nergy De mens is de stad

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "nergy De mens is de stad"

Transcriptie

1 IN nergy De mens is de stad

2 Energie pag. 5 Energie in overvloed Innergy pag. 15 Alles is energie Stad pag. 19 Materie, relatie en energetica Evolutie pag. 39 Herverdeling van activiteit, ruimte en middelen Begrippenlijst pag. 46 Vijf gezichten (midden) Een dag in 2050 Wie der Zwist der Liebenden, sind die Dissonanzen der Welt. Versöhnung ist mitten im Streit und alles Getrennte findet sich wieder. Es scheiden und kehren im Herzen die Adern und einiges, ewiges, glühendes Leben ist Alles. Hölderlin, Hyperion Het idee van Innergy, dat in 2030 het energieprobleem is opgelost, is een uitermate hoopvolle gedachte. Het is een inspirerend uitgangspunt dat denkruimte geeft, voorbij alle doemscenario s. Deze bevrijdende gedachte geeft hoop en een doorzicht voor het moment dat er geen energieprobleem meer is. Hoe zullen de mens, de maatschappij en onze steden zich vanaf 2030 tot 2050 verder ontwikkelen? Wat zijn dan de kernwaarden? Mijn persoonlijke visie is dat de gebouwde omgeving energie zal moeten leveren, niet alleen in technische zin maar met name ook in menselijke zin. Immers, de waarden die het moeilijkst meetbaar zijn, zoals gezondheid en geluk, zijn feitelijk het belangrijkst. Het winnende team biedt met hun plan Innergy een prachtige verbeelding van deze waarden, en daarmee van een toekomst waar je naar wilt verlangen. Jurylid architect Paul de Ruiter 2 Inhoud 3 Voorwoord

3 Innergy kwam tot stand in het kader van de prijsvraag Energetic City 2050, georganiseerd door Alliander en de gemeente Arnhem in De opgave was om te komen tot een stadsontwerp voor Arnhem in het jaar 2050, een nieuw energetisch panorama voor de stad van de toekomst, met als uitgangspunt dat de bewoners van de stad voor hun eigen, duurzaam opgewekte energie zorgen. energie De ontwikkelingen in die richting zijn nu, in 2012, al zichtbaar. Het wordt steeds meer mensen duidelijk dat de manier waarop wij nu in onze energie voorzien niet houdbaar is. Energie staat op de agenda. Bovendien komt het moment steeds dichterbij dat duurzaam opgewekte energie goedkoper wordt dan energie uit fossiele brandstoffen. Duurzame energie gaat geld opleveren. Daarom verwachten wij dat de ontwikkelingen op energiegebied steeds sneller zullen gaan, en dat de situatie die Energetic City schetst al in 2030 wordt bereikt. Wij stellen dat in 2050 het energieprobleem al lang is opgelost. Hernieuwbare energie is in overvloed beschikbaar. Daarom kijken wij niet alleen naar energie als brandstof, maar vooral naar menselijke energie: naar innergy. 4 Inleiding Energie in overvloed hst. 1

4 Energie in 2050 Wij stellen dat in 2050 hernieuwbare energie in overvloed beschikbaar is. Maar wat betekent dat precies, energie in overvloed? Betekent het dat er een oneindige hoeveelheid energie beschikbaar is, veel meer dan we ooit op zouden kunnen krijgen? Of betekent het dat er genoeg energie is om alles te doen wat we willen doen, als we dat op een efficiënte manier doen? In 2012 gebruiken we namelijk maar een heel beperkt percentage van alle opgewekte energie voor de dingen die we werkelijk willen. Om een ei te koken verhitten we een hele pan water, om vervolgens de warmte met het water door de gootsteen te spoelen. Om een persoon van zo n 80 kilo te vervoeren gebruiken we een auto van 900 kilo. Als iemand van A naar B reist met de vervoermiddelen van 2012, op fossiele brandstoffen, dan is het rendement dat uit die brandstoffen wordt gehaald minder dan 1%. (1) Een nog extremer voorbeeld zijn elektrische deurbellen. Die worden hooguit een paar seconden per dag gebruikt, maar daarvoor moet er dag en nacht een transformator aan staan. Het energierendement van zo n deurbel is 0,01%. Naar schatting moeten er twee kolencentrales van 600 megawatt continu draaien om alle Europese deurbellen van stroom te voorzien. (2) Energie-efficiëntie 1% 0,01% 1 Van Wijk, A., Hoe kook ik een ei?, Haarlem: MGMC, 2011, p Van Wijk, A., Hoe kook ik een ei?, Haarlem: MGMC, 2011, p By substantially increasing efficiency globally, the final energy consumption in 2050 will fall below the annual consumption of 2000, while global activity, and the associated increase in living standards, will more than double. Ecofys, The energy report (summary). Te downloaden op 4 De capsules bewegen over maglev (magnetic levitation) rails. Er is alleen energie nodig om de capsules te versnellen. Daarna kunnen ze zonder wrijving en dus zonder extra energie door het vacuüm bewegen. De bewegingsenergie kan weer worden omgezet in elektriciteit bij het afremmen. 5 Oster, D., Kamuda, M., en Zhang, Y., Evacuated tube transport technologies (ET3): a maximum value global transportation network for passengers and cargo, Journal of Modern Transportation, maart 2011 (19), pp Osmose is een proces dat optreedt als zout water en zoet water worden gescheiden door een membraan dat wel de kleine watermoleculen doorlaat, maar niet de grotere zoutmoleculen. In zo n geval zal er water van de zoete naar de zoute kant stromen om de zoutgehaltes in evenwicht te brengen. Aan de zoute kant wordt zo druk opgebouwd die kan worden omgezet in energie. 8 Supergeleiding is het fenomeen dat sommige materialen onder een bepaalde temperatuur geen elektrische weerstand meer hebben. Daardoor kan een supergeleidend materiaal zonder enig verlies elektriciteit transporteren. Bij de meeste materialen gebeurt dat pas bij enkele graden boven het absolute nulpunt (-273 C). De laatste decennia worden er materialen ontwikkeld die bij een steeds hogere temperatuur al supergeleidend worden. Als die ontwikkeling doorzet zouden supergeleiders gebruikt kunnen worden om zonder verlies elektriciteit te transporteren over grote afstanden. 9 Over lange afstanden kan energie goedkoper en met minder verlies worden getransporteerd met gelijkstroom dan met wisselstroom. Hoe hoger de spanning, hoe lager relatief gezien de weerstand wordt, dus hoe minder elektriciteit er verloren gaat. Op dit moment worden er al studies gedaan naar een Europees supergrid op basis van hoog voltage gelijkstroom. Zie bijvoorbeeld Czisch, G., Low Cost but Totally Renewable Electricity Supply for a Huge Supply Area A European / Trans-European Example, 2008 Claverton Energy Conference, Universiteit Kassel. 10 Energy Conference, Universiteit Kassel. Flexibilisering van de energievraag kan onder andere door batterijen en accu s (bijvoorbeeld van PRT-voertuigen) op te laten laden op het moment dat er veel aanbod van energie is (batterijen en accu s zijn ook als buffer te gebruiken) De is een transportsysteem waarbij capsules met het formaat van een auto door een buis bewegen waarin een vacuüm is gecreëerd. (4) Door het gebrek aan luchtweerstand wordt er weinig energie verbruikt en kunnen extreem hoge snelheden bereikt worden. (5) Het bedrijf achter deze technologie heet ET3 (Evacuated Tube Transport Technology), een naam die kort na de introductie in Nederland verbasterd wordt tot Scenario 1: Het hypergrid Energie wordt opgewekt uit verschillende, duurzame bronnen zoals zon, wind, getijde, geothermie, algen en osmose. (6,7) Energie wordt opgewekt op de plaatsen waar dat het efficiëntst kan: zonne-energie in de woestijn, windenergie op de Noordzee. De energie uit de verschillende bronnen wordt ook gebruikt voor het meest geschikte doel: aardwarmte voor verwarming, windenergie voor elektriciteit, algen als biobrandstof. Al deze energiebronnen zijn verbonden door een wereldwijd hypergrid van supergeleiders (8) of hoog voltage gelijkstroom. (9) De energieopbrengst van bronnen als zon en wind is niet constant, die schommelingen moeten worden opgevangen door flexibilisering van de energievraag en door opslag van energie. Op allebei die gebieden is nog veel winst te behalen ten opzichte van (10,11,12) Het hypergrid windenergie getijdenenergie zonne-energie concentrated solar power Er zijn dus gigantische efficiëntieslagen te maken, en de technieken daarvoor bestaan grotendeels al. Als dat de komende 30 jaar gebeurt is het een veilige voorspelling dat er in 2050 meer dan genoeg hernieuwbare energie beschikbaar is om alles te doen wat we willen doen. (3) Hoe die energie precies zal worden opgewekt, getransporteerd en opgeslagen is niet te voorspellen, er zijn zeer uiteenlopende scenario s mogelijk. Wij beschrijven er hier drie, maar er zijn nog veel meer scenario s of combinaties van scenario s denkbaar. 7 Per kubieke meter zoet water die vanuit een rivier de zee in vloeit kan op die manier in theorie 0,2 kwh aan energie worden opgewekt. Opgeteld is het potentieel van alle rivieren ter wereld ongeveer 60% van het wereldwijde elektriciteitsverbruik. (Van Wijk, Hoe kook ik een ei?, p.36) Op dit moment zijn er plannen voor een osmose-energiecentrale op de afsluitdijk. Didde, R., Energy from the Afsluitdijk, Wageningen World, no.3, Energie op wereldschaal osmose 6 Energie in overvloed 7 Energie in overvloed

5 Kernfusie deuterium tritium Scenario 2: Nieuwe technologie Op allerlei verschillende fronten wordt er op dit moment onderzoek gedaan naar nieuwe manieren om energie op te wekken. Het is niet onwaarschijnlijk dat er de komende 40 jaar belangrijke doorbraken plaats zullen vinden waardoor één of meer van deze technieken ons in 2050 van energie kunnen voorzien. Space-based Solar Power neutron helium Energie! 11 Er worden op dit moment batterijen ontwikkeld die goedkoop, op grote schaal te produceren zijn uit grondstoffen die in overvloed te vinden zijn. Een voorbeeld is de liquid battery die is ontwikkeld door Donald Sadoway. energy.html 12 Er wordt veel gesproken over waterstof als opslag en brandstof, maar dat heeft een belangrijk nadeel: waterstof is moeilijk op te slaan, omdat het het allerkleinste atoom is, en door andere materialen heen kan. Een deel van de opgeslagen waterstof zal dus ontsnappen en in de lucht terechtkomen. Als dit op grote schaal gebeurt ontstaat er een probleem: omdat waterstof zo klein is zal niet alle waterstof meteen reageren met zuurstof (en zo water vormen), maar zal een deel van de waterstof doordringen naar een hogere luchtlaag, waar veel zuurstof is, en daar water vormen. Water op die hoogte komt niet als neerslag terug op aarde, maar blijft in die luchtlaag en vormt daar een nog veel erger broeikasgas dan CO2. 13 Waarschijnlijk zal waterstof dus chemisch moeten worden gebonden tot grotere moleculen om het te kunnen gebruiken als opslag en brandstof. Kernfusie is het samensmelten van de kernen van twee lichte atomen tot één zwaardere kern. (Dit in tegenstelling tot de huidige vorm van kernenergie, waarbij één heel zwaar atoom gesplitst wordt in twee lichte kernen.) Bij dit proces komt veel energie vrij, maar kernfusie vindt pas plaats bij enorm hoge temperaturen. 15 Space-based Solar Power heeft als voordeel dat er in de ruimte 24 uur per dag zonlicht is, dat niet wordt gefilterd door de atmosfeer, en dat de energie naar behoefte naar een bepaalde plaats gestraald kan worden zodat de energie op aarde niet over grote afstanden getransporteerd hoeft te worden. Dat betekent ook dat de energie niet getransporteerd hoeft te worden door andere landen die bij een geval van conflict de voorziening af kunnen sluiten. Een belangrijk politiek argument voor Space-based Solar Power. Er zijn op dit moment verschillende landen (waaronder Japan, China en de VS) met een eigen Space-based Solar Power programma, dus het is goed mogelijk dat dit één van de energiebronnen van de toekomst zal zijn. 16 Onderzoekers van MIT (Massachusetts Institute of Technology) hebben bijvoorbeeld een techniek ontwikkeld waarmee een raam kan werken als zonnepaneel, terwijl je er nog steeds gewoon doorheen kunt kijken. Lunt, R. en Bulovic, V., Transparent, nearinfrared organic photovoltaic solar cells for window and energy-scavenging applications. Applied Physics Letters, 2011 (98). Te downloaden op apl.aip.org/resource/1/applab/v98/i11/ p113305_s1?bypasssso=1. 17 Van Wijk, Hoe kook ik een ei?, p.19. Zie ook MediaDetails Het belangrijkste voorbeeld van zo n techniek is kernfusie. (13) Kernfusie zou een vrijwel onuitputtelijke hoeveelheid energie kunnen leveren, zonder radioactief afval. Het is niet te zeggen of dat voor 2050 al zal lukken, maar het is een technologie waar heel veel geld in geïnvesteerd wordt. (14) Een andere techniek waar op dit moment aan gewerkt wordt is Spacebased Solar Power: zonne-energie die opgevangen wordt door satellieten in een baan om de aarde, en vervolgens in de vorm van microgolven of lasers naar de aarde wordt gestraald. (15) Energie scenario 3: zelfredzaamheid Niet alleen bij grootschalige opwekking van energie is nog veel te verwachten, ook de gebruiker heeft grote invloed. Door energiezuinigere apparaten kan het energieverbruik de komende decennia verminderen. De energie die iemand nog nodig heeft kan worden opgewekt door eigen energiebronnen en worden opgeslagen. Zo worden mensen onafhankelijk van grootschalige energieproductie. Tegen 2050 kunnen energiebronnen worden ingebouwd in bouwmaterialen, (16) of het nu gaat om zonne-, wind- of thermische energie. Nu al worden zonnecellen ingebouwd in rugzakken en in oprolbare folie. Restenergie, zoals bijvoorbeeld warmte in het afvoerwater, wordt zoveel mogelijk opgevangen en hergebruikt. (17) Ook het energiepotentieel in afval wordt beter benut, veel huizen hebben een eigen biovergister. Autarkie zonne-energie restwarmte aardwarmte windernergie 14 De principes van kernfusie zijn al lang bekend en algemeen geaccepteerd, maar tot nu toe is het nooit gelukt dit proces te beheersen en als energiebron te gebruiken. Op dit moment werken Europa, Rusland, de VS, Japan, China, Zonnesatelliet in een baan om de aarde India en Zuid-Korea samen aan de International Thermonuclear Experimental Reactor (ITER), die de praktische haalbaarheid van kernfusie als energiebron moet aantonen. Naar verwachting wordt ITER in 2018 in gebruik genomen. energie! 8 Energie in overvloed 9 Energie in overvloed

6 Personal Rapid Transit (PRT) De auto is uit het straatbeeld verdwenen en vervangen door de PRT: een vervoerssysteem van onbemande automatische taxi s die 24 uur per dag beschikbaar zijn. Hierdoor combineert het systeem de voordelen van autobezit (op ieder moment naar iedere plaats rijden) met die van het openbaar vervoer (minder milieubelasting, minder kosten per gebruiker). Omdat er geen geparkeerde auto s meer op straat staan is er meer ruimte voor fiets, voetganger, bomen en ontmoetingen. 10 Energie in overvloed

7

8 innergy Alles is energie hst. 2

9 Hypothese - Energie, duurzaam opgewekt, is er in overvloed - Ervaringen kunnen worden ontkoppeld van tijd en plaats - Menselijk contact creëert waarde - De overheid trekt zich terug naar de grote lijnen - Gebruik is leidend, niet bezit Energie Sinds Einstein weten we dat alles energie is: E = mc2. Toch realiseren we ons nog lang niet wat dat allemaal betekent. De mens en het bewustzijn zijn energie. Iedereen heeft wel eens een ontmoeting die hem energie geeft of ontneemt. Energie heeft een frequentie, en de frequenties van verschillende energieën kunnen resoneren en elkaar versterken. Alles is energie E = MC 2 In-Formatie Wij zien de werkelijkheid als een veld van informatie. In die informatie ontstaan patronen. Op een gegeven moment worden die zo sterk dat het materie wordt. Informatie betekent letterlijk dat iets in formatie is ; iets is bezig zich te vormen. (18) Mensen zullen leren om steeds beter energiepatronen te herkennen en daarop in te spelen. (19,20) Dichtheid Er bestaan dus verschillende dichtheden van energie. Of het nu een ding is, een mens, een stad, of de hele wereld: alles heeft drie verschillende niveaus van energie: materie, relatie, en energetica. (21) Ideeën en mogelijkheden, energetica, vormen de meest subtiele vorm van energie, dat is wat er in de lucht zit. Daarin kan resonantie plaatsvinden, waardoor patronen ontstaan, en als die patronen zich verdichten kunnen ze zich manifesteren in de relatie, de interactie tussen mensen. Daar kunnen ze na verloop van tijd weer verdwijnen, maar ze kunnen zich ook nog verder verdichten tot materie. 18 Lazslo, E., Kosmische Visie: Wetenschap en het Akasha-veld, Deventer: Ankh-Hermes, Helderzienden kunnen bijvoorbeeld een patroon zien dat tot ziekte kan leiden voordat de ziekte zich gemanifesteerd heeft. Het herstellen van het energieveld voorkomt dan de ziekte. Merry, P., masterclass in het kader van Energetic City 2050, augustus We worden steeds meer telepathisch. Je kan gewoon projecteren. Dit wordt de eeuw van de hersenen. De intuïtie gaat werken. Edelkoort, L., in Zomergasten, 12 augustus 2012, VPRO. 21 Merry, Peter, masterclass in het kader van Energetic City 2050, Kuhn, T., The Structure of Scientific Revolutions, University of Chicago Press, Het ik-tijdperk is nu afgelopen. Alle urban planning gaat nog daarover, alle grote concerns, alle grote briefings gaan nog daarover. Maar dat is niet meer zo, mensen gaan samen dingen doen, samen dingen maken, oplossen, nationaal, regionaal, global, alles door elkaar. En dat is een feit, dat kun je aantonen, maar dat voel je ook gewoon. Edelkoort, L. in Zomergasten, 12 augustus 2012, VPRO. Dichtheden van energie Nieuwe stedelijkheid Het stadsontwerp voor Arnhem 2050 van Innergy veronderstelt een transformatie; de overgang van de ene samenlevingsvorm naar een fundamenteel andere. De drempel die we over gaan is flinterdun, maar torenhoog. Tussen ons huidige wereldbeeld (paradigma) en het volgende bestaat een onoverkomelijke communicatiebarrière. (22) Dit maakt het moeilijk zo niet onmogelijk om de wereld van 2050 te ontwerpen. Of beter gezegd, zodra we het nieuwe wereldbeeld kunnen weergeven, zijn we al veranderd en kijken we (ten dele) vanuit het nieuwe paradigma. Het Innergy-project zoekt ondanks de ondoorgrondelijkheid van de transformatie naar de sporen van een nieuwe vorm. In het ergste geval vinden we de drempel; in het beste geval schieten we er overheen en veranderen we in het proces van het stadsontwerp. We hopen dat het laatste ons niet geheel onbegrijpelijk zal maken. Stedelijkheid in 2050 zal een andere betekenis hebben. Deze nieuwe stedelijkheid faciliteert samenwerking zonder fysieke of territoriale grenzen. (23) Samenwerking is de stedelijke attitude, de stedelijke vorm is fluïde. De nieuwe stedelijkheid draait niet om bezit, maar om gebruik van ruimte en middelen. Paradigmawisseling 2012 Materie Relatie Energetica 2050 nieuw paradigma chaospunt huidig paradigma 16 Alles is energie 17 Alles is energie

10 Innergy resoneert stad Innergy Het innergy-project vertrekt vanuit het fenomeen van innergy. Innergy is de innerlijke energie van een mens. Het gaat hier om ideeën, zienswijzen, verlangens, ervaringen: het is de kracht die iemand de zin en richting geeft om iets te doen. Als metafoor gebruiken we de golfbeweging. Twee of meer mensen kunnen een interactie met elkaar aangaan. In deze interactie ontstaat resonantie (versterking), interferentie (verandering), of uitdoving (opheffing). Innergy is activerend en kan een bron zijn van menselijke interactie en samenwerking. Omgekeerd geeft de menselijke interactie weer innergy. 18 Alles is energie Materie, relatie en energetica hst. 3

11 Nieuwe stedelijkheid Stedelijkheid als sociale interactie en connectiviteit Arnhem is nu, in 2050, wezenlijk anders dan het was in We zien een nieuw soort stedelijkheid, stedelijkheid die bestaat uit ontmoetingen, uit sociale netwerken, uit connecties tussen mensen. En die zijn niet langer gebonden aan een fysieke stad. De mens is de stad. (24) Aangezien de middelen tot sociale interactie en connectiviteit hyper mobiel en vrijelijk toegankelijk zijn geworden, (25) kan het zijn dat de stad van 2050 zich snel verplaatst. Het is mogelijk dat de stad zich zelfs op dagelijks niveau vormt, verschuift en weer verdwijnt. (26) Het is de menselijke interactie die bepaalt of, waar, wanneer en in welke vorm de stad verschijnt. Voor een stedelijk leven is het dus niet nodig om in de stad te wonen. En dat heeft de omkering betekend van een belangrijke trend. Tot 2030 trokken steeds meer mensen naar de grote steden. De Europese bevolking concentreerde zich in een paar supersteden. Rond 2030 zijn die geëxplodeerd als een supernova, en vervolgens weer uitgedoofd. Veel mensen trokken na 2030 weer weg uit de grote steden. De stad als verzameling habitats 24 Hardt, M. en Negri, A., Empire; de Nieuwe Wereldorde, Amsterdam: Uitgeverij Van Gennep, 2002, p. 390, r : ( ) het [de menigte] is de singuliere macht van een nieuwe stad. Voor Hardt en Negri ontstaat de macht van de nieuwe stad door samenwerking en communicatie in de sfeer van biopolitieke productie ( ). (r.18-19). Biopolitieke productie is de productie van het sociale leven zelf, waarin cultuur en politiek samengaan. 25 Idem, p. 401, r Idem, p. 405, r Het vermogen om plaatsen, temporaliteiten, migraties en nieuwe lichamen te construeren ( ) is kenmerkend voor de opkomst van de menigte en de vorming van een nieuwe stedelijkheid (de singuliere macht van een nieuwe stad). dus ook diversiteit in wat mensen verlangen van hun woonomgeving. Het Arnhem van 2050 bestaat uit een verzameling van relatief kleine habitats of buurten met elk een eigen karakter. In het Arnhem van 2050 beperkt de overheid zich tot de grote lijnen. Op het niveau van stadsontwerp resulteert dit in minder interventiemogelijkheden voor de overheid. Anderzijds is er veel meer stadsontwikkeling door de Arnhemmers zelf voorstelbaar; dat kan alleen of in een klein collectief zijn. Drie typen ontwikkeling ontstaan parallel aan elkaar in de stad. Stad van de Materie In delen van de stad met grote cultuurhistorische waarde en samenhang ontstaat een evenwicht. De morfologie van deze delen van de stad zal weinig veranderen. De bewoners die zich tot deze wijken aangetrokken voelen zijn meer gericht op zichzelf en hun eigen groep. Het zijn wijken met een lage dynamiek van bebouwing en een lage dynamiek van bewoners. Het historische centrum en het ingesloten dorp Elden zijn goede voorbeelden. Stad van de Relatie Dit zijn delen van de stad met een dichtere structuur en ruimere objecten. Stedenbouw en architectuur bieden flexibiliteit en ruimte voor verschillende functies. De gebruikers hebben een open houding naar de wereld om zich heen. Deze stad is gericht op ontmoeting & ontwikkeling. Het zijn wijken met een lage dynamiek van bebouwing en hoge dynamiek van bewoners. Het Spijkerkwartier is een goed voorbeeld van dit type stad. Stad van de Energetica In deze wijken is er vrijheid van stedenbouw en architectuur. Deze fluïde omgeving huisvest bewuste, zelfredzame mensen met een integraal wereldbeeld. Het zijn wijken met een hoge dynamiek van gebruikers en een hoge dynamiek van bebouwing; het is een komen en gaan van gebouwen en mensen. Wijken als Presikhaaf vormen dit type stad. Arnhem 2050 Je bent niet langer gebonden aan een bepaalde plaats, dus je kunt wonen waar je wilt. Mensen zijn nomadischer geworden. De stad is fluïde. Nieuwe stedelijkheid vraagt nieuwe vaardigheden van mensen, het vraagt om ontwikkeling, maar niet iedereen heeft zich op hetzelfde moment op dezelfde manier ontwikkeld. Meer nog dan vroeger is er een grote diversiteit. Diversiteit in achtergrond, diversiteit in ontwikkeling, en Stad van de Materie Stad van de Relatie Stad van de Energetica Veluws Landschap Voormalige Landgoederen Rivierenlandschap Polderlandschap Evacuated Tube Transport (1-2-3) Markant gebouw 20 Materie, relatie en energetica 21 Materie, relatie en energetica

12 Supernova europa Tot 2030 trekken mensen naar de stad omdat daar het scala van mogelijke ervaringen het grootst is. Daarna stopt de volksverhuizing naar de stad. In 2050 is het technisch mogelijk om met je zintuigen op een andere plaats aanwezig te zijn dan waar je fysieke lichaam is. 23 Materie, relatie en energetica

13 Centrum - Volks Arnhem Het oude centrum van de stad is druk en levendig. Niet met winkelend publiek, die tijd is voorbij. Het centrum is gevuld met stemmen die spreken in een mix van Roemeens, Chinees, Xhosa en Ernhems; in het centrum hoor je de taal van de straat Gele Rijders plein Singel Al in 2012 nam online shoppen een enorme vlucht. Je schoenen, een nieuwe tafel of de dagelijkse boodschappen worden sindsdien aan huis afgeleverd. Winkelketens zijn meegegaan in deze verandering, winkelpanden hebben zij al lang niet meer. Met het verdwijnen van de winkelfunctie uit het centrum daalden de huurprijzen sterk. Creatievelingen kwamen in de plaats van winkelketens. Ook dat keerde het tij niet. Na de flexibilisering van het bestemmingsplan rond 2030 werden de panden veelal wat ze lang daarvoor waren: woonhuizen. De vermaarde glazen winkelpuien zijn uit het straatbeeld verdwenen. De nieuwe slimme huid is er soms voor teruggekomen. Er wordt weer volop gewoond in de Ketelstraat en Vijzelstraat. Een nieuwe stroom van immigranten vindt hier een thuis. Na de eerste immigratiegolven van Roemenen, Chinezen en mensen uit de Filippijnen komen er nu vooral Afrikanen deze kant op, op de vlucht voor de overbevolking op hun continent. Centrum Oude Oeverstraat Kerkplein Gele Rijders plein Singel Oude Oeverstraat Kerkplein Centrum 2050, grijstinten symboliseren verschillende etnische volkswijken En dat is te merken in de binnenstad. De migranten klonteren traditioneel samen en vormen zo verschillende etnische buurten. Het stadshart is weer een woonwijk geworden, een ouderwetse volksbuurt bijna. De mix van culturen brengt diversiteit en een nieuw verhaal over Arnhem. Elke buurt heeft zijn eigen kenmerken en zijn eigen buurthuis. In deze kerken van 2050 komt men samen en worden cultuur, achtergrond en verhalen gedeeld. Wat in 2012 een onbewoond voetgangersgebied was waar alleen mensen kwamen op winkeltijden, wordt in 2050 vierentwintig uur per dag bewoond en gebruikt. Centrum als shoppingzone Centrum als woongebied 24 Materie, relatie en energetica 25 Materie, relatie en energetica

14 Spijkerkwartier Spijkerkwartier Dynamisch leven Het Spijkerkwartier werd ontwikkeld in de tweede helft van de 19e eeuw. Het voldeed aan de vraag van de welgestelden uit die tijd. Zij betrokken de herenhuizen in neoclassicistische stijl die kenmerkend zijn voor de wijk. De grote, statige panden waren duur in onderhoud en beheer. De gegoede burgerij van weleer vertrok langzaam maar zeker uit het Spijkerkwartier. Nieuwe vastgoedeigenaren splitsten de woonruimte op in kleinere delen die werden verhuurd als aparte etages of kamertjes. Met name in de periode ging de leefbaarheid van de wijk hard achteruit. Prostitutie en criminaliteit zorgden voor een bedenkelijke reputatie. De mooiste en oudste panden uit het Spijkerkwartier blijven het straatbeeld bepalen, ze zijn flexibel en worden intensief en wisselend gebruikt. Panden zonder die flexibiliteit, veelal gerealiseerd tussen de jaren 70 en 90, zijn buiten gebruik. Veel van die panden zijn nu vervallen tot ruïnes (een weldaad voor biodiversiteit) of gesloopt en ingeruild voor nieuwe, soms tijdelijke bouwwerken. Op sommige plekken verschijnt nieuwe bebouwing die ook fysiek flexibel is. Het inwonersaantal van het Spijkerkwartier kan van maand tot maand flink variëren, en deze bebouwing vangt variaties in bewoning op door haar afmetingen mee te laten veranderen met het inwonersaantal van de wijk. Veel nieuwe gebouwen worden gecreëerd door de 3D-printer en voorzien van een geavanceerde huid, die ademt, isoleert en zonlicht omzet in energie. De huid reageert op lichtinval en laat het licht door zoals een raam of reflecteert zoals een prisma. De huid of gevel kan constant van kleur veranderen en zelfs persoonlijk gestuurde beelden tonen in de vorm van reclame, kunst en kitsch Singel Spijkerstraat Begin 21e eeuw kwam de omslag: de prostitutie werd verbannen uit het straatbeeld. Investeringen in de openbare ruimte en grootscheepse renovatie van het woningbestand gaven een enorme boost aan de wijk. Het Spijkerkwartier werd de yuppenwijk van de jaren De introductie van het Veld in 2030 had ook zijn weerslag op het Spijkerkwartier. De ontstedelijking nam de druk weg van de woningmarkt en de retail verdween door online shoppen, home delivery en home printing. Toch blijft een groep Arnhemmers hier wonen. De panden ademen sfeer en karakter, ze zijn goed onderhouden, groot en flexibel genoeg om de nieuwe manier van leven te ondervangen: deeltijd wonen, werken en recreëren vloeien samen. Functiemenging treedt overal op, een pand waar men enkel maar woont of werkt is onvoorstelbaar. Veel mensen verblijven in het Spijkerkwartier met een woonabonnement. Voor een vast bedrag per maand hebben ze de beschikking over woonruimte, maar dat hoeft niet steeds dezelfde woning te zijn. Soms wonen ze ergens een jaar, soms twee weken. Ze gebruiken ruimte constant op een andere manier en door de technologie is die razendsnel aan te passen aan het moment. Ze blijven elkaar fysiek ontmoeten in de hippe tenten op de Steenstraat, Spijkerstraat of Parkstraat. Er wordt gewerkt en gemaakt in de doe-het-zelf-werkplaatsen. Spijkerkwartier Singel Spijkerstraat Spijkerkwartier 2050: jaren panden zijn in verval of vervangen door flexibele bebouwing 26 Materie, relatie en energetica 27 Materie, relatie en energetica

15 Spijkerstraat 2012 Spijkerstraat 2050 Spijkerstraat 2050

16 Spijkerkwartier 2050

17 Presikhaaf From no man s land to nomad s land De wederopbouwwijk Presikhaaf werd gebouwd in de jaren van de 20e eeuw. De naoorlogse woningbouw voorzag de snelgroeiende Arnhemse populatie van een dak boven het hoofd, maar was al snel toe aan renovatie. Rond 2012 werd Presikhaaf bestempeld als prachtwijk en opgekalefaterd, maar de woningen waren van matige bouwkundige kwaliteit, en na 2040 wilde eigenlijk niemand er meer wonen. De wijk liep leeg, Presikhaaf werd een no man s land. In de geest van de wederopbouw: een nieuw begin, werd de wijk ook in één keer wederafgebouwd. Wederom een nieuw begin. Autarkisch bouwen Relicten en winkelcentrum Volgroeide bomen Open veld Openbare weg Spoorweg Zichtlijn 2012 Een aantal relicten, zoals het voormalige winkelcentrum en de naastgelegen flats, werden gekoesterd en bewaard. De rest van de gebouwen werd gesloopt. De materialen die vrijkwamen (bakstenen, dakpannen, hout) werden gesorteerd en opgespaard op een centraal plein. Zo werd de wijk een delfput voor bouwmaterialen. Alsof het een huttenbouw is kan eenieder die dat wil de bouwmaterialen gebruiken om iets nieuws te bouwen, door ouderwets stenen op elkaar te stapelen of door de bouwmaterialen te gebruiken als grondstof voor een 3D-printer. Op die manier kan in Presikhaaf snel en vaak tijdelijk gebouwd worden. Wederopbouwwijk Presikhaaf, De relicten blijven aangesloten op de hoofdleidingen van nutsvoorzieningen. De rest van Presikhaaf is een vrij veld met enkel gras, bomen, water en enkele wegen. Presikhaaf 2012 Presikhaaf 2050, een leeg veld met relicten zoals het winkelcentrum De unieke kwaliteiten van Presikhaaf als no man s land trekken een specifiek publiek aan. Urban nomads zien kansen in het lege veld die ze nergens anders aantreffen: ruimte voor eigen, vaak tijdelijke initiatieven, aanbod van goedkope bouwmaterialen en gelijkgestemden en-suite. No man s land verandert in nomad s land. Het depot met bouwmaterialen op het centrale plein raakt langzaam op wanneer in het veld nieuwe initiatieven worden ontplooid. Daarna is het plein een lege ruimte, zonder directe functies, aanleidingen of mooimakerij. De poëzie van weder-afbouw is nu haar kracht: leegte. Presikhaaf Materie, relatie en energetica 33 Materie, relatie en energetica

innergy de stad van menselijke energie

innergy de stad van menselijke energie innergy de stad van menselijke energie Inleiding Wie der Zwist der Liebenden, sind die Dissonanzen der Welt. Versöhnung ist mitten im Streit und alles Getrennte findet sich wieder. Es scheiden und kehren

Nadere informatie

Naar een duurzaam Hyperion. Bouwen als een. Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen van de boom

Naar een duurzaam Hyperion. Bouwen als een. Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen van de boom Bouwen als een boom Materialen en Energie Stadskantoor in Venlo gebouwd volgens Cradle to Cradle principes Wortels zijn de fundering Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen De maatschappij van morgen is fundamenteel anders dan die van gisteren. De wereld wordt kleiner door

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur

Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur Geïntegreerde netwerken en knooppunten: veranderingen in de maatschappij Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur Project uitwerking en planvoorbereiding Advies verkenningen Onderzoek duurzame stedenbouw

Nadere informatie

De cloud die gebouwd is voor uw onderneming.

De cloud die gebouwd is voor uw onderneming. De cloud die gebouwd is voor uw onderneming. Dit is de Microsoft Cloud. Elke onderneming is uniek. Van gezondheidszorg tot de detailhandel, van fabricage tot financiële dienstverlening: geen twee ondernemingen

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1 Duurzame stroom in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit, en de welvaart stijgt ook steeds meer. Daarom neemt de vraag naar energie (elektriciteit, gas, warmte) wereldwijd

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Eindelijk! Veranderbaarheid is een absolute voorwaarde voor duurzaam bouwen. Niet het huis, maar het huishouden. Tweerichtingsverkeer

Eindelijk! Veranderbaarheid is een absolute voorwaarde voor duurzaam bouwen. Niet het huis, maar het huishouden. Tweerichtingsverkeer Een huishouden verbruikt zo n 26 MWh op jaarbasis. Met duurzaam bouwen kunnen we het verbruik van het huis halveren. Electrisch rijden kost slechts een kwart van de energie van een conventionele auto.

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor

Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor duurzame stedelijke ontwikkeling in Amsterdam. HET PROJECT

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Overleven met energie

Overleven met energie Overleven met energie Jo Hermans Universiteit Leiden Nationaal Congres Energie & Ruimte, TU Delft, 22 september 2011 Overleven met energie Een blijma in 5 bedrijven 1. Meest onderschatte wet 2. Meest onderschatte

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Inhoud presentatie 0. Hoe omgaan met ambities 1. Wat is het Ecomunitypark 2. Voor wie is het park 3. Van samenwerking

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Digital human measurement technology

Digital human measurement technology Digital human measurement technology Philip J. Wijers - 27-3-2002 Samenvatting Digital human measurement technology is sterk in opkomst in Japan. Zoals wel vaker het geval is bij de ontwikkeling van industriële

Nadere informatie

Gesprekken zonder einde

Gesprekken zonder einde Gesprekken zonder einde sociale media vanuit interactieperspectief Nijmegen, 2 oktober 2010 Noelle Aarts, Universiteit van Amsterdam Wageningen Universiteit Enkele cijfers 82 % van alle dertigers in Amerika

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014

Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014 Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014 Vragen naar aanleiding van introductie wethouder Wagemakers Hoe is de provincie tot de keuze van de twee locaties gekomen? In de provincie Zuid Holland wordt

Nadere informatie

Op weg naar Duurzaam Breda!

Op weg naar Duurzaam Breda! Een initiatief van betrokken burgers Op weg naar Duurzaam Breda! De belangrijkste uitdaging voor de samenleving is weer binnen de draagkracht van de aarde te gaan leven. We leven al lang niet meer van

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Samenvatting. Wat is licht

Samenvatting. Wat is licht Samenvatting In dit onderdeel zal worden getracht de essentie van het onderzoek beschreven in dit proefschrift te presenteren zodanig dat het te begrijpen is door familie, vrienden en vakgenoten zonder

Nadere informatie

Tegelijkertijd is het een gigantische opgave om de brandstoffen te winnen en. (Bild 1: CC BY-NC-ND 2.0, Peter Jakobs, Gut Eschergewähr, NRW)

Tegelijkertijd is het een gigantische opgave om de brandstoffen te winnen en. (Bild 1: CC BY-NC-ND 2.0, Peter Jakobs, Gut Eschergewähr, NRW) Wasteland Energy "Wasteland Energy" is de naam van een project dat onderzoekt hoe men in de dagelijkse omgang met minimale middelen zelf elektriciteit opwekken kan. We leven in een tijd waarin fossiele

Nadere informatie

Het beste uit jezelf

Het beste uit jezelf Het beste uit jezelf 2 3 Met elkaar bouwen aan het Huis van Philadelphia Philadelphia wil dat mensen met een beperking gelukkig kunnen zijn en het beste uit zichzelf kunnen halen. Daarom doen we ons werk

Nadere informatie

Nieuwe verbindingen. Inspiratie voor innovatie. Van Kenniscreatie naar Kenniscirculatie. Peter Koudstaal 3 juni 2010

Nieuwe verbindingen. Inspiratie voor innovatie. Van Kenniscreatie naar Kenniscirculatie. Peter Koudstaal 3 juni 2010 Nieuwe verbindingen Inspiratie voor innovatie Van Kenniscreatie naar Kenniscirculatie Peter Koudstaal 3 juni 2010 2 Inhoud 1. Hoe behoeften leiden tot nieuwe verbindingen 2. Aan de slag met nieuwe verbindingen

Nadere informatie

DWSI Trendalert S E P T E D

DWSI Trendalert S E P T E D Dutch Water Sector Intelligence Vier Scenario's voor de Circulaire Economie DWSI Trendalert Vier Scenario's voor de Circulaire Economie Inleiding Het KIDV is op 1 januari 2013 opgericht naar aanleiding

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting branders luchttoevoer brandstoftoevoer koelwater condensator stoomturbine generator transformator regelkamer stoom water ketel branders 1 Energiesoort Omschrijving

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? Deel II: zonne-energie. 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? Deel II: zonne-energie. 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Deel II: zonne-energie Hernieuwbare Energiebronnen Oorsprong: Kernfusie in de zon Benutting Indirect Drukverschillen in de atmosfeer: wind Windenergie Verdamping

Nadere informatie

Slim. Zakelijk. Dynamisch. Maasterras Drechtsteden. Kansen voor Duurzaamheid

Slim. Zakelijk. Dynamisch. Maasterras Drechtsteden. Kansen voor Duurzaamheid Slim Maasterras Drechtsteden Zakelijk Kansen voor Duurzaamheid Dynamisch Voorbeeld van hoogwaardig functioneel groen in stedelijke context Boston Children s Museum Plaza, Boston Michael van Valkenburg

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018

Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 2 Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 pakjeruimte.nl zelfbouw@rotterdam.nl facebook.com/zb010 pinterest.com/pakjeruimte Programma zelfbouw rotterdam 2015-2018

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

ZX- ronde 7 oktober 2012

ZX- ronde 7 oktober 2012 ZX- ronde 7 oktober 2012 Energietransitie De huidige fossiele energiebronnen raken en keer op in het huidige tempo waarop de mens er gebruik van maakt. Doordat er wordt uitgegaan van een onbeperkte groei

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL Algemeen Innovation Concepts B.V. is bijna twee jaar geleden opgezet door Pol Knops en Keesjan Rijnsburger. We zijn al ruim twee jaar bezig met het onderzoeken van diverse toepassingen van CO 2 binding

Nadere informatie

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14 Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. 18 De stroom valt uit. Eén dag windstilte plus een flink wolkendek en de stroomtoevoer stokt. Ineens zitten we zonder licht, computers,

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor duurzame energie

Een beginners handleiding voor duurzame energie Een beginners handleiding voor duurzame energie Waarom leren over duurzame energie? Het antwoord is omdat: een schone energiebron is het niet begrensd wordt door geografische grenzen en geo-politiek INHOUD

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

Energizing the city: Almere energy axis

Energizing the city: Almere energy axis Inhoud Energizing the city: Almere energy axis... 3 Van Noord/West naar Zuid/Ooost... 4 Energie die stroomt door de as... 5 Focus on knowledge & education... 6 Focus on innovation & experiments... 7 Focus

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting De wereldpopulatie verbruikt steeds meer energie. Momenteel wordt deze energie vooral geleverd door fossiele brandstoffen. Een groot nadeel van fossiele brandstoffen is dat hun aanwezigheid

Nadere informatie

Een goede vangst! Opdracht van Domein en Knaapen Groep: een goede vangst - http://domein.braintrigger.nl

Een goede vangst! Opdracht van Domein en Knaapen Groep: een goede vangst - http://domein.braintrigger.nl Een goede vangst! Om fijn te leven maak je veel gebruik van energie. Bijvoorbeeld om eten te koken, of om te spelen met een spelcomputer. Maar ook om het huis te verwarmen of jezelf te vervoeren. Voor

Nadere informatie

Waterstofstroom - Agenda

Waterstofstroom - Agenda Rol van waterstof bij energietransitie Rob van der Sluis Waterstofstroom - Agenda Introductie MTSA Brandstofcel principe Waterstof en Energietransitie Het 2 MW project een fotoreportage 1 MTSA Technopower

Nadere informatie

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit!

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit! Stedendriehoek 1 daagt uit! Eo Wijers-prijsvraag 2014-2015 1 Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen eo wijers-stichting voor ruimtelijke kwaliteit in de regio Stedendriehoek daagt

Nadere informatie

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Dr. ir. Émile J. L. Chappin Challenge the future 1 Mondiale uitdagingen Spanning tussen toename

Nadere informatie

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om Windenergie als streekproduct: van dichtbij is beter. Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om de hoek, akkerbrood gebakken door bakker Wijnand van Loarnse tarwe: eerlijk en heerlijk!

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Energie en exergie in de gebouwde omgeving Door Sabine Jansen (TU Delft) 7 April 2015 Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Exergie voor de gebouwde omgeving Statements

Nadere informatie

Zwolle ontmoet. Een kunstroute als plek voor ontmoeting. Ontmoeting met. de persoonlijke karakter van Zwolle en haar binnenstad vol

Zwolle ontmoet. Een kunstroute als plek voor ontmoeting. Ontmoeting met. de persoonlijke karakter van Zwolle en haar binnenstad vol ONTMOET WOLLE Een kunstroute als plek voor ontmoeting. Ontmoeting met de persoonlijke karakter van Zwolle en haar binnenstad vol geschiedenis en cultuur. Zwolle kent jaarlijks vele bezoekers, ieder met

Nadere informatie

Limosterrein Nijmegen

Limosterrein Nijmegen 44 Het einde van de koude oorlog betekende ook het einde van de Luchtmacht Instructie en Militaire Opleidingen School. Een opleiding met 3000 studenten op een terrein van 16,4 ha. De gemeente Nijmegen

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Verslag SVOB excursie Hoogvliet 3 oktober 2006

Verslag SVOB excursie Hoogvliet 3 oktober 2006 Verslag SVOB excursie Hoogvliet 3 oktober 2006 Vooraf In juni 2006 heeft de SVOB een workshop georganiseerd over het mengen van verschillende bevolkingsgroepen in herstructureringsgebieden. Als vervolg

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

Visie op duurzaam Veranderen

Visie op duurzaam Veranderen Visie op duurzaam Veranderen Ruysdael Ruysdael is een gerenommeerd bureau dat zich sinds haar oprichting in 1994 heeft gespecialiseerd in het managen van veranderingen. Onze dienstverlening kent talloze

Nadere informatie

De drie-engelenboodschap, ACTUEEL!

De drie-engelenboodschap, ACTUEEL! De drie-engelenboodschap, ACTUEEL! Missie De missie van de Kerk van de Zevende-dags Adventisten is de verkondiging van het eeuwig evangelie zoals verwoord in de drieengelenboodschap van Openbaring 14:6-12.

Nadere informatie

Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008

Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008 Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008 Donderdag 20 november 2008 is de eerste Gelderse Energieprijs voor bedrijven uitgereikt. Bedrijven konden meedingen met een van de volgende thema s: Energiebesparing

Nadere informatie

Eindtoets 3DEX0: Fysica van nieuwe energie 30-1- 2013 van 9:00-12:00

Eindtoets 3DEX0: Fysica van nieuwe energie 30-1- 2013 van 9:00-12:00 Eindtoets 3DEX0: Fysica van nieuwe energie 30-1- 2013 van 9:00-12:00 Roger Jaspers & Adriana Creatore In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad

Nadere informatie

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen SMART CITY UTRECHT Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen Brigitte Hulscher Program Manager Smart Cities, Marketing & Innovation Utrecht Jong en hoog opgeleid 334.862 inwoners, 20 % < 17, 18% 18-26,

Nadere informatie

Sneller en goedkoper laden op 100% duurzame energie

Sneller en goedkoper laden op 100% duurzame energie PREFERRED DISTRIBUTOR Sneller en goedkoper laden op 100% duurzame energie SMART CHARGING CONTROLLER Maxem is de Smart Charging Controller in uw meterkast Laad uw elektrische auto sneller op Download gratis

Nadere informatie

Een goede vangst! Een goede vangst 2014 - http://omwb.braintrigger.nl

Een goede vangst! Een goede vangst 2014 - http://omwb.braintrigger.nl Een goede vangst! Om fijn te leven maak je veel gebruik van energie. Bijvoorbeeld om eten te koken, of om te spelen met een spelcomputer. Maar ook om het huis te verwarmen of jezelf te vervoeren. Voor

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

D E G R A A N S I L O

D E G R A A N S I L O D E G R A A N S I L O t r a n s f o r m a t i e d o o r d i a l o o g Door K.K.J.E. van de Braak Technische Universiteit Eindhoven Faculteit Bouwkunde Bouwtechniek Design and Lifespan s a m e n v a t t

Nadere informatie

Beter worden in wat we samen zijn!

Beter worden in wat we samen zijn! Beter worden in wat we samen zijn! Wie zijn we? Wat doen we? De gemeenten in de regio Stedendriehoek werken samen. Samen staan we sterk en maken we ons sterk voor het nog verder verbeteren van het VESTIGINGSKLIMAAT.

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

DE GELUKKIGE STAD (VOLGENS PLEIN06)

DE GELUKKIGE STAD (VOLGENS PLEIN06) DE GELUKKIGE STAD (VOLGENS PLEIN06) WIE ZIJN WE DE NATUUR Natuur (filosofie) - het wezen van een substantie, of het Zijn. Karakter (aard), essentie - de combinatie van innerlijke eigenschappen. Natuur

Nadere informatie

STAD IN ZICHT 0-99. in de buurt van geluk

STAD IN ZICHT 0-99. in de buurt van geluk in de buurt van geluk wie zijn wij? STAD Jeroen van der Zant Johan Vlug Menno Vergunst Henk Schuitemaker Narda Beunders Lidewij Lenders communicatie-adviseur, bewoner IJburg landschapsarchitect VLUGP,

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Inleiding Kinderopvang Haarlem heeft één centraal pedagogisch beleid. Dit is de pedagogische basis van alle kindercentra van Kinderopvang Haarlem.

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum Utrecht

levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum Utrecht Voorbeeld Ondernemers van gezocht, een titel over die programma s twee regels en activiteiten Voorbeeld willen van leveren een subtitel voor een levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum

Nadere informatie

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Exergie eenvoudig uitgelegd In opdracht van AgentschapNL Divisie NL Energie en Klimaat CCS B.V. Welle 36 7411 CC Deventer The Netherlands

Nadere informatie

Alliander Rol E- opslag

Alliander Rol E- opslag Alliander Rol E- opslag Vakbeurs energie 7 oktober 2015 Den Bosch Drs. J.H. Blom MBE Tuesday, 13 October 2015 1 Jos Blom Info Energy Life 5 juni 2012 Alliander Visie: Wij staan voor een energievoorziening

Nadere informatie

Riedsútstel. Underwerp Duurzaamheidsbeleid 2014-2018

Riedsútstel. Underwerp Duurzaamheidsbeleid 2014-2018 Riedsútstel Ried : 22 januari 2015 Status : Opiniërend/Besluitvormend Eardere behandeling : Informerend d.d. 6 november 2014 Agindapunt : 10 Portefúljehâlder : M. van der Veen Amtner : mw. R.M.A. van Sonsbeek

Nadere informatie

Energie. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Klas: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1

Energie. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Klas: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Energie Jouw werkbladen In de klas Naam: Klas: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Energie op aarde Energie, fossiele brandstoffen, groene

Nadere informatie

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Toelichting Instrument 5 Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Instrument 5, Concepten voor energieneutrale wijken De gehanteerde definitie voor energieneutraal is als volgt: Een

Nadere informatie