverancier en

Nadere informatie

5-3-2015 WERKGROEP TECHNIEK EN AANBESTEDING 03-03-2015. Zie de leidraad op www.zondeventer.nl

5-3-2015 WERKGROEP TECHNIEK EN AANBESTEDING 03-03-2015. Zie de leidraad op www.zondeventer.nl WERKGROEP TECHNIEK EN AANBESTEDING 03-03-2015 Zie de leidraad op www.zondeventer.nl Waarom zonne-energie Wat is zonne-energie Kengetallen Opbrengst zonne-energie Stappenplan Componenten Plaatsing Turnkey

Nadere informatie

Influent fijnzeven in rwzi s. Chris Ruiken Enna Klaversma

Influent fijnzeven in rwzi s. Chris Ruiken Enna Klaversma Influent fijnzeven in rwzi s Chris Ruiken Enna Klaversma Inhoud Kosten en opbrengsten Energiebalans 19-05-2010 2 Grofvuilrooster 6 mm Zandvanger Voorbezinktank aeratietank nabezinktank effluent Primair

Nadere informatie

: Nationaal Platform Zwembaden : de heer Niels de Jong Datum verslag : 3 november 2009 Onderwerp : Verslaggeving managersmeeting 29-09-09

: Nationaal Platform Zwembaden : de heer Niels de Jong Datum verslag : 3 november 2009 Onderwerp : Verslaggeving managersmeeting 29-09-09 MEMO T.a.v. : Nationaal Platform Zwembaden Van : de heer Niels de Jong Datum verslag : 3 november 2009 Onderwerp : Verslaggeving managersmeeting 29-09-09 Op 29 augustus 2009 heeft de managersmeeting voor

Nadere informatie

Projectgroep Biomassa & WKK

Projectgroep Biomassa & WKK Projectgroep Biomassa & WKK SDE 2009 De Stimuleringsregeling Duurzame Energieproductie uitgevoerd door SenterNovem in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken. 7 mei 2009 Jan Bouke Agterhuis Beleidskant

Nadere informatie

WERKWIJZE WERKTERREIN

WERKWIJZE WERKTERREIN Het merendeel van de bedrijfsgebouwen stamt uit een tijd dat we ons nog geen zorgen maakten over energieverbruik. De kosten waren laag en investeren in energiebesparing was niet of nauwelijks rendabel.

Nadere informatie

Wilko Kistemaker & Martin van de Goor i.s.m. A.J. Loots BV Nick Verstappen Informatiesessie Zonnepanelen & Zonneboilers 19 augustus 2013

Wilko Kistemaker & Martin van de Goor i.s.m. A.J. Loots BV Nick Verstappen Informatiesessie Zonnepanelen & Zonneboilers 19 augustus 2013 Welkom Wilko Kistemaker & Martin van de Goor i.s.m. A.J. Loots BV Nick Verstappen Informatiesessie Zonnepanelen & Zonneboilers 19 augustus 2013 19:30 20:30 20:45 21:45 Agenda Informatieavond Zonnepanelen

Nadere informatie