Duurzaam bouwen in Bussum Van zilver naar Goud

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Duurzaam bouwen in Bussum Van zilver naar Goud"

Transcriptie

1 Duurzaam bouwen in Bussum Van zilver naar Goud

2 Kerngegevens

3 Projectleider Afdeling Anne Kok RI 3 Datum 3 juni Behandeling Raad Planstatus Projectnummer Opdrachtgever: Vastgesteld AB Bernie Kleuskens

4 Inhoudsopgave

5 Bladzijde INHOUD SAMENVATTING 1 1 INLEIDING EN LEESWIJZER 3 2 KADER 4 3 VOORDELEN EN FINANCIEN VAN DUURZAAM BOUWEN WAT IS DUURZAAM BOUWEN? FINANCIËLE KANT VAN DUURZAAM BOUWEN VOORDELEN VAN DUURZAAM BOUWEN 6 4 INTERVIEWS & DRAAGVLAK VOOR DUURZAAM BOUWEN IN BUSSUM DRAAGVLAK VOOR DUURZAAM BOUWEN GEMEENTELIJKE GEBOUWEN EN DUURZAAM BOUWEN VOORBEELDEN EN KANSEN VAN DUURZAAM BOUWEN IN BUSSUM 10 5 AMBITIE, INSTRUMENT EN DOELGROEPEN VOOR DUURZAAM BOUWEN AMBITIE EN FINANCIËN INSTRUMENT DOELGROEPEN 12 6 INVOERING DUURZAAM-BOUWEN-BELEID 13 BIJLAGE 1 MENUKAART CO2-SERVICEPUNT VOOR NIEUWBOUW VAN WONINGEN 15 BIJLAGE 2 - WARMTE-KOUDE-OPSLAG

6

7 SAMENVATTING Achtergrond Het college en de raad zien de noodzaak van duurzaam bouwen. Met het MUP 2010 en de Nota Bussum bewust de toekomst in zijn hiervoor doelstellingen vastgesteld. Deze beleidsnota Duurzaam bouwen in Bussum is daar de uitwerking van. Duurzaamheid, klimaatverandering en eindige fossiele brandstoffen worden steeds belangrijkere onderwerpen voor burgers, bedrijven en overheden, ook vanuit economische en sociale redenen. Daarnaast is er steeds meer aandacht voor gezonde gebouwen, zoals scholen met voldoende ventilatie en woningen die leiden tot minder allergieën. De gemeente Bussum heeft beleid opgesteld voor duurzaam bouwen - afgekort DUBO - samen met adviesbureau BECO. Het beleid is tot stand gekomen via interviews met makelaars, de Bussumse Ondernemers Vereniging, de Milieuraad, woningbouwcorporatie Dudok, SenterNovem, wethouders, ambtenaren en het CO2-servicepunt. Daarna zijn er enkele bijeenkomsten geweest waar keuzes zijn gemaakt voor het duurzaam-bouwen-beleid. In de alinea s hieronder staan de uitkomsten van dit proces beschreven. Het duurzaam-bouwen-beleid is gebouwd op draagvlak, ambitie, een concreet instrument en doelgroepen; dit staat hieronder uitgewerkt. Draagvlak Uit de interviews kwam naar voren dat er groot draagvlak is voor duurzaam bouwen in Bussum. Zo gaven de makelaars aan dat ze inschatten dat hun klanten (burgers en bedrijven) ook echt meer willen betalen voor een duurzaam, energiezuinig en gezond huis of gebouw. Ook gaven veel geïnterviewden aan dat het belangrijk is dat de gemeente het goede voorbeeld geeft met renovatie en nieuwbouw van haar gemeentelijke gebouwen, scholen etc. Ambitie en financiële consequenties In een bijeenkomst met een grote groep betrokkenen is nagedacht over een inspirerende én realistische ambitie voor duurzaam bouwen in Bussum. De groep gaf het huidige niveau van duurzaam bouwen in Bussum een 5,5 gemiddeld en koos als ambitie voor het nieuwe beleid een 7,8 gemiddeld. Dit is het niveau van flinke ambitie (men wil veel meer doen dan nu) gecombineerd met pragmatisme/realisme. Bussum maakt hiermee een duidelijke én werkbare stap vooruit met duurzaam bouwen, zonder meteen een koploper in Nederland te willen worden. Een echt duurzaam gebouw/woning heeft vaak een 5 tot 15% hoger bouwbudget nodig dan een nietduurzaam gebouw/woning. Deze meerinvestering verdient zich vaak binnen 5 tot 15 jaar terug via een hogere arbeidsproductiviteit en waardevastheid, lagere energierekening etc. De ambitie van ongeveer een 8 heeft op middellange termijn dus vooral positieve financiële consequenties. Deze ambitie van ongeveer een 8 is goed concreet te maken voor bouwprojecten in Bussum. Dat kan namelijk via een duurzaam-bouwen-instrument. 1

8 Instrument Het voorgestelde beleid voor Bussum krijgt vorm door de duurzaam-bouwen-menukaarten te gaan toepassen die door het CO2-servicepunt van de provincie Noord-Holland zijn ontwikkeld. Deze menukaarten zijn goed te begrijpen, voor iedereen (architecten, aannemers, burgers) gratis te downloaden of te bestellen, ze worden gebruikt door andere overheden en bestaan inhoudelijk uit een goede selectie van duurzame maatregelen. In de bijlage staat een voorbeeld van de menukaart voor nieuwbouw van woningen. Een menukaart bestaat uit een dubbelzijdig A4 met aan de voorkant drie ambitieniveaus (brons, zilver en goud) met bij elk niveau een selectie van maatregelen. Aan de achterkant staan de maatregelen kort uitgewerkt. Er zijn nu 4 menukaarten beschikbaar: nieuwbouw woningen, renovatie woningen, nieuwbouw bedrijfshallen/kantoren (ook grotendeels van toepassing voor gemeentelijke gebouwen, scholen etc) en nieuwbouw hotels. Bussum heeft gekozen voor het ambitieniveau zilver van de menukaarten. Na twee jaar kan, op basis van evaluatie, bekeken worden of deze ambitie op het allerhoogste niveau gelegd kan worden: goud. Doelgroepen Uit de interviews en de bijeenkomsten kwam een prioritering van doelgroepen naar boven. Deze prioritering staat hieronder weergegeven. Het gaat bij deze onderstaande 4 doelgroepen steeds om duurzame nieuwbouw én renovatie: 1. Gemeentelijke gebouwen en scholen 2. Huur- en koopwoningen (projectmatige bouw/renovatie, dus grotere aantallen tegelijk) 3. Bedrijven en organisaties met gebouwoppervlak boven m 2 4. Koopwoningen (individuele bouw/renovatie van een woning door een particulier) Het actief stimuleren/realiseren van duurzame nieuwbouw en renovatie kost de gemeente extra geld (o.a. voor de gemeentelijke gebouwen en de inzet van mensen). Daarom is gekozen om als eerste stap actief aan de slag te gaan met de eerste twee doelgroepen, dus de gemeentelijke gebouwen/scholen en de huur- en koopwoningen (projectmatige bouw/renovatie). En dat met inzet (uren, geld) en passie tot een echt succes te maken. Met de doelgroepen 3 en 4 zal de eerste jaren passief, oftewel met een beperktere inzet en ambitie, om gegaan worden. Al doende zal kennis en ervaring worden opgedaan. Na twee jaar kan, op basis van evaluatie, besloten worden om ook de doelgroepen 3 en 4 actief erbij te nemen. Dat kan tegelijk gebeuren met het eventueel verhogen van het ambitieniveau goud van de menukaarten. Aanbevelingen voor de uitvoering van het duurzaam-bouwen-beleid Het Bussumse beleid voor duurzaam bouwen voor de komende twee jaren wordt als volgt omschreven: Bij elke nieuwbouw én renovatie van gemeentelijke gebouwen/scholen en van huur- en koopwoningen (projectmatige bouw/renovatie) passen we de duurzaam-bouwen-menukaarten toe van het CO2-servicepunt op het ambitieniveau zilver. 2

9 1. INLEIDING EN LEESWIJZER Duurzaamheid, klimaatverandering en eindige fossiele brandstoffen worden steeds belangrijkere onderwerpen voor burgers, bedrijven en overheden, ook vanuit economische en sociale redenen. Daarnaast is er steeds meer aandacht voor gezonde gebouwen, zoals scholen met voldoende ventilatie en woningen die leiden tot minder allergieën. Het college en de raad zien de noodzaak van duurzaam bouwen. Met het MUP 2010 en de Nota Bussum bewust de toekomst in zijn hiervoor doelstellingen vastgesteld. Deze beleidsnota Duurzaam bouwen in Bussum is daar de uitwerking van. Leeswijzer: In hoofdstuk 2 wordt het kader besproken van waaruit de gemeente handelt. In hoofdstuk 3 wordt besproken waarom Duurzaam Bouwen nodig is. Duidelijk wordt dat op de oude voet doorgaan niet gewenst is en dat er grote voordelen aan Duurzaam Bouwen zitten. Hoofdstuk 4 geeft de resultaten van interviews naar de stand van zaken van, draagvlak voor en kansen voor duurzaam bouwen in Bussum. In hoofdstuk 5 wordt uiteen gezet hoe Bussum het beste haar duurzaam-bouwen-beleid kan vormgeven (ambitieniveau, doelgroepen en instrumenten). In hoofdstuk 6 wordt beschreven wat hoe het beleid geïmplementeerd gaat worden. 3

10 2. KADER De eerste aanzet voor Duurzaam Bouwen is gedaan in de Nota Milieuambities. Deze nota zet in op het verbeteren van de milieukwaliteit voor een gezonde, veilige en hoogwaardige leefomgeving. Deze milieuambities zijn vervolgens verder uitgewerkt in het Milieu Uitvoeringsprogamma (MUP) en in de Nota Bussum bewust de toekomst in, visie op duurzame ontwikkeling In het MUP 2009 werd het onderwerp Duurzaam Bouwen genoemd onder het energie- en klimaatbeleid. In het MUP 2010 (vastgesteld in januari 2010) heeft het een eigen plek. De doelstellingen voor Duurzaam Bouwen zijn hierin als volgt verwoord: 1. Ontwikkelen en vaststellen van gemeentelijk duurzaam bouwen beleid; 2. Uitvoering geven aan de gemeentelijke voorbeeldrol met betrekking tot duurzaam bouwen; 3. Inwoners, woningbouwcoöperaties en bedrijven stimuleren tot en informeren over duurzaam bouwen; 4. Deskundigheidsbevordering rond duurzaam bouwen bij gemeentelijke medewerkers en aanstellen duurzaam bouwen coördinator. In de Nota Bussum bewust de toekomst in (vastgesteld in december 2009) wordt, vanuit een ander, soms overlappend, kader, ook de noodzaak van Duurzaam Bouwen duidelijk gemaakt. De gemeente stelt zich daarin de volgende lange termijn doelen: Duurzaamheid is uitgangspunt bij inrichting en beheer van gemeentelijke gebouwen: er is een integrale aanpak gericht op energie, materialen, water en gezondheid (binnenklimaat, geuroverlast, geluid). Elk plan voor nieuwbouw, sloop of grootschalige renovatie wordt in een vroeg stadium op eisen van duurzaam bouwen doorgelicht. Elk plan voor nieuwbouw, sloop of renovatie wordt doorgelicht op mogelijke functiewijziging of herbestemming. Er is controle en handhaving op de eisen van duurzaam bouwen op de bouwplaatsen, waaronder ook de gescheiden afvoer van bouw- en sloopafval. Om bovenstaande vier lange termijn doelen te bereiken heeft Bussum onderhavige beleidsnota opgesteld. Daarmee worden de eerste stappen geschetst om de komende jaren richting die lange termijn doelen te gaan werken. 4

11 3. VOORDELEN EN FINANCIEN VAN DUURZAAM BOUWEN 3.1. WAT IS DUURZAAM BOUWEN? Duurzaam bouwen moet leiden tot een comfortabel en gezonde gebouw/woning om te werken of wonen. Het energie- en waterverbruik is zo laag mogelijk en er is gebruik gemaakt van duurzame materialen en duurzame energie. Dergelijke gebouwen houden een hogere financiële waarde en een betere uitstraling. Samengevat vertaalt duurzaam bouwen zich in de triple P : People: een gezond en comfortabel klimaat in het gebouw / de woning Planet: een reductie van de milieubelasting (water, energie, materialen, mobiliteit) Profit: een hogere kwaliteit en langere levensduur (bv. door flexibiliteit te incorporeren) Het bovenstaande Planet-doel wordt gerealiseerd door de volgende stappen bij het ontwerp van een gebouw / woning: Stap 1: voorkomen van onnodig verbruik van materialen en energie (zeer goede isolatie, optimale daglichtintreding, maximaal binnenvolume in verhouding tot de buitenoppervlakte, ) Stap 2: gebruik van duurzame bronnen (zonne-energie, bodemenergie, windenergie, regenwater, hout uit duurzaam beheerde bossen, ) Stap 3: efficiënt gebruik van niet-duurzame bronnen (hoog rendementstoepassingen, bijvoorbeeld slimme energiezuinige ventilatie) Meteen vanaf de start van de planvorming van nieuwbouw en renovatie van gemeentelijke gebouwen moet duurzaam bouwen worden meegenomen; dus al in het Programma van Eisen (PvE) dat de gemeente opstelt. In de daarna volgende ontwerpfase zal in de fase van het Voorlopig Ontwerp (VO) duurzaam bouwen echt vorm krijgen. Als pas in de fase van het Definitief Ontwerp (DO) wordt nagedacht over duurzame maatregelen, leidt dat tot veel aanpassingen in het ontwerp, wat extra tijd en geld kost. Het is verstandig om in alle ontwerp- en bouwfases (PvE, VO, DO, bouwfase en oplevering) expliciet te communiceren naar meerdere partijen in Bussum over de duurzaamheid die gerealiseerd word. Dit omdat duurzaam bouwen relatief nieuw is voor veel partijen en omdat de toekomstige duurzame gemeentelijke gebouwen veel inspiratie zullen geven aan andere partijen in Bussum FINANCIËLE KANT VAN DUURZAAM BOUWEN Zoals uit 3.1 blijkt heeft een duurzaam gebouw/woning een hogere kwaliteit (gezonder, lagere jaarlijkse lasten voor water en energie etc) dan een niet-duurzaam gebouw/woning. In de praktijk heeft een echt 5

12 duurzaam gebouw/woning vaak ook een 5 tot 15% hoger bouwbudget nodig dan een niet-duurzaam gebouw/woning. Deze meerinvestering verdient zich vaak binnen 5 tot 15 jaar terug via een hogere arbeidsproductiviteit, betere waardevastheid, lagere energierekening etc. Duurzaam bouwen is dus duurder bij de start-investering en is goedkoper en behoudt meer waarde gedurende de levensduur van het gebouw. Uit uitgebreid onderzoek uit 2008 van de universiteit Maastricht en de University of California blijkt dat het beleggingsrendement én de verkoopprijs van een duurzaam kantoor 16% hoger ligt dan van een niet- duurzaam kantoor VOORDELEN VAN DUURZAAM BOUWEN Duurzaam bouwen heeft veel voordelen, naast de milieuvoordelen ook economische en sociale voordelen. Naast overheden zien ook steeds meer bedrijven de voordelen en beginnen er steeds meer naar te handelen. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het volgende nieuwsbericht uit het voorjaar van 2009: Uit onderzoek van Jones Lang LaSalle (JLL) blijkt dat de helft van de huurders binnen vijf jaar een duurzaam kantoor wil. Hieronder staan de voordelen van duurzaam bouwen op een rij. 1. Burgers en bedrijven in Bussum zijn minder kwetsbaar voor energieprijsstijgingen 2. Duurzame energie zelf opwekken geeft meer leveringszekerheid dan energie-import 3. Lagere jaarlijkse kosten voor energie en water 4. Een duurzaam gebouw/woning is gezonder en aantrekkelijker om in te werken/wonen; daardoor circa 5% minder ziekte(verzuim) en een 5 tot 10% hogere productiviteit van werknemers 5. Beter PR/imago naar klanten en werknemers (o.a. lagere kosten om nieuw personeel te werven) 6. Duurzame gebouwen zijn waardevaster dan niet-duurzame gebouwen/woningen 7. Minder klimaatverandering 8. Minder snel verdwijnen van oerwouden, onze wereldwijde longen en medicijn-leverancier De bovenstaande punten 1 t/m 4 worden hieronder verder toegelicht. Punten 5 en 6 volgen uit de punten 1 t/m 4 en worden niet verder toegelicht. Ook de punten 7 en 8 zijn zo bekend dat ze niet worden toegelicht. Ad 1. Burgers en bedrijven in Bussum zijn minder kwetsbaar voor energieprijsstijgingen Het International Energy Agency (EIA), onze belangrijkste Westerse energiedenk-tank (in Parijs) maakt elk jaar een Energy outlook waarin ze voorspellingen doen. Eind 2008 schreven ze het volgende: crude oil price to rise above $200 a barrel by 2030, as demand far outpaces supply. While market imbalances could temporarily cause prices to fall back, it is becoming increasingly apparent that the era of cheap oil is over... Time is running out and the time to act is now. 6

13 Oftewel, de afgelopen 100 jaar kon het aanbod van olie meegroeien met de stijgende vraag naar olie. Dit zorgde voor een beperkt stijgende olieprijs (gecorrigeerd voor inflatie en afgezien van oliecrises). Het IEA en andere partijen verwachten dat vanaf nu de vraag naar olie wereldwijd (vooral in China en India) zo snel gaat stijgen, dat het aanbod van olie niet meer kan meegroeien. Er ontstaat dan een totaal nieuwe situatie met hardere prijsstijgingen van olie en gas. Aangezien energie cruciaal is voor de wereldeconomie en voor de individuele mens, zou je kunnen zeggen dat we naar een nieuw tijdperk gaan waarin de hoge prijs van energie voor veel problemen en pijnlijke aanpassingen gaat zorgen. Een voorbeeld zijn de inwoners in sociale huurwoningen. Een deel van deze na-oorlogse woningen is niet goed geïsoleerd en gebruikt relatief veel energie. Door de energieprijsstijging van de afgelopen jaren is nu al de situatie ontstaan dat voor sommige huurders de helft van de jaarlijkse woonlasten, uit energiekosten bestaan. Deze huurders hebben steeds meer moeite om de energierekening te betalen. Laat staan als die nog een keer verdubbelt of verdrievoudigt. Het is nadrukkelijk ook sociaal beleid van een woningbouwcorporatie om bij nieuwbouw en renovatie ervoor te zorgen dat huur- en koopwoningen zeer weinig energie gebruiken. Ad 2. Duurzame energie zelf opwekken geeft meer leveringszekerheid dan energie-import Nederland is een redelijk uniek land, omdat er zoveel gas in de grond zit. Elk nieuw huis/gebouw wordt van een gasketel en radiatoren voorzien. Er wordt vanuit gegaan dat er altijd gas blijft stromen en dat het zo goedkoop blijft als nu. Het gas is echter, naar verwachting, rond 2025 op. En dan wordt Nederland afhankelijk van gasimport uit Rusland, Algerije etc. Europa heeft nu al een snel groeiende afhankelijkheid van gas uit Rusland. Huizen en gebouwen in Bussum die bijvoorbeeld in 2011 worden gebouwd met radiatoren en gasketel, zijn dus circa 15 jaar later nagenoeg volledig afhankelijk van aanvoer en prijs van Russisch en ander importgas. Daarom raadt BECO aan om in geen enkele nieuwbouw meer radiatoren meer toe te passen, maar lage-temperatuur-verwarming (is vloerverwarming, wandverwarming of luchtverwarming). Een radiator heeft namelijk een hoge temperatuur nodig van het aangevoerde water: dat kan een gasketel wel maken, maar een energiezuinige warmtepomp of zonneboiler niet of moeizaam. Een huis dat in Bussum wordt gebouwd in 2011 met vloerverwarming en gasketel, kan bij stukgaan van de ketel in 2025, voorzien worden van een warmtepomp i.p.v. een nieuwe ketel. Een huis dat gebouwd is met radiatoren, heeft die keus in 2025 niet en zal een nieuwe gasketel moeten kopen. De radiatoren vervangen door lage-temperatuur-verwarming zoals vloerverwarming is zo kostbaar, dat het in de praktijk nauwelijks zal gebeuren. Nog beter is het om in 2011 al te bouwen zonder gas: dus met lage-temperatuur-verwarming én een duurzame energiebron, zoals warmtepompen samen met warmte-koude-opslag. Het gebouw of de wijk 7

14 heeft dan geen gasaansluiting nodig en is klaar voor de toekomst. Zie de bijlage voor meer uitleg over warmte-koude-opslag, een zeer snel opkomende techniek in Nederland. Een belangrijk bijkomend voordeel van lage-temperatuur-verwarming, is dat het gezonder is voor mensen dan radiatoren. Zo zorgt vloerverwarming voor minder stofcirculatie en dat leidt tot minder problemen als allergieën en astma. Daarnaast vindt bijna iedereen lage-temperatuur-verwarming comfortabeler, behaaglijker en luxer dan radiatoren. En ten slotte: je kunt via het systeem van de lagetemperatuur-verwarming, ook prima koelte afgeven in de zomer. Ad 3. Lagere jaarlijkse kosten voor energie en water Een duurzaam gebouw of huis gebruikt bijvoorbeeld 20% tot 50% minder energie en water dan een conventioneel gebouw/huis. De jaarlijkse kosten voor energie en water vallen dan aanzienlijk lager uit. Dit kostenverschil wordt nog belangrijker als de energieprijs in de toekomst zou verdubbelen. Ad 4. Een duurzaam gebouw/woning is gezonder en aantrekkelijker Uit groot onderzoek blijkt dat 80% van de basisscholen in Nederland een te slechte binnenluchtkwaliteit heeft, onder andere vanwege te weinig ventilatie. Hierdoor hebben kinderen slechtere leerprestaties en zijn kinderen en leerkrachten vaker ziek. Ook bij nieuwbouw van scholen gaat het in principe mis. Het bouwbesluit schrijft voor een nieuwe school voor hoeveel er minimaal geventileerd moet worden. In de praktijk bouwt bijna iedereen volgens de normen van het bouwbesluit. Maar de GGD geeft aan dat die ventilatienorm uit het bouwbesluit absoluut onvoldoende is. Bestaande en ook nieuwe gebouwen en woningen zijn vaak niet zo gezond voor mensen als wenselijk zou zijn. Dit geldt zeker voor mensen die allergieën en astma hebben. En dit aantal stijgt erg hard, vooral onder kinderen. Op dit ogenblik heeft 10% van de kinderen astma en 30% van de kinderen heeft allergieën. Deze kinderen hebben belang bij voldoende ventilatie in woningen en scholen. Ook vloerverwarming is voor hen veel beter dan radiatoren, omdat radiatoren moeilijk schoon zijn te maken stofnesten zijn. Werknemers die in een gezond en duurzaam kantoor werken, blijken meetbaar productiever (5 tot 10%), minder ziek (5%) en meer trots op hun kantoor en werkgever. Dit laatste leidt o.a. tot lagere kosten om nieuw personeel te werven. 8

15 4. INTERVIEWS & DRAAGVLAK VOOR DUURZAAM BOUWEN IN BUSSUM Het duurzaam-bouwen-beleid is opgesteld door de gemeente Bussum samen met adviesbureau BECO. Het beleid is tot stand gekomen via interviews met makelaars, de Bussumse Ondernemers Vereniging, de Milieuraad, woningbouwcorporatie Dudok, SenterNovem, wethouders, ambtenaren en het CO2- servicepunt. Daarna zijn er enkele bijeenkomsten geweest waar keuzes zijn gemaakt voor het duurzaam-bouwen-beleid. In de alinea s hieronder staan de uitkomsten van dit proces beschreven DRAAGVLAK VOOR DUURZAAM BOUWEN Uit de interviews en de bijeenkomsten kwam naar voren dat er groot draagvlak is voor duurzaam bouwen in Bussum. Zo gaven de makelaars aan dat ze inschatten dat hun klanten (burgers en bedrijven) ook echt meer willen betalen voor een duurzaam, energiezuinig en gezond huis of gebouw. De makelaars denken dat hun klanten bereid zijn om een duurder en duurzamer gebouw/huis te kopen, als de meerinvestering een terugverdientijd heeft van maximaal 5 tot 7 jaar. De makelaars denken dat hun klanten energie als het belangrijkste duurzaam-bouwen-onderwerp zien. Verder geven ze aan, dat als Bussum mogelijk energie- of duurzaam-bouwen-subsidie zou gaan geven, die subsidie lange tijd moet lopen (voorspelbaarheid) en er goed over gecommuniceerd moet worden. Verder hadden de makelaars nog twee aanvullende ideeën. De eerste is dat de gemeente een duurzaam-bouwen-brochure zou kunnen maken (eventueel samen met Naarden, Hilversum, etc) die uitleg geeft aan inwoners/aannemers/installateurs. Opmerking BECO hierbij: dit wordt grotendeels gedekt door de uiteindelijke keuze voor de menukaarten van het CO2-servicepunt. Het tweede idee is dat de gemeente een informatieavond zou kunnen organiseren voor aannemers, installateurs, architecten en eventueel ook makelaars over praktische en belangrijke duurzame maatregelen. De bovenstaande twee ideeën van de makelaars gaan over het verhogen van de kennis over duurzame maatregelen. Ook de geïnterviewde ambtenaren gaven aan dat ze meer kennis nodig hebben over duurzaam bouwen en duurzame maatregelen GEMEENTELIJKE GEBOUWEN EN DUURZAAM BOUWEN Veel geïnterviewden (zowel ambtenaren/wethouders als externen ) gaven aan dat het belangrijk is dat de gemeente het goede voorbeeld geeft met renovatie en nieuwbouw van haar gemeentelijke gebouwen, scholen etc. Dit is in één van de bijeenkomsten met interne betrokkenen dan ook gekozen als eerste doelgroep voor het duurzaam-bouwen-beleid in Bussum. Uit de interviews bleek dat een aantal zaken rondom duurzaam bouwen/renoveren al toegepast worden door de gemeente. Zo verlangt de gemeente bij nieuwbouw van een project de onderstaande volgorde van omgaan met het afvoeren van regenwater: 1. Lokaal infiltreren in de grond 9

16 2. Op oppervlaktewater lozen 3. Gescheiden afvoeren (van riool) Bij onderhoud/renovatie (en soms nieuwbouw) van gemeentelijke gebouwen worden nu in de praktijk de volgende duurzame maatregelen toegepast: Gebruik van FSC-hout Bewegingsmelders op verlichting en koeling Verf met zo weinig mogelijk oplosmiddel 4.3. VOORBEELDEN EN KANSEN VAN DUURZAAM BOUWEN IN BUSSUM Uit de interviews kwamen zowel duurzame voorbeelden als nieuwe grote kansen voor duurzaam bouwen in Bussum naar voren. Bij de reeds ontwikkelde voorbeelden van duurzaam bouwen gaat het onder andere om: Fontein-mavo (met innovatieve financiële constructie; schoolbestuur heeft meebetaald aan hogere investeringskosten) Hogeschoolplein, Godelindebuurt: 4 milieuwoningen Bensdorp en Koster-Gewest: koude-warmte-opslag (zie de bijlage voor meer uitleg over deze techniek, die vaak gecombineerd wordt met warmtepompen) Watertoren: duurzaam in de breedte Elke toekomstige nieuwbouw of renovatie in Bussum biedt kansen voor duurzaam bouwen. Hieronder staan enkele wat grotere ontwikkelingen (en dus de grotere kansen) in Bussum uitgelicht: Kolonel Palmkazerne Veldweg (parkeergarage, commerciële ruimte, ongeveer 25 woningen) Scapino Nieuwe Brink (parkeergarage, commerciële ruimte, woningen) Gasfabriek-terrein 10

17 5. AMBITIE, INSTRUMENT EN DOELGROEPEN VOOR DUURZAAM BOUWEN 5.1. AMBITIE EN FINANCIËN In een bijeenkomst met een grote groep ambtenaren en wethouders is nagedacht over een inspirerende én realistische ambitie voor duurzaam bouwen in Bussum. De groep gaf het huidige niveau van duurzaam bouwen in Bussum een 5,5 gemiddeld. En koos als ambitie voor het nieuwe beleid een 7,8 gemiddeld. Dit is het niveau van flinke ambitie (men wil veel meer doen dan nu) gecombineerd met pragmatisme/realisme. Bussum maakt hiermee een duidelijke én werkbare stap vooruit met duurzaam bouwen, zonder meteen een koploper in Nederland te willen worden. In paragraaf 3.2 is al ingegaan op de financiën van duurzaam bouwen. Daar bleek dat een echt duurzaam gebouw/woning vaak een 5 tot 15% hoger bouwbudget nodig heeft dan een niet-duurzaam gebouw/woning. De cijfers zijn gebaseerd op een rapport van SenterNovem van juli 2009 met als titel Criteria voor duurzaam inkopen van nieuw te bouwen kantoorgebouwen. In dit rapport staan op pagina 16 meerkosten genoemd van 7,2% en 17%, waarbij die 17% voor een zeer duurzaam gebouw is. Deze meerinvestering verdient zich vaak binnen 5 tot 15 jaar terug via een hogere arbeidsproductiviteit en waardevastheid, lagere energierekening etc. De ambitie van ongeveer een 8 heeft op middellange termijn dus vooral positieve financiële consequenties INSTRUMENT De ambitie van ongeveer een 8 is goed concreet te maken voor bouwprojecten in Bussum. Dat kan namelijk via een duurzaam-bouwen-instrument. Ook maken de duurzaam-bouwen-instrumenten het beleid meetbaar en brengt het instrument kennis over aan de gebruiker over duurzame maatregelen. Er zijn meerdere duurzaam-bouwen-instrumenten waaruit de gemeente kan kiezen. De belangrijkste zijn de Menukaarten van het CO2-servicepunt, de computerprogramma s GPR-Gebouw, GreenCalc+ en BREEAM. In de interviews, bijeenkomsten en gesprekken zijn deze instrumenten besproken en vergeleken. Met als uitkomst dat de duurzaam-bouwen-menukaarten van het CO2-servicepunt van de provincie Noord-Holland, het best bij Bussum passen. Deze menukaarten zijn niet te ingewikkeld, voor iedereen (architecten, aannemers, burgers) gratis te downloaden (via onder het kopje kennis of ) of te bestellen, ze worden gebruikt door andere overheden en bestaan inhoudelijk uit een goede selectie van duurzame maatregelen. Zo sluiten de menukaarten o.a. het best aan bij de wens van de geïnterviewde makelaars in Bussum om een brochure te gebruiken die uitleg geeft over wat mensen/aannemers/installateurs kunnen doen aan praktische duurzaam-bouwenmaatregelen. De menukaart is ook verreweg het meest simpele instrument voor de gebruikers. GPR- Gebouw en GreenCalc+ bijvoorbeeld zijn softwareprogramma s waarvoor je een licentie moet regelen en waar je vervolgens mee moet leren werken. 11

18 Als een organisatie (bijvoorbeeld een projectontwikkelaar, woningbouwcorporatie, architect, etc) voor zichzelf heeft gekozen om met een ander instrument (bijvoorbeeld GPR-gebouw) in plaats van met de menukaarten te werken, dan gaat Bussum niet proberen hen te overtuigen om met de menukaarten te werken. Bussum houdt in zo n geval wel vast aan de ambitie van ongeveer een 8. Dit houdt in de software van GPR-gebouw een ambitie in van tussen 7,5 en 8. En bij GreenCalc+ een score van minimaal 200. In de bijlage staat een voorbeeld van de menukaart voor nieuwbouw van woningen. Een menukaart bestaat uit een dubbelzijdig A4 met aan de voorkant drie ambitieniveau s (voldoende, goed en zeer goed) met bij elk niveau een selectie van maatregelen. Aan de achterkant staan de maatregelen kort uitgewerkt. Er zijn nu 4 menukaarten: nieuwbouw woningen, renovatie woningen, nieuwbouw bedrijfshallen/kantoren (ook grotendeels van toepassing voor gemeentelijke gebouwen, scholen etc) en nieuwbouw hotels. De gewenste ambitie weergegeven voor duurzaam bouwen in Bussum is ongeveer een 8. Dit komt overeen met het ambitieniveau zilver van de menukaarten. Na twee jaar kan, op basis van evaluatie, bekeken worden of deze ambitie op het allerhoogste niveau gelegd kan worden: goud DOELGROEPEN Uit de interviews en de bijeenkomsten kwam een prioritering van doelgroepen/aandachtsgebieden naar boven. Deze prioritering staat hieronder weergegeven. Het gaat bij deze onderstaande 4 doelgroepen/aandachtsgebieden steeds om duurzame nieuwbouw én renovatie: 1. Gemeentelijke gebouwen en scholen 2. Huur- en koopwoningen (projectmatige bouw/renovatie, dus grotere aantallen tegelijk) 3. Bedrijven en organisaties met gebouwoppervlak boven m 2 4. Koopwoningen (individuele bouw/renovatie van een woning door een particulier) Het actief stimuleren/realiseren van duurzame nieuwbouw en renovatie kost de gemeente extra geld (o.a. voor de gemeentelijke gebouwen en de inzet van mensen). Daarom is gekozen om als eerste stap actief aan de slag te gaan met de eerste twee doelgroepen, dus de gemeentelijke gebouwen/scholen en de huur- en koopwoningen (projectmatige bouw/renovatie). En dat met inzet (uren, geld) en passie tot een echt succes te maken. Met de doelgroepen 3 en 4 zal de eerste jaren passief, met een beperktere inzet, omgegaan worden. Dit houdt in dat de gemeente wel informatie verstrekt over de (financiële) voordelen van duurzaam bouwen, de ambitie van de gemeente en over de menukaarten. Na twee jaar kan, op basis van evaluatie, besloten worden om ook de doelgroepen 3 en 4 actief op te pakken. Dat kan tegelijk gebeuren met het eventueel verhogen van het ambitieniveau goud van de menukaarten. 12

19 6. INVOERING DUURZAAM-BOUWEN-BELEID Samengevat: het Bussumse beleid voor duurzaam bouwen voor de komende twee jaren wordt als volgt omschreven: Bij elke nieuwbouw én renovatie van gemeentelijke gebouwen/scholen en van huur- en koopwoningen (projectmatige bouw/renovatie) passen we de duurzaam-bouwen-menukaarten toe van het CO2-servicepunt op het ambitieniveau zilver. Wat betekent het invoeren van het duurzaam-bouwen-beleid voor de organisatie van de gemeente Bussum? Voor een goede uitvoering van dit beleid zijn onder andere de volgende zaken van belang, zo blijkt uit de interviews, uit de bijeenkomsten en uit de ervaring van adviesbureau BECO: Afspraken over bouwbudget Materialen voor duurzaam bouwen worden voortaan standaard in het (ver-) bouwbudget opgenomen en ter besluitvorming aan college of raad voorgelegd. Het gaat hierbij om alle energiemaatregelen met een terugverdientijd tot 15 jaar. De meerinvestering in een duurzame, energiezuinige school ligt bij de gemeente, en de jaarlijkse energiebesparing ligt bij de school. Met de school moeten afspraken worden gemaakt over het meebetalen aan de hogere investering voor een nieuwe duurzame, energiezuinige school. Een voorbeeld: de school bespaart jaarlijks op de energiekosten en betaalt dit verschil jaarlijks terug aan de gemeente. Overigens is dit principe niet alleen op scholen van toepassing, maar op alle gebruikers van gemeentelijke gebouwen. Duurzaam bouwen kan niet verplicht via de wet Uitvoering van het beleid vergt aandacht, creativiteit en vasthoudendheid, want duurzaam bouwen kan (nog) niet worden opgelegd en gehandhaafd vanuit de wet. Daarom is het kiezen van een helder, gemakkelijk en gratis instrument als de duurzaam-bouwen-menukaarten een belangrijke stap, gecombineerd met een realistisch ambitieniveau. Toch duurzaam bouwen Ontwikkelaars hebben de gemeente nodig om hun plannen te realiseren, onder andere bij bestemmingswijzigingen. Dit geeft de gemeente de kans om randvoorwaarden, vanuit hun vastgestelde beleid, te stellen. Deze krijgen een plek in de nota van uitgangspunten voor de ontwikkeling. Met de ontwikkelaars worden privaatrechtelijke afspraken (anterieure overeenkomsten) opgesteld, waarin deze uitgangspunten als randvoorwaarden kunnen worden opgenomen. Communicatie en promotie via certificaten De gemeente zal partijen stimuleren door middel van de mogelijkheid van het verkrijgen van certificaten als ze voldoen aan het niveau zilver of goud van de menukaarten. Daarbij hoort ook de communicatie/promotie rondom een verleend certificaat. Bijvoorbeeld door in de krant te vermelden De gemeente heeft een certificaat verleend aan woningcorporatie X voor de duurzame renovatie van 20 woningen in de Ystraat. Deze certificaten zijn gunstig bij de verkoop van een gebouw/woning, omdat de koper weet dat hij een duurzaam en daarmee beter gebouw/huis koopt. 13

20 Subsidies voor duurzaam bouwen Er zijn vele subsidies voor duurzaam bouwen en voor energiemaatregelen. Op dit moment zijn er belangrijke fiscale voordelen voor bedrijven via de Energie Investerings Aftrek (EIA) en Milieu Investerings Aftrek (MIA). Ook kan men een lening krijgen tegen een 1% lagere rente dan gebruikelijk via de zogeheten Groenfinanciering. Op de website van SenterNovem staat meer informatie over EIA, MIA en Groenfinanciering. Verder zal de gemeente een rol blijven spelen in het aanbieden van energie scans en/of EPA-adviezen. Subsidiemogelijkheden zijn voorhanden, bijvoorbeeld in de vorm van de DEregeling (duurzame energie regeling) Implementatie en coördinatie van het duurzaam bouwen beleid Voor implementatie en coördinatie van het nieuwe DUBO beleid binnen de gemeentelijke organisatie moeten, onder andere, de volgende taken worden uitgevoerd: o o o o o o o o o Borgen van DUBO doelstellingen in randvoorwaarden Adviseren in ontwerpprocessen Toetsen van bouwplannen op toepassing van DUBO maatregelen Opstellen van afspraken over meebetalen aan meerinvestering in gemeentelijke gebouwen Opzetten van DUBO certificering Coördinatie van DUBO subsidieregelingen Opstellen van een communicatieplan DUBO Training en kennisoverdracht binnen de organisatie DUBO-activiteiten voor klussers, aannemers, installateurs, architecten en makelaars Voor deze taken wordt eenmalig een bedrag van opgenomen in de perspectiefnota 2010 voor inhuur externe deskundigheid, training en communicatiemateriaal. 14

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Duurzame renovatie provinciekantoor Noord-Holland. Haarlem 15 april 2013 Kees Schouten Omgevingsmanager Een Nieuw Huis

Duurzame renovatie provinciekantoor Noord-Holland. Haarlem 15 april 2013 Kees Schouten Omgevingsmanager Een Nieuw Huis Duurzame renovatie provinciekantoor Noord-Holland Haarlem 15 april 2013 Kees Schouten Omgevingsmanager Een Nieuw Huis Met passie, samenwerken en deskundigheid naar een blijvend duurzaam provincie kantoor

Nadere informatie

Wie is Woonlinie Het project duurzame isolatietechnieken oplossingen in de installaties van de woningen Monitoren

Wie is Woonlinie Het project duurzame isolatietechnieken oplossingen in de installaties van de woningen Monitoren Wie is Woonlinie Woonlinie is een middelgrote woningcorporatie actief in het Land van Heusden en Altena en Zaltbommel. Totaal verhuurt Woonlinie ongeveer 4200 woningen. Daarnaast bouwt de vastgoed afdeling

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Onze Ambitie : Oosterhout wil een duurzame gemeente zijn en actief bijdragen aan een schone, veilige en duurzame leefomgeving.

Onze Ambitie : Oosterhout wil een duurzame gemeente zijn en actief bijdragen aan een schone, veilige en duurzame leefomgeving. duurzaam bouwen in duurzaam bouwen in U overweegt om een kavel te kopen in de Contreie? Overweeg dan vooral ook om een energiezuinige en duurzame woning te bouwen. De gemeente Oosterhout geeft nu namelijk

Nadere informatie

Amsterdam: energie neutrale stad!

Amsterdam: energie neutrale stad! Amsterdam: energie neutrale stad! 20 april 2009 Inhoud: - Aanleiding - Ambities - Aanpak -Case Kolen voor elektriciteit Klimaatverandering Grondstoffen: olie 2a Ons gas raakt op: Zes probleem kenmerken

Nadere informatie

Duurzaam Lage Weide Een bedrijventerrein vol kansen

Duurzaam Lage Weide Een bedrijventerrein vol kansen Utrechtse Energie! Duurzaam Lage Weide Een bedrijventerrein vol kansen Verbeter de werel Lage Weide op de kaart zetten als duurzaam bedrijventerrein dat wilt u toch ook? Een milieubewuste benadering van

Nadere informatie

Onze Ambitie : De gemeente OOsterhOut wil een DuurzAme gemeente zijn en een Actieve bijdrage leveren AAn een schone, veilige

Onze Ambitie : De gemeente OOsterhOut wil een DuurzAme gemeente zijn en een Actieve bijdrage leveren AAn een schone, veilige duurzaam bouwen in duurzaam bouwen in U overweegt om een kavel te kopen in de Contreie. Overweeg dan vooral ook om dat energiezuinig en duurzaam te doen. De gemeente Oosterhout heeft namelijk een regeling

Nadere informatie

Hoe werkt conceptueel bouwen? Verschillende standaarden

Hoe werkt conceptueel bouwen? Verschillende standaarden Conceptueel Bouwen 40 Tekens van Transitie Hoe werkt conceptueel bouwen? Bij conceptueel bouwen ontwikkelen architecten, projectontwikkelaars, bouwbedrijven en toeleveranciers samen een standaardconcept

Nadere informatie

Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012

Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 Voor u ligt het Programma van Eisen Frisse Scholen. Dit Programma van Eisen dient als leidraad voor opdrachtgevers van nieuw- en verbouw van scholen (schoolbesturen

Nadere informatie

Direct de temperatuur die u wilt, voldoende warm water en altijd verse lucht in huis

Direct de temperatuur die u wilt, voldoende warm water en altijd verse lucht in huis Direct de temperatuur die u wilt, voldoende warm water en altijd verse lucht in huis Direct de temperatuur die u wilt, voldoende warm water en altijd verse lucht in huis Thuiskomen na een vakantie of lange

Nadere informatie

nergiebespaar Concept

nergiebespaar Concept nergiebespaar Concept Totaalpakket - Warmtepomp Zonneboiler CV-ketel Iets meer investeren, veel meer besparen: Zeer hoge energiebesparing! Zeer hoge subsidie! Zeer veel comfort! Waarom duurzaam? Drie redenen

Nadere informatie

Raadscommissievoorstel

Raadscommissievoorstel Raadscommissievoorstel Status: Voorbereidend besluitvormend Agendapunt: 7 Onderwerp: Meerjarenprogramma Duurzaamheid 2014-2015 Datum: 12 november 2013 Portefeuillehouder: dhr. N.L. Agricola Decosnummer:

Nadere informatie

Bouwen met kwaliteit

Bouwen met kwaliteit Bouwen met kwaliteit Venray, focus op mensen Zelf uw eigen huis bouwen, dat doet u meestal maar eens in uw leven. Zelf uw eigen huis bouwen, dat doet u meestal maar eens in uw leven. Voordat u daadwerkelijk

Nadere informatie

Wonen in De Bron. Comfortabel en energiezuinig wonen 2 december 2009 Renate van Paassen Willem Bastein

Wonen in De Bron. Comfortabel en energiezuinig wonen 2 december 2009 Renate van Paassen Willem Bastein Wonen in De Bron Comfortabel en energiezuinig wonen 2 december 2009 Renate van Paassen Willem Bastein Onderwerpen Introductie Installaties in uw woning Warmte- en koudeopslag Warmtepomp Ventilatie VENDU

Nadere informatie

Doelstelling en doelgroep

Doelstelling en doelgroep klimaat op maat Klimaat op maat Het klimaat verandert en de olievoorraden raken langzaamaan op. Dat laatste betekent concreet dat de energieprijzen naar verwachting flink stijgen in de komende decennia.

Nadere informatie

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp JBR Organisatie-adviseurs bv Energiebedrijven kunnen vóór 2020 in 4 mln. woningen 30% energie besparen Energiebedrijven

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Ir. G.N. Sweringa (Truus)

Ir. G.N. Sweringa (Truus) Verduurzaming Woningmarktdebat woningbestand Apeldoorn 15 april 2010 Ir. G.N. Sweringa (Truus) Directeur Bestuurder 7-5-2010 1 MISSIE OFW Het bieden van een kansrijke woon- en leefomgeving voor mensen

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Waar zijn we met het verduurzamen van onze woningen in Nederland?

Waar zijn we met het verduurzamen van onze woningen in Nederland? Waar zijn we met het verduurzamen van onze woningen in Nederland? We hebben veelal nog verouderde woningen waarbij ongeveer een kwart van de huiseigenaren een hypotheekschuld heeft boven de huidige marktwaarde.

Nadere informatie

FINANCIERINGSCONSTRUCTIES

FINANCIERINGSCONSTRUCTIES FINANCIERINGSCONSTRUCTIES Programma van Eisen Duurzaam bouwen en energiezuinigheid nieuwbouw en renovatie scholen/onderwijshuisvesting Programma Energiebesparingscampagne gedrag bestaande scholen/onderwijshuisvesting

Nadere informatie

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven Datum Referentie Behandeld door 13 december 2011 20111278-07 P. Smoor/LSC 1 Inleiding

Nadere informatie

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u!

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u! energie besparen = woonlasten verlagen VRAGEN? Bent u geïnteresseerd in één van de mogelijkheden die in deze brochure zijn beschreven, heeft u nog vragen of wilt u meer weten over de kosten? Vul dan het

Nadere informatie

Energieambities in strategisch voorraadbeleid

Energieambities in strategisch voorraadbeleid TEN KROODE & VAN ZEE ORGANISATIE-ADVISEURS Energieambities in strategisch voorraadbeleid Artikel 090.003 12 februari 2008 In opdracht van SenterNovem Ten Kroode & Van Zee, organisatie-adviseurs www.tkvz.nl

Nadere informatie

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad Gemeente Langedijk Raadsvergadering : 22 januari 2013 Agendanummer : 15 Portefeuillehouder Afdeling Opsteller : H.J.M. Schrijver : Beleid en Projecten : Schutten Voorstel aan de raad Onderwerp : Nota Langedijk

Nadere informatie

Bepaal je bestemming vóórdat je vertrekt! Kennisdag Grip op Kwaliteit, 10 november 2015

Bepaal je bestemming vóórdat je vertrekt! Kennisdag Grip op Kwaliteit, 10 november 2015 Bepaal je bestemming vóórdat je vertrekt! Kennisdag Grip op Kwaliteit, 10 november 2015 Introductie Bernd Karstenberg, LCC adviseur André van den Hoek, Projectmanager onderwijshuisvesting (o.a. voor Lucas

Nadere informatie

Postbus 40 9466 AA Gieten T 0592-260990 F 0592-260620 KvK. 04070160 BTW.nr 8131.79.853.B01 www.vloerverwarmingnederland.nl

Postbus 40 9466 AA Gieten T 0592-260990 F 0592-260620 KvK. 04070160 BTW.nr 8131.79.853.B01 www.vloerverwarmingnederland.nl Aardwarmte, de intelligente oplossing Van ontwerpfase tot oplevering denken wij graag met u mee De intelligente oplossing Energie is een actueel onderwerp. Logisch, want de laatste jaren zijn de energieprijzen

Nadere informatie

Beleidsnotitie: Van duurzaam bouwen (dubo) naar toekomstgericht bouwen en wonen

Beleidsnotitie: Van duurzaam bouwen (dubo) naar toekomstgericht bouwen en wonen Beleidsnotitie: Van duurzaam bouwen (dubo) naar toekomstgericht bouwen en wonen Juni 2007 2007/7483 1/6 Inhoud Samenvatting... 3 Inleiding... 3 Doel van het beleid toekomstgericht bouwen en wonen... 3

Nadere informatie

Concept Ecovision. Il sole come partner. Concept Ecovision. schermature solari Colt

Concept Ecovision. Il sole come partner. Concept Ecovision. schermature solari Colt Il sole come partner Concept Ecovision schermature solari Colt Concept Ecovision Verantwoord ondernemen, zorgvuldig omgaan met natuurlijke hulpbronnen en gebruik maken Energie besparen: een visie Energie

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Presentatie de Zonnewoning. Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept

Presentatie de Zonnewoning. Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept Presentatie de Zonnewoning Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept 2006 Waarom een Zonnewoning? Aansluiten bij (Klimaat-) beleid: Met het concept de Zonnewoning kunnen wij

Nadere informatie

WERKWIJZE WERKTERREIN

WERKWIJZE WERKTERREIN Het merendeel van de bedrijfsgebouwen stamt uit een tijd dat we ons nog geen zorgen maakten over energieverbruik. De kosten waren laag en investeren in energiebesparing was niet of nauwelijks rendabel.

Nadere informatie

Subsidieregeling Energiebesparing in de Sociale Huursector, nr. 2006wem004996i.

Subsidieregeling Energiebesparing in de Sociale Huursector, nr. 2006wem004996i. Subsidieregeling Energiebesparing in de Sociale Huursector, nr. 2006wem004996i. Toelichting Inleiding Provinciale staten van Utrecht hebben besloten om 750.000,- in te zetten voor de reductie van CO 2

Nadere informatie

WOONLASTEN 4 15. Zijn de maandlasten voor huur + energie in een Passiefhuis lager dan in een normale woning? 4

WOONLASTEN 4 15. Zijn de maandlasten voor huur + energie in een Passiefhuis lager dan in een normale woning? 4 PASSIEFHUIZEN COLUMBUSKWARTIER ALMERE VEEL GESTELDE VRAGEN PASSIEFHUIZEN EN WONEN IN EEN PASSIEFHUIS 2 1. Wat is een Passiefhuis? 2 2. Wat is het voordeel van een Passiefhuis? 2 3. Wat zijn bewonerservaringen

Nadere informatie

VOORSTEL AAN DE RAAD. Toekomstige energievoorziening in Bronkhorst I. Samenvatting, doel en beslispunten

VOORSTEL AAN DE RAAD. Toekomstige energievoorziening in Bronkhorst I. Samenvatting, doel en beslispunten Onderwerp Toekomstige energievoorziening in Bronkhorst I nr. 2009-050 Samenvatting, doel en beslispunten 1. De raad wordt gevraagd om een besluit te nemen over de toekomstige energievoorziening in Bronkhorst

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Samenvatting bevindingen Energiescan

Samenvatting bevindingen Energiescan techniplan adviseurs bv R A A D G E V E N D I N G E N I E U R S B U R E A U SIH-103X1-E-MV002A blad 1 van 6 Status: CONCEPT Project : Hogeschool Windesheim Zwolle Onderwerp : Samenvatting bevindingen Energiescan

Nadere informatie

MEMO AAN DE GEMEENTERAAD

MEMO AAN DE GEMEENTERAAD MEMO AAN DE GEMEENTERAAD Aan T.a.v. Datum Betreft Van De gemeenteraad - 19 juni 2012 Duurzaam bouwen project School Portland Het college Controller Directie Paraaf Datum Ons kenmerk CC Henk van der Linden

Nadere informatie

Hoe kunnen we oudbouw woningen energieneutraal maken?

Hoe kunnen we oudbouw woningen energieneutraal maken? Groen Links Zuid Holland, 11 oktober 2014 Hoe kunnen we oudbouw woningen energieneutraal maken? Lessons learned 20x Energieneutraal Samenwerking Gemeente Den Haag, gemeente Delft en Stadsgewest Haaglanden

Nadere informatie

DE PEETERSSCHOOL VERNIEUWBOUW 2011-2012. 1e REACTIE OP VO 12-12-2011 G R E E N T E A M B O U W

DE PEETERSSCHOOL VERNIEUWBOUW 2011-2012. 1e REACTIE OP VO 12-12-2011 G R E E N T E A M B O U W DE PEETERSSCHOOL VERNIEUWBOUW 2011-2012 1e REACTIE OP VO INLEIDING Voor u ligt een eerste verkenning van mogelijkheden tbv de vernieuwbouw van de St. Peeterschool te Amsterdam waarbij door het bestuur

Nadere informatie

Steek Energie in je huis

Steek Energie in je huis Steek Energie in je huis 9 oktober 2012 Breda 1 Bouwbedrijf Boot B.V. Bouwbedrijf Boot is actief in de woningbouw (particulier, ontwikkeling), zorg huisvesting en utiliteit (scholen, kantoren, bedrijfsgebouwen).

Nadere informatie

Green Deal Leiden: wonen en energie

Green Deal Leiden: wonen en energie Green Deal Leiden: wonen en energie Samen meters maken Bart van Geleuken, projectleider Green Deal Introductie Leidse Green Deal Toelichting doel Leidse Green Deal Leidse voorbeelden wonen en energie Voorbeelden

Nadere informatie

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN April 2002 ECN-RX--02-013 KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN Nieuw Den Helder Centrum als praktijkvoorbeeld J.C.P. Kester E. Sjoerdsma H. van der Veen (Woningstichting

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Nieuwe energieprestatienorm

Nieuwe energieprestatienorm Nieuwe energieprestatienorm >> Als het gaat om energie en klimaat De tools Uw weg vinden in de nieuwe energieprestatienorm, wie helpt u daarbij? Heeft u hem al in huis, de nieuwe energieprestatienorm NEN

Nadere informatie

MVO-PROFIEL Bedrijf X

MVO-PROFIEL Bedrijf X MVO-PROFIEL Bedrijf X 2008 BouwMVO De in deze uitgave vermelde gegevens zijn strikt vertrouwelijk en alle hierop betrekking hebbende auteursrechten, databankrechten en overige (intellectuele) eigendomsrechten

Nadere informatie

De intelligente oplossing

De intelligente oplossing De intelligente oplossing De laatste jaren zijn de energieprijzen toonbaar gestegen. Daar komt bij dat de voorraad fossiele brandstoffen ook niet onuitputtelijk is. Deze optelsom geeft aan dat we op alternatieve

Nadere informatie

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE)

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Peter Nuijten Mob: 06-22811585 E-mail: peter.nuijten@hotmail.nl 1 Concept Energie coöperatie

Nadere informatie

Van duurzaam denken naar duurzaam doen

Van duurzaam denken naar duurzaam doen Van duurzaam denken naar duurzaam doen Onze welvaart gaat ten koste van onze planeet en generaties na ons. Wij kunnen daar iets aan doen. Als we onze verantwoordelijkheid nemen. Maar hoe? Verantwoording

Nadere informatie

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren Inspiratie voor de avond Marc Londo, ECN Beleidsstudies Alkmaar 1 april 2015 www.ecn.nl Boodschappen 1. De energiehuishouding verandert, en daar zijn

Nadere informatie

H e t W A d u s E P C p a k k e t

H e t W A d u s E P C p a k k e t Uw partner in duurzame energie H e t W A d u s E P C p a k k e t De ultieme oplossing voor uw woning v1.0 april 2009 Voorwoord WAdus BV is een jong en dynamisch bedrijf. Het bedrijf is opgericht in 2008

Nadere informatie

Passief woningen. Bij de passiefwoning is uitgegaan van een verbruik van 50kWu/a bij een NVO van 123m2, jaargebruik van 6150 kwh.

Passief woningen. Bij de passiefwoning is uitgegaan van een verbruik van 50kWu/a bij een NVO van 123m2, jaargebruik van 6150 kwh. Marktonderzoek Voor het energieverbruik van de conventionele 2 onder 1 kapwoningen met 4 personen is uitgegaan van de cijfers van Nibud. Bij de passiefwoning is uitgegaan van een verbruik van 50kWu/a bij

Nadere informatie

Bouwlokaal Energielabel, een kans voor u Kies je rol. Theun Toering

Bouwlokaal Energielabel, een kans voor u Kies je rol. Theun Toering 1 Bouwlokaal Energielabel, een kans voor u Kies je rol Theun Toering Even voorstellen Theun Toering ComforTrend Samenwerkingsverband 40 installateurs Centrale organisatie tbv Commerciële ondersteuning

Nadere informatie

Subsidiemogelijkheden voor voortgezet en beroeps- en hoger onderwijs

Subsidiemogelijkheden voor voortgezet en beroeps- en hoger onderwijs 29 september 2009 1 Subsidiemogelijkheden voor voortgezet en beroeps- en hoger onderwijs Selina Roskam programma adviseurs Energiebesparing in de gebouwde omgeving 29 september 2009 Dubbele winst voor

Nadere informatie

Energiebesparing. Kantoren A-01

Energiebesparing. Kantoren A-01 Energiebesparing in Kantoren A-01 Meijer Energie- & Milieumanagement BV, Laan van N.O.I. 277, 2593 BS Den Haag. tel: 070-315 57 15 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvoudigd,

Nadere informatie

controle over je energiekosten by IZEN energy systems

controle over je energiekosten by IZEN energy systems h controle over je energiekosten by IZEN energy systems Wie zijn we? energy systems EcoHome is het totaalconcept van IZEN energy systems om bestaande woningen op een comfortabele manier energiezuiniger

Nadere informatie

Duurzaamheid in Boswinkel Oost

Duurzaamheid in Boswinkel Oost Programma Waarom energiezuinig en duurzaam (ver)bouwen? Waarom energiemonitoring Duurzaamheid in Boswinkel Oost Energiemonitoring Velve Lindenhof, Enschede De energiezuinigste wijk van Enschede De uitvraag

Nadere informatie

L a a g E n e r g ie H u i s M o l e n w e g Laag Energie Huis concept, type duurzaam en energiezuinig. Hieronder vindt u informatie over het Laag Energie Huis. Vanuit de overtuiging dat een woning duurzaam

Nadere informatie

CPB doorrekening verkiezingsprogrammaʼs: Duurzaamheid"

CPB doorrekening verkiezingsprogrammaʼs: Duurzaamheid CPB doorrekening verkiezingsprogrammaʼs: Duurzaamheid" Inleiding! Wat zijn de plannen van de politieke partijen op gebied van duurzaamheid en wat betekent het voor de bouw?" Dit document zet de verschillende

Nadere informatie

Duurzame wijk. Duurzaam is: Iets voor jou? De meest energiezuinige wijk in gemeente De Ronde Venen. uitstekende isolatie en ventilatie

Duurzame wijk. Duurzaam is: Iets voor jou? De meest energiezuinige wijk in gemeente De Ronde Venen. uitstekende isolatie en ventilatie Duurzame wijk De meest energiezuinige wijk in gemeente De Ronde Venen. Onze ambities liggen hoog. In Vinkeveld staan straks allemaal duurzame woningen. Dat betekent goed geïsoleerde woningen, gebouwd met

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Verslag van de informatieavond over het Milieubeleidsplan Wijk bij Duurstede

Verslag van de informatieavond over het Milieubeleidsplan Wijk bij Duurstede Verslag van de informatieavond over het Milieubeleidsplan Wijk bij Duurstede Datum: Onderwerp: Aanwezig: Notulist: 26 oktober 2009, 19.30-21.30 uur Milieubeleidsplan Wijk bij Duurstede Henk Muis, wethouder

Nadere informatie

Datum 29 september 2011

Datum 29 september 2011 Beleidsnotitie duurzame openbare verlichting 2011-2016 Kerngegevens Projectleider Afdeling B.I.C. Stolk Ruimte 3 Datum 29 september 2011 3 Behandeling Gemeenteraad Planstatus Casenummer Vastgesteld AB11.00502

Nadere informatie

Stadjers over energie en energiebesparing. Een Stadspanelonderzoek

Stadjers over energie en energiebesparing. Een Stadspanelonderzoek B A S I S V O O R B E L E I D Stadjers over energie en energiebesparing Een Stadspanelonderzoek Onderzoek en Statistiek Groningen heeft als kernactiviteiten instrumentontwikkeling voor en uitvoering van

Nadere informatie

Comfortabel én milieuvriendelijk wonen. Met Nuon Stadswarmte en ComfortKoeling

Comfortabel én milieuvriendelijk wonen. Met Nuon Stadswarmte en ComfortKoeling Comfortabel én milieuvriendelijk wonen Met Nuon Stadswarmte en ComfortKoeling Comfortabel koel of warm met oog voor het milieu Gefeliciteerd! Uw nieuwe woning kunt u zeer eenvoudig en comfortabel verwarmen

Nadere informatie

Het kan minder! ing. P. Hameetman

Het kan minder! ing. P. Hameetman Het kan minder! ing. P. Hameetman manager innovatie BAM Vastgoed bv Inleiding Afbakening: Presentatie is toegespitst op woningbouw Verdieping van technische mogelijkheden 2 Klimaatakkoord Gemeenten en

Nadere informatie

Duurzame. warmte in uw bedrijf. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam

Duurzame. warmte in uw bedrijf. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Duurzame warmte in uw bedrijf Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Warmte van HVC: slim, schoon en zorgeloos Als ondernemer moet

Nadere informatie

Ulft. Energieneutraal wonen. De lage woonlasten Energieneutraal wonen en leven Realisatie woningen Plan Bomenbuurt. energielabel A++ EPC = 0,0

Ulft. Energieneutraal wonen. De lage woonlasten Energieneutraal wonen en leven Realisatie woningen Plan Bomenbuurt. energielabel A++ EPC = 0,0 Energieneutraal wonen Ulft De lage woonlasten Energieneutraal wonen en leven Realisatie woningen Plan Bomenbuurt energielabel A++ EPC = 0,0 22 energieneutrale twee-onder-een-kap koopwoningen Plan Bomenbuurt.

Nadere informatie

Besparen op uw maandelijkse energiekosten is uw eerste winst!

Besparen op uw maandelijkse energiekosten is uw eerste winst! Accountants controleren over het algemeen niet de energierekening van hun cliënten op fouten! Controleert u de energierekening op fouten? Uit onderzoek van de NMa blijkt dat meer dan 20% van energierekeningen

Nadere informatie

Westlandse kassen verwarmen en koelen hele woonwijk

Westlandse kassen verwarmen en koelen hele woonwijk Westlandse kassen verwarmen en koelen hele woonwijk > Vestia investeert in duurzaamheid > Energieopslag in de bodem > Kas als energiebron > Samen werken aan een beter milieu inhoud 3 Samenwerken aan een

Nadere informatie

Initiatiefvoorstel. Onderwerp Duurzaam (Ver)Bouwen

Initiatiefvoorstel. Onderwerp Duurzaam (Ver)Bouwen Onderwerp Duurzaam (Ver)Bouwen Initiatiefvoorstel Tenda Hoffmans. (Groen Links), Jan de Ridder (PvdA) E-mail: J.A.deRidder@uva.nl Bestuurlijke context Eind 2005 is er door de raad aan de hand van een nota

Nadere informatie

Geef verse lucht de ruimte, woon en werk gezonder

Geef verse lucht de ruimte, woon en werk gezonder Geef verse lucht de ruimte, woon en werk gezonder Geef verse lucht de ruimte, woon en werk gezonder Gebouwen zijn steeds beter geïsoleerd. Goed voor de energierekening en het comfort in huis en op kantoor,

Nadere informatie

Gebieden Energie Neutraal

Gebieden Energie Neutraal Gebieden Energie Neutraal Kennismaken met het programma GEN Liesbeth Schipper 27 september 2012 Inhoud Achtergrond Opzet GEN programma GEN Nieuwbouw Energieconcept Ontwikkel en businessmodel Omgeving GEN

Nadere informatie

Een binnenklimaat dat werkt Productieve werkomgeving met energiebesparende ventilatie

Een binnenklimaat dat werkt Productieve werkomgeving met energiebesparende ventilatie Een binnenklimaat dat werkt Productieve werkomgeving met energiebesparende ventilatie werken De ClimaRad Comfort Solution meet en regelt het binnenklimaat per ruimte, zonder dat uw medewerkers hier iets

Nadere informatie

Nieuwbouw logistiek centrum te Venlo TRAVELLER. Casestudie

Nieuwbouw logistiek centrum te Venlo TRAVELLER. Casestudie Nieuwbouw logistiek centrum te Venlo TRAVELLER Casestudie 2 INHOUD GEBOUWINFORMATIE... 3 INNOVATIE EN MILIEUVRIENDELIJKE ONTWERPMAATREGELEN... 4 MILIEU-IMPACT REDUCTIE BOUWPLAATS:... 4 BREEAM-NL ASPECTEN:...

Nadere informatie

Energiezuinige Nieuwbouw woonlasten voor huurder en koper. Symposium 22 april 2010

Energiezuinige Nieuwbouw woonlasten voor huurder en koper. Symposium 22 april 2010 woonlasten voor huurder en koper Symposium 22 april 2010 Harm van Papenrecht Adviseur & Interim Manager Focus op Woonlasten Duurzaamheid Energie Werkzaam voor: Woningcorporaties Gemeenten Instellingen

Nadere informatie

SBRCURnet Bouwlokalen. Samen Nul op de meter, bij woning renovatie. Henk Wegkamp 14-4-2015 vs1.1. 31 maart 2015

SBRCURnet Bouwlokalen. Samen Nul op de meter, bij woning renovatie. Henk Wegkamp 14-4-2015 vs1.1. 31 maart 2015 1 SBRCURnet Bouwlokalen Samen Nul op de meter, bij woning renovatie Henk Wegkamp 14-4-2015 vs1.1 Wat betekent Nul-op-de-meter? 4 Veel termen in gebruik Energieneutraal Energie-nota-nul EPC = 0 nzeb (nearly

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Factsheet Energie en Klimaat

Factsheet Energie en Klimaat Factsheet Energie en Klimaat 1. Inleiding Deze factsheet heeft betrekking op het klimaatbeleid (de reductie van CO 2 )en het energiebeleid (inzetten op zeven speerpunten) van Den Haag. Voor deze factsheet

Nadere informatie

ecologisch bouwen, economisch wonen 12 aantrekkelijke huurwoningen aan de Maalsteen in de Daalkampen in Borger

ecologisch bouwen, economisch wonen 12 aantrekkelijke huurwoningen aan de Maalsteen in de Daalkampen in Borger ecologisch bouwen, economisch wonen 12 aantrekkelijke huurwoningen aan de Maalsteen in de Daalkampen in Borger Wonen in een groene omgeving met veel ruimte? Dat kan in de Daalkampen, een nieuwe woonwijk

Nadere informatie

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Ministerie van Financiën, Den Haag Manesco helpt gebouweigenaren met comfortverbetering, energiebesparing én, tegen lagere exploitatiekosten. Manesco is

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Themakatern duurzaamheid

Themakatern duurzaamheid ziekteverzuim cijfer totaal investering totaal energie totaal onderhoud ziekteverzuim docenten (klasse B1) (klasse B2) (klasse B2' ) vloerverwarming + 6% 5% 5% 5% 4% -- - +/- + ++ 6,5 8 Themakatern duurzaamheid

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

Onze bijdrage als gemeente aan de Stroomversnelling

Onze bijdrage als gemeente aan de Stroomversnelling Onze bijdrage als gemeente aan de Stroomversnelling Overhandiging boekwerkje Taskforce Vergunningen aan minister Blok op 26 februari 2015 Wat is Stroomversnelling? Initiatief om totaal vernieuwde comfortabele

Nadere informatie

Wie zijn wij? Van 0-meting tot haalbare business case. Programma. De methode. Meten van duurzaamheid. Heldere kijk op duurzaamheid.

Wie zijn wij? Van 0-meting tot haalbare business case. Programma. De methode. Meten van duurzaamheid. Heldere kijk op duurzaamheid. Van 0-meting tot haalbare business case Meer informatie: www.w-e.nl www.gprsoftware.nl ir. Janny Stevens (stevens@w-e.nl) ir. Saskia van Hulten (hulten@w-e.nl) Wie zijn wij? W/E adviseurs www.w-e.nl Saskia

Nadere informatie

Duurzaam wonen zonder gas of stadsverwarming 15 april 2014 Piet Vink Centrum, Den Haag

Duurzaam wonen zonder gas of stadsverwarming 15 april 2014 Piet Vink Centrum, Den Haag Duurzaam wonen zonder gas of stadsverwarming 15 april 2014 Piet Vink Centrum, Den Haag Hilbrand Does www.energiegarant.nl september2013 Agenda 19:30-19:50: Inloop 19:50-20:00: Opening en introductie door

Nadere informatie

Omdat bouwen teamwork is

Omdat bouwen teamwork is Omdat bouwen teamwork is Nijhuis Bouw Innovatie en duurzaamheid komen bij Nijhuis samen. Wij bouwen niet alleen huizen, ook leefbare wijken en gebieden waar het prettig wonen, werken en recreëren is. Ontwikkelen

Nadere informatie

Welkom! Gemeente. Provincie

Welkom! Gemeente. Provincie Welkom! De Meer met Minder aanpak richt zich op het verduurzamen van de gebouwde omgeving door een structurele energiebesparing in bestaande gebouwen te bewerkstelligen. Met behulp van dit draaiboek wordt

Nadere informatie

Presentatie titel. Hans van Oort Arno Harting Rob van der Westen

Presentatie titel. Hans van Oort Arno Harting Rob van der Westen Duurzaamheid bij onderwijshuisvesting Duurzaamheid bij onderwijshuisvesting Onderwijshuisvesting Binnenmilieu en energiebesparing Provinciale informatie bijeenkomst 2 februari 2011 Hans van Oort Arno Harting

Nadere informatie

- in aanvulling op en ter nadere uitwerking van de Algemene Subsidieverordening Leeuwarden (ASV);

- in aanvulling op en ter nadere uitwerking van de Algemene Subsidieverordening Leeuwarden (ASV); BURGEMEESTER EN WETHOUDERS VAN LEEUWARDEN; - in aanvulling op en ter nadere uitwerking van de Algemene Subsidieverordening Leeuwarden (ASV); - gelet op de ASV artikel 2 en artikel 3 lid 3; - gelet op de

Nadere informatie

Zonnepanelen in Nederland

Zonnepanelen in Nederland bezoekadres Marnixkade 1015 ZL Amsterdam 109 postadres Postbus 1001 E T moti@motivaction.nl MG 15262 F Amsterdam W +31 www.motivaction.nl (0)20 589 83 83 00 Zonnepanelen in Nederland Draagvlak en gebruik

Nadere informatie

TOTAL COST OF OWNERSHIP

TOTAL COST OF OWNERSHIP Nieuwe perspectieven op TOTAL COST OF OWNERSHIP INTELLIGENT BUILDING SPECIALS Investeren in comfort en energiebesparing loont Ondernemingen en overheidsorganisaties zijn zich er steeds meer van bewust

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Stadjers over energie en energiebesparing. Een Stadspanelonderzoek

Stadjers over energie en energiebesparing. Een Stadspanelonderzoek B A S I S V O O R B E L E I D Stadjers over energie en energiebesparing Een Stadspanelonderzoek Onderzoek en Statistiek Groningen heeft als kernactiviteiten instrumentontwikkeling voor en uitvoering van

Nadere informatie

Strategisch plan Woontij 2015-2017 Uitslag enquête

Strategisch plan Woontij 2015-2017 Uitslag enquête Strategisch plan Woontij 2015-2017 Uitslag enquête Inleiding Als voorbereiding van haar strategisch plan 2015-2017 heeft Woontij een vragenlijst opgesteld waarmee input wordt gevraagd voor de te kiezen

Nadere informatie

Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat.

Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat. Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat. Een nieuwe, zuinige ketel? Denk er nu al over na! Is uw ketel oud aan het worden? Wacht niet totdat hij stuk

Nadere informatie