DrieKamerModel De resultaten van het pilotprogramma. Johan Conijn en François Claessens

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DrieKamerModel De resultaten van het pilotprogramma. Johan Conijn en François Claessens"

Transcriptie

1 DrieKamerModel De resultaten van het pilotprogramma Johan Conijn en François Claessens November 2013

2 Inhoudsopgave 1 Inleiding De hoofdlijnen van het DrieKamerModel Inleiding Maatschappelijke kamer Vastgoedkamer Vermogenskamer Een samenhangend geheel Strategisch beleidsplan Tot slot De opzet van het pilotprogramma De Bestuurskamer Inleiding De positie en de inrichting van de Bestuurskamer De totstandkoming van het strategisch plan De inhoud van het strategisch plan De relaties met de andere kamers De Maatschappelijke kamer Inleiding De kasstromen Rollen en verantwoordelijkheden Kaders en kengetallen Inrichting van de organisatie De Vastgoedkamer Inleiding De kasstromen Rollen en verantwoordelijkheden Kaders en kengetallen Inrichting van de organisatie De Vermogenskamer Inleiding De kasstromen Rollen en verantwoordelijkheden Kaders en kengetallen Inrichting van de organisatie De nulmeting voor de sector Inleiding Uitkomsten nulmeting Tot slot Sturen op rendement in het DrieKamerModel Inleiding Rendementsturing vastgoed Rendementsturing eigen vermogen Tot slot Bijlage 1: De deelnemende corporaties Bijlage 2: Begrippenlijst

3 1 Inleiding In deze rapportage wordt verslag gedaan van de bevindingen van het pilotprogamma van het DrieKamerModel. Het pilotpogramma is opgezet door Ortec Finance in samenwerking met Platform31. Aan het programma hebben 23 corporaties deelgenomen. Het volgende hoofdstuk geeft ter introductie de hoofdlijnen van het DrieKamerModel weer dat ten grondslag ligt aan het pilotprogramma. Aansluitend geeft hoofdstuk drie de doelstellingen en de opzet van het pilotprogramma weer. De verschillende onderdelen van het pilotprogramma komen in afzonderlijke hoofdstukken aanbod. Het voorlaatste hoofdstuk geeft de uitkomsten van de nulmeting weer die met een prototype van het DrieKamerModel is uitgevoerd. Tot slot bevat een afzonderlijk hoofdstuk een beschouwing over rendementsturing binnen het DrieKamerModel Behalve dit rapport is er nog een afzonderlijke rapportage van Platform31 die uitgebreider ingaat op de resultaten van de Maatschappelijke kamer. In dit rapport komen slechts de hoofdlijnen van de Maatschappelijke kamer aan bod, en met name die onderdelen die betrekking hebben op de relaties met de andere kamers.. 3

4 2 De hoofdlijnen van het DrieKamerModel 2.1 Inleiding Het DrieKamerModel is een integraal, strategisch sturingsconcept voor een corporatie. Het is een antwoord in de al langlopende discussie over het sturingskader voor corporaties. Het gaat hierbij in de eerste plaats om effectiviteit, efficiëntie en financiële continuïteit. Dit zijn de drie belangrijke basisprincipes die in een integraal sturingskader tot hun recht dienen te komen. In het DrieKamerModel gebeurt dit door elk principe in een afzonderlijke kamer onder te brengen en vervolgens de onderlinge samenhang en interactie tot hun recht te laten komen. Het gaat om de Maatschappelijke kamer, de Vastgoedkamer en de Vermogenskamer. De drie kamers maken onderdeel uit van de corporatie (de toegelaten instelling) en zijn op strategisch niveau onderling met elkaar verbonden. Het DrieKamerModel levert een belangrijke bijdrage aan de transparantie en de legitimiteit van de corporatie. 2.2 Maatschappelijke kamer De verantwoordelijkheid van de Maatschappelijke kamer is een effectieve inzet van beschikbare middelen voor maatschappelijk gewenste activiteiten. Hiervoor staat de Maatschappelijke kamer een jaarlijks budget ter beschikking dat door de Vermogenskamer verschaft wordt. Met dit budget kan de Maatschappelijke kamer middelen inzetten voor de maatschappelijke taken van de corporaties. Deze inzet kan onder meer betrekking hebben op huurkorting, extra beheer en/of onderhoud, bijdragen aan investeringen en leefbaarheid. In de praktijk zullen deze middelen in belangrijke mate toevloeien aan de Vastgoedkamer. Een deel van de middelen kan door de Maatschappelijke kamer ook uitgegeven worden aan niet-vastgoed gerelateerde activiteiten. Door het inzichtelijk maken van de verdeling van het beschikbare budget over de verschillende maatschappelijke activiteiten van de corporatie, en de betrokkenheid van externe belanghouders daarbij, kan de effectiviteit van de inzet van het beschikbare budget beter geborgd worden. 2.3 Vastgoedkamer De verantwoordelijkheid van de Vastgoedkamer is het efficiënt exploiteren van het vastgoed. Omdat het beschikbare vermogen (eigen en vreemd) in principe volledig is belegd in vastgoed, is de waarde van het vastgoed gelijk aan het eigen vermogen (op basis van marktwaarde verhuurd) plus het vreemd vermogen. Binnen de kaders die bij de corporatie van toepassing zijn, streeft de Vastgoedkamer naar een marktconform, direct en indirect rendement. De Vastgoedkamer realiseert het directe rendement (netto kasstroom uit exploitatie) in principe op basis van een marktconform huurniveau (of maximaal huurniveau bij gereguleerde huurwoningen) en marktconforme kosten. In de mate dat de Maatschappelijke kamer vanuit het maatschappelijke budget middelen ter beschikking stelt voor bijvoorbeeld huurkorting of extra beheer, kan daarmee een bijdrage aan het directe rendement worden geleverd. Het indirecte rendement vloeit voort uit de waardeontwikkeling van het vastgoed. Hierbij kan onderscheid worden gemaakt tussen gerealiseerd en ongerealiseerd indirect rendement. De Vastgoedkamer keert het directe rendement en het gerealiseerde indirecte rendement als dividend uit aan de Vermogenskamer. De hoogte van het rendement leent zich goed voor vergelijking met andere corporaties. 2.4 Vermogenskamer De verantwoordelijkheid van de Vermogenskamer is het behoud van de financiële continuïteit. Dit gebeurt in deze kamer primair door te sturen op de gewenste ontwikkeling van de kasstromen en het eigen vermogen. De omvang van het eigen vermogen wordt bepaald op basis van marktwaarde van het vastgoed van de corporatie. Voor de beoordeling van de financiële continuïteit kan ook de bedrijfswaarde worden gebruikt om aansluiting te krijgen met de beoordeling van het CFV. De Vermogenskamer draagt ook zorg voor de gewenste liquiditeitsontwikkeling om borgbaar te blijven volgens de criteria van het WSW. In samenhang hiermee bepaalt de Vermogenskamer ook de mate waarin de corporatie vreemd vermogen aantrekt (leverage). De Vermogenskamer ontvangt dividend van de Vastgoedkamer. Met dit dividend betaalt de Vermogenskamer de rentelasten over het vreemd vermogen. Hetgeen resteert van het dividend kan worden bestemd als maatschappelijk budget voor de Maatschappelijke kamer en de gewenste groei van het eigen vermogen. De groei van het eigen 4

5 vermogen vertaalt zich vervolgens mede in samenhang met de mutatie van het vreemd vermogen in een investeringsbudget dat aan de Vastgoedkamer ter beschikking staat om te investeren. 2.5 Een samenhangend geheel Onderstaand schema geeft globaal de drie kamers in onderlinge samenhang weer. In het vervolg van deze rapportage zal een meer gedetailleerde versie van het DrieKamerModel aan de orde komen. Maatschappelijke kamer Huurkorting Extra beheer/ onderhoud Maatschappelijk budget Dividend Vermogenskamer Investeringsbudget Vastgoedkamer Strategisch beleidsplan De drie kamers zijn niet autonoom. Ze maken deel uit van de corporatie. Het is noodzakelijk dat de drie invalshoeken geïntegreerd worden. Het meerjarig strategisch beleidsplan vormt het integratiekader voor de beleidplannen van de afzonderlijke kamers. De verantwoordelijkheid voor de totstandkoming berust bij de Bestuurskamer. Op strategisch niveau worden de afzonderlijke doelstellingen en randvoorwaarden op elkaar afgestemd zodat een consistent geheel ontstaat. Het gezamenlijke portefeuilleplan, mede gebaseerd de portefeuilledoelstellingen (wensportefeuille), vormt hierbij een belangrijke bouwsteen. In dit portefeuilleplan komt naar voren: in welke mate de bestaande portefeuille middelen nodig heeft vanuit de Maatschappelijke kamer voor de maatschappelijke opgaven; in welke mate nieuwe investeringsmiddelen nodig zijn in de Vastgoedkamer voor het realiseren van het portefeuilleplan; wat het investeringsniveau is dat passend is bij de gewenste vermogensontwikkeling in de Vermogenskamer; of het benodigde budget van de Maatschappelijke kamer in overeenstemming is het beschikbare budget. Als het strategische beleidplan is vastgesteld, is vervolgens elke kamer binnen deze kaders verantwoordelijk voor de tactische en operationele uitwerking. 5

6 2.7 Tot slot De verdere uitwerking en vervolgens toepassing van het DrieKamerModel kan op verschillende manieren, die ook als achtereenvolgende ontwikkelingsfasen kunnen worden gezien: de structurering van de informatie op basis van het DrieKamerModel; de strategische sturing van de corporatie op basis van het DrieKamerModel; de inrichting van de interne organisatie op basis van het DrieKamerModel. Het is aan de corporatie op welke wijze het DrieKamerModel wordt toegepast. Het DrieKamerModel biedt in ieder geval transparantie over de belangrijkste keuzes waar een corporatie voor staat. Hiermee levert de corporatie ook een bijdrage aan haar legitimiteit. 6

7 3 De opzet van het pilotprogramma Doel van het pilotprogramma is om met een aantal gemotiveerde corporaties op actieve wijze het DrieKamerModel verder te concretiseren en uit te werken en de potentie voor toepassing ervan nader te verkennen. Het pilotprogramma dient onder meer aanbevelingen op te leveren voor implementatie van het DrieKamerModel. In het pilotprogramma zijn verschillende onderdelen onderscheiden: De Initiatiefgroep Groep van betrokken bestuurders die het DrieKamerModel ondersteunen. De groep bestaat uit kritische supporters die de verdere ontwikkelingen rond het DrieKamerModel van feedback voorzien. De Bestuurskamer Deze pilot heeft betrekking op de integratie van de drie kamers. Deze integratie mondt onder meer uit in een strategisch plan. De verantwoordelijkheid hiervoor berust bij de bestuurder. De Maatschappelijke kamer In deze pilot staat het functioneren van de Maatschappelijke kamer centraal. Het gaat daarbij om de verschillende bestemmingen voor het maatschappelijke budget. Ook de relatie met de andere kamers komt aan de orde. De Vastgoedkamer In de Vastgoedkamer vindt het asset management plaats. In deze pilot wordt bezien hoe in deze kamer de vastgoedsturing kan worden vormgegeven. De Vermogenskamer De Vermogenskamer is verantwoordelijk voor de financiële continuïteit van de corporatie. In deze pilot wordt uitgewerkt hoe dit binnen het DrieKamerModel uitgewerkt kan worden. De nulmeting Als onderdeel van het pilotprogramma is ook voor elke corporatie afzonderlijk met de eigen gegevens een doorrekening. Hiermee worden de kasstromen en de vermogensmutaties inzichtelijk gemaakt zoals die voortvloeien uit het DrieKamerModel. Bij de Maatschappelijke kamer heeft Platform31 het voortouw genomen. Bij de andere pilots lag dat bij Ortec Finance Verder is er ook externe Klankbordgroep ingesteld. Hierin hebben deelgenomen vertegenwoordigers van Aedes, BZK, CFV, VNG, VTW, Woonbond en WSW. Met de Klankbordgroep zijn de tussentijdse resultaten van de pilots besproken. 7

8 4 De Bestuurskamer 4.1 Inleiding Er is in het DrieKamerModel een vierde kamer: de Bestuurskamer. De noodzaak van deze vierde kamer vloeit voort uit het feit dat de drie primaire kamers drie verschillende rollen, verantwoordelijkheden en invalshoeken vertegenwoordigen. De kern van het DrieKamerModel is dat deze drie verantwoordelijkheden worden onderscheiden onder meer om daarmee een grotere effectiviteit, efficiëntie en transparantie te realiseren. Het feit dat met deze drie verantwoordelijkheden (deels) tegengestelde posities gepaard gaan, brengt de noodzaak met zich mee om daarboven de verantwoordelijkheid voor de integratie binnen de corporatie te realiseren. Op het strategisch niveau van de beleidsontwikkeling en de beleidskeuzes komen de drie kamer samen in een strategisch plan dat kaderstellend is voor de tactische uitwerking door de drie kamers. De verantwoordelijkheid voor dit strategische proces berust bij de bestuurder van de corporatie. Vandaar de Bestuurskamer. In het pilotprogramma is afzonderlijk aandacht besteed aan de Bestuurskamer. Het gaat daarbij om de positie en inrichting van de Bestuurskamer, de totstandkoming en de inhoud van het strategisch plan, en de relaties met de andere drie kamers. 4.2 De positie en de inrichting van de Bestuurskamer In de Bestuurskamer vindt de strategische beleidsontwikkeling plaats en daar worden de strategisch beleidskeuzes gemaakt. Hiermee wordt ook tot uitdrukking gebracht dat de bestuurder niet actief is in een van de drie andere kamers. De bestuurder staat boven de partijen en bij hem ligt de verantwoordelijkheid om elk van de invalshoeken uit de drie afzonderlijke kamers te integreren tot een samenhangend en consistent, meerjarig strategisch plan. Met deze positionering van de Bestuurskamer op het strategische niveau, wordt ook tot uitdrukking gebracht dat het niet wenselijk is dat de bestuurder zich verbindt aan een van de drie andere kamers. Dat zou de verhouding tussen de drie kamers, die in principe ten opzichte van elkaar nevengeschikt zijn, uit balans brengen. Naast de bestuurder bevindt zich in de Bestuurskamer de manager Strategie en beleid. Afhankelijk van de grootte van de corporatie en de complexiteit van het werkveld beschikt deze manager over een team ter ondersteuning van de werkzaamheden. Deze manager is dus de rechterhand van de bestuurder. 4.3 De totstandkoming van het strategisch plan In het DrieKamerModel mondt de rol van de Bestuurskamer uit in een strategisch plan. Bezien vanuit het DrieKamerModel is de primaire verantwoordelijkheid van de manager Strategie en beleid om zorg te dragen voor een goed verloop van het strategisch beleidsproces uitmondend in een meerjarig strategisch plan. Om te komen tot een strategisch plan dienen verschillende stappen te worden doorlopen. Hiervoor zijn verschillende benaderingen mogelijk. Één uitwerking van het proces om tot een strategisch plan te komen, die tijdens het pilotprogramma aan de orde is gekomen, zag er als volgt uit: Omgevingsanalyse De omgevinganalyse heeft een externe component en een interne component. Het gaat hierbij enerzijds om kansen en bedreigingen, en anderzijds om sterktes en zwaktes. Het resultaat is een SWOT-analyse. Formuleren strategie Het startpunt voor het formuleren van de strategie vormt het bepalen van het organisatiedoel, de missie en de visie van de corporatie. Bij het bepalen van de organisatiedoelen ligt het voor de hand daar ook anderen bij te betrekken: externe stakeholders en input vanuit de drie kamers. Vervolgens is het van belang de kloof tussen de gewenste situatie en de feitelijke situatie in kaart te brengen. Het verschil vormt de potentiële veranderopgave. Deze veranderopgave wordt vervolgens getoetst aan de financiële mogelijkheden. De feitelijke strategie met actieplan is dan het resultaat van deze toetsing. 8

9 Meerjarig portefeuilleplan Met meerjarig portefeuilleplan vormt een wezenlijk onderdeel van het strategisch plan. Het startpunt voor het opstellen van een meerjarig portefeuilleplan is het maken van een wensportefeuille. Deze wensportefeuille is mede gebaseerd op een marktanalyse, de wensen van stakeholders en de eigen doelstellingen van de corporatie. Uit de confrontatie van de wensportefeuille en de eigen bestaande portefeuille kunnen de transformatiemaatregelen worden afgeleid waarmee de wensportefeuille gerealiseerd zou kunnen worden. Veelal is de wensportefeuille financieel echter niet haalbaar. De financiële beperkingen leiden tot aanpassingen van de transformatiemaatregelen. Op deze wijze een realiseerbaar portefeuilleplan vastgesteld worden. Dit strategische proces kan variëren in de mate van uitgebreidheid waarmee het wordt uitgevoerd. Denkbaar is om een cyclus van vier jaar een uitgebreide analyse en onderbouwing voor het strategisch plan te maken. Jaarlijks kan dan het strategisch plan worden geactualiseerd op basis van de recente ontwikkelingen. Het jaarlijks geactualiseerde, strategische plan kan dan als basis dienen voor de jaarlijkse meerjarenbegroting. 4.4 De inhoud van het strategisch plan De inhoud van het strategisch plan weerspiegelt de drie andere kamers van het DrieKamerModel. Het strategisch plan is immers kaderstellend voor het functioneren van de drie andere kamers. Op hoofdlijnen kan het strategische plan er als volgt uit zien. Het bevat algemene uitgangspunten en opdrachten aan elke kamer afzonderlijk: Algemene uitgangspunten Procesafspraken over besluitvorming. Afspraken over het aanleveren van informatie en de wijze van verantwoorden. Verder de spelregels die in het onderlinge verkeer van toepassing zijn. Opdracht voor de Maatschappelijke kamer Het strategisch plan bevat de hoofdlijnen van de maatschappelijke prestaties die de Maatschappelijk kamer dient te realiseren. Een groot deel van deze maatschappelijke prestaties worden geleverd via het vastgoed. De opdrachten zijn dan ook gerelateerd aan portefeuilledoelstellingen, zoals huisvesten doelgroep, betaalbaarheid, beschikbaarheid en duurzaamheid. Daarnaast heeft de opdracht ook betrekking op leefbaarheid. In overeenstemming met de opdrachten is er een maatschappelijk budget waarover de Maatschappelijke kamer kan beschikken. Opdracht voor de Vastgoedkamer De opdracht voor de Vastgoedkamer is tweeledig. De Vastgoedkamer dient een bepaald rendement te realiseren en daarnaast de vastgoedportefeuille te transformeren in overeenstemming met het portefeuilleplan. Bij het rendement ligt de opdracht vooral bij het directe rendement omdat dat het meest beïnvloedbaar is. De mate van detail van transformatieopdracht hangt af van de gedetailleerdheid van het portefeuilleplan. In ieder geval heeft de transformatieopdracht betrekking op de ontwikkeling van afzonderlijke segmenten van de portefeuille. Ook het realiseren van een gewenst niveau van klanttevredenheid maakt onderdeel uit van de opdracht aan de Vastgoedkamer. In overeenstemming met de opdrachten is er een investeringsbudget waarover de Vastgoedkamer kamer kan beschikken. Opdracht voor de Vermogenskamer Voor de Vermogenskamer hebben de opdrachten betrekking op de financiële doelstellingen en randvoorwaarden. Hierbij gaat het om de gewenste ontwikkeling van het eigen vermogen en de gewenste verhouding tussen eigen en vreemd vermogen. Verder zijn de beoordelingen van het WSW en het CFV als randvoorwaarden van belang. Ook dient de Vermogenskamer het investeringsbudget aan de Vastgoedkamer en het maatschappelijke budget aan de Maatschappelijke kamer beschikbaar te stellen.. 9

10 De kwaliteit van het strategisch plan is onder meer gelegen in de samenhangende consistentie van de afzonderlijke opdrachten. Het is van belang die samenhangende consistentie gewaarborgd is. 4.5 De relaties met de andere kamers De Bestuurskamer heeft de verantwoordelijkheid voor de totstandkoming en de inhoud van het strategisch plan. Dat betekent niet dat de andere drie kamers daar niet bij betrokken zijn. In tegendeel; de drie andere kamers vervullen een belangrijke rol. Het is van belang om de wijze waarop de drie andere kamers hun bijdrage kunnen leveren aan het strategische plan goed te structureren. Dit is op verschillende momenten van het proces mogelijk: In een startnotitie geeft elke kamer haar input voor het opstellen van het strategisch plan. Die input heeft betrekking op de verantwoordelijkheid die de kamer heeft. Het kan betrekking hebben de maatschappelijke vraagstukken waar de corporatie voor staat; op de hoogte van het maatschappelijke of het investeringsbudget; op de financiële ruimte om activiteiten te ondernemen; op de ontwikkelingen op de woningmarkt die van invloed zijn op het rendement. Het belangrijkste doel van deze startbrieven is om tijdig alle relevante feiten en ontwikkelingen in te brengen vanuit de eigen positie van de drie kamers waarmee rekening gehouden zou moeten worden bij het opstellen van het strategisch plan. Tussentijdse advisering door de drie kamers is mogelijk om tijdens het proces nog input te leveren. Wel is van belang dat de verantwoordelijkheid voor het opstellen van het strategisch plan blijft berusten bij de manager Strategie en beleid. Het definitieve strategische plan bevat ook een advies van elk van de kamers aan de bestuurder, waaruit blijkt of de betreffende kamer kan zich kan vinden in het strategische plan, dan wel dat er (op onderdelen) bedenkingen zijn. De vaststelling van het strategisch plan door de bestuurder en de goedkeuring daarvan vervolgens door de Raad van Commissarissen vindt dan plaats met kennis over zienswijze van de drie kamers. Door de drie kamers op deze wijze bij het proces te betrekken, worden er waarborgen gecreëerd dat de uitvoering van het strategisch plan op zo veel mogelijk draagvlak kan rekenen, terwijl de verantwoordelijkheid voor het plan bij de Bestuurskamer blijft. 10

11 5 De Maatschappelijke kamer 5.1 Inleiding De Maatschappelijke kamer is verantwoordelijk voor het effectief inzetten van het maatschappelijk budget voor de maatschappelijke taken van de corporatie. De Maatschappelijke kamer maakt inzichtelijk hoe het beschikbare budget wordt verdeeld over de verschillende maatschappelijke taken (zoals huurkorting, extra beheer en/of onderhoud, onrendabele deel van de investeringen en leefbaarheid) en betrekt hierbij externe belanghouders. In het pilotprogramma hebben drie werksessies plaatsgevonden die gericht waren op het functioneren en de inrichting van de Maatschappelijke kamer. Hierbij kwamen ook de relaties met de andere kamers aan de orde. In de eerste sessie zijn de dilemma s besproken; in de tweede en derde de oplossingen voor deze dilemma s. Aansluitend is besproken welke aanbevelingen gedaan kunnen worden voor het functioneren en de inrichting van de Maatschappelijke kamer De kasstromen In de Maatschappelijk kamer is het maatschappelijk budget de ingaande kasstroom. Deze kasstroom wordt op jaarbasis besteed aan activiteiten die niet volledig marktconform kunnen worden gerealiseerd. Het deel dat niet marktconform is, komt ten laste van het maatschappelijke budget. In de pilot zijn acht verschillende uitgavencategorieën onderscheiden. Het hangt van de beleidsvoornemens van de corporatie af of, en zo ja in welke mate, er in de afzonderlijke categorieën daadwerkelijk uitgaven plaatsvinden. Met uitzondering van leefbaarheid, zijn de uitgaande kasstromen van de Maatschappelijke kamer ingaande kasstromen van de Vastgoedkamer. Hiermee wordt in de Vastgoedkamer het verschil tussen de marktconforme kasstroom en de feitelijke kasstroom overbrugd. De Maatschappelijke kamer draagt in principe alleen bij aan deze activiteiten als daarmee maatschappelijke prestaties worden geleverd. Tabel 5.1: De kasstromen van de Maatschappelijk kamer Ingaande kasstroom Uitgaande kasstroom Maatschappelijk budget Bijdrage huurverlaging Bijdrage onderhoud Bijdrage beheer Investeringsbijdrage nieuwbouw Investeringsbijdrage renovatie Sloopbijdrage Bijdrage Koopgarant Bijdrage koopwoning Leefbaarheid 1 Een afzonderlijke rapportage van Platfom31 bevat een uitgebreider verslag van de sessies van de Maatschappelijke kamer. 11

12 5.3 Rollen en verantwoordelijkheden De belangrijkste taak van de Maatschappelijke kamer is het effectief verdelen van de beschikbare middelen voor maatschappelijk gewenste activiteiten. De Maatschappelijke kamer bekostigd vanuit het maatschappelijk budget activiteiten waar een maatschappelijke prestatie tegenover staat. In het pilotprogramma zijn hiertoe de negen bestemmingsdoelen onderscheiden, die in tabel 5.1 zijn weergegeven. Dit betreft voornamelijk activiteiten met betrekking tot de exploitatie van het vastgoed en (des-)investeringsactiviteiten van de corporatie. Alleen de bijdragen aan leefbaarheid zijn niet direct vastgoed gerelateerd. Het is de taak van de Maatschappelijke kamer om de besteding van het maatschappelijk budget toe te wijzen aan de bestemmingsdoelen en daarmee de gewenste maatschappelijke prestaties te leveren Maatschappelijk budget en maatschappelijke prestaties Voor de Maatschappelijke kamer is bij de besteding van het maatschappelijk budget aan de verschillende bestemmingsdoelen van belang inzicht te hebben in: de gewenste maatschappelijke resultaten of outcome ( o.a. betaalbaarheid, beschikbaarheid, leefbaarheid) de hiervoor noodzakelijke prestaties of output (o.a. exploitatie, nieuwbouw, verkoop, diensten) welke inzet of kosten gepaard gaan met deze prestaties ( input ) De Maatschappelijke kamer formuleert de gewenste maatschappelijke resultaten, benoemt de hiervoor noodzakelijke prestaties en bepaalt de middelen die hiervoor aangewend worden. Hoewel het meten van de outcome van groot belang is bij het maken van afwegingen en de verantwoording hiervan, is deze problematiek buiten de scope van het pilotprogramma gebleven. De discussie over het meten van maatschappelijke prestaties is al breed gevoerd binnen de sector, en er zijn hiervoor ook reeds diverse methodieken ontwikkeld. Zie hiervoor de aanbevelingen uit het SEV experiment Rendement van maatschappelijk dividend. 2 De Maatschappelijke kamer voert overleg met de stakeholders (gemeente, huurdersvertegenwoordiging en samenwerkingspartners) over de verdeling van het maatschappelijk budget over de bestemmingsdoelen. Het is aan de corporatie om te bepalen welke rol de stakeholders krijgen in het besluitvormingsproces. Op strategisch niveau kunnen de stakeholders ook worden geconsulteerd voorafgaand aan de besluitvorming in de Bestuurskamer over het strategisch plan en de hoogte van het maatschappelijk budget. De verantwoordelijkheid van de Maatschappelijke kamer richting de Bestuurskamer bestaat onder meer uit het leveren van input voor het strategisch plan. Dit betreft de maatschappelijke doelstellingen ten aanzien van onder andere betaalbaarheid, beschikbaarheid, doelgroepen, kwaliteit, leefbaarheid. In relatie tot deze doelstellingen levert de Maatschappelijke kamer input voor de gewenste omvang van het maatschappelijk budget, onderbouwd vanuit de benodigde omvang van de verschillende bestemmingsdoelen. De Maatschappelijke kamer rapporteert periodiek aan de Bestuurskamer over de besteding van het maatschappelijk budget en de hiervoor geleverde prestaties. Tevens verantwoord zij zich over het gerealiseerde maatschappelijk effect. In relatie tot de Vastgoedkamer functioneert de Maatschappelijke kamer als opdrachtgever voor het leveren van prestaties die een maatschappelijk effect beogen. De Maatschappelijke kamer stelt hiervoor jaarlijks per bestemmingsdoel budget beschikbaar aan de Vastgoedkamer. De Maatschappelijke kamer zal alleen bereid zijn te betalen voor activiteiten met een maatschappelijke bestemming en niet voor hogere kosten als gevolg van inefficiënties. Vanuit de kaders van het strategisch plan en portefeuilleplan wendt de Vastgoedkamer het beschikbaar gestelde budget aan voor concrete activiteiten en (investerings-)projecten. De Vastgoedkamer rapporteert periodiek aan de Maatschappelijke kamer over de besteding van het budget en de hiermee geleverde prestaties. (Des-) investeringsvoorstellen worden door de Vastgoedkamer in samenspraak met de Maatschappelijke kamer opgesteld en gezamenlijk ingediend bij de Investeringscommissie. Een deel van het 2 Zie: 12

13 Maatschappelijk budget wordt door de Maatschappelijke kamer zelf besteed aan niet-vastgoed gerelateerde leefbaarheidsactiviteiten. De relatie van de Vermogenskamer met de Maatschappelijke kamer is minder intensief. De Vermogenskamer stelt het maatschappelijke budget ter beschikking aan de Maatschappelijke kamer. Aangezien de Maatschappelijke kamer meerjarige verplichtingen kan aangaan, onder meer via een huurovereenkomst met een huurafslag, is het de verantwoordelijkheid van de Vermogenskamer om de omvang van deze meerjarige verplichtingen, liabilities, vast te stellen. Deze meerjarige verplichtingen zijn een financiële beklemming die op het maatschappelijke budget rust. 5.4 Kaders en kengetallen Het belangrijkste kaders waar de Maatschappelijke kamer mee te maken heeft, zijn het strategisch plan en het portefeuilleplan die in de Bestuurskamer worden vastgesteld. In het strategisch plan zijn onder meer de volgende meerjarige kaders en voor de Maatschappelijke kamer van belang: Huurbeleid Doelgroepenbeleid Kwaliteitsbeleid Leefbaarheidsbeleid In het portefeuilleplan zijn kaders en doelstellingen ten aanzien van de omvang en samenstelling van de portefeuille van belang, zoals: Huurklassen Woningtypen Kwaliteitsniveaus Energielabelklassen De Maatschappelijke kamer hanteert deze kaders bij de verdeling van het maatschappelijk budget over de bestedingsdoelen en de toetsing van de besteding van het budget door de Vastgoedkamer aan concrete activiteiten en projecten. De Maatschappelijke kamer stuurt daarmee via het maatschappelijk budget op het realiseren van de verschillende doelstellingen uit de beleidskaders. Om dit te kunnen doen dient de Maatschappelijke kamer inzicht te hebben in de kosten voor de te leveren maatschappelijke prestaties. Deze kosten zullen per bestemmingsdoel en specifieke activiteit vastgesteld moeten worden. 5.5 Inrichting van de organisatie Om het onderscheid tussen de maatschappelijke en de vastgoedeconomische rol binnen de corporatie goed te kunnen maken, is het van cruciaal belang de rol van de Maatschappelijke kamer, net als die van de Vastgoedkamer (het asset management) een duidelijk zelfstandige positie te geven in de organisatie. Alleen dan komen de onderscheiden verantwoordelijkheden goed tot hun recht en kan er meer transparantie gebracht en geborgd worden in de besteding van de maatschappelijke middelen: waaraan worden ze uitgegeven, en worden ze ook effectief besteed? De Maatschappelijke kamer voert activiteiten op zowel tactisch als op operationeel niveau uit. Op tactisch niveau betreft dit enerzijds het sturen op de maatschappelijke opgave (doelstellingen) van de corporatie via het opdrachtgeverschap richting de Vastgoedkamer en de allocatie van het maatschappelijk budget aan de verschillende bestedingsdoelen. Anderzijds betreft dit het overleg met de diverse stakeholders: de gemeente, huurdersvereniging, diverse samenwerkingspartners. Ook op operationeel niveau voert de Maatschappelijke kamer overleg met stakeholders, zoals bewonerscommissies, buurt en wijkcomités, politie, scholen, wijkopbouworganen. Tevens kunnen op dit niveau in de Maatschappelijke kamer de niet-vastgoed gerelateerde leefbaarheids- en beheeractiviteiten worden uitgevoerd. Hierbij kan onder meer gedacht worden aan overlast- en schuldhulpbemiddeling, buurtactiviteiten in het kader van leefbaarheid. Overigens kan de corporatie er ook voor kiezen om deze operationele beheeractiviteiten bij de Vastgoedkamer onder te brengen, als onderdeel van het takenpakket van de reguliere beheerders. 13

14 Voor het uitvoeren van haar taken dienen medewerkers in de Maatschappelijke kamer relevante kennis en competenties te hebben op het gebied van maatschappelijk ondernemerschap. Ze dienen de voor de corporatie relevante maatschappelijke vraagstukken te kunnen beoordelen en hierop te anticiperen. Tevens dienen zij over de juiste vaardigheden te beschikken voor het voeren van overleg met externe stakeholders, zowel op tactisch als operationeel niveau. Daarnaast moet de Maatschappelijke kamer ook professioneel invulling kunnen geven aan haar rol als opdrachtgever richting de Vastgoedkamer. Dit betekent dat de Maatschappelijke kamer ook voldoende kennis en expertise van vastgoedexploitatie, vastgoedinvesteringen en vastgoedfinanciën dient te hebben. 14

15 6 De Vastgoedkamer 6.1 Inleiding De Vastgoedkamer heeft twee belangrijke verantwoordelijkheden. Deze kamer is zowel verantwoordelijk voor een efficiënte exploitatie van het vastgoed om op deze wijze een marktconform rendement te realiseren, als ook voor het realiseren van de gewenste transformatie van de vastgoedportefeuille. In deze kamer bevindt zich het asset management van de corporatie. Het asset management vormt de verbindende schakel tussen het opgestelde portefeuilleplan op strategisch niveau (Bestuurskamer) en het property management op operationeel niveau. In het pilotprogramma hebben drie werksessies plaatsgevonden die gericht waren op het functioneren en de inrichting van de Vastgoedkamer. Hierbij kwamen ook de relaties met de andere kamers aan de orde. In de eerste sessie zijn de dilemma s besproken; in de tweede en derde de oplossingen voor deze dilemma s. Aansluitend is besproken welke aanbevelingen gedaan kunnen worden voor het functioneren en de inrichting van de Vastgoedkamer. 6.2 De kasstromen De kasstromen van de Vastgoedkamer zijn in tabel 6.1 weergegeven. Vanuit de Maatschappelijke kamer komt de maatschappelijke bijdrage binnen die bestaat uit de posten die in tabel 5.1 meer in detail zijn weergegeven, exclusief leefbaarheid omdat deze maatschappelijke bijdrage niet direct aan het vastgoed is gekoppeld. Verder is er een investeringsbudget dat vanuit de Vermogenskamer komt. Dit investeringsbudget is binnen de Vastgoedkamer beschikbaar om waarde toe te voegen aan het vastgoed via nieuwbouw en/of renovatie. Daarnaast zijn er huurinkomsten en verkoopopbrengsten, die naar huur en koop zijn uitgesplitst. Tegenover deze inkomsten staan in gelijke omvang uitgaven. Het gaat hier om de feitelijke onderhouds- en beheeruitgaven en overige lasten. Ook de verhuurderheffing komt als zakelijke last die op de gereguleerde huurwoningen rust, voor rekening van de Vastgoedkamer. Het dividend dat bestaat uit het directe rendement en het gerealiseerde indirecte rendement (verkoopwinst), keert de Vastgoedkamer uit aan de Vermogenskamer. De Vastgoedkamer heeft de verantwoordelijkheid om ervoor zorg te dragen dat het rendement zo hoog mogelijk is, waardoor er meer dividend kan worden uitgekeerd. Ook de via verkoop van huurwoningen in liquiditeiten omgezette waarde wordt aan de Vermogenskamer uitgekeerd. Tot slot vormen de feitelijke investeringsuitgaven voor huur en koop ook uitgaande kasstromen voor de Vastgoedkamer. Tabel 6.1 De kasstromen van de Vastgoedkamer Ingaande kasstroom Maatschappelijk bijdrage Investeringsbudget Feiteijke huurinkomsten Verkoopopbrengsten huur verkoopopbrengsten koop Uitgaande kasstroom Feitelijk onderhoud Feitelijk beheer Overige lasten Verhuurderheffing Dividend Gerealiseerde verkoopwaarde Investeringsuitgaven huur Investeringsuitgaven koop 15

16 6.3 Rollen en verantwoordelijkheden De Vastgoedkamer stuurt zowel op de exploitatie van het vastgoed, als ook op de gewenste transformatie van de vastgoedportefeuille. Het kader voor de exploitatie is de rendementseis die in het strategisch plan van de Bestuurskamer is geformuleerd en door de Vermogenskamer nader wordt geconcretiseerd en bewaakt. Het kader voor de transformatie van de portefeuille vormt het portefeuilleplan, dat ook onderdeel uitmaakt van het strategisch plan. De Vastgoedkamer levert input aan de Bestuurskamer voor het opstellen van het strategisch plan, met als onderdeel het portefeuilleplan. Het strategisch plan bevat onder meer de volgende onderdelen die voor de Vastgoedkamer van belang zijn: Portefeuilledoelstellingen (omvang en samenstelling) Benodigd investeringsbudget, in samenhang met de portefeuilledoelstellingen Uit te keren dividend aan Vermogenskamer Klanttevredenheid Daarnaast rapporteert de Vastgoedkamer periodiek aan de Vermogenskamer en Bestuurskamer over zowel de realisatie en prognose van het rendement (direct en indirect), als over de voortgang van de transformatie van de portefeuille. De Maatschappelijke kamer functioneert als opdrachtgever richting de Vastgoedkamer, voor zover dit het realiseren van gewenste maatschappelijke prestaties betreft. Activiteiten die niet-marktconform zijn en waar een maatschappelijke prestatie tegenover staat, worden bekostigd door de Maatschappelijke kamer uit het maatschappelijk budget. Het gaat hier onder andere om huurkorting ten opzichte van de markthuur en extra onderhoud en beheer. Maar ook het onrendabele deel van de investeringen wordt hieruit bekostigd. De Maatschappelijke kamer zal alleen bereid zijn deze maatschappelijke prestaties ten laste van haar budget te laten komen, en niet willen bijdragen aan hogere kosten als gevolg van inefficiënties. De Vastgoedkamer ontvangt van de Maatschappelijke kamer jaarlijks per bestemmingsdoel budget voor het uitvoeren van concrete activiteiten en (investerings-)projecten binnen de kaders van het strategisch plan en portefeuilleplan. De Vastgoedkamer rapporteert periodiek aan de Maatschappelijke kamer over de besteding van het maatschappelijk budget en de hiermee geleverde prestaties. (Des-)investeringsvoorstellen worden door de Vastgoedkamer in samenspraak met de Maatschappelijke kamer opgesteld en gezamenlijk ingediend bij de de Investeringscommissie. De Vermogenskamer concretiseert de rendementseis, voor zowel direct- als indirect rendement, die de Vastgoedkamer dient te realiseren, gedifferentieerd naar deelportefeuille of portefeuillesegment. In samenhang hiermee bepaalt de Vermogenskamer ook de dividendseis voor de Vastgoedkamer. De Vastgoedkamer levert op basis van haar kennis van de portefeuille en de markt input aan de Vermogenskamer voor de te formuleren rendementseis. De Vastgoedkamer is verantwoordelijk voor de uitvoering van de waardering van het vastgoed, op basis van marktwaarde in verhuurde staat. Zij volgt hierbij het waarderingsprotocol dat door de Vermogenskamer is opgesteld. Tot slot ontvangt de Vastgoedkamer het investeringsbudget van de Vermogenskamer en heeft als taak om met dit budget de investeringen voor een gelijk bedrag aan marktwaarde te realiseren. Investeringsbeslissingen De asset manager is verantwoordelijk voor het realiseren van de transformatieopgave van de portefeuille. Om deze opgave uit te kunnen voeren moet hij zelfstandig opdracht kunnen verstrekken voor het uitvoeren van diverse investerings- en desinvesteringsmaatregelen, zoals nieuwbouw, sloop, renovatie of verkoop. Alleen dan kan de asset manager feitelijk sturen op de transformatie van de portefeuille. Investeringsvoorstellen worden daarom vanuit de kaders van het portefeuilleplan en het investeringsbudget opgesteld door de asset manager. Hij doet dit in samenspraak met projectontwikkeling, die immers de kennis van de markt en projectuitvoering heeft. In de praktijk kan projectontwikkeling zelf ook met projectvoorstellen komen. De asset manager zal deze voorstellen toetsen aan het portefeuilleplan en het budgettaire kader. Aangezien in de praktijk de investeringsvoorstellen aanspraak maken op het maatschappelijk budget om het onrendabele deel van de investeringen te dekken zal ook de Maatschappelijke kamer betrokken zijn bij het opstellen van het investeringsvoorstel. Het door de asset manager en Maatschappelijke kamer gezamenlijk opgestelde investeringsvoorstel wordt uiteindelijk ingediend bij de Bestuurskamer en getoetst door een Investeringscommissie aan de fingerende financiële kaders 16

17 en beleidskaders. De Investeringscommissie is samengesteld uit in ieder geval de manager Strategie en beleid, de manager Financiën, eventueel aangevuld met de controller en een jurist. Medewerkers uit de Vastgoedkamer en/of Maatschappelijke kamer maken geen deel uit van de Investeringscommissie. Na toetsing van het investeringsvoorstel brengt de Investeringscommissie een advies uit aan het Bestuur, die het uiteindelijke besluit neemt over het voorstel. Het Bestuur kan alleen onderbouwd afwijken van het advies van de Investeringscommissie. 6.4 Kaders en kengetallen Vanuit de twee hoofdtaken van de Vastgoedkamer het realiseren van een marktconforme exploitatie en het realiseren van de gewenste transformatie van de portefeuille krijgt deze kamer twee kaders mee: een rendementseis en het portefeuilleplan. Rendementseisen De rendementseis betreft zowel het directe als het indirecte rendement. De grondslag voor de rendementseis vormt de marktwaarde van het vastgoed in verhuurde staat. Om zowel de marktwaarde te kunnen bepalen als ook te kunnen sturen op het rendement is inzicht in marktconforme kosten en opbrengsten essentieel. De hoogte van het indirecte rendement is gebaseerd op de waardeontwikkeling van het vastgoed. Sturingsmogelijkheden zijn hier beperkter dan bij het directe rendement. Investeringen in leefbaarheid en in de woonomgeving kunnen een positief effect hebben op de waardeontwikkeling van het vastgoed. Omdat het effect onzeker is en lastig vast te stellen, zal de Vastgoedkamer terughoudend zijn om dergelijke investeringen uit te voeren. Als er een maatschappelijk belang mee gediend is, ligt het op de weg van de Maatschappelijk kamer om die activiteiten te bekostigen. De Vastgoedkamer zal zich wel over afwijkingen ten opzichte van rendementsgemiddelden in (deel-) portefeuilles ten opzichte van de markt, kunnen verantwoorden. Marktconformiteit Een belangrijk vraagstuk bij het functioneren van het DrieKamerModel is de wijze waarop marktconforme bedragen en waarden bepaald kunnen worden. Dit vraagstuk is echter niet nieuw. Veel corporaties passen al een waardering op basis van marktwaarde toe en maken daarbij onder meer gebruik van marktconforme bedragen voor huur, onderhoud en beheer. Bij het toepassen van het DrieKamerModel kan hierbij worden aangesloten. Dat aansluiting wordt gezocht bij de bestaande praktijk, impliceert overigens niet dat die bestaande praktijk niet voor verbetering vatbaar is. Deze mogelijke verbetering van het bepalen van het marktconforme niveau van bedragen en waarden valt echter buiten het kader van het pilotprogramma. Om een marktconform rendement te realiseren dienen de kosten voor onderhoud en beheer alsmede de huuropbrengsten marktconform te zijn. Voor het bepalen van de marktconforme huur schakelt de Vastgoedkamer lokale makelaars in. Deze geven op basis van hun kennis van de markt een marktconforme huurprijs af per locatie en type vastgoed. Voor het vaststellen van marktconforme exploitatielasten zijn de VEX 3 normen in principe richtinggevend. Alleen vanuit een uniforme set normen is onderlinge vergelijking van vastgoedprestaties pas goed mogelijk. Omdat de onderhoudsnorm in de VEX gebaseerd is op een uitpondscenario zal er een aangepaste marktconforme norm moeten komen voor doorexploitatie. Ook beleggers gaan door de marktontwikkelingen deels over op dit scenario, en zullen dus ook behoefte hebben aan een aanpassing van deze norm. Eventuele inefficiënties komen in eerste instantie ten laste van het rendement. Ze worden dus niet bekostigd uit het maatschappelijk budget. De Vermogenskamer kan in een 3 De Vastgoed Exploitatiewijzer (VEX) werd tot 2013 uitgegeven door de SDU. Sinds dit jaar geven de auteurs de normen voor exploitatiekosten van vastgoed in eigen beheer uit onder de naam Vastgoed Taxatiewijzer (VTW), zie 17

18 aanloopperiode genoegen nemen met een lager rendement, om de Vastgoedkamer in de gelegenheid te stellen de inefficiënties af te bouwen. Voor het benchmarken van de vastgoedprestaties wordt aangesloten bij de bestaande methodieken (IPD), dan wel bij in ontwikkeling zijnde methodieken zoals het CorporatieBenchmarkCentrum. Het portefeuilleplan Het portefeuilleplan biedt het kader voor de vastgoedactiviteiten die de Vastgoedkamer uitvoert. Het plan is gebaseerd op portefeuilledoelstellingen die leiden tot een meerjarige transformatieopgave van de bestaande portefeuille. De doelstellingen hebben betrekking op zowel de omvang als samenstelling van de portefeuille (onder meer huurprijsklassen, woningtypen, kwaliteit). Het is de taak van de Vastgoedkamer om de gewenste transformatie van de portefeuille te realiseren. De Vastgoedkamer werkt het portefeuilleplan nader uit naar deelportefeuilles (gebieden of typen vastgoed). Zo moet bijvoorbeeld het totaal aantal te verkopen woningen toebedeeld worden aan de verschillende deelportefeuilles. Hetzelfde geldt voor de overige maatregelen, zoals de aantallen renovatie en sloop. Ook de aantallen naar huurklassen worden over de deelportefeuilles verdeeld. In de praktijk is deze allocatie van het portefeuilleplan een iteratief proces. Men begint eerst van bovenaf met een verdeling van aantallen maatregelen over de verschillende deelportefeuilles. Vervolgens zal men van onderaf moeten analyseren welke complexen in aanmerking komen voor renovatie, sloop of verkoop. Hiervoor dienen de complexen op verschillende criteria beoordeeld te worden. Daarbij spelen zowel financiële als kwalitatieve en marktoverwegingen een rol, zoals verhuurbaarheid, bouwtechnische kwaliteit, energielabel. Input voor deze gegevens wordt door het property management gegeven. Uiteindelijk leidt dit proces tot een definitieve toedeling van de maatregelen naar de deelportefeuilles. Ieder complex in de portefeuille krijgt nu een complexlabel toegewezen dat aangeeft wat de strategie is voor dat object in de komende periode: doorexploiteren, slopen, verkopen of renoveren. Naast het complexlabel dient binnen de strategische kaders voor ieder complex ook bepaald te worden wat het streefhuurniveau is en welk onderhouds- en beheerregime er wordt gevolgd. Dit is sterk afhankelijk van het complexlabel. Zo zal een sloopcomplex een ander onderhoudsprogramma krijgen dan een complex dat op doorexploiteren is gezet. De allocatie van de nieuwbouwopgave naar deelportefeuilles volgt deels hetzelfde proces. Een deel van de nieuwbouwopgave betreft een vervangingsopgave van sloopcomplexen. Het overige deel van de nieuwbouwopgave zal op basis van locatie- en marktanalyses toebedeeld worden aan de deelportefeuilles. Daarnaast kan de afdeling projectontwikkeling ook de opdracht krijgen om geschikte locaties of projecten te acquireren voor de nieuwbouwportefeuille. 6.5 Inrichting van de organisatie Het sturen op rendement en portefeuille vindt plaats door een rollenscheiding aan te brengen binnen de Vastgoedkamer tussen het asset management enerzijds en het property management (dagelijks verhuur, beheer en onderhoudsactiviteiten) en projectontwikkeling anderzijds. Het asset management is verantwoordelijk voor het managen van de exploitatie van het vastgoed en de realisatie van transformatie van de portefeuille. Dit gebeurt door het beheer van de totaalportefeuille op te splitsen in deelportefeuilles. Een deelportefeuille kan op gebiedsniveau gedefinieerd zijn, bijvoorbeeld een regio of een vestiging. Maar de portefeuille kan ook ingedeeld zijn op vastgoedtype, bijvoorbeeld woningen, commercieel vastgoed, maatschappelijk vastgoed (MOG) of bedrijfsonroerendgoed (BOG). In de praktijk betreft het meestal een combinatie van beide allocatietypen. De deelportefeuilles worden beheerd door asset managers, die verantwoordelijk zijn voor het beheer en exploitatie van hun portefeuille. De asset manager stuurt zowel op het direct als op het indirect rendement. Bij direct rendement stuurt men op de kasstromen van het vastgoed: de huren aan de inkomsten kant, en beheer-, onderhoudsen andere vastgoed gerelateerde kosten aan de uitgavenkant. Dit betreft het exploitatieresultaat. Bij indirect rendement gaat het om de waardeontwikkeling van het vastgoed. Dit indirect rendement wordt daadwerkelijk gerealiseerd via de verkoop van het vastgoed. 18

19 De rendementsdoelstelling maakt onderdeel uit van het strategisch plan en wordt door de Vermogenskamer geconcretiseerd en bewaakt. Er kan aanleiding zijn om de rendementseis per deelportefeuille te differentiëren, afhankelijk van het type vastgoed, de samenstelling van de portefeuille of de locatiefactor. De asset manager zal er vervolgens zorg voor moeten dragen dat hij de opgegeven rendementsdoelstelling ook realiseert. Hiertoe zal hij de assets (complexen en vastgoedobjecten) in zijn portefeuille continu monitoren en bij slecht presteren nader analyseren en de property manager hierop aansturen. Hiertoe treedt de asset manager op als (interne) opdrachtgever richting het property management en projectontwikkeling. De asset manager is dus de verbindende schakel tussen strategie en operatie, en vervult daarmee een kernrol in het proces van portefeuillesturing. Om zijn taak als intern opdrachtgever goed in te kunnen vullen stelt de asset manager voor ieder complex in zijn portefeuille een complexplan op. Het complexplan vormt het sturingskader richting het property management. De complexlabels en de huur, onderhouds- en beheernormen vormen de basisingrediënten van het complexplan. In het complexplan is verder alle relevante sturingsinformatie van een complex samengebracht. De verhuurmakelaar weet zo wat er met een woning bij mutatie moet gebeuren: moet de woning weer in de verhuur, en zo ja tegen welke huurprijs; of wordt de woning uit verhuur genomen en doorgeschoven voor verkoop? De vastgoedafdeling weet welk mutatie- en groot onderhoud er aan een complex moet worden uitgevoerd. Per complex wordt hiertoe een meerjaren onderhouds- en beheerplan opgesteld. En de projectontwikkelafdeling weet welke complexen gerenoveerd of vervangen dienen te worden en stelt hiervoor een meerjaren investeringsprogramma op. De afzonderlijke meerjarenplannen vormen op hun beurt weer de input voor de meerjarenbegroting van de corporatie. Via de in de begroting beschikbaar gestelde budgetten voor onderhoud, beheer en investeringen, stuurt de asset manager feitelijk het property management en projectontwikkeling aan. Het is van belang dat er over deze budgetten overeenstemming is tussen de asset en de property manager. 19

20 7 De Vermogenskamer 7.1 Inleiding De Vermogenskamer is het onderdeel van de corporatie waar de verantwoordelijkheid voor de financiële continuïteit is geplaatst. In deze kamer bevindt zich het fund management van de corporatie. In zekere zin is dit onderdeel van het DrieKamerModel het best herkenbaar in de huidige corporatie omdat er veelal al sprake is van een directie / afdeling financiën. Als onderdeel van het pilotprogramma zijn ook twee sessies gehouden specifiek gericht op het functioneren en de inrichting van de Vermogenskamer. Hierbij kwamen ook de relaties met de andere kamers aan de orde. In de eerste sessie zijn de dilemma s besproken; in de tweede de oplossingen voor deze dilemma s. Aansluitend is besproken welke aanbevelingen gedaan kunnen worden voor het functioneren en de inrichting van de Vermogenskamer. 7.2 De kasstromen De kasstromen van de Vermogenskamer zijn in tabel 7.1 weergegeven. De Vermogenskamer ontvangt als vermogenseigenaar van de Vastgoedkamer het dividend dat met het vastgoed is verdiend. Dit dividend is gelijk aan het gerealiseerde direct rendement en het gerealiseerde indirecte rendement, dat gelijk is aan de verkoopwinst. Bovendien ontvangt de Vermogenskamer ook de gerealiseerde waarde van het verkochte vastgoed. Bij de uitgaande kasstromen staan de rentelasten. Voorts vormen het maatschappelijke budget voor de Maatschappelijke kamer en het investeringsbudget voor de Vastgoedkamer uitgaande kasstromen van de Vermogenskamer. Verder zijn de algemene kosten, de saneringsheffing en de vennootschapsbelasting, deels om praktische redenen, ten laste van de Vermogenskamer gebracht. Ook bij de Vermogenskamer is er sprake van een sluitend kasboek. Als de corporatie een overschot of een tekort aan liquiditeiten heeft, compenseert de Vermogenskamer dit saldo door een afname of toename van de leningen. In de andere kamers worden geen leningen afgesloten. Tabel 7.1 De kasstromen van de Vermogenskamer Ingaande kasstroom Dividend Gerealiseerde verkoopwaarde Toename leningen. Uitgaande kasstroom Rentelasten Maatschappelijk budget Investeringsbudget Algemene kosten Saneringsheffing Vennootschapbelasting 7.3 Rollen en verantwoordelijkheden De Vermogenskamer is primair verantwoordelijk voor het bewaken van de financiële continuïteit van de corporatie. Die verantwoordelijkheid heeft betrekking op: de ontwikkeling van de netto kasstromen; de ontwikkeling van het eigen vermogen; de verhouding eigen ten opzichte van vreemd vermogen (leverage); het onderhouden van de contacten met verschaffers van vreemd vermogen. In samenhang met deze verantwoordelijkheden dient de Vermogenskamer ervoor zorg te dragen dat de corporatie blijft voldoen aan de criteria van het WSW om borgbaar te blijven en de criteria van het CFV voor de financiële continuïteit. Deze externe kaders geven de ondergrenzen voor kasstromen en 20

DrieKamerModel. Johan Conijn

DrieKamerModel. Johan Conijn DrieKamerModel Johan Conijn 18 september 2012 DrieKamerModel Het DrieKamerModel is een integraal, strategisch sturingsconcept voor een corporatie. Het is een antwoord in de al langlopende discussie over

Nadere informatie

Woningmarkt en corporatiesector. Johan Conijn

Woningmarkt en corporatiesector. Johan Conijn Woningmarkt en corporatiesector Johan Conijn Ruimteconferentie PBL 21 mei 2013 Inhoud Woningmarktdebat Positie woningcorporatie Regeer- en woonakkoord DrieKamerModel 2 Woningmarkt Overmatige subsidiering

Nadere informatie

Eigen Haard en het Driekamermodel. Voor Alert 12 maart 2015

Eigen Haard en het Driekamermodel. Voor Alert 12 maart 2015 Eigen Haard en het Driekamermodel Voor Alert 12 maart 2015 Programma (voorstel) 1. 17.00 uur Het Driekamermodel: hoe werkt het? (Ortec) 2. 17.20 uur Eigen Haard quiz 3. 17.40 uur Hoe besteedt Eigen Haard

Nadere informatie

De toekomst van corporaties Johan Conijn Dennis Berkeveld

De toekomst van corporaties Johan Conijn Dennis Berkeveld De toekomst van corporaties Johan Conijn Dennis Berkeveld Hervorming woningmarkt Diverse hervormingsvoorstellen: - werkgroep Wonen onderdeel Heroverwegingen (2010) - Rapport CSED van de SER (2010) - Wonen

Nadere informatie

Investeringsstatuut Stichting Wonen Zuid. Werk in uitvoering

Investeringsstatuut Stichting Wonen Zuid. Werk in uitvoering Investeringsstatuut Stichting Wonen Zuid Werk in uitvoering Vastgesteld door de Bestuurder op 17-06-2014 Goedgekeurd door de Raad van Commissarissen op 26-03-2015 INHOUD INVESTERINGSSTATUUT INLEIDING...

Nadere informatie

Corporatiesturing. Beeldbepalend. Johan Conijn. SOM, 26 september 2012

Corporatiesturing. Beeldbepalend. Johan Conijn. SOM, 26 september 2012 Corporatiesturing Johan Conijn SOM, 26 september 2012 Beeldbepalend 2 Existentieel probleem Mismanagement, fraude. Maar aan incidenten liggen onderliggende factoren ten grondslag: 1) Vermogen in de dode

Nadere informatie

Prestaties, vastgoed en vermogen. Johan Conijn

Prestaties, vastgoed en vermogen. Johan Conijn Prestaties, vastgoed en vermogen Johan Conijn NCCW, 25 september 2012 Ongemakkelijke confrontatie 2 Existentieel probleem Mismanagement, fraude. Maar aan incidenten liggen onderliggende factoren ten grondslag:

Nadere informatie

Knelpuntenanalyse Novelle en BTIV 2015

Knelpuntenanalyse Novelle en BTIV 2015 Knelpuntenanalyse Novelle en BTIV 2015 Frank Vermeij Augustus 2014 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Aanpak... 3 3 Juridische scheiding... 3 3.1 Aannames... 3 3.2 Resultaten... 4 4 Administratieve scheiding...

Nadere informatie

Evidence based assetmanagement. ofwel: onderbouwd kaders stellen en keuzes maken

Evidence based assetmanagement. ofwel: onderbouwd kaders stellen en keuzes maken Evidence based assetmanagement ofwel: onderbouwd kaders stellen en keuzes maken Even voorstellen: Stadlander Woningcorporatie West Brabant 15.000 VHE Bergen op Zoom en Tholen Reorganisatie achter de rug:

Nadere informatie

Enquête uitslag: Professionalisering portefeuillesturing bij woningcorporaties April 2014

Enquête uitslag: Professionalisering portefeuillesturing bij woningcorporaties April 2014 Enquête uitslag: Professionalisering portefeuillesturing bij woningcorporaties April 2014 Enquête uitslag: Professionalisering portefeuillesturing bij woningcorporaties Het professionaliseren van portefeuillesturing

Nadere informatie

Hoe verdelen we het maatschappelijk budget?

Hoe verdelen we het maatschappelijk budget? 6 e Stakeholdersdialoog 30 oktober 2014 Nico Nieman over de ambities van Eigen Haard. Hoe verdelen we het maatschappelijk budget? Transparantie over de bedrijfsstrategie Eigen Haard wil de maatschappelijke

Nadere informatie

Corporatie in Perspectief

Corporatie in Perspectief Samenvatting CFV 2011 Corporatie in Perspectief L0151 Eindhoven Samenvatting Corporatie in Perspectief Ter introductie In Corporatie in Perspectief is te zien hoe de volkshuisvestelijke en financiële

Nadere informatie

Corporatie in Perspectief

Corporatie in Perspectief Samenvatting CFV 2010 Corporatie in Perspectief L0278 Zaanstad Samenvatting Corporatie in Perspectief Ter introductie In Corporatie in Perspectief is te zien hoe de volkshuisvestelijke en financiële kengetallen

Nadere informatie

revolving fund ten einde?

revolving fund ten einde? Corporatiesector als revolving fund ten einde? Johan Conijn Bijzonder hoogleraar Woningmarkt Universiteit van Amsterdam en directeur Ortec Finance Tussen Scylla en Charybdis De Vernieuwde Stad 23 juni

Nadere informatie

15 november 2012. Investeringsstatuut Maasvallei

15 november 2012. Investeringsstatuut Maasvallei 15 november 2012 Investeringsstatuut Maasvallei Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Beleid en strategie 3 3 Processen 4 4 Strategische samenwerking en verbindingen 4 5 Risicobeheersing 5 6 Financiën 5 6.1 Financieel

Nadere informatie

Corporatie in Perspectief

Corporatie in Perspectief Samenvatting CFV 2009 Corporatie in Perspectief L2108 Eindhoven Samenvatting Corporatie in Perspectief Ter introductie In toenemende mate is er behoefte om met behulp van kengetallen inzicht te krijgen

Nadere informatie

FUNCTIEDOCUMENT. Sector : Management Datum : december 2011 Functie : Manager Functienummer : 1.1

FUNCTIEDOCUMENT. Sector : Management Datum : december 2011 Functie : Manager Functienummer : 1.1 FUNCTIEDOCUMENT RWS Sector : Management Datum : december 2011 Functie : Manager Functienummer : 1.1 CONTEXT RWS heeft vier afdelingen (Strategie & Beleid, Klant, Vastgoed en Bedrijfsvoering). Deze afdelingen

Nadere informatie

Ortec Finance. Portefeuillesturing bij woningcorporaties

Ortec Finance. Portefeuillesturing bij woningcorporaties Ortec Finance Portefeuillesturing bij woningcorporaties INHOUD Voorwoord 1. Inleiding 2. Het proces van portefeuillesturing Interview WonenBreburg 3. Portefeuillemanagement Interview Havensteder 4. Assetmanagement

Nadere informatie

Het middensegment in de huursector De ontbrekende schakel Johan Conijn, ASRE/UvA, Ortec Finance

Het middensegment in de huursector De ontbrekende schakel Johan Conijn, ASRE/UvA, Ortec Finance Het middensegment in de huursector De ontbrekende schakel Johan Conijn, ASRE/UvA, Ortec Finance Datum 11 mei 2011 Het middensegment Wat verstaan we onder het middensegment in de huursector? - verhuurders:

Nadere informatie

Vastgoedsturing bij Ymere.

Vastgoedsturing bij Ymere. Ymere Vastgoedsturing bij Ymere. Pablo van der Laan strategisch adviseur Kennisochtend NVDO Kwaliteitsborging en vastgoedsturing Utrecht, 18 september 2015 Groot stedelijke corporatie in Metropool Regio

Nadere informatie

Profiel. Lefier. Drie leden directieteam

Profiel. Lefier. Drie leden directieteam Profiel Lefier Drie leden directieteam 1 Lefier Lefier is een vernieuwende wooncorporatie in Noord-Nederland die op 1 januari 2009 is ontstaan door een fusie van de corporaties; In (Groningen), Volksbelang

Nadere informatie

Versie 2013-08. TREASURYSTATUUT Stichting Woontij

Versie 2013-08. TREASURYSTATUUT Stichting Woontij Versie 2013-08 TREASURYSTATUUT Stichting Woontij 1. Inleiding Een groot deel van de kosten bij een wooncorporatie bestaat uit rente. Richtlijnen ten aanzien van financieren en beleggen zijn belangrijk.

Nadere informatie

Agenda. Integrale sturing

Agenda. Integrale sturing Agenda Wat gebeurt er in de markt? Het sturingsplatform van Ortec Finance en Vabi Het sturingsplatform en ERP Cegeka-DSA, Ortec Finance en Vabi Live preview Asset Management Live preview Vastgoeddata op

Nadere informatie

Allocatie van vermogen aan doelstellingen

Allocatie van vermogen aan doelstellingen 05 Naar een optimale voorraadstrategie Allocatie van vermogen Woningcorporaties zijn de grootste spelers op de Nederlandse woningmarkt. Sinds de brutering focussen deze ondernemingen zich steeds meer op

Nadere informatie

VOLKSHUISVESTING ARNHEM INVESTERINGSSTATUUT

VOLKSHUISVESTING ARNHEM INVESTERINGSSTATUUT VOLKSHUISVESTING ARNHEM INVESTERINGSSTATUUT Vastgesteld door Directeur / Bestuurder op 8 november 2011 Goedgekeurd door Raad van Commissarissen op 13 februari 2012 INLEIDING Per 1 juli 2011 is de nieuwe

Nadere informatie

Financieel Statuut. Woonstichting SSW

Financieel Statuut. Woonstichting SSW Financieel Statuut Woonstichting SSW Vastgesteld: RvC 21 januari 2014 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Interne sturing SSW... 3 3 Financiële kaders SSW... 4 4 Vertaling van de financiële kaders naar de

Nadere informatie

Woningbeheer vanuit de doelstelling

Woningbeheer vanuit de doelstelling d Woningbeheer vanuit de doelstelling Werkcongres Halveer je beheer? Efficiënt en effectief woningbeheer in een nieuwe tijd Karin E. de Graaf, directeur-bestuurder Delft, 6 juni 2013 1 Vraagje Is de (beheer)doelstelling

Nadere informatie

Visitatie. Omnia Wonen 2012. Maatschappelijke prestaties op het gebied van: Ambities en doelstellingen

Visitatie. Omnia Wonen 2012. Maatschappelijke prestaties op het gebied van: Ambities en doelstellingen Visitatie Omnia Wonen 2012 Maatschappelijke prestaties op het gebied van: Ambities en doelstellingen Landelijke, regionale en lokale opgaven Belanghebbenden Vermogen en effiency Governance DIT IS EEN UITGAVE

Nadere informatie

Financieringsmodel EnergieSprong Is nul-op-de-meter te financieren?

Financieringsmodel EnergieSprong Is nul-op-de-meter te financieren? Financieringsmodel EnergieSprong Is nul-op-de-meter te financieren? Ugchelen, Oktober 2013 Agenda 1. Verwachtingen en uitgangspunten 2. Voorbeelden uit de praktijk: a. Project A (240 meergezinswoningen)

Nadere informatie

Strategische Analyse van Vastgoed Objecten

Strategische Analyse van Vastgoed Objecten Strategische Analyse van Vastgoed Objecten Hold-Sell-Invest-Analyse 1 HOLD Desinvesteren 2 SELL 3 INVEST Desinvesteren 4 INVEST & SELL De strategische matrix TRADEMARK Vastgoed / TRADE-MAKELAARS drs. Ernst

Nadere informatie

Financieel Statuut 2015 Status: Definitief

Financieel Statuut 2015 Status: Definitief Financieel Statuut 2015 Status: Definitief 20151230 Financieel statuut 2015 definitief.doc 2 Inhoudsopgave 1. Waarom een financieel statuut... 4 1.1 Uitgangspunten... 4 1.2 Instrumenten... 4 1.3 Relatie

Nadere informatie

Missie We zijn een maatschappelijke vastgoedonderneming, die met en voor bewoners samenwerkt aan krachtige wijken met toekomstwaarde.

Missie We zijn een maatschappelijke vastgoedonderneming, die met en voor bewoners samenwerkt aan krachtige wijken met toekomstwaarde. Governance handboek Besturingsmodel Havensteder Inleiding Het besturingsmodel van woningcorporatie Havensteder maakt de verbanden zichtbaar tussen missie, visie en strategie. En de daarvan afgeleide doelstellingen,

Nadere informatie

MODEL SWOT ANALYSUS REAL ESTATE SWOT-ANALYSUS REAL ESTATE TOELICHTING EN HANDLEIDING

MODEL SWOT ANALYSUS REAL ESTATE SWOT-ANALYSUS REAL ESTATE TOELICHTING EN HANDLEIDING MODEL SWOT ANALYSUS REAL ESTATE SWOT-ANALYSUS REAL ESTATE TOELICHTING EN HANDLEIDING PORTEFEUILLEMANAGEMENT EN SWOT ANALYSE Portefeuillemanagement is een dynamisch proces waarbij telkens opnieuw geanalyseerd,

Nadere informatie

Verbeterplan visitatie 2011-2014

Verbeterplan visitatie 2011-2014 Verbeterplan visitatie 2011-2014 Managementafspraken 2011 Hoofddoelen volgend uit visitatieonderzoek 2010 Zes perspectieven en acht hoofddoelen klanten 1. Professionele klanten: Habion onderhoudt voldoende

Nadere informatie

Wooncorporatiedag Nijenrode 22 april 2014. Sturen op Maatschappelijken. Financieel rendement

Wooncorporatiedag Nijenrode 22 april 2014. Sturen op Maatschappelijken. Financieel rendement Wooncorporatiedag Nijenrode 22 april 2014 Sturen op Maatschappelijken Financieel rendement 'Mijn belangrijkste taak is de woningmarkt weer vlot trekken, zowel in de huur- als koopsector. Door zekerheid

Nadere informatie

HOOFDPUNTEN IMPLEMENTATIE WONINGWET

HOOFDPUNTEN IMPLEMENTATIE WONINGWET HOOFDPUNTEN IMPLEMENTATIE WONINGWET DAEB portefeuille Niet-DAEB portefeuille DE GEHELE ORGANISATIE KRIJGT TE MAKEN MET DE WONINGWET RvT Bestuur Strategie en beleid Vastgoed Financiën en control Wonen -

Nadere informatie

Investeringsstatuut. Van Alckmaer voor Wonen

Investeringsstatuut. Van Alckmaer voor Wonen Investeringsstatuut Van Alckmaer voor Wonen Vastgesteld op 13 maart 2015 Inhoudsopgave 1 Algemeen... 2 1.1 Inleiding... 2 1.2 Toepassingskader... 2 1.3 Positionering van het investeringsstatuut... 2 2

Nadere informatie

Verhogen bedrijfseconomische prestaties met de IPD/aeDex corporatie vastgoedindex

Verhogen bedrijfseconomische prestaties met de IPD/aeDex corporatie vastgoedindex Verhogen bedrijfseconomische prestaties met de IPD/aeDex corporatie vastgoedindex OTB-studiedag Delft, 17 maart 2010 mr Arnoud L.M. Vlak, directeur IPD Nederland Agenda 1. Verhoogt deelname aan IPD/aeDex

Nadere informatie

CENTRAAL FONDS VOLKSHUISVESTING

CENTRAAL FONDS VOLKSHUISVESTING Onroerende zaken in exploitatie, bestemd voor verkoop Bij het bepalen van de bedrijfswaarde van voor verkoop bestemde huurwoningen verwijst de richtlijn voor woningcorporaties (RJ 645) naar de richtlijn

Nadere informatie

Directiestatuut Domijn

Directiestatuut Domijn Directiestatuut Domijn 4 mei 2012 Diskisnr.: 1972042 Inhoudsopgave 1. Directiestatuut Domijn 3 1.1. Inleiding 3 1.2. Doel van de functies 3 1.3. Plaats in de organisatie 4 1.4. Taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden

Nadere informatie

WSW trendanalyse woningcorporaties 2013-2017

WSW trendanalyse woningcorporaties 2013-2017 WSW trendanalyse woningcorporaties 2013-2017 Risico s voor borgstelsel nemen toe Corporaties nemen maatregelen om de financiële conti - nuïteit te waarborgen. Dit is het gevolg van de overheidsmaatregelen

Nadere informatie

HOOFDPUNTEN ONTWERP BESLUIT TOEGELATEN INSTELLINGEN VOLKSHUISVESTING 2015 (BTIV) Ontwerp AMvB bij de herziene Woningwet

HOOFDPUNTEN ONTWERP BESLUIT TOEGELATEN INSTELLINGEN VOLKSHUISVESTING 2015 (BTIV) Ontwerp AMvB bij de herziene Woningwet HOOFDPUNTEN ONTWERP BESLUIT TOEGELATEN INSTELLINGEN VOLKSHUISVESTING 2015 (BTIV) Ontwerp AMvB bij de herziene Woningwet DAEB portefeuille Niet-DAEB portefeuille HOOFDPUNTEN BESLUIT TOEGELATEN INSTELLINGEN

Nadere informatie

Fakton. Financial Engineering in de Praktijk Asset Management: sturen op verdienvermogen, waarde en rendement. Solving complex real estate challenges

Fakton. Financial Engineering in de Praktijk Asset Management: sturen op verdienvermogen, waarde en rendement. Solving complex real estate challenges Fakton Solving complex real estate challenges Financial Engineering in de Praktijk Asset Management: sturen op verdienvermogen, waarde en rendement Wim Weide, Partner Fakton 1 Relevante context / ontwikkelingen

Nadere informatie

Wilt u continu verbeteren én besparen?

Wilt u continu verbeteren én besparen? Wilt u continu verbeteren én besparen? RORE staat voor Return on Real Estate; continu verbeteren en besparen mét uw vastgoedportefeuille. Middels de RORE-raamovereenkomst wordt afgesproken dat wij risicodragend,

Nadere informatie

Investeringsstatuut Wonen Midden-Delfland

Investeringsstatuut Wonen Midden-Delfland Investeringsstatuut Wonen Midden-Delfland September 2015 1 Inhoud 1 Inleiding 1.1 Algemeen 1.2 Wettelijk kader investeringsstatuut 1.3 Doel investeringsstatuut 1.4 Governance 1.5 Vaststelling, goedkeuring

Nadere informatie

Kwaliteit van Goed Werkgeverschap

Kwaliteit van Goed Werkgeverschap Kwaliteit van Goed Werkgeverschap Meting KWH-Goed Werkgeverschaplabel Rapportage opgesteld door KWH in samenwerking met EVZ organisatie-advies Bijlagen Corporatie Rotterdam, 20xx Inhoudsopgave

Nadere informatie

PROFIEL VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN EN ZIJN LEDEN

PROFIEL VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN EN ZIJN LEDEN PROFIEL VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN EN ZIJN LEDEN PROFIEL VAN DE RAAD De RvC van Pré Wonen hecht grote waarde aan het werken conform de principes van good governance, waarbij de Governance code een

Nadere informatie

FUNCTIEPROFIEL DIRECTEUR - BESTUURDER

FUNCTIEPROFIEL DIRECTEUR - BESTUURDER FUNCTIEPROFIEL DIRECTEUR - BESTUURDER december 2014 DE ORGANISATIE Woonstichting is een toegelaten instelling met als statutair werkgebied de gemeente Lelystad. heeft 8.700 woningen (ongeveer 30% van de

Nadere informatie

Samenvatting visitatierapport

Samenvatting visitatierapport Samenvatting visitatierapport Visitatie, de voorbereiding Visitatie is, als onderdeel van de Aedescode, voor leden van branchevereniging Aedes verplicht. Naast een verantwoordingsinstrument is visitatie

Nadere informatie

VERDIEPING FINANCIAL RISK - UITLEG EN BEREKENING FINANCIËLE RATIO S

VERDIEPING FINANCIAL RISK - UITLEG EN BEREKENING FINANCIËLE RATIO S VERDIEPING FINANCIAL RISK - UITLEG EN BEREKENING FINANCIËLE RATIO S 1 Risico Beoordelingsmodel WSW Risico Management Model WSW baseert zijn risicobeoordeling op het bedrijfsmodel van een corporatie WSW

Nadere informatie

IMPLEMENTATIEPLAN HERZIENE WONINGWET (NOVELLE)

IMPLEMENTATIEPLAN HERZIENE WONINGWET (NOVELLE) IMPLEMENTATIEPLAN HERZIENE WONINGWET (NOVELLE) DAEB portefeuille portefeuille HOOFDLIJNEN IMPLEMENTATIE HERZIENE WONINGWET Bepalen strategie 1. Richting kiezen Uitvoeren scheiding 2. Uitwerken administratieve/juridische

Nadere informatie

Investerings- en financieel statuut

Investerings- en financieel statuut Investerings- en financieel statuut Inleiding Het belang van financiële sturing is in de afgelopen jaren toegenomen. Wijzigingen in de wettelijke regels, waaronder de scheiding van DAEB en niet-daeb activiteiten

Nadere informatie

Sturen op het gebruik van

Sturen op het gebruik van Sturen op het gebruik van maatschappelijk vastgoed Seminar Maatschappelijk Vastgoed ir. Wicher F. Schönau MMC Twynstra Gudde Krijtmolen d'admiraal, Amsterdam 24 juni 2014 Toekomst of verleden? Library

Nadere informatie

Strategisch scheiden of splitsen DAEB / niet-daeb. Bram Klouwen en Bert van t Land Companen

Strategisch scheiden of splitsen DAEB / niet-daeb. Bram Klouwen en Bert van t Land Companen Strategisch scheiden of splitsen DAEB / niet-daeb Bram Klouwen en Bert van t Land Companen Agenda Inleiding Achtergrond scheiden / splitsen Juridische verankering Plan maken Strategische afweging portfolio

Nadere informatie

Leergang Integrale Vastgoedsturing Woningcorporaties

Leergang Integrale Vastgoedsturing Woningcorporaties Financieel rendement Laag Hoog Leergang Integrale Vastgoedsturing Woningcorporaties Inhoud van de leergang De eenentwintigste editie van de vijfdaagse leergang Integrale Vastgoedsturing Woningcorporaties

Nadere informatie

INVESTERINGSSTATUUT. Versiedatum: 20-8-2012 Versie: 1.4 Status: Vastgesteld Vastgesteld MT: 21-08-2012 Goedgekeurd RvC: Ter goedkeuring

INVESTERINGSSTATUUT. Versiedatum: 20-8-2012 Versie: 1.4 Status: Vastgesteld Vastgesteld MT: 21-08-2012 Goedgekeurd RvC: Ter goedkeuring INVESTERINGSSTATUUT Versiedatum: 20-8-2012 Versie: 1.4 Status: Vastgesteld Vastgesteld MT: 21-08-2012 Goedgekeurd RvC: Ter goedkeuring Inhoud 1 Inleiding... 3 1.1 Inleiding en doel van het Investeringsstatuut...

Nadere informatie

FUNCTIEPROFIEL. Directeur-bestuurder. bij. Baston Wonen

FUNCTIEPROFIEL. Directeur-bestuurder. bij. Baston Wonen FUNCTIEPROFIEL Directeur-bestuurder bij Baston Wonen PublicSpirit Mevrouw drs. J. Goudsmit Directeur September 2014 De context Baston Wonen is een woningcorporatie in de gemeente Zevenaar met circa 4.000

Nadere informatie

Risicobewuste sturing, beheersing en verantwoording bij woningcorporaties

Risicobewuste sturing, beheersing en verantwoording bij woningcorporaties Together you make the difference Risicobewuste sturing, beheersing en verantwoording bij woningcorporaties Over het borgen van risicomanagement in de beleidscyclus Auteur Drs. Frank van Egeraat RC Accent

Nadere informatie

Bouwfonds Investment Management Belangenconflictenbeleid (Samenvatting)

Bouwfonds Investment Management Belangenconflictenbeleid (Samenvatting) Bouwfonds Investment Management Belangenconflictenbeleid (Samenvatting) October 2013 Bouwfonds Investment Management Belangenconflictenbeleid (Samenvatting) Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Belangenconflicten

Nadere informatie

Profielschets Raad van Commissarissen R.K. Woningbouwvereniging Zeist

Profielschets Raad van Commissarissen R.K. Woningbouwvereniging Zeist Profielschets Raad van Commissarissen R.K. Woningbouwvereniging Zeist 1. Inleiding De RvC van de R.K. Woningbouwvereniging Zeist heeft drie taken: - toezicht houden op het bestuur en op de gang van zaken

Nadere informatie

Het stuurmodel voor een opdrachtgever

Het stuurmodel voor een opdrachtgever Het stuurmodel voor een opdrachtgever Ir. Derk K. Kremer 1. Inleiding In één van mijn eerdere artikelen heb ik al aangegeven dat de rol van opdrachtgever op zich geen moeilijke rol is. Voor een ervaren

Nadere informatie

Adviesgroepen: Wat doen wij bbn adviseurs. Integraal advies Strategie > realisatie Full service Diverse specialisten Verstand van financiën

Adviesgroepen: Wat doen wij bbn adviseurs. Integraal advies Strategie > realisatie Full service Diverse specialisten Verstand van financiën Adviesgroepen: Wat doen wij bbn adviseurs Integraal advies Strategie > realisatie Full service Diverse specialisten Verstand van financiën Gebruikers van VastgoedMaps Voorzieningen en Vastgoed bij de gemeente

Nadere informatie

FUNCTIEBESCHRIJVING: LOCATIEMANAGER. Algemeen. Datum voorlopige vaststelling: 29-04-2015. Organisatie: Stichting Magentazorg

FUNCTIEBESCHRIJVING: LOCATIEMANAGER. Algemeen. Datum voorlopige vaststelling: 29-04-2015. Organisatie: Stichting Magentazorg FUNCTIEBESCHRIJVING: LOCATIEMANAGER Algemeen Organisatie: Stichting Magentazorg Organisatorische eenheid: raad van bestuur Opsteller functiebeschrijving: adviseur P&O Datum voorlopige vaststelling: 29-04-2015

Nadere informatie

FUNCTIEBESCHRIJVING: WIJKMANAGER. Algemeen. Datum voorlopige vaststelling: 29-04-2015. Organisatie: Stichting Actiezorg en Magentazorg

FUNCTIEBESCHRIJVING: WIJKMANAGER. Algemeen. Datum voorlopige vaststelling: 29-04-2015. Organisatie: Stichting Actiezorg en Magentazorg FUNCTIEBESCHRIJVING: WIJKMANAGER Algemeen Organisatie: Stichting Actiezorg en Magentazorg Organisatorische eenheid: raad van bestuur Opsteller functiebeschrijving: adviseur P&O Datum voorlopige vaststelling:

Nadere informatie

WatKostDe(Ver)BouwVanEenHuurwoning

WatKostDe(Ver)BouwVanEenHuurwoning WatKostDe(Ver)BouwVanEenHuurwoning Dit is een korte beschrijving van: 1. De applicatie Watkostdebouwvaneenhuurwoning, die sinds 2011 door verschillende corporaties wordt gebruikt bij de sturing op nieuwbouw.

Nadere informatie

Asset management Business case: Ipse de Bruggen Roeland Brouns Ipse de Bruggen Bastiaan Roon - Fakton. 22 maart 2012

Asset management Business case: Ipse de Bruggen Roeland Brouns Ipse de Bruggen Bastiaan Roon - Fakton. 22 maart 2012 Asset management Business case: Ipse de Bruggen Roeland Brouns Ipse de Bruggen Bastiaan Roon - Fakton 22 maart 2012 Inhoud Inleiding Ipse de Bruggen en Fakton De noodzaak van professioneel assetmanagement

Nadere informatie

Leergang Integrale Vastgoedsturing Woningcorporaties

Leergang Integrale Vastgoedsturing Woningcorporaties Financieel rendement Laag Hoog Leergang Integrale Vastgoedsturing Woningcorporaties Inhoud van de leergang Vijftien keer eerder werd de vijfdaagse leergang Integrale Vastgoedsturing Woningcorporaties (IVW)

Nadere informatie

Alternatieve financieringsbronnen voor duurzaamheid. 4 maart 2013

Alternatieve financieringsbronnen voor duurzaamheid. 4 maart 2013 Alternatieve financieringsbronnen voor duurzaamheid 4 maart 2013 Aanleiding Het woonakkoord verminderd de investeringscapaciteit van woningcorporaties Het WSW wil dat de schuld per woning niet teveel oploopt

Nadere informatie

INVESTERINGSSTATUUT. DE RAAD VAN BESTUUR, het Directieteam gehoord, met goedkeuring van de Raad van Commissarissen, STELT VAST:

INVESTERINGSSTATUUT. DE RAAD VAN BESTUUR, het Directieteam gehoord, met goedkeuring van de Raad van Commissarissen, STELT VAST: INVESTERINGSSTATUUT VAN: 1. Stichting Woonbron 2. nummer Handelsregister: 24108291. 3. datum laatste statutenwijziging: 19 januari 2006 4. datum goedkeuring RvC 17 maart 2015 5. datum inwerkingtreding

Nadere informatie

Projectmanagement De rol van een stuurgroep

Projectmanagement De rol van een stuurgroep Projectmanagement De rol van een stuurgroep Inleiding Projecten worden veelal gekenmerkt door een relatief standaard projectstructuur van een stuurgroep, projectgroep en enkele werkgroepen. De stuurgroep

Nadere informatie

Werken met commissies

Werken met commissies Werken met commissies Inleiding De Raad van Commissarissen van Maasvallei streeft in het kader van good governance naar transparantie en het zo goed mogelijk invullen van haar rol als toezichthouder op

Nadere informatie

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur 1. Algemeen Deugdelijk ondernemingsbestuur is waar corporate governance over gaat. Binnen de bedrijfskunde wordt de term gebruikt voor het aanduiden van hoe een

Nadere informatie

Corporatie in Perspectief

Corporatie in Perspectief Analyse CFV 2013 Corporatie in Perspectief L0565 Alphen aan den Rijn CFV 2013 Corporatie in Perspectief L0565 Inhoud 1 Algemeen 1.1 Algemene gegevens corporatie 4 1.2 Samenstelling van het bezit 5 2 Volkshuisvestelijke

Nadere informatie

WONINGFONDS APELDOORN CV

WONINGFONDS APELDOORN CV ANNEXUM WONINGFONDS APELDOORN CV HALFJAARBERICHT 2014 Beheerder Annexum Beheer B.V. WTC, G-Toren Strawinskylaan 485 1077 XX Amsterdam Bewaarder Stichting Bewaarder Woningfonds Apeldoorn Claude Debussylaan

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding. Doelstelling, verantwoording en werkwijze fiscaal statuut. Bedrijfsvisie, fiscale visie en fiscaal beleid Woningstichting Maasdriel

Inhoud. Inleiding. Doelstelling, verantwoording en werkwijze fiscaal statuut. Bedrijfsvisie, fiscale visie en fiscaal beleid Woningstichting Maasdriel Fiscaal statuut Inhoud Inleiding Doelstelling, verantwoording en werkwijze fiscaal statuut Bedrijfsvisie, fiscale visie en fiscaal beleid Woningstichting Maasdriel Bedrijfsvisie Fiscale visie Fiscaal beleid

Nadere informatie

Introductie in: Resultaatgericht Samenwerken bij Investeren en Onderhouden

Introductie in: Resultaatgericht Samenwerken bij Investeren en Onderhouden Introductie in: Resultaatgericht Samenwerken bij Investeren en Onderhouden November 2013 Hank Herfkens (Havensteder) & Hans van der Krogt (Smits Vastgoedzorg) deelnemers Inkoop - / aanbestedingsvormen

Nadere informatie

Welkom! Programma. 18 juni 2015. Welkom. Presentatie visitatierapport. Voor welke uitdagingen staan we? Kort filmpje. Borrel en informeel contact

Welkom! Programma. 18 juni 2015. Welkom. Presentatie visitatierapport. Voor welke uitdagingen staan we? Kort filmpje. Borrel en informeel contact Welkom! 1 Programma Welkom Presentatie visitatierapport Voor welke uitdagingen staan we? Kort filmpje Borrel en informeel contact 2 1 van bekend naar nieuw van naar 3 Waar gaat het naar toe? Verkleining

Nadere informatie

Samenwerkingsafspraken Enschede 2014-2015 Vanuit een gedeelde visie, onderling vertrouwen en gelijkwaardigheid

Samenwerkingsafspraken Enschede 2014-2015 Vanuit een gedeelde visie, onderling vertrouwen en gelijkwaardigheid Samenwerkingsafspraken Enschede 2014-2015 Vanuit een gedeelde visie, onderling vertrouwen en gelijkwaardigheid Vastgesteld en ondertekend in het bestuurlijk overleg d.d. 26 november 2014 1 Jaarlijks terugkerend

Nadere informatie

Een eigen(wijze) kijk op financiële sturing. Aedes Corporatiedag 2012. - Welkomst dia bij binnenkomst.

Een eigen(wijze) kijk op financiële sturing. Aedes Corporatiedag 2012. - Welkomst dia bij binnenkomst. Een eigen(wijze) kijk op financiële sturing. Aedes Corporatiedag 2012 - Welkomst dia bij binnenkomst. 1 Een eigen(wijze) kijk op financiële sturing Thom Wolters Gert Boels 2 Introductie Aanleiding Introductie

Nadere informatie

Een gemengd woningfonds

Een gemengd woningfonds Een gemengd woningfonds Cathelijne van den Berg 1/43 Inhoudsopgave Introductie Opzet onderzoek Literatuurstudie Onderzoeksresultaten Conclusie & aanbevelingen 2/43 Introductie Housing Woningcorporaties

Nadere informatie

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Doel Voorbereiden en opzetten van en bijbehorende projectorganisatie, alsmede leiding geven aan de uitvoering hiervan, binnen randvoorwaarden van kosten,

Nadere informatie

Vastgoeddata woningcorporaties beperkt

Vastgoeddata woningcorporaties beperkt IV WONINGCORPORATIES Vastgoeddata woningcorporaties beperkt Geen inzicht in effectiviteit maatschappelijke doelen Jan Veuger Minister Blok van Wonen heeft de woningcorporaties gevraagd met een plan van

Nadere informatie

LEFIER PROFIELSCHETS RAAD VAN COMMISSARISSEN MAART 2014. Profielschets raad van commissarissen Lefier ten behoeve van de werving 1

LEFIER PROFIELSCHETS RAAD VAN COMMISSARISSEN MAART 2014. Profielschets raad van commissarissen Lefier ten behoeve van de werving 1 LEFIER PROFIELSCHETS RAAD VAN COMMISSARISSEN MAART 2014 Profielschets raad van commissarissen Lefier ten behoeve van de werving 1 PROFIEL RAAD VAN COMMISSARISSEN 1. Kerntaken van de raad van commissarissen

Nadere informatie

Whitepaper. www.facto.nl. De regiepiramide ontsluierd

Whitepaper. www.facto.nl. De regiepiramide ontsluierd De regiepiramide ontsluierd Inleiding Regie is een veelgebruikte term voor een vorm van organiseren in het facilitaire werkveld. Toch is het lang niet altijd duidelijk wat er precies onder moet worden

Nadere informatie

Functieprofiel: Controller Functiecode: 0304

Functieprofiel: Controller Functiecode: 0304 Functieprofiel: Controller Functiecode: 0304 Doel Bijdragen aan de formulering van het strategische en tactische (financieel-)economische beleid van de instelling of onderdelen daarvan, alsmede vorm en

Nadere informatie

Vastgoed & Financiering. Bouwen zonder geld, kansen voor gemeenten en schoolbesturen

Vastgoed & Financiering. Bouwen zonder geld, kansen voor gemeenten en schoolbesturen Vastgoed & Financiering Bouwen zonder geld, kansen voor gemeenten en schoolbesturen Bouwen zonder geld Veel maatschappelijke organisaties hebben te maken met verouderde huisvesting en te hoge exploitatiekosten.

Nadere informatie

Corporatie in Perspectief

Corporatie in Perspectief Analyse CFV 2013 Corporatie in Perspectief L1909 Utrecht CFV 2013 Corporatie in Perspectief L1909 Inhoud 1 Algemeen 1.1 Algemene gegevens corporatie 4 1.2 Samenstelling van het bezit 5 2 Volkshuisvestelijke

Nadere informatie

Vastgoed. Plan van Aanpak. Versie: Definitief Bestandsnaam: Datum opgesteld: 20-06-2014 Voor akkoord: Plan van aanpak: Vastgoed.

Vastgoed. Plan van Aanpak. Versie: Definitief Bestandsnaam: Datum opgesteld: 20-06-2014 Voor akkoord: Plan van aanpak: Vastgoed. Vastgoed Plan van Aanpak Plan van aanpak: Vastgoed Bestuurlijk L. van Rekom opdrachtgever L. Mourik opdrachtgever Naam projectleider L. van Hassel Versie: Definitief Bestandsnaam: Datum opgesteld: 20-06-

Nadere informatie

Corporatie in Perspectief

Corporatie in Perspectief Analyse CFV 2013 Corporatie in Perspectief L0837 Nieuwegein CFV 2013 Corporatie in Perspectief L0837 Inhoud 1 Algemeen 1.1 Algemene gegevens corporatie 4 1.2 Samenstelling van het bezit 5 2 Volkshuisvestelijke

Nadere informatie

Financiële sturing. Bijeenkomst vastgoedprofessionals 's-hertogenbosch. Amersfoort 14 oktober 2011 Sidney Mac Gillavry

Financiële sturing. Bijeenkomst vastgoedprofessionals 's-hertogenbosch. Amersfoort 14 oktober 2011 Sidney Mac Gillavry Bijeenkomst vastgoedprofessionals 's-hertogenbosch Amersfoort 14 oktober 2011 Sidney Mac Gillavry Financiële sturing Inleidende vraag: Wat is beter om te hanteren: KPDH of markthuur? De vraag anders gesteld:

Nadere informatie

Samenvatting herziene Woningwet

Samenvatting herziene Woningwet Samenvatting herziene Woningwet 1. Algemeen De Tweede Kamer stemde op 5 juli unaniem in met de herziening van de Woningwet. In het najaar van 2012 wordt het wetsvoorstel door de Eerste Kamer besproken.

Nadere informatie

ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED. Professioneel beheer voor beter rendement

ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED. Professioneel beheer voor beter rendement ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED Professioneel beheer voor beter rendement Een veranderende financiële omgeving vraagt om ander vastgoedbeheer Het onderwijsvastgoed, het zorgvastgoed, het gemeentelijk

Nadere informatie

Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202

Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202 Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202 Doel Zorgdragen voor de vorming van beleid voor de eigen functionele discipline, alsmede zorgdragen voor de organisatorische en personele aansturing van een of

Nadere informatie

Profielschets. Assetmanager Woonwaard

Profielschets. Assetmanager Woonwaard Profielschets Assetmanager Woonwaard ERLY the consulting company Opdrachtgever: Woonwaard Datum: maart 2015 Inleiding Woonwaard is een klantgerichte en vernieuwende woningcorporatie, die circa 13.500 woningen

Nadere informatie

Persbericht. N.V. Bever Holding - resultaten verslagjaar 2015

Persbericht. N.V. Bever Holding - resultaten verslagjaar 2015 Persbericht N.V. Bever Holding - resultaten verslagjaar 2015 Resultaat Bever Holding heeft het verslagjaar afgesloten met een positief resultaat na belastingen van ca. EUR 29 duizend (2014: EUR 2,7 miljoen

Nadere informatie