Slim met energie en water

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Slim met energie en water"

Transcriptie

1 Aanpak Leeuwarden Slim met energie en water Looptijd: januari 2011 december 2014

2

3 SLIM MET ENERGIE EN WATER Aanpak Leeuwarden Oktober 2010

4

5 Inleiding In 2009 is de visie Duurzaam Leeuwarden, de sterke stad uitgewerkt, waarin de koers voor de komende jaren is uiteengezet. Dit document wordt door vele Leeuwarder partijen gedragen 1. In dit voorliggende document is aangegeven welke concrete activiteitenlijnen in de periode januari 2011 december 2014 centraal staan. Het vormt hiermee een vertaalslag van de visie. De visie vormt een belangrijke leidraad voor de concrete uitvoering. Een uitvoering die verschillende doelen raakt: - versterken economische basis en groei van banen; - positieve promotie en profilering van Leeuwarden; - toepassing van demonstratieprojecten; - schonere, duurzame energiebronnen en bewuster omgaan met water. De uitdaging is groot. Immers in Leeuwarden wordt veel energie en water verbruikt. Om een indicatie te geven (Bron KNN Milieu 2 ): - Ca kuub aardgas wordt jaarlijks door Leeuwarders gebruikt. 10 % reductie staat gelijk aan het energieverbruik van huishoudens; - Ca kwh elektriciteit; 10 % hiervan staat gelijk aan 40 hectare - of 80 voetbalvelden zonnestroom; - Ca liter per dag wordt aan water verbruikt, 10 % besparing staat gelijk aan 1,5 zwembad Kalverdijkje per dag. Reden temeer om bewust met water en energie om te gaan en ook om kansen te benutten. De snelheid van uitvoering is hierbij sterk afhankelijk van anderen (centrale overheid, marktpartijen, prijsontwikkeling fossiele energie). Dit doet echter niets af aan de koers die wij inzetten. Wij willen op het schaalniveau van de stad een betrouwbare partner zijn, die langdurig blijft investeren in energie en water. Financiering Voor de uitvoering zal het college aan de raad vragen om voor de periode 2011 december ton per jaar vrij te maken. Daarnaast is vanuit het milieu uitvoeringsprogramma (MUP) jaarlijks 1,3 ton beschikbaar. Beide budgetten worden gecombineerd. Ook de provincie zal bijdragen aan deze aanpak. Afspraken worden op dit moment voorbereid voor een gezamenlijke aanpak. De inzet van gezamenlijke aanjagers en afstemming t.a.v. activiteiten wordt benoemd. Daarnaast spelen ook subsidiemiddelen vanuit het rijk en de EU een rol. Evenals marktmiddelen. 1 Zie visie Duurzaam Leeuwarden, de sterke stad 2 Indicatieve getallen gegeven tijdens presentatie KNN milieu aan de gemeente raad in 2009 bij bespreking tussenstand visie Duurzaam Leeuwarden, de sterke stad. 5 AANPAK LEEUWARDEN Slim met water en energie

6 6 A A N PA K L E E U W A R D E N Slim met water en energie

7 Welke uitgangspunten hanteren wij? Binnen de aanpak Slim met energie en water staan een drietal uitgangspunten centraal. Dit zijn: 1. focussen en inzetten op onderscheidende sterkten 2. business kansen creëren met maatschappelijk rendement 3. verbindingen maken door samen te werken (vrienden en co-productie) Ad 1. Focussen en inzetten op onderscheidende sterkten Wij willen uitgaan van onze eigen kracht. Ofwel inzetten op onderscheidende sterkten (comperatieve voordelen). Wanneer we voor duurzaamheid gaan, dan kiezen we in Leeuwarden dan ook voor watertechnologie en duurzame energie. Binnen water en energie hebben we accentpunten aangebracht. De komende jaren willen we, als we het over water en energie hebben, vooral inzetten op de in de onderstaande tabel genoemde inhoudelijke thema s: Watertechnologie: - Afvalwater - Drinkwater - Nieuwe waterbronnen - Hergebruik energie en nutriënten - Sensoren en water Duurzame energie: - Energie in de gebouwde omgeving - Duurzame mobiliteit - Zonnestroom - Energie uit reststromen en bio-energie Tussen watertechnologie en duurzame energie diverse bestaan raakvlakken. Waar mogelijk proberen wij kruisverbanden te zoeken om meer kansen te signaleren en te benutten. Zo wordt in het spoor gebouwde omgeving (zie pagina 8 e.v.) diverse technologieën gecombineerd en toegepast. De keuze is als volgt gemaakt: - De thema s sluiten aan bij de focus die door de provincie Fryslân is aangebracht (o.a. Fryslân geeft energie en uitvoeringsagenda economie Fryslân 2010). - De thema s sluiten aan bij het nationale beleid (innovatieprogramma s EZ, en duurzaamheidsbeleid (o.a. energietransitiebeleid), het Noordelijke energieakkoord. - De thema s sluiten aan bij de kennis en kunde van Leeuwarder partners (vrienden). Hierdoor kunnen Leeuwarder partners nieuwe producten/ diensten ook daadwerkelijk ontwikkelen en uiteindelijk vermarkten. Dit draagt bij aan regionaal economische structuurversterking (Wetsus en Energy Valley). 7 AANPAK LEEUWARDEN Slim met water en energie

8 Ad 2. Business kansen creëren met maatschappelijk rendement De bril die wij hanteren bij de introductie van slim omgaan met water en energie is een nuchtere: om duurzaamheid te laten slagen, moet duurzaamheid op den duur ook renderen. Daarom hanteren wij ook het principe dat er bussiness opportunities gerealiseerd moeten worden. De insteek daarbij is geënt op het reduceren van kosten, het creëren van kwaliteit en het inzetten op robuuste projecten. Het reduceren van kosten: 1. bespaar op eindige bronnen; 2. bespaar op milieugerelateerde uitgaven; 3. beperk kosten door samenwerking in de keten. Het creëren van kwaliteit: 1. breng duurzame producten/ diensten op de markt die aansluiten bij de wensen van bewoners van Leeuwarden; 2. doe aan product/ dienstontwikkeling zodat er een toekomstbestendige bussiness case ontstaat. Het maken van robuuste keuzes richting 2015: 1. Realisatie van 15 hectare zonnestroom in Leeuwarden (ca. 8 MWp) en 50 hectare zonnestroom in Fryslân; terajoule duurzame warmte voor industrie en gebouwde omgeving via een warmtenet, productie van biogas en geothermie (totaal energieverbruik gebouwde omgeving in Leeuwarden is ca terajoule 3 ); 3. Samenwerking Noord-Nederland t.a.v. het woningenplan. Door in de periode tot en met bestaande woningen met twee labelsprongen energiezuiniger te maken en 500 nieuwbouwwoningen met een epc van 0,5 te realiseren. Implementatie van nieuwe watertechnologie die gericht is op waterbesparing en terugwinning van energie en nutriënten in de gebouwde omgeving. 4. Aanleg biogasleiding Noord Oost Fryslan (NOF); 40 miljoen kuub groen gas en huishoudens op groen gas. 5. Grootschalige uitrol duurzame mobiliteit (o.a. via projectbureau Drive4Electric en groen gas vriendenaanpak) en samenwerking Noord-Nederland t.b.v. het voertuigenplan, dit leidt tot minimaal 500 schone voer- en vaartuigen in Leeuwarden voor 2015; 6. Energy Valley-samenwerking/ energie akkoord Noord Nederland: o.a. groen gas hubs (100 miljoen kuub groen gas), off shore wind energie (1200 MWp), Realisatie Blue Energy (in totaal is afgesproken binnen het energie akkoord Noord Nederland dat nagestreefd wordt PJ duurzame energie en 4-5 Mt CO2 besparing te realiseren). Deze projecten op Noord-Nederlandse schaal zorgen er mede voor dat Leeuwarden onafhankelijker wordt van fossiele energiebronnen. Ad 3. Verbindingen maken door samen te werken (vrienden en co-productie) Het duurzaamheidsbeleid heeft een aantal fasen doorlopen: - Fase van saneren voor Fase van beheren van 1985 tot Fase van integreren vanaf 2007; fusie van belangen 3 1 Tera Joule is 10^12 joule 8 AANPAK LEEUWARDEN Slim met water en energie

9 In de fase van fusie van belangen is de duurzaamheidsopgave ingegeven door een samenwerking tussen overheid, kennisinstelling, burgers en marktpartijen om ontwikkelgericht aan de slag te gaan. Leeuwarden herbergt onderscheidende kwaliteiten op dit vlak. In Leeuwarden kunnen namelijk snel verbindingen gelegd worden tussen partijen. Dit komt door de schaalgrootte van de stad en de bereidwilligheid tot samenwerking. Het gaat om de aanwezige instelling van: denken, delen, durven, maar vooral doen! Bij de realisatie van concrete samenwerkingsprojecten is deze instelling van groot belang. Wij noemen dit de vriendenaanpak, waarbij er sprake is van een sterke externe focus (zie figuur 1). Figuur 1: Weergave van hoe het maken van verbindingen tussen kennis, nieuwe bedrijvigheid, toepassing en overheid/ pps organisaties in de praktijk werkt (het is een indicatief plaatje vele vrienden zijn niet genoemd). Burgers, overheid, bedrijven en kennisinstellingen spelen een belangrijke rol. 9 AANPAK LEEUWARDEN Slim met water en energie

10 Figuur 2: Van Vriendenaanpak naar zakelijke partnerships.

11 Ambities Wat willen we in 2020 bereiken? Het college heeft drie ambities geformuleerd in het nieuwe collegeprogramma doorpakken in nieuwe tijden, die de uitdaging richting 2020 kenschetsen: 1. Leeuwarden is in 2020 onafhankelijk van fossiele brandstoffen; 2. Leeuwarden is in 2020 het knooppunt van kennis op het gebied van watertechnologie (Leeuwarden Capital of Water Technology). 3. Leeuwarden heeft in nieuwe groene banen. Om deze ambities te realiseren is een knip gelegd in de periode tot 2015 en daarna. Mede omdat wij verwachten dat duurzaamheid na 2015 economisch eerder zal renderen (m.n. vanwege verwachte hogere energieprijzen). Wij weten dat deze knip arbitrair is, maar hebben 2015 desalniettemin als heroverwegingsmoment benoemd. Dit om toe te werken naar een concreet moment in de tijd. In 2015 zullen we dan ook wederom koers gaan bepalen. Vooralsnog zien we het als volgt: De fase t/m 2015 laat zich typeren als fase waarin wij in gezamenlijkheid met vrienden samenwerkingsverbanden aangaan, haalbaarheid verkennen, plannen maken en demoprojecten realiseren. Aan het eind van 2015 zullen al diverse projecten gerealiseerd zijn. In de periode na 2015 wordt daadwerkelijk grootschalig gerealiseerd. Dan worden resultaten zichtbaar en worden forse projecten gerealiseerd (warmtenet, 15 hectare zonnestroom enzovoorts). In de fase t/m 2015 ligt volgens ons de nadruk op enabling partnerships in de periode na 2015 (of later) zal de focus verschuiven naar delevering partnerships (zie figuur 2 voor een toelichting in bijlage I zijn de rollen per fase toegelicht). Ook voor 2015 worden vanzelfsprekend al wel zakelijke partnerships aangegaan, maar de nadruk zal liggen op de vriendenaanpak. 11 AANPAK LEEUWARDEN Slim met water en energie

12 12 A A N PA K L E E U W A R D E N Slim met water en energie

13 Wat gaan we hier de komende vier jaren voor doen? De uitwerking per activiteitenlijn voor de komende vier jaren is hierna benoemd. Per genoemde activiteiten valt een onderscheid te maken: - gemeente aan het stuur: het initiatief en verantwoordelijkheid ligt volledig bij de gemeente zelf (sturing); - gemeente werkt samen: het betreft samenwerkingsprojecten waarbij de gemeente sterk afhankelijk is van andere overheden, markt en kennisinstellingen (samenwerking); - gemeente initieert: het betreft nieuwe projecten waarbij de gemeente partijen bij elkaar brengt en probeert te stimuleren (initiëren). Eigen organisatie: - Sturing: De gemeentelijke aanbesteding en inkoop is in 2010 voor 75 procent duurzaam en in procent (bijvoorbeeld gemeentelijk wagenpark, computers, verlichting, diensten enz.). Waar mogelijk proberen we technologieën in te zetten die aansluiten bij regionale groeithema s zoals zonnestroom, groen gas, warmtenetten, elektrische mobiliteit en mobiliteit op groen gas. - Sturing: De gemeente rijdt met meerdere elektrische auto s en 80 procent van alle gemeentelijke auto s op groen gas. - Samenwerking: Uitgangspunt: er worden samenwerkingsverbanden met diverse organisatie aangegaan en externe dragers worden gezocht. - Sturing: Uitgangspunt: diverse beleidsdoelen worden gekoppeld (o.a. milieu, openbare ruimte/ ruimtelijke ordening, economie, onderwijs, vastgoed, werk en inkomen); er wordt integraal gewerkt (afweging tussen middelen, ruimtelijke kwaliteit, marktkwaliteit/ functionele kwaliteit en duurzaamheid). - Samenwerking: Uitgangspunt: De provincie en gemeente werken samen t.a.v. water en energie. Andere publieke organisatie werken zoveel mogelijk samen. Het publiek huis is zo veel mogelijk op orde. T.b.v. de gemeentelijke-provinciale samenwerking wordt nog in 2010 een gezamenlijke projectopdracht aanpak energie en water opgesteld. - Sturing: Als opdrachtgever bij bouwprojecten stelt de gemeente hoge eisen ten aanzien van slim omgaan met energie en water. - Sturing: De BREEAM/ Greencalc 4 wordt door de gemeente geïntroduceerd als hulpmiddel om duurzaamheid van gebouwen en gebieden te monitoren en te verbeteren. - Sturing: In de periode t/m 2015 worden minimaal 3 nieuwe (overheids)gebouwen gebouwd/ gerenoveerd volgens de BREEAM/ Greencalc methodiek. - Sturing: (Overheids)gebouwen worden zoveel mogelijk gereed gemaakt voor zonnestroom (PV ready) en het warmtenet (lage temperatuurverwarming). Waar mogelijk worden oplaadmogelijkheden voor elektrische mobiliteit gerealiseerd. - Sturing: Bij minimaal 3 bestaande overheidsgebouwen worden nieuwe technologieën/ besparingsopties toegepast (o.a. zuinige verlichting, zonnestroom, aansluiting op het warmtenet Leeuwarden (door de aanleg van lage temperatuurverwarming). 4 BREEAM en Greencalc zijn beide methoden om duurzaamheid op gebouwniveau te beoordelen. Het helpt bij het ontwerp van duurzaam vastgoed. De BREEAM als instrument voor gebiedsontwikkeling wordt momenteel ontwikkeld. 13 AANPAK LEEUWARDEN Slim met water en energie

14 Gebouwde omgeving (waarbij thema s t.a.v. restromen en energie en watertechnologie worden geïntegreerd, zie p.3 voor thema s): - Samenwerking: Er wordt door een consortium van partijen E kwadraat, Friesland Campina, Koopmans Meel, Essent, Wetterskip, MCL en anderen een warmtenet geïntroduceerd om terajoule warmte te distribueren geproduceerd door geothermie en biogas/ reststromen (circa de helft van de totale energiebehoefte van de gemeente; de totale energiebehoefte bedraagt terajoule). Ook de restwarmte van industriële partijen kan met dit netwerk gedistribueerd worden. Allereerst wordt een masterplan opgesteld. Het project wordt gefaseerd gerealiseerd. De regio (provincie/ gemeente) faciliteert. Figuur 3: Een nieuw concept: warmtenet Leeuwarden een initiatief van Friesland Campina, Koopmans Meel, Wetterskip, E-kwadraat advies en Essent ondersteund door gemeente en provincie. - Samenwerking: Zo veel mogelijk bijdragen aan het Noordelijke woningen plan. T/m 2015 worden bestaande woningen en 500 woningen met een EPC van 0,5 gerealiseerd in Leeuwarden. Lobby voor versnelde verlaging van de epc naar 0,5 in Energy Valley verband. - Samenwerking: Voor 2015 wordt door Essent, Enexis, E-kwadraat, stichting Energy Valley en Gasunie een project gerealiseerd waarbij 40 miljoen kuub gas via een 30 kilometer lange leiding wordt getransporteerd. Die hoeveelheid groen gas is evenveel als het gasgebruik van huishoudens. Gemeente en provincie faciliteren dit project, marktpartijen zijn in de lead. Dit project maakt tevens onderdeel uit van het project Groen Gas Hubs Energy Valley, waarvoor bij het rijk en de EU subsidie wordt aangevraagd. - Initiëren: Er wordt door de Leeuwarder woningcorporaties, banken, installateurs en bouwers een plan van aanpak opgesteld voor verduurzaming van woonwijken (o.a. ISV wijken). Met als uiteindelijk doel te komen tot energieneutrale oplossingen evenals de toepassing van watertechnologie (waterbesparing en terugwinning van energie/ nutriënten). - Initiëren: Er wordt een projectaanjager ingezet ten behoeve van realisatie/ het faciliteren van bovengenoemd plan van aanpak. Ook wordt er door deze aanjager een vriendenkring in het leven geroepen die bezig gaan met nul energie renovatie (minimaal 2 projecten worden gerealiseerd). Deze vriendenkring wordt ook ingesteld om lokale bouwers en installateurs een koploperspositie te geven. 14 AANPAK LEEUWARDEN Slim met water en energie

15 - Initiëren: Samen met Energy Valley werken de provincie en gemeente aan Smart Grids projecten op de bedrijventerreinen en in de woningbouw, hiermee worden de opties van een slim elektriciteitsnet verkend. - Samenwerking: In Leeuwarden zullen minimaal vier innovatieve projecten t.a.v. watertechnologie gestart worden in de gebouwde omgeving (o.a. decentrale sanitatie, hergebruik warm water in douches). - Samenwerking: Leeuwarden zal gezamenlijk met Wetsus en de Water Alliance een plan ontwikkelen om waterbesparing in de gebouwde omgeving uit te rollen. Combinaties met energiebesparing en terugwinning van nutriënten worden gezocht. Het Fries bestuursakkoord waterketen (ondertekend door Wetterskip, Vitens, provincie en de 31 Friese gemeenten) vormt hiervoor een belangrijk vertrekpunt. - Sturing: Bij die projecten waarbij de gemeente actief grondbeleid voert worden zoveel mogelijk stringente eisen rond water en energie opgevoerd. Er wordt hierbij een afweging gemaakt tussen middelen, ruimtelijke kwaliteit, marktkwaliteit en duurzaamheid. Getracht wordt aan te sluiten bij het Lenteakkoord (nationaal programma voor innovaties in de gebouwde omgeving). - Sturing/ Samenwerking: De gemeente faciliteert bij de realisatie van bijzondere (utiliteits)projecten. Watercampus, Landbouwcampus, het energiepark (vinden plaats binnen gebiedsontwikkeling Nieuw Stroomland) en de kantorenhaak dienen als icoonprojecten. Waar mogelijk wordt de BREEAM/ Greencalc geïntroduceerd. De gemeente communiceert duidelijk over de voordelen van duurzame utiliteitsbouw en zet marktpartijen aan om dit ook te doen. Figuur 4. Duurzame utiliteitsbouw: het UPC kantoor aan de Tesselschadestraat scoort Excellent volgens de BREEAM labelling. 15 AANPAK LEEUWARDEN Slim met water en energie

16 Zonnestroom - Samenwerking: In Leeuwarden wordt op bedrijventerrein de Hemrik zonnestroom gerealiseerd door bedrijvenvereniging De Hemrik in samenwerking met minimaal zes bedrijven. Dit project dient als voorbeeld voor andere bedrijventerreinen in Fryslân waaronder het bedrijventerrein West. - Sturing: Inzet van een projectaanjager zonnestroom ten behoeve van realisatie van deelplannen (er is reeds een plan van aanpak opgesteld). - Samenwerking: Netwerkbijeenkomsten zonnestroom vrienden. Verkenning van mogelijkheden voor oprichting duurzaam energiebedrijf als middel om daadwerkelijk zonnestroomprojecten te realiseren. - Sturing: Communicatie richting Leeuwarder bewoners en bedrijven over nationale subsidiemogelijkheden. - Samenwerking: Het ondersteunen/ faciliteren van 4-6 andere innovatieve zonnestroomprojecten (o.a. zonnestroom op boerderijen, op scholen, t.b.v. particulieren, grootschalige toepassing). - Sturing: Inspanningen ten behoeve van de acquisitie van nieuwe bedrijvigheid. - Samenwerking: In 2015 luidt de ambitie 15 hectare zonnestroom in Leeuwarden te realiseren (ca. 8MWp) en 50 hectare zonnestroom in Friesland. Marktpartijen en kennisinstellingen worden uitgenodigd deze ambitie gezamenlijk in Leeuwarden te realiseren. Duurzame mobiliteit - Samenwerking: De gemeente organiseert bijeenkomsten voor het vriendennetwerk groen gas totdat 400 voertuigen rijden op groen gas. - Sturing: De gemeente/ provincie zetten in op vijf of meer bussen op groen gas en enkele elektrische bussen (R&D en innovatie doel). - Sturing: Inspanningen ten behoeve van de acquisitie van nieuwe bedrijvigheid. - Sturing: Subsidieregeling en communicatie duurzame voertuigen. - Samenwerking: De gemeente participeert in Drive4Electric naast Essent, ProRail, Alliander, stichting Energy Valley, NOM, NHL en de provincie. Drive4electric wil in 2015 in Fryslan 2750 elektrische auto s, elektrische scooters, 700 elektrische boten en 3380 laadpunten, gerealiseerd worden. Ook wordt ingezet op bedrijvigheid en kennis (minimaal 14 start ups en 66 studenten). Watertechnologie en demo s - Samenwerking: In de gebouwde omgeving worden waterbesparingsprojecten gerealiseerd (watertechnologie gericht zowel op waterbesparing als terugwinning van energie en nutriënten). O.a. onderdeel van het plan van aanpak gebouwde omgeving. - Initiëren: Decentrale sanitatieoplossingen (inzet van vacuüm toiletten, zwart- en grijswaterbehandeling, recycle douches enz.) worden bij projecten geïmplementeerd. - Sturing: Water en energie worden integraal opgepakt in de aanpak bestaande woningbouw door een aanjager (zie kopje gebouwde omgeving). - Sturing: Icoonprojecten in Leeuwarden als de Dutch Rainmaker, de RWZI installatie en de watercampus worden in de schijnwerper gezet. Om de VN status Europese Waterhub te bemachtigen is naast kennisopbouw het eveneens noodzakelijk innovaties in de waterketen zichtbaar te maken (pilots, demo s en nieuwe bedrijvigheid). - Samenwerking: De gemeente neemt met Wetsus, Water Alliance en andere partijen deel in een project om pilots in Leeuwarder te realiseren gekoppeld aan een monitoringsinstrument. Koppelingen met het Fries Bestuursakkoord Waterketen en de nieuwe Europese Kaderrichtlijn Water worden gelegd. - Sturing: Inspanningen ten behoeve van de acquisitie van nieuwe bedrijvigheid. 16 AANPAK LEEUWARDEN Slim met water en energie

17 Lobby en samenwerking - Samenwerking: De gemeente neemt deel aan de Water Alliance om de cluster watertechnologie uit te bouwen en te lobbyen (voor o.a. in te zetten middelen). Projecten als blue energy en demoprojecten worden hierdoor mede gerealiseerd. In het kader van het Fries bestuursakkoord waterketen wordt een robuust plan van aanpak opgesteld om gezamenlijk innovaties binnen de waterketen te starten. - Samenwerking: De gemeente neemt deel aan Energy Valley en het energieakkoord Noord-Nederland. Majeure projecten als offshore windparken (1.200 MWp), groen gas hubs enzovoorts worden hierdoor gefaciliteerd en werkgelegenheid aan Noord-Nederland verankerd. - Samenwerking: De gemeente en provincie trekken gezamenlijk op bij de realisatie van het nieuwe energie akkoord. Organisatie en communicatie - Samenwerking: Organisatie (vrienden)bijeenkomsten op zowel het niveau van de kernthema s als overkoepelend. - Initiëren/ Samenwerking: Samen met provincie organiseren van financiering van energie- en waterprojecten/ bedrijvigheid (seed fund, proeftuin geld, participatie en R&D middelen); - Sturing: Huisvesting van projectaanjagers en het project drive4electric in de Johannes de Doperkerk. - Sturing: Vermarkting van Leeuwarden slim met energie en water gekoppeld aan acquisitiedoeleinden. - Samenwerking: Burgers in Leeuwarden worden betrokken bij nieuwe projecten en er zal t.a.v. alle ontwikkelingen geprobeerd worden zoveel mogelijk de burger te informeren over duurzame technologie. - Sturing/ Samenwerking: Evenementen/ congressen m.b.t. slim met energie en water. Monitoring en evaluatie - Sturing: Er wordt begin 2011 een nul meting gedaan in 2013 wordt een externe evaluatie gedaan. Transitiefonds water en energie - Sturing/ Samenwerking: Jaarlijks transitiefonds met een omvang van euro. Minimaal 6 en maximaal 60 projecten per jaar gericht op benoemde accentpunten (zie p. 3). Samenwerking tussen Leeuwarder ondernemers en kennisinstellingen. Uitgelokte investering minimaal euro (zie meest recente overzicht resultaten 2010 in bijlage II). 17 AANPAK LEEUWARDEN Slim met water en energie

18 18 AANPAK LEEUWARDEN Slim met water en energie

19 Bijlage I: Rollen overheid per fase Rollen overheid/ regio Initiatief Haalbaarheid Realisatie Beheer Aanjager Regisseur Politiek-bestuurlijk operationeel Participant Participant Facilitator/ Subsidient 19 AANPAK LEEUWARDEN Slim met water en energie

20 20 AANPAK LEEUWARDEN Slim met water en energie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020 Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Overzicht succesvolle waterprojecten Vanaf 2000 wordt in Fryslân gewerkt aan de ontwikkeling van het watertechnologiecluster

Nadere informatie

Nije enerzjy foar Fryslân. september 2013

Nije enerzjy foar Fryslân. september 2013 Nije enerzjy foar Fryslân september 2013 Inleiding Nije enerzjy foar Fryslân - 1 Nije enerzjy foar Fryslân Nije enerzjy foar Fryslân geeft een beeld van feiten en cijfers op het gebied van duurzame energie.

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN ENERGIEAKKOORD Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN 2 - Wie zijn wij? - Visie Ekwadraat - Beleid - Doelstellingen - Middelen - Financiering Inhoud - Conclusies en aanbevelingen 3 INLEIDING

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE 1 PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE BIJEENKOMST 3 DECEMBER 2015 Programma Duurzaam Landgraaf TON ANCION WETHOUDER GEMEENTE LANDGRAAF RONALD BOUWERS PROJECTLEIDER DUURZAAMHEID WIE ZIJN WIJ? PROJECTTEAM

Nadere informatie

Mest: de melkkoe voor de productie van grondstoffen. A. Visser Maart 2015

Mest: de melkkoe voor de productie van grondstoffen. A. Visser Maart 2015 Mest: de melkkoe voor de productie van grondstoffen A. Visser Maart 2015 André Visser Sinds 1999 bij Royal HaskoningDHV Actief op het vlak duurzaamheid en circulaire economie - energiefabriek - grondstoffenfabriek

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

Zou het niet prachtig zijn als

Zou het niet prachtig zijn als , YouCongres 2014 6-2-2014 Zou het niet prachtig zijn als YouCongres 6 feb 2014 Duurzame infra: ambities van opdrachtgevers ProRail wil in 2020 de energie-efficiency met 30 procent verbeterd hebben ten

Nadere informatie

7-PUNTENPLAN 2013-2014

7-PUNTENPLAN 2013-2014 7-PUNTENPLAN 2013-2014 oplegger bij het meerjarig actieplan DUURZAME WADDENEILANDEN OP WEG NAAR EEN ENERGIEKE TOEKOMST IN 2020 1 1. Inleiding Dit 7-punten plan is een oplegger bij het meerjarig actieplan

Nadere informatie

Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities

Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities André de Groot gemeente Rotterdam, programma Versnelling010 27 januari 2015 Opbouw stedelijk programma Duurzaam Groene, gezonde en veerkrachtige stad

Nadere informatie

Duurzame ontwikkeling:

Duurzame ontwikkeling: Duurzaam Tynaarlo Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien in de behoeften van de huidige generaties zonder die van de toekomstige generaties in gevaar te brengen. (Our common future 1987)

Nadere informatie

Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012

Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012 Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012 Sabine van Galen-Avegaart Agenda 1. De opgave Zutphen energieneutraal 2. Resultaat van ons beleid in cijfers 3. Wat hebben we in 2010-2011

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

s-hertogenbosch, juni 2013 Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis

s-hertogenbosch, juni 2013 Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis INHOUD 1. Inleiding 2. Pilot laadinfrastructuur Brabant 3. Overwegingen 4. Doelstellingen 5. Gefaseerde

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken

Ministerie van Economische Zaken DOORBRAAKPROJECT ICT EN ENERGIE Routekaart doorbraakproject ICT en Energie Ministerie van Economische Zaken Rapport nr.: 14-2884 Datum: 2014-10-15 SAMENVATTING ROADMAP Het kabinet wil dat de uitstoot van

Nadere informatie

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP STARTDOCUMENT 1. De kracht van samenwerking Deltalinqs Energy Forum, Havenbedrijf Rotterdam, Havenbedrijf Amsterdam, Havenbedrijf Eemsmond, Energy Valley, Stichting Zero Emissie Busvervoer, RAI Platform

Nadere informatie

Regio Stedendriehoek

Regio Stedendriehoek Regio Stedendriehoek 1 Energieneutrale regio Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander

Nadere informatie

Energie uit afvalwater

Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater 15 november 2011 Giel Geraeds en Ad de Man Waterschapsbedrijf Limburg is een samenwerkingsverband van Waterschap Peel en Maasvallei en Waterschap Roer en Overmaas Onderwerpen Introductie

Nadere informatie

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen?

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? Energieakkoord voor duurzame groei Juli 2014 WERK IN UITVOERING Ed Nijpels Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? 1 Waarom een Energieakkoord? Perspectief Consistentie Ambitie Realiteit Groei

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector Groeiplan voor warmte een initiatief van provincies, gemeenten en sector 27 november 2015 De Provincies Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Holland, en Limburg, Metropoolregio Rotterdam Den Haag, de Gemeenten

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 E-mail bestuur@snn.eu Briefnummer UP-15-15096 Bijlage

Nadere informatie

UITVOERINGSPROGRAMMA 2015-2020

UITVOERINGSPROGRAMMA 2015-2020 UITVOERINGSPROGRAMMA Het Uitvoeringsprogramma van het Milieubeleidsplan omvat negentien projecten waarin de verschillende milieurelevante thema s en de vier benoemde doelgroepen (inwoners, bedrijven, samenkomen.

Nadere informatie

1 juni 2011 Minisymposium Groen Gas W. Deddens

1 juni 2011 Minisymposium Groen Gas W. Deddens 1 juni 2011 Minisymposium Groen Gas W. Deddens Agenda. Wie is RENDO Duurzaam? Voorbeeld project Toekomst duurzame energie projecten icm groen gas 2 RENDO Duurzaam. Aantal medewerkers : RENDO totaal ca.

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. Brief van de minister van Infrastructuur en Milieu. Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. Brief van de minister van Infrastructuur en Milieu. Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal 30196 Duurzame ontwikkeling en beleid Nr. 459 Brief van de minister van Infrastructuur en Milieu Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 5 juni 2016 Met deze brief informeer

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Programma Kas als Energiebron

Programma Kas als Energiebron Programma Kas als Energiebron Co-innovatie in de glastuinbouw KIVI NIRIA jaarcongres 2010 Ir. P. Jan Smits 6 oktober 2010 Inhoud Introductie Kengetallen en energietransitie Convenant Schone en Zuinige

Nadere informatie

Elektrisch rijden in de praktijk

Elektrisch rijden in de praktijk We gaan elektrisch vooruit! Een impuls voor elektrisch vervoer in Rotterdam Elektrisch rijden in de praktijk Klimaatprobleem? Google earth januari 2009 Rotterdam Climate Initiative Als stad met wereldhaven

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Smart Grids proeftuinen. Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN)

Smart Grids proeftuinen. Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Wat willen we bereiken?

Wat willen we bereiken? Wat willen we bereiken? Omschrijving: Dit collegeproduct omvat de beleidsactiviteiten en projecten in het kader van duurzaamheid (niet zijnde duurzame energie) waarop binnen de gemeente Eindhoven wordt

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Perspectief voor de Achterhoek

Perspectief voor de Achterhoek Perspectief voor de Achterhoek 1 Perspectief voor de Achterhoek Aanleiding Op 23 september organiseerde De Maatschappij met Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek een interactieve bijeenkomst met als doel

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

Ruud Guyt wethouder Volkshuisvesting, Duurzaamheid en Sport

Ruud Guyt wethouder Volkshuisvesting, Duurzaamheid en Sport Tuesday 29 March 11.40-12.00 wethouder Volkshuisvesting, Duurzaamheid en Sport Facts & figures Aantal inwoners : 95.351 Aantal woningen : 46.644 Oppervlak Oppervlak industrie : ca. 8.000 ha : 1.700 ha

Nadere informatie

Realisatie energieambitie Wageningen

Realisatie energieambitie Wageningen Dr.ir. Mieke Oostra - lector Innovatieve Technologie in de Bouw - Saxion & lector Ruimtelijke Transformaties - Hanzehogeschool Realisatie energieambitie Wageningen 11 juni 2015 AMBITIE wageningen OPVALLEND

Nadere informatie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Doelstelling thema bijeenkomst: Inzicht in ontwikkelingen bij overheid, industrie en agrarische sector Inzicht in kansen voor synergie

Nadere informatie

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045 Energieneutraal Veranderende overheid Waarde creëren Stadhuisplein Zichtbaar maken van innovatie Als duurzame stad Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst!

Nadere informatie

Scope 1 doelstelling Scope 2 doelstelling Scope 1 en 2 gecombineerd 5% CO 2- reductie. 30% CO 2- reductie in 2016 6% CO 2 -reductie in 2016 ten

Scope 1 doelstelling Scope 2 doelstelling Scope 1 en 2 gecombineerd 5% CO 2- reductie. 30% CO 2- reductie in 2016 6% CO 2 -reductie in 2016 ten B. Kwantitatieve doelstellingen & beleid 1 INLEIDING Verhoef wil concreet en aantoonbaar maken dat we ons inspannen om CO 2 te reduceren. Daarvoor hebben wij dit reductiebeleid opgesteld. 2 HET CO 2 REDUCTIE

Nadere informatie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie Irene Mouthaan, themaleider Bio-based Economy, directie Industrie & Handel, ministerie van LNV en IPE 0 Opbouw Presentatie Bio-based Economy

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Vaststellen van beleidskaders voor windenergie-initiatieven; 2. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

Monitor klimaatbeleid. Gemeente Hunsum (fictief)

Monitor klimaatbeleid. Gemeente Hunsum (fictief) Inleiding Behaalt uw gemeente de klimaatdoelstellingen? Wilt u weten hoeveel duurzame energie in uw gemeente wordt geproduceerd of energie wordt bespaard? Zoekt u inzicht in welke maatregelen succesvol

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015

Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015 Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015 Projectcode GEMEENTE 1 Energiebesparing gemeentelijke gebouwen Doelstelling Het verbeteren van de energieprestatie van gemeentelijke gebouwen door 3%

Nadere informatie

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Gemeente Maasdriel commissie Ruimte 9 januari 2013 Teun Biemond Jan Woertman 1 Inhoud 1. Voorstellen 2.Herstructurering en Duurzaamheid 3.Duurzame

Nadere informatie

Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens

Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens MeppelEnergie Lokaal Duurzaam EnergieBedrijf MeppelEnergie Openingshandeling op 26-1-2012 Duurzame energie voor de woonwijk Nieuwveense

Nadere informatie

Duurzaam benutten van warmte

Duurzaam benutten van warmte Duurzaam benutten van warmte Netwerkbijeenkomst duurzame regionale energie Gelderland 12 juni 2013 Door: Hans Wouters Programma energietransitie Provincie Gelderland Provincie zet zich in op de toepassing

Nadere informatie

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad Gemeente Langedijk Raadsvergadering : 22 januari 2013 Agendanummer : 15 Portefeuillehouder Afdeling Opsteller : H.J.M. Schrijver : Beleid en Projecten : Schutten Voorstel aan de raad Onderwerp : Nota Langedijk

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw

Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw Prof.dr. Jacqueline Cramer Universiteit Utrecht Opzet lezing Wat zijn de grote opgaven in de bouw op het gebied van duurzaamheid? Hoe kunnen deze opgaven worden

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Clean Tech Delta. Privaat-publiek samenwerkingsverband voor economische structuurversterking. Welkom bij de Provada!

Clean Tech Delta. Privaat-publiek samenwerkingsverband voor economische structuurversterking. Welkom bij de Provada! Clean Tech Delta Privaat-publiek samenwerkingsverband voor economische structuurversterking Welkom bij de Provada! Wij van Clean Tech Delta, thuishaven voor cleantech innovaties in de regio Delft-Rotterdam-Drechtsteden,

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Almere. Uitkomsten van de zoektocht naar dé klimaatneutrale gemeente in Flevoland 2015

Almere. Uitkomsten van de zoektocht naar dé klimaatneutrale gemeente in Flevoland 2015 Uitkomsten van de zoektocht naar dé klimaatneutrale gemeente in Flevoland 2015 Natuur en Milieufederatie Flevoland heeft ook dit jaar weer een verkenning gedaan naar het klimaatneutrale gehalte van de

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren Inspiratie voor de avond Marc Londo, ECN Beleidsstudies Alkmaar 1 april 2015 www.ecn.nl Boodschappen 1. De energiehuishouding verandert, en daar zijn

Nadere informatie

provinsje fryslân provincie fryslân

provinsje fryslân provincie fryslân nulmeting provinsje fryslân provincie fryslân postbus 20120 8900 hm leeuwarden tweebaksmarkt 52 telefoon: (058) 292 59 25 telefax: (058) 292 51 25 Provinciale staten van Fryslan vvw.fryslan.nl provinciefryslanni

Nadere informatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie 1 Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie Wij willen Betaalbare, Duurzame, Eigen Energie in Oosterhout 3 Waarom ONE Betaalbaar Duurzaam Eigen Samen Goedkoper dan de markt Winsten

Nadere informatie

Stelling 1: Energie is geld voor Fryslân

Stelling 1: Energie is geld voor Fryslân Gebruik de lokale, Friese kracht voor meer duurzame energie en werkgelegenheid Vijf stellingen voor een duurzamer Fryslân Steeds meer Friezen kiezen er voor om zelf duurzame energie op te wekken, thuis

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

CELSIUS* *Combined Efficient Large Scale Integrated Urban Systems. Roland van Rooyen Oubbol Oung Astrid Madsen 25-06-2015

CELSIUS* *Combined Efficient Large Scale Integrated Urban Systems. Roland van Rooyen Oubbol Oung Astrid Madsen 25-06-2015 CELSIUS* *Combined Efficient Large Scale Integrated Urban Systems Roland van Rooyen Oubbol Oung Astrid Madsen 25-06-2015 This project has received funding from the European Union s Seventh Framework Programme

Nadere informatie

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Partners TNO is een onafhankelijk kennis instituut met meer dan 80 jaar ervaring in technologie

Nadere informatie

Nederlands beleid Wind op Zee. Marjan Botman, m.j.p.botman@mineleni.nl

Nederlands beleid Wind op Zee. Marjan Botman, m.j.p.botman@mineleni.nl Nederlands beleid Wind op Zee Marjan Botman, m.j.p.botman@mineleni.nl Inhoud Beleid op Hernieuwbare energie in Europa en in Nederland Ruimtelijke planning toekomstige ontwikkelingen Green deal met de offshore

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Dames en heren, [Intro] Europa begint in Groningen. Zéker als het

Nadere informatie

Energieakkoord, gevolgen voor lokale energie. Inspiratiebijeenkomst Netwerk Duurzame Dorpen

Energieakkoord, gevolgen voor lokale energie. Inspiratiebijeenkomst Netwerk Duurzame Dorpen Energieakkoord, gevolgen voor lokale energie Inspiratiebijeenkomst Netwerk Duurzame Dorpen Hoofdlijnen Besparing finale energieverbruik van 1,5% per jaar 100 Petajoule* aan energiebesparing in het finale

Nadere informatie

Regionale duurzaamheidsprojecten.

Regionale duurzaamheidsprojecten. Regionale duurzaamheidsprojecten. Piotrek Swiatkowski Docent Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen, Academie voor Financieel Management, Den Bosch, Avans Hogeschool Lid kenniskring Finance & Sustainability

Nadere informatie

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Slimme Netten Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Netbeheer Nederland (1) Netbeheer Nederland brancheorganisatie van alle elektriciteit-

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Masterclass IV. Energie op bedrijventerreinen

Masterclass IV. Energie op bedrijventerreinen Masterclass IV Energie op bedrijventerreinen Programma Tijd Onderwerp Wie 16.00 Welkom Aleida van den Akker / Margreet Verwaal (Provincie Zuid-Holland) 16.05 Context en urgentie Wiebe Brandsma (Provincie

Nadere informatie

Gebieden Energie Neutraal

Gebieden Energie Neutraal Gebieden Energie Neutraal Kennismaken met het programma GEN Liesbeth Schipper 27 september 2012 Inhoud Achtergrond Opzet GEN programma GEN Nieuwbouw Energieconcept Ontwikkel en businessmodel Omgeving GEN

Nadere informatie

Uitwerking categorie: Overig Hernieuwbaar (of wel de 186 PJ)

Uitwerking categorie: Overig Hernieuwbaar (of wel de 186 PJ) Uitwerking categorie: Overig Hernieuwbaar (of wel de 186 PJ) (tussenstand 1 mei 2015) Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Achtergrond 186 PJ opgave ENERGIEAKKOORD VOOR DUURZAME GROEI Concrete afspraken

Nadere informatie

Tussenstand OP EFRO Noord-Nederland 2014 2020. SNN PS bijeenkomst 25 juni Yvonne van Mastrigt

Tussenstand OP EFRO Noord-Nederland 2014 2020. SNN PS bijeenkomst 25 juni Yvonne van Mastrigt Tussenstand OP EFRO Noord-Nederland 2014 2020 SNN PS bijeenkomst 25 juni Yvonne van Mastrigt Noordelijke specialisatie in beeld Samengestelde behoeften Samengestelde oplossingen Achtertuin als proeftuin/

Nadere informatie

Intentieovereenkomst. Asbest van het bedrijfsdak

Intentieovereenkomst. Asbest van het bedrijfsdak Intentieovereenkomst Asbest van het bedrijfsdak Intentieovereenkomst Wij, vertegenwoordigers van bestuursorganen en organisaties die werken aan de realisatie van een gezond en veilig leefmilieu, economie

Nadere informatie

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten Doelstelling Actie Doorlooptijd Wat gaan we doen Eigenaarschap Eigen organisatie 20% energiebesparing t.o.v. 2015 Energiebesparing gemeentelijke gebouwen 20% transitie naar hernieuwbare energie t.o.v.

Nadere informatie