najaar 2013 Magazine van de Tilburg School of Humanities Afscheid van Renkema en Loose Cyber-pelgrimage:

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "najaar 2013 Magazine van de Tilburg School of Humanities Afscheid van Renkema en Loose Cyber-pelgrimage:"

Transcriptie

1 najaar 2013 DANTE Magazine van de Tilburg School of Humanities Afscheid van Renkema en Loose GEDRAG VOORSPELLEN Cyber-pelgrimage: Online sacrale DEPRESSIE JONGEREN ruimte

2 Inhoud Jaargang 6 nr 2 NAjaar Colofon 03. I like e-humanities Van de redactie 04. Geesteswetenschappen moeten digitalisering volop gebruiken Dubbel interview 08. Geen studie zonder facebook Reportage 11. Voor- en nadelen van social media Onderzoek 13. Eenzelfde realiteit, of toch verschillende werelden? Column 14. Child-computer Interaction in the wild Onderzoek 16. Proefschriften 18. Gedragskenmerken voorspellen mogelijke depressie bij jongeren Onderzoek 21. Cyberpelgrimage: de online sacrale ruimte Onderzoek 23. Scheidend hoogleraren Jan Renkema en Donald Loose Interview 27. Datajournalism: meer dan de brenger van nieuws Reportage 30. Studente wint Geert Grote Pen Interview 31. Huis van de toekomst Column 32. Kroniek en agenda Dante Magazine is een uitgave van de Tilburg School of Humanities (TSH). Een cultureel en informatief magazine met een scherpe blik voor nieuwe ontwikkelingen in de geesteswetenschappen in het algemeen en TSH in het bijzonder. Dante Magazine hergebruik Indien u dit exemplaar na lezing niet behoudt, gelieve deze dan niet in de daarvoor beschikbare bakken te deponeren, maar te retourneren aan uw secretariaat t.b.v. hergebruik (o.a. voor studenten). Productie Afdeling Education and Research Marketing Tilburg University, Simongebouw, kamer S833, Postbus 90153, 5000 LE Tilburg Redactie Odile Heynders (hoofdredactie), Tineke Bennema & Clemens van Diek (eindredactie), Veerle Draulans, Hille van der Kaa, Tom van Nuenen, Frans van Peperstraten, Diede Schots, Suleman Shahid, Paul Vogt Met medewerking van Jim Korsten, Marjolijn Antheunis, Martijn Balsters, Suzanne van der Beek, Suleman Shahid Fotografie Ben Bergmans, Etmee Boeve, S. Dewickere, De Touter, Hollandse Hoogte, Denis Oei, Dolph Cantrijn Cartoon Osvaldo Gutierrez Gomez Grafisch ontwerp en vormgeving Beelenkamp ontwerpers, Tilburg Drukwerk PrismaPrint, Tilburg University Copyright Overname van (delen) van artikelen is toegestaan na schriftelijke toestemming van de hoofdredactie, via edu. Voor overname van illustraties en foto s neem contact op met de redactie. Uitgave november Het volgende nummer verschijnt voorjaar 2014.

3 VAN DE REDACTIE I like e-humanities door odile heynders Hoogleraar Vergelijkende Literatuurwetenschap aan het Department of Culture Studies uit mijn tijd, maar er is een kans dat ze me niet zullen volgen als ik vertel dat wij zwart-wit beelden op TV hadden vroeger en dat we met het hele gezin op zaterdagavond naar een spelprogamma keken. (Misschien is zelfs het gezin tegen die tijd een achterhaalde burgerlijke constructie). In 1986 schreef ik mijn doctoraal scriptie (over filosofie en literatuur) op een elektrische typemachine, die hip geel en uitzonderlijk snel was. Alle pagina s met fouten erop moesten worden overgetypt en steeds moest gecontroleerd worden of er geen regels op pagina s waren verschoven. Het klinkt als het stenen tijdperk. Vier jaar later, bij het schrijven van mijn dissertatie was er, god zij dank, de computer, groot en vierkant op mijn bureau met een ronkende matrix printer ernaast. En nu is er de MacBook die je van tafel naar bureau kunt verplaatsen en waarop ik altijd en overal kan werken en ontspannen. Rapporten lezen in het vliegtuig, powerpointpresentaties maken in de trein, nog even een film kijken s avonds laat, of skypen met dochter in het buitenland. In vijfentwintig jaar tijd, in één generatie, is het leven volledig veranderd. We handelen anders, we werken anders, en we denken anders. Sinds de jaren negentig van de vorige eeuw zijn de technologische ontwikkelingen versneld en dat heeft radicale repercussies voor alle generaties, niet alleen de mijne. Vanzelfsprekend zijn er positieve en negatieve gevolgen, maar wat vooral ook opvalt, is dat de veranderingen zo snel gaan en door zo velen onmiddellijk worden aangeleerd en overgenomen. Mijn grootvader vertelde toen hij oud was, over het wonder van de Amerikanen op de maan, en dat dat op de televisie werd uitgezonden. Ik heb geen idee wat ik mijn toekomstige kleinkinderen zal vertellen, als ze mij vragen naar de grootste belevenis Digitalisering, globalisering en technologische vernieuwingen zijn aan de gang, en moeten in al hun sociale en culturele consequenties doordacht en begrepen worden. Dit is de taak voor de Humanities wetenschapper, die we aan onze faculteit met beide handen hebben aangegrepen. Hoe veranderen handelen, denken en leven, als dat op allerlei manieren voortaan digitaal gebeurt? Welke mensen hebben toegang tot die digitale wereld en wie zijn buiten gesloten? En hoe zijn nieuwe ontwikkelingen ook altijd vergelijkbaar met veranderingen in het verleden? Taak van humanities om sociale en culturele consequenties van digitalisering te doorgronden en begrijpen Met studenten uit het Honors Programma, European Discourses, las ik Don Quichot van Cervantes, en bediscussieerden we hoe die rare, moderne roman uit 1605, iets te bieden heeft aan het Europa van nu. De wereld, zoals Don Quichot haar beschouwt en opvat, past niet op de wereld in het echt, omdat hij geen zin heeft in die echte, pragmatische wereld. Het moet mogelijk zijn iets te fantaseren, te veinzen, meent de Spaanse held. En dat is nu precies de virtuele wereld die we geopend hebben op onze computers. Dante Magazine november

4 DIGITALISERING GEBRUIKEN Geesteswetenschappen moeten digitalisering volop gebruiken, anders besta je niet meer over tien jaar. Het onderwijs en onderzoek van de TSH zullen in de komende jaren bepaald gaan worden door een E-Humanities profiel. Maar wat betekent dat precies? We hebben vragen voorgelegd aan Eric Postma, hoogleraar Kunstmatige Intelligentie en verbonden aan TICC (Tilburg Center for Cognition and Communication) en aan Hans van Driel, vice-decaan Onderwijs. Zij geven een uitdagend en realistisch beeld van de veranderingen. 4 Dante Magazine november 2013

5 DIGITALISERING GEBRUIKEN door odile heynders Wat betekent e-humanities letterlijk en Eric Postma, hoogleraar wat houdt het in als we dit als karakterisering van onze Humanities faculteit kunstmatige intelligentie nemen? Letterlijk staat e-humanities voor enhanced humanities (of enabled humanities ), oftewel geesteswetenschappen versterkt met digitale hulpmiddelen. In de VS wordt de term digital humanities gehanteerd. Voor onze faculteit geeft de enhanced aan dat moderne informatie en communicatietechnologieën (het web, sociale media, datamining) in het geesteswetenschappelijk onderzoek worden gebruikt en onderwerp van onderzoek zijn. Kun je voorbeelden geven van relevant onderzoek? Drie voorbeelden. Stylometrics methoden herkennen de verborgen handtekening van schrijvers in teksten. Zo vond bijvoorbeeld professor Peter Millican van Oxford de verborgen handtekening van J.K. Rowling in The Cuckoo s Calling, een detective die zij onder pseudoniem schreef. Stylometrics kunnen ook worden toegepast in het visuele domein. Tekstanalysemethoden kunnen geografische informatie uit boeken of geschriften halen. Professor Max Louwerse van onze faculteit verkreeg door automatische tekstuele analyse van de Lord of the Rings trilogie goede schattingen van de locaties van de steden in Middle Earth. Promovenda Matje van der Camp ontwikkelt methoden om uit biografieën de veranderingen in sociale relaties in kaart te brengen. Naast deze voorbeelden wordt er in toenemende mate gebruik gemaakt van automatische spraak- en beeldanalysemethoden. In ons onderzoek gebruiken we die bijvoorbeeld voor de automatische analyse van spraakuitingen en gezichtsexpressies. Kun je voorbeelden geven van een verandering van onderzoekmethode als gevolg van een focus op e-humanities? Gaat men nu alles met grote data-bestanden doen en wat impliceert dat dan precies? Zoals bovengenoemde voorbeelden illustreren vinden de meest ingrijpende veranderingen plaats in het onderzoek op basis van tekstuele bronnen. Door de opkomst van het internet en van bedrijven zoals Google zijn veel bronnen gedigitaliseerd en zijn er zeer krachtige digitale tekstanalysemethoden ontwikkeld. Een ander voorbeeld betreft het kunsthistorisch onderzoek. Conservatoren en kunsthistorici maken in toenemende mate gebruik van digitale methoden voor de analyse van schilderijen. Computers worden ingezet voor de automatische bepaling van de structuur van het canvas waarop de oude meesters schilderden. Ieder canvas heeft een uniek patroon van verstoringen die het mogelijk maakt om schilderijen die zijn vervaardigd op naburige delen van het canvas te identificeren. Hierdoor wordt nieuwe kennis opgedaan over de werkwijze van oude meesters. De betreffende onderzoekers versterken hun traditionele geesteswetenschappelijk onderzoek met de mogelijkheden van de moderne ICT. Eigenlijk is dat kenmerkend voor e-humanities onderzoek: het maakt gebruik van nieuwe methoden, niet ter vervanging van bestaande methoden, maar ter versterking daarvan. Dante Magazine november

6 DIGITALISERING GEBRUIKEN What s new? Met andere woorden: is enige scepsis ook op z n plaats als je ziet dat aan alle Humanities faculteiten in Nederland ineens digitalisering naar voren wordt geschoven? Praat men elkaar niet na, wat zijn de echt onderscheidende initiatieven? Uiteraard is er sprake van een e-humanities hype. Zoals bij iedere digitale revolutie zijn er aanvankelijk overtrokken verwachtingen. Enerzijds staat e-humanities voor een nieuwe werkwijze die het mogelijk maakt oude en geheel nieuwe onderzoeksvragen te beantwoorden. Anderzijds biedt het alleen maar een nieuw stuk gereedschap in de gereedschapskist van de onderzoeker. Dat digitalisering zo naar voren geschoven wordt, beschouw ik als een positief punt. Het biedt de geesteswetenschappen de mogelijkheid om een vernieuwingsslag te maken. Betekent e-humanities per definitie ook interdisciplinariteit? Empirisch onderzoek in relatie tot kwalitatieve analyse; samenwerken van onderzoekers uit verschillende disciplines? En hoe gaat dat dan? Voorlopig wel, om twee redenen. De eerste reden is dat de digitale methoden veelal nog niet uitontwikkeld zijn. De tweede reden is dat veel geesteswetenschappers nog niet bekend zijn met de methoden. We begonnen in 1982 als een faculteit voor Taal- en Letterkunde - wat zijn we over tien jaar? Dat hebben we zelf in de hand. De digitalisering is een zegen en een vloek. Het is zaak om de mogelijkheden van de digitalisering volop te benutten, anders besta je niet meer over tien jaar. Daarnaast is het minstens zo belangrijk, om de maatschappelijke en culturele ontwikkelingen kritisch te blijven beschouwen. Juist voor de geesteswetenschappen ligt daar een belangrijke taak. Zoals we dagelijks kunnen lezen in de krant, leidt de digitalisering tot allerlei ongewenste uitwassen. Digitalisering is alleen maar een nieuw stuk gereedschap in de gereedschapskist van de onderzoeker Wat levert e-humanities op voor het onderwijs? E-humanities bieden een verrijking van het onderwijs in de zin dat studenten leren werken met nieuwe methoden. Nu zijn dat voornamelijk tekstuele methoden, maar het zal niet lang duren voordat er visuele analysemethoden beschikbaar komen. Onze studenten worden al getraind op het gebruik van deze nieuwe methoden. Wat moeten de studenten van nu leren als zij zich willen bekwamen als toekomstige e-werknemer of e-onderzoeker? Toekomstige (en huidige) e-werknemers dienen bekend te zijn met de (on)mogelijkheden van digitale onderzoeksmethoden. Hoe verandert de faculteit als instituut als we de e-humanities focus van belang vinden: hoorcollege weg ten gunste van college vanachter de laptop? De faculteit is al aan het veranderen. Dat is meer een gevolg van het internet en de digitalisering dan van e-humanities. Studenten communiceren met elkaar en met docenten via , ze komen met hun laptop naar colleges en practica, en colleges worden versterkt door middel van video lectures. Colleges gaan niet verdwijnen, maar wel veranderen. De traditionele eenrichtings colleges waarin docenten hun verhaal afdraaien zullen worden vervangen door video lectures die studenten op ieder gewenst moment kunnen bekijken. In toenemende mate zullen colleges interactief worden, dat wil zeggen dat ze gekenmerkt worden door interacties tussen docenten en studenten. Ondanks al het digitaliseringsgeweld, zoeken mensen elkaar nog altijd op. Menselijke communicatie kan maar in beperkte mate worden vervangen door digitale communicatie. Levert meer techniek daadwerkelijk meer vrijheid op? Het is niet zo dat techniek meer vrijheid oplevert. Techniek biedt nieuwe mogelijkheden om vrij te zijn en nieuwe mogelijkheden om vrijheid in te perken. Sociale media bieden meer vrijheid om meningen en visies te delen, maar tegelijkertijd kunnen sociale media gebruikt worden voor repressie. Dit interview kwam tot stand via . 6 Dante Magazine november 2013

7 DIGITALISERING GEBRUIKEN Hans van Driel, vice-decaan onderwijs We begonnen in 1982 als een faculteit voor Taal- en Letterkunde - wat zijn we over tien jaar? De vraag is of de universiteiten over tien jaar nog wel in deze vorm een complex van disciplinaire onderzoeksen onderwijsactiviteiten - zullen bestaan. Steeds meer onderzoek gebeurt buiten de muren van de universiteit en op onderwijsgebied worden de universiteiten links en rechts ingehaald. Ik beperk me tot onderwijs. De functie van kennisoverdracht komt zeker te vervallen. De alternatieven groeien met de dag: MOOC s, TED-talks, open source bronnen, expert-bijeenkomsten, etc. Anders gezegd, er gaan meer wegen naar Rome dan alleen de universitaire colleges. mogelijk dat de universiteit zich dan op onderwijsgebied ontwikkelt tot een instituut dat nauwgezet maatschappelijke ontwikkelingen ook in historisch perspectief observeert en daaraan leerdoelen en toetsen koppelt. De universiteit is in deze visie een kwaliteitsbewaker en maatschappelijke agendavolger, mogelijk bepaler. Tegelijkertijd kan de universiteit een instituut worden dat de verschillende wegen naar Rome begeleidt en initiatieven ontplooit om kennis niet alleen te toetsen, maar ook toe te passen en multidisciplinair te integreren. Het korte antwoord: De faculteit bestaat niet meer. Wat levert e-humanities op voor het onderwijs? Zelf zie ik e-humanities graag als een leergemeenschap, waarbinnen docenten en studenten op multidisciplinaire basis gezamenlijk werken aan leerprojecten en waarbij met name het proces en niet alleen het resultaat - transparant wordt gecommuniceerd, zodat ook anderen tijdens het proces terugkoppeling kunnen geven. Wat moeten de studenten van nu leren als zij zich willen bekwamen als toekomstige e-werknemer of e-onderzoeker? Uit het voorgaande kun je, denk ik, de volgende 21e eeuwse skills afleiden. Bereidheid om open te gooien en los te laten vaardigheid om projectmatig en multidisciplinair te werken en daarbinnen van perspectief te kunnen wisselen multimediaal verslag kunnen doen van je onderzoeksproces en onderzoeksresultaat Doelen kunnen formuleren alsmede trajecten die kunnen leiden tot die doelen Innovatief denken, en niet alleen het bestaande een beetje willen verbeteren Hoe verandert de faculteit als instituut als we de e-humanities focus van belang vinden: hoorcollege weg ten gunste van college vanachter de laptop? Je snapt, dat ik niet erg meer geloof in de colleges, zoals we deze nu kennen. Dit interview kwam tot stand via . Dante Magazine november

8 Geen studie zonder Faceb FACEBOOK Diede Schots, studente Communicatie- en Informatiewetenschappen Studenten zijn er al een aantal jaar flink mee in de weer: Facebook-groepen die bij hun opleiding horen. Er wordt van alles en nog wat uitgewisseld tussen die digitale muren maar wat precies? Studente Communicatie- en Informatiewetenschappen (CIW) Diede Schots ging op onderzoek uit. Er was een tijd waarin je als student wekenlang moest wachten op antwoord van je docent. Waarin je geen vragen durfde te stellen in je werkgroep omdat ze misschien te dom waren. Maar die tijden zijn voorbij. Waar de drempel voorheen nogal hoog was om voor iedere simpele vraag je docent of medestudenten lastig te vallen via mail of Blackboard, zijn de dingen veranderd sinds Facebook tot de opties behoort. Ik pluk daar zelf ook de vruchten van: als een medestudent net voor het tentamen een samenvatting van dat ene moeilijke hoofdstuk online zet, maakt dat het leren toch net wat makkelijker. De populariteit van Facebook als alternatieve studiegroep roept natuurlijk allerlei vragen op. In 2012 kwam de kwestie in het nieuws toen de Amerikaanse student Chris Avenir bijna de universiteit moest verlaten omdat hij een Facebook-groep had opgericht waar studievragen werden beantwoord. Valsspelerij, beoordeelde Ryerson University. De kwestie blijkt moeilijk: aan de ene kant is Facebook natuurlijk een verlengstuk van onze sociale sfeer ook op de universiteit. Anderzijds zijn de groepen op Facebook niet helemaal vergelijkbaar met die op de campus. De Amerikaanse internetgoeroe Clay Shirky vatte het mooi samen: als je in een échte werkgroep aan komt zetten met de mededeling dat je er alleen bij bent om andermans antwoorden af te lezen, word je er subiet uitgezet. Voordelen. De vraag is dus hoe het er hier in Tilburg aan toe gaat. Ik vraag het allereerst aan Hille van der Kaa, docente Data Journalism. Ze zit zelf ook in een aantal UvT-groepen, vertelt ze. Het valt me op dat studenten regelmatig vragen in de groep gooien die je met een telefoontje of mail naar een docent of studentenbalie zo beantwoord had kunnen hebben. Facebook werkt dan schijnbaar toch laagdrempeliger of sneller. Dat gemak is ook voor Van der Kaa voordelig. Ik werk zelf ook graag met Facebook. Bijvoorbeeld door een groep bij een vak aan te maken, waardoor je makkelijk dingen kunt delen. De interactie is dan vele malen groter dan via een officieel discussieplatform zoals Blackboard. Maar zo n Facebook-groep brengt natuurlijk ook problemen met zich mee vooral in auteursrechtelijk opzicht. Van der Kaa: Ik zie regelmatig ingescande papers of boeken voorbij komen. Nu is het kopiëren van literatuur van alle tijden, maar op een Facebook-groep van een universiteit moet je nadenken of je hier iets mee moet of niet. Zeker als het een pagina is die je als universiteit zelf hebt aangemaakt. Wildgroei. Dan maar eens een kijkje nemen bij mijn eigen opleiding. Bij een kleine rondgang kom ik er al snel achter dat zo goed als iedere studie wel een Facebook-groep heeft. Soms is het zelfs even zoeken naar de juiste pagina vanwege de wildgroei aan studiegerelateerde groepen. Zo verschijnen er bijvoorbeeld na het intypen van de zoektermen UVT Communicatie meerdere pagina s waarop studenten Communicatie- en Informatiewetenschappen informatie uitwisselen. Sommige daarvan zijn openbaar, waarbij iedereen de informatie kan lezen. Andere zijn besloten wat wil zeggen dat je jezelf moet uitnodigen en geaccepteerd moet worden, of dat je uitgenodigd wordt door andere leden van de pagina. 8 Dante Magazine november 2013

9 FACEBOOK ook Ik zie op Facebook regelmatig ingescande papers of boeken Waar wordt de CIW Masters -Facebook vooral voor gebruikt - Het uitwisselen van experimenten - Vragen over lesstof en tentamens - Samenvattingen (vragen en delen) - Informatie over vakken (m.b.t. het kiezen van vakken) - Vragen over het nakijken van tentamens Om de proef op de som te nemen heb ik mezelf willekeurig voor wat pagina s aangemeld. Daar werd ik opvallend snel geaccepteerd zelfs toen ik een verkeerde uitnodiging verzond kwam ik binnen bij de communicatiepagina van de Universiteit van Amsterdam. Al leverde dat niet al teveel spannends op. De inhoud verschilt wel wat van groep tot groep, maar het hoofddoel is overal hetzelfde: het uitwisselen van informatie over studie-gerelateerde onderwerpen. Zo kom je vragen en antwoorden tegen over specifieke vakken, vragen met betrekking tot het kiezen van vakken voor het volgende semester, vragen over APA, vacatures voor stageplaatsen, vragen over bronnen, vragen over het nakijken van tentamens en cijfers en samenvattingen van tentamenstof. Een kleine rondgang bij de Facebookpagina s van CIW: - CIW Premasters & Bachelors (Openbare groep, 522 leden) - CIW Masters (Besloten groep, 265 leden) - (Bijna ex)- Master Tilburg Univeristy (Besloten groep, 133 leden) - Human Aspects of Information Technology (Openbare groep, 104 leden) - Data Journalism UvT (Openbare groep, 58 leden) - bedrijfscommunicatie en Digitale Media (Openbare groep binnen Tilburg University, 28 leden) Dante Magazine november

10 FACEBOOK Sappige roddels. Een voorbeeld van een zeer actieve Facebook-groep is die van CIW-Masters In de groep, die meer dan 250 leden bevat, worden vragen en mededelingen actief geplaatst en gelezen. Tegen het einde van het collegejaar stond de groep in het teken van experimenten hij had meer weg van een ruilhandel dan een informatieve werkgroep. De studenten die in hun afstudeerfase zaten en voor hun scriptie een experiment af moesten nemen, maakten gretig gebruik van de groep. Wie heeft er 10 minuten tijd voor het invullen van mijn enquête? Naast dat je mijn eeuwige dank krijgt, zal ik uiteraard ook jouw enquête invullen. Dergelijke smeekbedes om respondenten te winnen, vlogen je om de oren. Verdeling tussen actieve studenten in Facebookgroep, die antwoorden geven en vragen stellen, en passieve figuren Er zijn verder behoorlijk wat overeenkomsten tussen de on- en offline werkgroepen. In mijn groep wordt snel duidelijk dat het beantwoorden van vragen vaak door dezelfde personen gebeurt. Dat zijn ook vaak de personen die wat meer betrokken zijn bij de opleiding, en een hoge inzet tonen tijdens de colleges. Er is een duidelijke verdeling tussen de actieve studenten, die antwoorden geven en vragen stellen, en de wat passieve figuren, die wel in groep zitten maar nauwelijks meedoen. Wie overigens denkt dat de besloten pagina s boordevol sappige roddels staan, heeft het mis. De studenten gebruiken de bovengenoemde pagina s hoofdzakelijk als informatiebron. Maar niet getreurd! Aan de UvT-student die op zoek is naar communicatie met een knipoog is ook gedacht. Zo bestaat er de Facebook-groep Gespot: UB UVT. Op deze Facebook pagina kunnen fanatieke bezoekers van de Tilburgse Universiteitsbibliotheek anoniem flirten met hun geheime liefdes. Denk hierbij aan vragen als: Wie is dat meisje met die zwarte bril en het grijze vestje? Ze zit zo druk te studeren, ik denk dat ze wel toe is aan een pauze! Die ik dan wel samen met haar door wil brengen. Ze zit bij de Lockers NE1 of Gelukkig heeft de dame op haar plek even verlaten, kan ik m n hoofd nog even leegmaken voor m n tentamen. Hoe zou ze heten? Social Media. Aan het einde van mijn speurtocht in de wereld van studie en Facebook kan ik concluderen dat door het gebruik van Facebook de Tilburgse student anno 2013 socialer geworden is met zijn/haar medestudenten. Informatie die studenten voorheen voor zichzelf hielden, wordt nu met het grootste gemak gedeeld en men is niet te beroerd om een medestudent te helpen. Maar eigenlijk is deze nieuwe, socialere student geen grote verassing aangezien Facebook valt onder de noemer Social media. 10 D Dante Magazine november 2013

11 SOCIALE KIJK Jong adolescenten en sociale netwerksites: Een sociale kijk door marjolijn antheunis Marjolijn Antheunis is universitair docent social aspects of new media bij het departement Communicatie en Informatiewetenschappen en verbonden aan het Tilburg center voor Cognition and Communication (TiCC). Sociale netwerksites zoals Facebook zijn niet meer weg te denken uit het dagelijks leven. Voornamelijk jongeren besteden veel tijd op dergelijke sites. Bijna 90% van de jongeren is lid van een of meerdere sociale netwerk site(s) en zitten daar gemiddeld 7.2 uur per week op. Door de stijging van mobiel internet neemt het aantal uren alleen nog maar toe. Vooral voor jong adolescenten, jongeren van 11 tot 14 jaar, kunnen deze sites een belangrijke rol spelen in hun leven. In deze periode gaan ze van de basisschool naar de middelbare school en worden veel nieuwe vriendschappen gevormd. Daarnaast neemt de invloed van de ouders in deze periode af en wordt de rol van vrienden juist belangrijker. Ze gaan in toenemende mate bij vrienden te rade in plaats van bij de ouders. De enorme populariteit van de sites zorgt voor onrust in de maatschappij. Veel ouders denken dat het niet goed kan zijn voor het sociaal leven van hun kinderen. Maar ook vanuit de wetenschap klinken kritische geluiden: kinderen zouden vervreemd kunnen raken van hun vrienden omdat ze alleen nog maar oppervlakkig contact hebben via digitale platformen zoals Facebook, aldus onderzoekster Sherry Turkle. Zij zegt dat online zijn met je vrienden op Facebook een manier is van connecting in plaats van communicating en ze verwacht dat dit zorgt voor de creatie van een illusie van vriendschappen. Dante Magazine november

12 SOCIALE KIJK Weinig longitudinaal onderzoek. Er is al veel onderzoek gedaan naar sociale netwerksites, maar nog maar weinig longitudinaal onderzoek. Met deze methode van onderzoek zijn we in staat om te kijken naar de causaliteit. Veroorzaakt het gebruik van deze sites bijvoorbeeld een betere kwaliteit van vriendschappen of is het zo dat jongeren met hogere kwaliteit vriendschappen juist meer gebruik maken van die sites? Na alle geluiden uit de samenleving en de wetenschap, wilden we nu eens weten hoe het echt zit met de effecten van het gebruik van sociale netwerksites op het sociaal leven van jongeren. Hiervoor hebben we 1680 leerlingen uit de brug- en tweede klas van 14 verschillende scholen in Nederland, van Geleen tot Leeuwarden, een jaar lang gevolgd. In die periode hebben we drie metingen gedaan. In de klas moesten de jongeren drie keer een uitgebreide vragenlijst invullen. Na afloop van die drie metingen werd de data ingevoerd en aan elkaar gekoppeld door middel van een unieke id. Door sites juist makkelijker om een gesprek te beginnen en anderen te steunen Juist positieve effecten. Uit de resultaten is ten eerste gebleken dat er een positief effect is van het gebruik van sociale netwerksites op de kwaliteit van vriendschappen. Jongeren die meer tijd op de site besteden en zich daar meer verbonden mee voelen, vinden de kwaliteit van hun vriendschappen hoger. Ten tweede vonden we een positief effect van het gebruik van sociale netwerksites op sociaal kapitaal, dit zijn de opbrengsten van vrienden en bekenden (bijvoorbeeld het krijgen van steun van een vriendin). Naarmate jongeren actiever zijn met sociale netwerksites, neemt dit sociale kapitaal toe. Tot slot is uit ons onderzoek gebleken dat het gebruik van sociale netwerk sites ook goed is voor de sociale competentie van jongeren. Zo vinden jongeren die actiever zijn op een sociale netwerksite het makkelijker om een gesprek te beginnen, het makkelijker om over zichzelf te praten en kunnen ze de ander beter steunen. Uit deze studie is dus gebleken dat SNS geen negatieve impact hebben op het sociale leven van jongeren. Integendeel, de uitkomsten van deze studie laten zien dat het gebruik van Hyves of Facebook van jongeren op het sociale leven positief is. Socialbesitas. Tieners en twintigers sturen gemiddeld via Whatsapp 68 berichten per dag en ontvangen er 154. Er is een toenemende druk om iedereen te volgen en niets te missen. Mayke Calis en Herm Kisjes, Socialbesitas, Sociale media van vertier tot verslaving, Identiteit oefenen. Ongeveer driekwart van alle tieners (10-17 jaar) beschikt over een smartphone. De bekendste sociale media zijn Facebook en Youtube, maar favoriet is Whatsapp. De meeste mensen hebben baat bij social media, aldus Patti Valkenburg, hoogleraar Jeugd en Media aan de UVA, omdat ze gemakkelijker vrienden maken en hun identiteit oefenen. Bron: NRC, 1 oktober Impressionistische blogs. Blog entries are often hastily written personal musings, sculptured around a link or event. In most cases, bloggers simply do not have the time, skills, or financial means for proper research. There are collective research blogs working on specific topics, but these are rare. What ordinary blogs create is a dense cloud of impressions around a topic. Blogs will tell you if your audience is still awake and receptive. Blogs test. In that sense we could also say that blogs are the outsourced, privatized test beds, or rather unit tests of the big media. Geert Lovink, Blogging, the nihilist impulse. Eurozine.com Wereldberoemd op YouTube. In January 2006, DeAndre Cortez Way, age 15 (soon to become known as Soulja Boy), opened a YouTube account and started posting song and dance videos he made in his father s home in Batesville, Mississippi. A little over a year later (March 2007), his song, Crank Dat was on mainstream radio, and in another month, Michael Crooms, also known as Mr. Collipark of Collipark Music (an imprint of Interscope), met with Soulja Boy and gave him a recording contract. From its humble beginnings in Batesville, Mississippi, this song was catapulted, largely via YouTube and MySpace to massive commercial success. Betsy Rymes, Recontextualizing YouTube: From Macro Micro to Mass-Mediated Communicative Repertoires. In: Antropology and Education, D Dante Magazine november 2013

13 Column Eenzelfde realiteit, of toch verschillende werelden? door veerle draulans Universitair docent aan het Department of Culture Studies De Rijnstreek is gehuld in nevel en mist. Een van de familiesagen wil dat ik als driejarige aan de voet van de Lorelei iedereen aanmaande tot stilte: ik hoorde de jonge vrouw boven op de rots zingen. Een verre voorbode van mijn gendergevoeligheid?! De regio is tegelijk prachtig en confronterend met haar zichtbare sporen van verval en vergane glorie. Ongetwijfeld ooit schitterende hotels, rijkelijk opgesmukt met engelen of centauren die de wacht houden bij de verroeste hekkens, staan leeg, vlak bij de spoorweg. Ik zie het zo voor me: de toplaag van de samenleving laat zich per trein de grote innovatie en ontsluiting van het land letterlijk voorrijden. God zorgt in tijden van nood en van voorspoed voor mensen, weet de gevel. En toch zijn er dingen die bleven. De lindeboom bij het hotel-in-verval bleef overeind, gaat mee in de cycli van de seizoenen en bezwangert elke zomer opnieuw de lucht met haar verslavende geur. Toen, nu. Hoe diep staan geuren gegrift in ons geheugen? Aan de oevers van de Rijn, onder een lindeboom, lees ik Erwin Mortiers Gestameld liedboek. Moedergetijden. De woorden over de dementie van zijn moeder sprankelen in hun afgewogenheid. Schitterende taal, over onmacht, liefde, vergankelijkheid en willen vasthouden. En dan, de namiddagen dat we aan tafel zitten en ons best doen ons geduld niet te verliezen terwijl ze voor de zoveelste keer vastloopt in een zin. Ik kan de zinnen haast over haar lippen zien struikelen. Verbale bouwval, grammaticale ruïnes liggen rond haar handen verspreid over het tafelkleed. (p. 20) Ik kijk haar aan, ze kijkt terug, met een hulpeloosheid die door merg en been gaat (p. 53). Wat beleeft iemand, die dementerend is? Hoe zou dement zijn voelen? Verschillende partners, waaronder de Universiteit van Tilburg, ontwikkelden een dementie-simulator, een interactieve ruimte in een mobiele bouwkeet, waarin dagelijkse, levensechte situaties in een huiskamer door computergestuurde projectie worden nagebootst. Doel van het simulator project is mantelzorgers van dementerenden dankzij verhoogd inlevingsvermogen beter te begeleiden. Mensen die zorg dragen voor een dementerende naaste, kunnen er dankzij de mogelijkheden van een virtuele wereld, even beleven hoe het (mogelijk) voelt om als dementerende oudere thuis te komen van het boodschappen doen. Je hoort ook een stem, zodat de gedachten en gevoelens van een dementerende oudere, heel expliciet worden. Je stapt als bezoeker de ruimte binnen, staat binnen in huis, de bel gaat Je doet de voordeur open, - of wat je dacht de voordeur te zijn -, maar je staat in de garage. Of je wilt je boodschappen opbergen, maar opent voortdurend verkeerde kastjes. Door de interactieve beeldmanipulatie ervaart de bezoeker controleverlies, onzekerheid, onmacht of verwarring. De dementie-similator en Mortiers Gestameld Liedboek kijken naar eenzelfde realiteit, vanuit een verschillend perspectief. In beide gevallen is het resultaat onmacht. De similator brengt door de mogelijkheden van een virtuele wereld de hulpverlener of mantelzorger in de buurt van wat dementie in iemand aanricht. Erwin Mortier laat binnenkijken in de beleving van de heel naaste omgeving. Kon ik maar één keer in dat hoofd van haar kijken. Kon ik maar nagaan of daar nog iemand is. (p. 143). Gelukkig draagt de schoonheid van taal ook mededogen en warmte. Dante Magazine november

14 children in pakistan Child-computer Interaction in the wild door by suleman shahid A case of designing culturally-appropriate technologies in a multidisciplinary manner Most of the social behaviours and norms taught by apps of interactive technologies are based on western cultures. Suleman Shahid and his research team tried a number of standard autism apps for children in Pakistan and found these apps were not productive. The results of his design of multicultural technology are very promising. Children appreciated the new multicultural app and enjoyed using it every day to perform different activities In the last decade, there has been an increased interest in designing interactive technologies that have the intrinsic ability to build an interpersonal relationship with humans (for instance IKEA s chatbot Ask Anna), that can be used as a means to convey our feelings (Facebook), or have the capacity to improve the socioemotional skills of specific user groups (technology for people with Autism Spectrum Disorder for example). Interactive technologies with a socio-emotional component have many societal consequences. Acceptance of such technologies is not always straightforward mainly because the norms of socio-emotional behaviour differ from culture to culture. It is therefore likely that different forms of these technologies may generate different responses across cultures. In my research, I primarily investigate the socio-emotional response of children during child-child and childcomputer interaction. Among many other factors such as socio-economic condition, family values, age, physical and mental capabilities, affecting children s exposure and usage of computing systems, I particularly focus on cultural values for designing better child-computer interaction. Apps not productive. One recent project, in which we witnessed the failure of modern technology due to its inapposite design and felt the need of designing a more culturally appropriate application by taking a multidisciplinary approach, involved an autism intervention program for Pakistani children. The aim of the project was to design a new intervention application for Pakistani children with Autism Spectrum Disorder (ASD). We initiated this project in collaboration with a local NGO and two schools specialized in teaching autistic children. During the project initiation phase, teachers reported that they had tried a number of standard autism intervention applications (apps) but that the children found these apps neither enjoyable nor productive. During the first longitudinal user research phase, we also evaluated existing autism apps (previously used by teachers) in a more scientific way. The results of this user research phase were quite remarkable. We learnt that most of the existing intervention apps were not tailored for the Pakistani context. Most of the social behaviours and norms, taught by the app, were based on western cultures. Different emotional expressions, used for training children the six basic emotions, were either too abstract or inexplicable (as they used faces of Caucasian adults). Children were not able to relate to with any of the presented scenarios. Beneficial. In the next phase, we worked with teachers, parents, an educational psychologist, a designer and a computer scientist for understanding requirements and designing new concepts of an educational 14 D Dante Magazine november 2013

15 children in pakistan Suleman Shahid is assistant professor in human-computer interaction at the department of Communication and Information Sciences, Tilburg University. application for children with ASD. After a few cycles of feedback from all stakeholders and subsequent revisions, we developed an educational mobile application specially tailored for the Pakistani context. The emotiontraining module of the app was based on emotional expressions collected from local actors and the social behavior-learning module represented local everyday situations e.g. saying Salam (hello) by shaking hand with a guest. Similarly, the storytelling module for teaching everyday activities also represented local customs and norms e.g. specific behavior while eating such as starting with a prayer and eating with the right hand only. Finally, we tested this application with autistic children during evaluation sessions over a period of one month. The initial results are quite satisfactory. Children appreciated the application and enjoyed using it every day to perform different activities. Parents noticed a positive change in the children s attitude when they exhibited different social behaviours. For example, the children took the initiative in welcoming guests at home. Teachers were also very pleased with the new concept and requested us to design more stories for teaching other everyday activities. In conclusion, our culture-centered approach made it possible to design a multi-faceted user-friendly concept, which was not only fun to use but also beneficial for all stakeholders. In addition to our focus on cultural variations, our multidisciplinary intervention played an important role in the success of this project. It is important to realise that unlike designing traditional computing systems, designing interactive technologies with a socioemotional component is inherently a multidisciplinary activity and our project confirms this view. The design process not only demands the technical knowledge of building computational systems but also the anthropological skills of understanding human behaviour. It is actually the marriage of these two distinct but equally important disciplines that ultimately produces a viable product in the end. Furthermore, other than facilitating the design process, this marriage or cross-pollination offers a test bed for interdisciplinary research where existing methodologies are evaluated rigorously in unusual situations and new knowledge is generated for solving more complex problems. Dante Magazine november

16 PROEFSCHRIFTEN EXPLORING INFANT ENGAGEMENT, LANGUAGE SOCIALIZATION & VOCABULARY DEVELOPMENT: A Study of Rural and Urban Communities in Mozambique J. Douglas Mastin Plicht om armen te helpen gebonden aan restricties Mensen hebben een morele plicht die zeer veeleisend kan zijn, om armen te helpen, stelt filosofe Mandy Bosma in haar proefschrift. Het uitgangspunt voor haar betoog is de morele theorie van Immanuel Kant. Bosma geeft allereerst een uitgebreide analyse van de plicht om de armen te helpen als zodanig, aangezien de verschillen tussen de diverse plichten voor die hulp in de discussies over wereldarmoede vaak onderbelicht blijven. Zij richt zich specifiek op een natuurlijke, positieve plicht om te helpen, begrepen vanuit een Kantiaans kader. Op het eerste gezicht lijkt deze plicht misschien wel te vergaande eisen te kunnen stellen aan de actor. Die hoge eisen die de plicht potentieel kan stellen, roept volgens Bosma dan ook de vraag op of deze wel moreel te rechtvaardigen zijn. Ze stelt vast welke restricties voor de eisen van deze plicht kunnen gelden en geeft hiermee de parameters aan waarbinnen de plicht haar eisen moet stellen. Hierbij maakt ze een onderscheid tussen de restricties die op de persoon zelf betrekking hebben (bijvoorbeeld: totale zelfopoffering kan geen morele plicht zijn), de restricties die op anderen betrekking hebben (bijvoorbeeld: de aard van vriendschap vereist het verlenen van een zekere mate van prioriteit aan vrienden), en de restricties die voortvloeien uit bepaalde empirische omstandigheden (bijvoorbeeld: wanneer anderen hun plicht om de armen te helpen niet naleven, nemen de eisen van de plicht om te helpen voor de actor in secundaire zin toe). Mandy Bosma promoveerde op 3 september, titel proefschrift: The Duty to Assist the Poor and the Extent of Its Demands: A Kantian Approach. Promotoren: prof. dr. J.J. Graafland en adj. prof. dr. H.H.H. van Erp. Taalontwikkeling van kinderen platteland Mozambique anders dan in de stad Voor zijn promotieonderzoek maakten Doug Mastin en zijn begeleider Paul Vogt in Mozambique video-opnames van de manier waarop kinderen tussen 1 en 2 jaar handelen in hun huiselijke leefomgeving. Daarbij legden ze met behulp van de moeders een schatting van hun woordenschat vast. Met deze data onderzocht Mastin hoe de hoeveelheid tijd waarin kinderen op verscheidene manieren met hun omgeving interacteren correleert met de omvang van hun woordenschat. Mastin toont aan dat de verschillende interactievormen van jonge kinderen in de steden en op het platteland van Mozambique goed aansluiten bij de verschillende leeromgevingen die door de levensstijl in deze gebieden worden bepaald. Er is daar relatief veel aandacht voor sociale interacties zonder voorwerpen en dit bevordert de woordenschat meer dan interacties waarbij gezamenlijk aandacht aan voorwerpen worden gegeven (zogenoemde joint attention). Dit was met name het geval op het platteland, waar gezamenlijke aandacht voor objecten een negatieve correlatie met de woordenschat liet zien, terwijl in de stedelijke gebieden dit wel een positieve relatie heeft. Dit is interessant, want in westerse studies wordt gezamenlijke aandacht vaak als essentieel beschouwd voor taalontwikkeling. Door analyse van de sociale netwerken van kinderen kon Mastin aantonen hoe ideeën over verzorging binnen de gemeenschap zich manifesteren in verschillende vormen van sociale interacties met uiteenlopende communicatiepartners. Op deze manier werd duidelijk dat interacties buiten de moeder-kindrelatie significant van invloed is op de ontwikkeling van de woordenschat. Dit is nog niet eerder in vergelijkbaar onderzoek aangetoond. Doug Mastin promoveerde op 11 oktober. Titel proefschrift: Exploring Infant Engagement, Language Socialization & Vocabulary Development: A study of rural and urban communities in Mozambique. Promotoren: prof. dr. Alfons Maes, co-promotor: dr. Paul Vogt. 16 D Dante Magazine november 2013

17 PROEFSCHRIFTEN Need I say more? On overspecification in definite reference Ruud Koolen Mensen voegen meer informatie toe aan beschrijvingen dan noodzakelijk In hun dagelijks taalgebruik produceren mensen vaak uitingen als: Kan je me misschien de groene mok aangeven? Om de communicatie in zo n situatie soepel te laten verlopen, is het van belang dat de spreker het opvallendste kenmerk van de mok noemt. In zijn proefschrift bestudeerde Ruud Koolen hoe mensen dit soort referentiële expressies (zoals de groene mok ) produceren en interpreteren. Waarom is dat interessant? Dat heeft te maken met computermodellen die gebouwd worden om op een automatische manier taal te produceren. Deze modellen (ofwel algoritmen) kunnen bijvoorbeeld worden gebruikt om met een computer medische informatie of sportverslagen te genereren. Centraal in Koolens onderzoek staat de vraag wat nou de verschillen zijn tussen de referentiële expressies die door mensen worden geproduceerd en de expressies die door computers gegenereerd worden. Een belangrijk verschil is gerelateerd aan hoeveelheid informatie die mensen doorgaans toevoegen aan hun expressies. Het is namelijk bekend dat mensen vaak overspecificeren, wat betekent dat ze vaak meer informatie toevoegen aan een beschrijving dan noodzakelijk is voor unieke identificatie van het object waarover wordt gepraat. Koolen bekeek welke factoren invloed hebben op de hoeveelheid informatie die mensen toevoegen aan hun beschrijvingen van objecten. Hij vroeg sprekers om beschrijvingen te produceren van objecten en mensen die ze op afbeeldingen te zien kregen. De resultaten laten zien dat diverse factoren invloed hebben op de mate van overspecificatie, zoals het domein waarover gesproken wordt (bijvoorbeeld meubilair of mensen), het aantal objecten waarover gesproken wordt, en de hoeveelheid variatie en ruis die aanwezig is in een afbeelding. Deze bevindingen vertaalde hij naar implicaties voor computermodellen, zodat die beter in staat zijn om menselijke taal na te bootsen. Longkankerpatiënten slagen erin hun leven opnieuw zin te geven De meeste mensen met longkanker (een van de meest dodelijke vormen van kanker) slagen erin hun leven toch weer zin te geven hun ziekte te accepteren na de diagnose. Dat blijkt het uit onderzoek van Sjaak Körver. Zij zijn in het algemeen zeer realistisch en nuchter over hun situatie. Dat heeft gevolgen voor de begeleiding van de patiënten die gericht en spaarzaam moet zijn, stelt Körver. Voor zijn onderzoek benaderde praktisch-theoloog en pastoraal-supervisor Körver via longartsen van twaalf ziekenhuizen in het zuiden van het land poliklinische longkankerpatiënten. Van deze patiënten vulden 237 een vragenlijst in: het betreft hier een groep ouderen (gemiddeld 66 jaar), voor bijna 90% van oorsprong katholiek. Körver noemt de uitkomst verrassend positief. Doel van het onderzoek was na te gaan of geloof een rol speelt in de verwerking van longkanker en van invloed is op het existentiële welbevinden Al snel bleek dat de spirituele/religieuze verwerkingsstrategieën heel gedifferentieerd zijn: de patiënten gebruiken allerlei middelen, zowel traditionele (zoals bedevaart, kaarsen aansteken), als nieuwe (meditatie, paranormale verschijnselen, magie). Belangrijk bij dit existentieel welbevinden zijn positieve elementen als het hebben van een partner, een goede opleiding, en een lage mate van angst en depressie. Sjaak Körver promoveerde op 4 oktober. Titel proefschrift: Spirituele Coping bij longkankerpatiënten. Promotor: prof. dr. M.H.F. van Uden, co-promotor dr. J.Z.T. Pieper. Ruud Koolen promoveerde op 20 september. Titel proefschrift: Need I say more? On overspecification in definite reference. Promotoren: prof. E.J. Krahmer, prof. M.G.J. Swerts. Dante Magazine november

18 DEPRESSIE BIJ JONGEREN Gedragskenmerken voorspellen mogelijke depressie bij jongeren door martijn balsters Adolescenten kunnen verbale en non-verbale gedragskenmerken vertonen die gezonde individuen onderscheiden van personen met toekomstige geestelijke gezondheidsproblemen, zoals depressie. Dat ontdekte Martijn Balsters (dept. Communication and Information Sciences) in zijn promotieonderzoek, dat hij uitvoerde met behulp van metingen van spraak en lichaamstaal. 18 D Dante Magazine november 2013

19 DEPRESSIE BIJ JONGEREN Van alle stemmingsstoornissen vormt depressie wereldwijd het grootste geestelijke gezondheidsprobleem. Naar schatting heeft één op de tien mensen minstens één depressieve periode in zijn of haar leven gekend. Een aanhoudende negatieve stemming, gebrek aan zelfvertrouwen, vermoeidheid, slechte cognitieve vaardigheden en een verminderde of afwezige interesse in dagelijkse activiteiten vormen de belangrijkste symptomen volgens de DSM, het standaard handboek voor diagnose en statistiek van psychische aandoeningen. De huidige manier van diagnosticeren in de geestelijke gezondheidszorg is dan ook voornamelijk gebaseerd op deze criteria. Hierbij kunnen echter wat vraagtekens geplaatst worden. Door de tamelijk arbitraire set van gehanteerde symptomen kan het zijn dat twee onafhankelijke individuen, welke geen overlap van eerder genoemde gedragskenmerken hebben, toch beiden het stempel depressief kunnen ontvangen. Verder wordt de informatie waarop de diagnose gebaseerd is voornamelijk verkregen uit zelfrapportages door middel van interviews en vragenlijsten. Hierbij wordt aangenomen dat de respondent altijd eerlijk is, en prima in staat om zijn gevoelens correct te verwoorden. Zelfverwijzing. Deze manier van data verzamelen heeft echter zijn beperkingen; alles wat niet gevangen kan worden door middel van een vraag met bijbehorend antwoord maakt geen deel uit van het klinische beslissingsproces. Hierdoor is het dus goed mogelijk dat andere belangrijke signalen over het hoofd worden gezien. Zo is uit eerder onderzoek gebleken dat er verbale en non-verbale gedragskenmerken zijn welke depressieve van niet-depressieve personen onderscheiden, maar nog niet de officiele status van symptoom hebben. Onderzoekers hebben eerder al in verschillende studies een associatie tussen taalgebruik en depressie aangetoond. In vergelijking met gezonde personen gebruiken depressieve mensen gemiddeld vaker zelfverwijzingen zoals het woord ik. Zij praten meer over negatieve emoties en de dood, en verwijzen minder naar anderen (woorden als we en wij ). Verder toonde spraakanalyse aan dat depressieve patienten meer tijd nodig hebben om zichzelf uit te drukken, een monotonere spreekstijl hebben, en langere pauzes binnen en tussen zinnen hanteren. Als laatste vertonen depressieve personen gemiddeld een verminderde non-verbale expressiviteit. Hiernaast zoeken mensen minder oogcontact met de gesprekspartner, lachen weinig, huilen vaker, friemelen vaker, en maken minder gebaren. Voorspellende waarde. De vraag blijft echter of deze verbale en non-verbale gedragskenmerken van depressie, naast hun symptomatische waarde, ook een voorspellende kracht hebben. Om dit te onderzoeken had ik in mijn project de beschikking over video-opnamen van een stresstaak waarin adolescenten (vijftien tot zeventien jaar oud) de opdracht kregen om in zes minuten tijd iets over zichzelf te vertellen. Deze dataset vormt een onderdeel van het TRAILS (Tracking Adolescents Individual Lives Survey)-project van de Rijksuniversiteit Groningen, een multidisciplinair langlopend onderzoek waarin de psychische, sociale en lichamelijke ontwikkeling van 2900 kinderen naar jonge volwassenen sinds 2001 gevolgd wordt. De keuze om specifiek adolescenten te analyseren was bewust. Tot dusver is het onderzoek naar depressie voornamelijk onder volwassenen uitgevoerd. Er is dan ook relatief weinig bekend over de stoornis onder jongeren. Weinig bekend over de ontwikkeling depressie onder jongeren Een opmerkelijk gegeven, gezien het feit dat de adolescente levensfase zich juist kenmerkt door hoge depressiecijfers en bekend staat als de periode bij uitstek waarin zich de eerste depressieve episoden ontwikkelen. Om meer te weten te komen over deze belangrijke periode analyseerde ik in twee verschillende exploratieve studies de beeldopnamen aan de hand van de eerder genoemde linguïstische, akoestische en non-verbale gedragskenmerken om te kijken of deze, naast hun symptomatische waarde, ook een mogelijk voorspellend karakter hebben. Ontwikkeling depressie. In de eerste studie vergeleek ik twee groepen op basis van hoge versus lage risico s met betrekking tot het ontwikkelen van toekomstige geestelijke gezondheidsproblemen. Criteria voor deze groepen vormden temperamentscores, familiegeschiedenis van depressie, en echtscheiding van de ouders. In de tweede studie legde ik me specifiek toe op depressie. Aan de hand van beschikbare psychopathologische gegevens na de video opnamen vergeleek ik de twee groepen om zodoende de mogelijk voorspellende waarde van de gedragscues te meten. De ene groep werd depressief twee jaar na de opnamen en de andere niet. In beide studies hanteerde ik dezelfde meetmethoden. Om het taalgebruik te analyseren werden alle opnamen geannoteerd en vervolgens met de Linguistic Inquiry and Word Count (LIWC) software verwerkt. Dit programma berekent in welke mate mensen bepaalde woordcategorieën gebruiken in gesproken en geschreven tekst. Er wordt hierbij onder meer onderscheid gemaakt tussen woorden gerelateerd aan positieve en negatieve Dante Magazine november

20 DEPRESSIE BIJ JONGEREN Jongens in hoge risicogroep spreken met een hogere stem dan degenen in lage risicogroep emoties, functiewoorden (zoals zelfreferenties), en verschillende inhoudelijke categorieën zoals religie, dood, werk en familie. Door alle geïsoleerde spraakfragmenten met het programma PRAAT te analyseren was ik in staat om bepaalde akoestische eigenschappen (zoals gemiddelde, minimale en maximale spreekfrequentie) te verkrijgen. Als laatste analyseerde ik aan de hand van het coderingssysteem ECSI de lichaamstaal van de adolescenten. Dit systeem is speciaal ontwikkeld om non-verbaal gedrag tijdens klinische interviews te meten, wordt handmatig ingevoerd en is verdeeld over acht categorieën zoals vlucht-, ontspannings-, en affiliatief gedrag. Minder expressie, meer kans op depressie. Uit de eerste studie bleek dat adolescenten uit de hoge risicogroep minder woorden gebruikten, monotoner spraken en het meer hadden over familie en thuisgerelateerde zaken dan de lage risicogroep. Dit kan te maken hebben met introversie en hechtingsproblematiek. Jongens in de hoge risicogroep spraken met een hogere stem dan degenen in de lage risicogroep; een verschil dat bij meisjes afwezig was. Meisjes in de hoge risicogroep gebruikten minder woorden en vertoonden meer vluchtgedrag (denk hierbij aan contactmijdende uitingen, zoals het niet aankijken van de gesprekspartner); een patroon dat bij jongens precies omgekeerd was. Dit laatste kan duiden op geslachtsspecifieke omgangsstrategieën. De tweede studie liet zien dat de adolescenten uit de groep die later depressief werd, meer woorden gebruikten die gerelateerd zijn aan affectie en positieve emoties dan degenen die niet-depressief werden. Verder waren zij beweeglijker en vertoonden minder nonverbaal gedrag gerelateerd aan ontspanning en affiliatie, tekenen die op een grotere stressgevoeligheid kunnen wijzen. Meisjes die later depressief werden gebruikten meer zelfreferenties dan degenen die gezond bleven. Dit laatste is deels in lijn met eerder onderzoek, maar blijkt dus niet voor jongens te gelden. Op akoestisch gebied werden geen effecten gevonden. De multidisciplinaire metingen leverden zo nieuwe resultaten op over vroege detectie en voorspelling van geestelijke gezondheidsproblemen, in het bijzonder depressie, bij adolescenten. Hoewel enige voorzichtigheid is geboden bij het trekken van definitieve conclusies, kunnen deze bevindingen hulpverleners in de praktijk mogelijk van waardevolle nieuwe informatie voorzien, om uiteindelijk te komen tot betere methoden van voorspelling, diagnostiek en behandeling van geestelijke gezondheidsproblemen. 20 D Dante Magazine november 2013

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

Effectieve Communicatie

Effectieve Communicatie Effectieve Communicatie Coachen een veelzijdig vak Groningen, 30 september 2011 MARTIJN DOELEN Basiselementen communicatie en vaardigheden Communicatie filosofie Johan Cruyff Institute for Sport Studies

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

ALTERNATIEVE MANIEREN CLUB BIJEENKOMSTEN

ALTERNATIEVE MANIEREN CLUB BIJEENKOMSTEN PETS D1570 Groei door Inspiratie ALTERNATIEVE MANIEREN CLUB BIJEENKOMSTEN Frank van der Meijden Public Image Coordinator zone 13A&C, 18B OPLOSSING? Alternatieve vormen Club bijeenkomsten: Oplossing voor

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis.

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis. Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met een Psychotische Stoornis. The Effect of Assertive Community Treatment (ACT) on

Nadere informatie

Rethinking leadership and middle management

Rethinking leadership and middle management Rethinking leadership and middle management 17 October 2013 Prof. dr. Jesse Segers The Future Leadership Initiative @Segersjesse challenging thoughts about leadership. Ego-dominant ( macht ) Rationeel

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Measuring quality of life in children with JIA Masterthese Klinische Psychologie Onderzoeksverslag Marlot Schuurman 1642138 mei 2011 Afdeling Psychologie

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Innovatie. prof.dr.ir. Han Gerrits. Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory INNOVATION FACTORY

Innovatie. prof.dr.ir. Han Gerrits. Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory INNOVATION FACTORY Innovatie prof.dr.ir. Han Gerrits Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory Inhoud Wat is innovatie? Waarom is innovatie zo moeilijk? Innovatie in Banking Hoe kan een organisatie innovatiever worden?

Nadere informatie

Invloed van digitaal op ons business model

Invloed van digitaal op ons business model Invloed van digitaal op ons business model Waarom Social media? Wat vinden onze doelgroepen? Wat kun je zelf/wat mag je zelf Wat en hoe kun je online vinden en wat doe je ermee? NVFG Ronald Pastor 22 januari

Nadere informatie

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Influence of Mindfulness Training on Parental Stress, Emotional Self-Efficacy

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education *3745107457* Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2015 Approx. 15 minutes

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *7261263430* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2011 No Additional

Nadere informatie

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan.

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Interactive Grammar Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Doelgroep Interactive Grammar Het programma is bedoeld voor leerlingen in de brugklas van

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

Welkom! Michael Sourbron.

Welkom! Michael Sourbron. Make IT personal Welkom! Michael Sourbron Michael.Sourbron@callexcell.be François Gysbertsen François.Gysbertsen@callexcell.be GertJan Coolen GertJan.Coolen@frontline.nl Agenda Introductie Engage uw klant

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken 1 Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken Smoking Cessation in Cardiac Patients Esther Kers-Cappon Begeleiding door:

Nadere informatie

User Centred Development. UCD Werkcollege blok 1 week 4

User Centred Development. UCD Werkcollege blok 1 week 4 User Centred Development UCD Werkcollege blok 1 week 4 Agenda Introductie Huisregels Blok beschrijving Observatie opdracht & huiswerk Introductie Aranea Felëus Industrieel Ontwerpen Strategic Product Design

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *2942209982* UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2012 15 minutes

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015 LDA Topic Modeling Informa5ekunde als hulpwetenschap 9 maart 2015 LDA Voor de pauze: Wat is LDA? Wat kan je er mee? Hoe werkt het (Gibbs sampling)? Na de pauze Achterliggende concepten à Dirichlet distribu5e

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner The association between momentary affect and sexual desire: The moderating role of partner

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

wat is het? Dit doe ik door een combinatie van sprekende foto s met een bijpassende tekst, die de situatie op een authentieke manier omschrijven.

wat is het? Dit doe ik door een combinatie van sprekende foto s met een bijpassende tekst, die de situatie op een authentieke manier omschrijven. Met visual storytelling voeg ik een andere dimensie toe aan verhalen vertellen én fotografie. Ik geef een (levens)event niet alleen een gezicht, maar ook een stem en breng hiermee het ware en pure gevoel

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als. Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties

Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als. Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties Test-taker Attitudes of Job Applicants: Test Anxiety and Belief in Tests as Antecedents of

Nadere informatie

KUNST ONDERZOEK EDUCATIE VISIE VERNIEUWING OMGEVING PUBLIEK WERK BEELD TEKST FASCINATIE

KUNST ONDERZOEK EDUCATIE VISIE VERNIEUWING OMGEVING PUBLIEK WERK BEELD TEKST FASCINATIE ARTISTIEK ONDERZOEK MASTER KUNSTEDUCATIE Willem de Kooning Academie Piet Zwart Instituut te Rotterdam april 2012 Marieke van der Hoek-Vijfvinkel begeleiding: Annette Krauss - MaikoTanaka ? KUNST ONDERZOEK

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressive Complaints in Adolescents: Risk Factors at School and the Influence of

Nadere informatie

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is.

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is. - Instructie Deze toets heeft als doel uw taalniveau te bepalen. Om een realistisch beeld te krijgen van uw niveau,vragen we u niet langer dan één uur te besteden aan de toets. De toets bestaat uit twee

Nadere informatie

Vragenlijsten kwaliteit van leven

Vragenlijsten kwaliteit van leven Click for the English version Vragenlijsten kwaliteit van leven TNO heeft een aantal vragenlijsten ontwikkeld om de gezondheidsrelateerde kwaliteit van leven te meten van kinderen, jongeren en jong-volwassenen.

Nadere informatie

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing Tilburg University Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1982 Link to publication Citation for published version

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

HVA CMD 2012/13 Afstudeerproject Onderzoektechnieken deel 1/2"

HVA CMD 2012/13 Afstudeerproject Onderzoektechnieken deel 1/2 HVA CMD 2012/13 Afstudeerproject Onderzoektechnieken deel 1/2" HTTP://NSE.NL/ " Zoek nog 2 afstudeerders die tegen vergoeding op open dag willen staan en voorlichting geven aan aankomende studenten" OPEN

Nadere informatie

Tilburg University. Huishoudelijk gedrag en stookgasverbruik van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Economisch Statistische Berichten

Tilburg University. Huishoudelijk gedrag en stookgasverbruik van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Economisch Statistische Berichten Tilburg University Huishoudelijk gedrag en stookgasverbruik van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Economisch Statistische Berichten Publication date: 1980 Link to publication Citation for published

Nadere informatie

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking Kenmerken van ADHD en de Theory of Mind 1 De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking The Influence of Characteristics of ADHD on Theory

Nadere informatie

Richtlijn gebruik social media. Interne en Externe Communicatie. Voor studenten. Collegejaar 2012-2013

Richtlijn gebruik social media. Interne en Externe Communicatie. Voor studenten. Collegejaar 2012-2013 Richtlijn gebruik social media Interne en Externe Communicatie Voor studenten Collegejaar 2012-2013 Directie Onderwijs & Opleidingen Team Communicatie & Voorlichting Juli 2012 Social Media 1 Inleiding

Nadere informatie

Begrijp je doelgroep en connect Search en Social voor de opbmale klant beleving

Begrijp je doelgroep en connect Search en Social voor de opbmale klant beleving Begrijp je doelgroep en connect Search en Social voor de opbmale klant beleving Speaking Publishing Consulting Training European Search Personality 2015 www.stateofdigital.com - www.basvandenbeld.com -

Nadere informatie

Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter?

Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter? Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter? Emiel Krahmer, Erwin Marsi & Paul van Pelt Site visit, Tilburg, November 8, 2007 Plan 1. Introduction: A short

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

The Elements of User Experience College 1

The Elements of User Experience College 1 The Elements of User Experience College 1 1 Je mag een handgeschreven Spiek Brief van één A4 meenemen naar het tentamen op 17 maart 2011. 2 Human Computer Interaction is... input output 8 Interactieve

Nadere informatie

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Validatie van het EHF meetinstrument tijdens de Jonge Volwassenheid en meer specifiek in relatie tot ADHD Validation of the EHF assessment instrument during Emerging Adulthood, and more specific in relation

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen Running head: ACTIEVE OUDEREN EN BEWEGEN 1 De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de Lichaamsbeweging van Ouderen The Influence of Identification with 'Active Elderly' and Wellbeing

Nadere informatie

From Padua to Groningen

From Padua to Groningen From Padua to Groningen The effects of the CercleS Seminar in Padua in 2009 on writing Nederlands in gang (0-A2) Berna de Boer Benvenuti a tutti! Contents I. State of affairs in September 2009 II. The

Nadere informatie

Inclusive Education: competences for teacher training

Inclusive Education: competences for teacher training 08052014 Inclusive Education: competences for teacher training Evelien Dankert MSc Teacher Training Institute Leiden University of Applied Sciences The Netherlands Our goal in teacher training in relation

Nadere informatie

English is everywhere. hi morning mouse cool help desk hello computers mail school game. Lees de tekst. Omcirkel de Engelse woorden.

English is everywhere. hi morning mouse cool help desk hello computers mail school game. Lees de tekst. Omcirkel de Engelse woorden. one English is everywhere Test Luister naar wat Daniel vertelt. Welke Engelse woorden hoor je? Kruis ze aan. hi morning mouse cool help desk hello computers mail school game Lees de tekst. Omcirkel de

Nadere informatie

Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)?

Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)? Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)? Chris Aalberts Internet en sociale media hebben de wereld ingrijpend veranderd, dat weten we allemaal. Maar deze simpele waarheid zegt maar weinig

Nadere informatie

Tim Akkerman - Head of Mobile

Tim Akkerman - Head of Mobile Tim Akkerman - Head of Mobile Emesa is the largest e-commerce company for searching, comparing and booking travel and leisure packages in the following categories: Holidays - Other accommodations - Hotels

Nadere informatie

Creatief onderzoekend leren

Creatief onderzoekend leren Creatief onderzoekend leren De onderwijskundige: Wouter van Joolingen Universiteit Twente GW/IST Het probleem Te weinig bèta's Te laag niveau? Leidt tot economische rampspoed. Hoe dan? Beta is spelen?

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

ICT in het onderwijs

ICT in het onderwijs ICT in het onderwijs Wilfred Rubens DNA-middag, Interstudie NDO Foto: turtlemom_nancy Bron: Digital Birmingham Technologische ontwikkelingen (o.a. breedband) + inzichten in didactiek = potentie voor onderwijs

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Markt- en marketingonderzoek aan Nederlandse universiteiten Verhallen, T.M.M.; Kasper, J.D.P.

Markt- en marketingonderzoek aan Nederlandse universiteiten Verhallen, T.M.M.; Kasper, J.D.P. Tilburg University Markt- en marketingonderzoek aan Nederlandse universiteiten Verhallen, T.M.M.; Kasper, J.D.P. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1987 Link to publication Citation

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

Nieuwe media. Ander onderwijs?

Nieuwe media. Ander onderwijs? Nieuwe media. Ander onderwijs? Joke Voogt Typ hier de footer 1 Wij streven ernaar dat over vijf tot tien jaar alle leerlingen voor hun toekomstig beroep, voor het deelnemen aan het maatschappelijk leven

Nadere informatie

Iedereen kan Facebook-en, toch? 13.05.2014

Iedereen kan Facebook-en, toch? 13.05.2014 Iedereen kan Facebook-en, toch? 13.05.2014 KICK OFF ANTWERPSE PRESIDIA Hello, my name is Mijn verleden Nu EERST, EEN HEEL KLEIN BEETJE THEORIE Mensen als media-kanaal Mensen als media-kanaal Mensen horen

Nadere informatie