Effectief samenwerkend leren op het MBO

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Effectief samenwerkend leren op het MBO"

Transcriptie

1 Effectief samenwerkend leren op het MBO Samenwerkend leren: wat is het? In een studie waarbij mbo-studenten werden geïnterviewd (Hijzen, 2006) over hun motivatie voor school, riep één van de studenten uit Het is gewoon doodsaai op school, ik denk dat ik gewoon helemaal niets leer, ik hoop dat ik eindelijk iets zal leren tijdens mijn stage. Deze opmerking verwijst naar een algemeen (motivatie-)probleem binnen het Middelbaar Beroepsonderwijs (MBO), waar het uitvalpercentage nog steeds hoog is. Veel uitvallers omschrijven hun opleiding als niet interessant, te theoretisch, te moeilijk en moeilijk te linken aan hun toekomstige carrière (Voncken, Van der Kuip, Moerkamp, & Felix, 2000). Schooluitval is vaak een uitkomst van onderliggende motivationele problemen die studenten kunnen ervaren tijdens hun schoolgeschiedenis. Samenwerkend Leren (SL) zou een manier kunnen zijn om de motivatie van studenten te verbeteren. Samenwerkend leren, ook wel cooperatief of collaboratief leren genoemd is een onderwijsstrategie oorspronkelijk afkomstig uit Amerika en Israel. Het is echter niet een specifieke methode, maar een verzamelterm. Tijdens samenwerkend leren werken studenten voor korte of langere tijd samen aan taken. Het concept is gebaseerd op een aantal leertheorieën die er allemaal vanuit gaan dat leren een sociaal en constructief proces is. Uit onderzoek (o.a. Cohen, 1994; Slavin, 1995; Webb & Palincsar, 1996) blijkt dat samenwerkend leren de cognitieve prestaties en de sociale vaardigheden kunnen verbeteren. Doordat studenten met elkaar moeten overleggen, discussiëren, zelf dingen moeten uitzoeken (bijvoorbeeld op het internet, in boeken, of door met mensen te praten) is het idee dat er een betere verwerking van de lesstof ontstaan en dat de informatie ook beter beklijft. Door aan een ander uit te leggen wat je bedoelt en hoe je tot een oplossing komt, ontstaan er naar verwachting diepere denkstructuren. Studenten leren van elkaars denkwijzen, leerstrategieën en oplossingen. Ze raken geconfronteerd met elkaars meningen, moeten hun eigen mening verdedigen en eventueel bijstellen. Enerzijds ontstaat er dus een diepere verwerking van de lesstof. Anderzijds ontwikkelen studenten andere vaardigheden dan tijdens reguliere lessen. Studenten moeten zelf hun leerproces plannen, taken verdelen, helder communiceren en afspraken maken. Omdat studenten zelf aan de slag moeten, zullen ze zich verantwoordelijker gaan voelen voor hun eigen en elkaars leerproces en zelfstandiger gaan werken, dit stimuleert de intrinsieke motivatie. 1

2 Bij samenwerkend leren staat de leerling dus meer centraal en zal de rol van de docent geleidelijk veranderen naar de rol van begeleider of coach. Zijn sturing zal geleidelijk afnemen. Samenwerkend leren kent vijf basiselementen (Johnson & Johnson, 1994), namelijk: Positieve wederzijdse afhankelijkheid. Studenten hebben elkaar nodig om de groepsopdracht tot een goed einde te kunnen brengen. Individuele verantwoordelijkheid. Bij het uitvoeren van de groepsopdracht is iedere individuele student aanspreekbaar op de uitvoering van de hem toebedeelde taken. Stimulerende, onderlinge interactie. Studenten communiceren tijdens de uitvoering van de opdracht op een stimulerende en motiverende wijze met elkaar. Aandacht voor individuele samenwerkingsvaardigheden. Studenten spreken elkaar aan op hun samenwerkingsvaardigheden. Begeleiders bieden ondersteuning bij het aanleren van opdoen van samenwerkingsvaardigheden. Aandacht voor groepsprocessen. De groep studenten houdt zelf, eventueel onder begeleiding van de docent, het onderlinge samenwerkingsproces in de gaten. Met name in het MBO kan samenwerkend leren een belangrijke bijdrage leveren bij het verminderen van verschillende problemen waar het mee te kampen heeft, denk hierbij aan de hoge uitvalpercentages, de motivatieproblemen en ongewenst gedrag van studenten (Neuvel, 2004). Nadrukkelijk wordt gezegd dat samenwerkend leren een manier kan zijn om problemen te verminderen. Zoals in dit artikel uitgelegd zal worden, is samenwerkend leren een succesvolle instructievorm mits het samenwerken/ de opdrachten/ begeleiding aan een aantal voorwaarden voldoet. Competentiegericht leren en samenwerken op het MBO Competentiegericht leren (CGL) is hot item op het MBO. Binnen CGL is er veel aandacht voor samenwerkend leren. Samenwerken is één van de competenties die deelnemers moeten verwerven. Binnen het CGL is er meer aandacht voor de beroepshouding. Competenties zoals samenwerken en communiceren zijn belangrijke voorwaarden om goed te kunnen functioneren in de maatschappij. Zoals in de vorige paragraaf werd aangestipt, kan 2

3 samenwerkend leren enerzijds leiden tot diepere verwerking van de lesstof. Anderzijds worden tijdens SL vaardigheden geoefend, zoals plannen, afspraken maken en helder commiceren met de groepsgenoten. Samenwerkend leren zou een middel kunnen zijn om studenten voor te bereiden op een maatschappij waarin het van belang is in teamverband te kunnen werken, duidelijk te communiceren, zelfstandig te denken, leren conflicten op te lossen en leiding te geven. In deze snelle informatiemaatschappij veroudert kennis snel en wordt er van mensen verwacht dat ze zelf hun kennis op peil houden. Dit zijn vaardigheden die aan de orde komen bij SL. Er wordt op het MBO op grote schaal geexperimenteerd met allerlei interactieve onderwijsvormen. Het onderwijs is praktijkgericht en juist daarom is het belangrijk dat studenten leren door zelf te doen. Bij SL in het MBO werken studenten vaak aan echte praktijkproblemen. Dit bevordert de motivatie vaak beter, dan om een hele schooldag naar een docent te moeten luisteren en niet goed te weten wat je met al die info aan moet. Ook blijkt dat binnen de praktijk van de klas samenwerkend leren voordelen kent, zo is er meer cohesie binnen een klas, verbetert het de integratie van allochtone studenten (o.a. Cohen, 1994). Studenten worden door samen te werken min of meer gedwongen zich te verdiepen in elkaar en met elkaar om te gaan. Problemen bij samenwerkend leren Helaas blijkt het samenwerken in de klas niet altijd vlekkeloos te verlopen. Er kunnen allerlei vormen van falend samenwerken ontstaan. Zo komt het vaak voor dat studenten wel in groepjes geplaatst worden, maar feitelijk individueel aan het werk zijn en er eigenlijk geen interactie plaatsvindt (Veenman, Kenter, & Post, 1999). Ieder doet dan zijn eigen deeltje. Of de sterkere studenten in de groep trekken al het werk naar zich toe en de rest kijkt toe en wacht tot het af is. Ook kan het gebeuren dat de groep wordt overheerst door de wat dominantere studenten, waardoor de rest niet tot zijn recht komt. In grotere groepen wordt het studenten makkelijker gemaakt om zoals dat genoemd wordt mee te liften, dus anderen het werk laten doen en er zelf van te profiteren (Cohen, 1994). De controle en verantwoordelijkheidsgevoelens zijn dan niet groot. Daarnaast zien studenten groepswerk vaak als een sociale aangelegenheid om bij te kletsen of elkaars werk te verstoren, waardoor er weinig van werken komt (Salomon & Perkins, 1998). Inhoudelijk overleg ontstaat niet vanzelf, vaak willen studenten zo snel mogelijk het goede antwoord vinden en dan vindt er 3

4 dus weinig verdieping plaats. Het is logisch dat men niet kan verwachten dat er automatisch effectief samengewerkt wordt wanneer studenten in groepjes geplaatst worden. Zeker niet als studenten dit bij een vooropleiding niet gewend zijn. De vraag is dan ook of het een geschikte onderwijsvorm is voor alle studenten? Met name voor niveau 1 en niveau 2 studenten kan het enerzijds een prettige en motiverende werkvorm zijn, doordat ze zelf moeten doen, anderzijds zijn deze studenten vaak weinig zelfstandig en hebben zij veel begeleiding nodig. Hoe kunnen deze studenten er dan toch baat bij hebben? Effectief samenwerkend leren Het antwoord schuilt in een aantal randvoorwaarden waaraan voldaan moet worden. Zoals hierboven beschreven is, ontstaat effectief samenwerken niet vanzelf. Uit een promotieonderzoek naar de kwaliteit van samenwerkend leren op het MBO (Hijzen, 2006) blijkt dat gerichte sturing nodig is om het proces van samenwerken zo goed mogelijk te laten verlopen. Studenten noemden het type taak, de groepssamenstelling en het gedrag van de docent als belangrijke redenen voor het al dan niet slagen van het samenwerken. De taak stuurt grotendeels de activiteiten. Als een taak goed in elkaar zit kan deze er voor zorgen dat er wel overleg plaatsvindt/ moet plaatsvinden, dat studenten niet mee kunnen liften doordat ze bijvoorbeeld materiaal moeten delen, of er rollen verdeeld worden zoals voorzitter, notulist, tijdsbewaker. Voorkeur verdienen taken waarbij meerdere antwoordmogelijken ingebouwd zijn, dus niet een simpel goed of niet goed antwoord. Verder moeten taken uitdagend genoeg zijn, niet te makkelijk, maar ook niet moeilijk. Voor de groepssamenstelling is het belangrijk dat studenten elkaar vertrouwen, de groepen niet te groot zijn, studenten langere tijd samenwerken en de onderlinge verschillen niet al te groot zijn. Voorts is het docentgedrag zeer van belang. De docent moet zeker in het begin de studenten in de gaten houden, bijsturen, korte uitleg geven, gerichte denkvragen stellen, geen rechtstreekse antwoorden geven maar de verantwoordelijkheid bij de studenten leggen, het groepsproces in de gaten houden en op tijd te evalueren. En op een later tijdstip kan langzaam de regie meer uit handen geven worden. In dit onderzoek werd een trend geconstateerd waarbij studenten die niet goed samenwerkten een sterke daling waarnamen in de mate waarin docenten hun leerproces in de gaten hielden en de mate waarin zij 4

5 ingrepen, terwijl studenten die goed samenwerkten deze daling niet rapporteerden. Daarnaast bleek het sociale klimaat in de klas van invloed te zijn. Een cultuur waarbij de docent een veilige omgeving creëert, waarin het normaal is om elkaar te helpen en geholpen te worden, bevordert de kwaliteit van het samenwerkend leren. Een ander opvallende uitkomst uit dit onderzoek is dat studenten in ineffectieve (samenwerkend leren) groepen aangaven dat ze gewoon niet goed konden samenwerken, met andere woorden deze studenten misten de kennis en vaardigheden om goed te kunnen samenwerken. Ook uit resultaten van een longitudinale studie (Hijzen, 2006) naar de relatie tussen docentgerelateerde condities voor het samenwerken en de kwaliteit voor samenwerkend leren dat ook op de lange termijn de mate waarin studenten kennis, vaardigheden en regels voor effectief samenwerken kregen aangeleerd, het sterkst gerelateerd was aan de kwaliteit voor samenwerkend leren. Studenten die effectief samenwerkten scoorden te allen tijde hoger op de mate waarin zij deze aangeleerd kregen. Het is belangrijk dat studenten expliciet bepaalde samenwerkingsvaardigheden zoals conflictoplossen, uitleg geven, om hulp vragen, overleggen en discussiëren vooraf aangeleerd krijgen. Dit geldt naar verwachting nog sterker voor niveau 1 en niveau 2 studenten. Tips Aansluitend op het voorgaande kan de docent die zijn studenten op een effectieve manier wil laten samenwerken, rekening houden met een aantal zaken. Ten eerste is het raadzaam om samenwerkend leren goed in te plannen, bedenk vooraf welke onderwerpen of projecten in het curriculum geschikt zijn voor SL. De opdracht moet waarborgen dat iedere student verantwoordelijk is voor zijn/ haar bijdrage aan de groep en voor het eindproduct. Beoordeel daarom niet alleen het product, maar ook het groepsproces. Studenten dienen elkaar nodig te hebben om tot een goed eindproduct te komen. Zorg voor een interactie bevorderende tafelopstelling. De docent stelt vast wat de doelstellingen zijn en hoe studenten deze in groepsverband kunnen bereiken. Bedenk hierbij ook hoe de groepen in te delen. Varieer de manier waarop de groepen worden samengesteld. Studenten kunnen af en toe ook zelf hun groepen samenstellen. Vervolgens is het van belang om de studenten helder uit te leggen hoe de groepen zijn ingedeeld en hoe zij zullen werken. Tijdens het samenwerken kunnen er bijvoorbeeld rollen worden verdeeld. 5

6 Hierbij kan gedacht worden aan de rol van notulist, voorzitter, iemand die de tijd in de gaten houdt, woordvoerder of zorgdrager voor de materialen. Belangrijk is om studenten de gelegenheid te geven met alle rollen ervaring op te doen. De opdracht moet helder genoeg zijn om ermee aan de slag te kunnen gaan. Omdat veel mbo-studenten nog moeite hebben met zelfstandig werken is het belangrijk studenten de kennis en vaardigheden te verschaffen om effectief samen te werken. Studenten moeten bekend zijn met de regels. Deze regels liggen vaak voor de hand, maar dienen expliciet gemaakt te worden. Besteed aandacht aan actief luisteren, omgaan met meningsverschillen, elkaar helpen met de stof te begrijpen, en het geven en ontvangen van feedback. Bespreek deze vaardigheden en coach erop tijdens het proces van samenwerken. Observeer het groepsproces en grijp in/ stuur bij waar nodig. Help studenten ook bij het maken van een tijdsplanning. Overall is het noodzakelijk dat dit gebeurt in een veilig en sociaal klimaat in de klas, door structuur te bieden en expliciete regels te formuleren. Kortom Samenwerkend leren kan een manier zijn om de motivatie van mbo-studenten te verhogen, mits docenten aandacht besteden aan het type taak, de groepssamenstelling, het aanleren van samenwerkingsvaardigheden en de regels voor goed samenwerken. De docent moet daarbij het leerproces goed in de gaten houden en ingrijpen wanneer dit nodig is en de regie langzaam overlaten aan de studenten. Voorts zullen docenten een sociaal klimaat in de klas moeten creëren waarbij studenten aangemoedigd worden elkaar hulp te bieden en het normaal is hulp te ontvangen. Referenties Cohen, E. G. (1994). Restructuring the classroom: Conditions for productive small groups. Review of Educational Research, 64, Hijzen, D.M. (2006). Students goal preferences, ethnocultural background and the quality of cooperative learning in secondary vocational education. Proefschrift Universiteit Leiden ISBN Johnson, D. W., & Johnson, R. T. (1994). Learning together and alone: Cooperative, 6

7 competitive, and individualistic learning. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall. Neuvel, J. (2004). Veiligheidsmonitor 2004 ROC veilig. Den Bosch: Centrum voor Innovatie van Opleidingen (CINOP). Salomon, G., & Perkins, D. N. (1998). Individual and social aspects of learning. In: P. D. Pearson & A. Iran- Nejad (Eds.), Review of Research in Education (pp.1-24). Washington: American Educational Research Association. Slavin, R. E. (1995). Cooperative learning: Theory, research, and practice (2nd ed.). Boston: Allyn and Bacon. Voncken, E., Van der Kuip, I., Moerkamp, T., & Felix, C. (2000). Je bent jong en je weet niet wat je wilt: Een inventarisatie van push- en pullfactoren die leiden tot voortijdig schoolverlaten in de BVE-sector. Amsterdam: SCO-Kohnstamm. Webb, N. M., & Palincsar, A. S. (1996). Group processes in the classroom. In: D. C. Berliner & R. C. Calfee (Eds), Handbook of Educational Psychology (pp ). New York: Simon & Schuster MacMillan. 7

Wij zijn beter dan ik

Wij zijn beter dan ik Wij zijn beter dan ik Wat zijn de effecten van coöperatief leren in groep 1 en 2 Melanie Grijpma Wij zijn beter dan ik Wat zijn de effecten van coöperatief leren in groep 1 en 2 Melanie Grijpma mhammink@tiscali.nl

Nadere informatie

Van placemat tot maatjesflat Het begrip samenwerken in de praktijk van de Nederlandse daltonschool

Van placemat tot maatjesflat Het begrip samenwerken in de praktijk van de Nederlandse daltonschool Inleiding Van placemat tot maatjesflat Het begrip samenwerken in de praktijk van de Nederlandse daltonschool René Berends Versie 1, juli 2008 In het online woordenboek van Van Dale i staat het volgende

Nadere informatie

Over drempels naar meer ict-gebruik in het voortgezet onderwijs

Over drempels naar meer ict-gebruik in het voortgezet onderwijs Rapport 4 Over drempels naar meer ict-gebruik in het voortgezet onderwijs Rapport naar aanleiding van het project DigilessenVO in 2009 Bert Zwaneveld Herman Rigter Ruud de Moor Centrum Ruud de Moor Centrum

Nadere informatie

Motivatie om te leren. Introductie. Monique Boekaerts. Eductional Practices Series 10 vertaald uit het Engels door Cordys Onderwijstrajecten

Motivatie om te leren. Introductie. Monique Boekaerts. Eductional Practices Series 10 vertaald uit het Engels door Cordys Onderwijstrajecten Monique Boekaerts Motivatie om te leren Eductional Practices Series 10 vertaald uit het Engels door Cordys Onderwijstrajecten Introductie In de afgelopen veertig jaar is er veel onderzoek gedaan naar de

Nadere informatie

OPVATTINGEN VAN DOCENTEN OVER LEREN EN ONDER- WIJZEN

OPVATTINGEN VAN DOCENTEN OVER LEREN EN ONDER- WIJZEN juni 2004 nummer 57 OPVATTINGEN VAN DOCENTEN OVER LEREN EN ONDER- WIJZEN Studie huis Auteur Yvonne de Vries Redactie Wynand Wijnen en Jos Zuylen onder redactie van G.J. van Ingen Drs. R. Schut Prof. Dr.

Nadere informatie

h o e h e t l e r e n in p r a kt ij k sit u at ie s b e t e r k a n Genoeg te beleven, maar nog veel te leren

h o e h e t l e r e n in p r a kt ij k sit u at ie s b e t e r k a n Genoeg te beleven, maar nog veel te leren h o e h e t l e r e n in p r a kt ij k sit u at ie s b e t e r k a n Genoeg te beleven, maar nog veel te leren Colofon Genoeg te beleven, maar nog veel te leren Hoe het leren in praktijksituaties beter

Nadere informatie

Inclusief onderwijs en de praktijk in de klas in het voortgezet onderwijs

Inclusief onderwijs en de praktijk in de klas in het voortgezet onderwijs Inclusief onderwijs en de praktijk in de klas in het voortgezet onderwijs Samenvattend Rapport 2005 European Agency for Development in Special Needs Education Dit rapport is geschreven en uitgegeven door

Nadere informatie

24Hanteren van het groepsproces

24Hanteren van het groepsproces DC 24Hanteren van het groepsproces 1 Inleiding Het leven en/of participeren in groepen is waardevol. Je leeft en deelt met elkaar, oefent sociale vaardigheden, hebt samen plezier, leert van elkaar en steunt

Nadere informatie

Teamwerken is teamleren?

Teamwerken is teamleren? Teamwerken is teamleren? Vormgeven en ontwikkelen van teams in het onderwijs Hans Kommers en Marieke Dresen Ruud de de Moor Centrum Open Universiteit rdmc.ou.nl Teamwerken is teamleren? Vormgeven en ontwikkelen

Nadere informatie

Een effectieve leeromgeving in het primair en voortgezet onderwijs

Een effectieve leeromgeving in het primair en voortgezet onderwijs 8 Doorlopende leerlijnen Marjan van der Maas Een effectieve leeromgeving in het primair en voortgezet onderwijs Onderzoeksrapportage Inrichten leeromgevingen PO en VO 2008-2010 Een effectieve leeromgeving

Nadere informatie

Hoe een taalbeleid het beleidsvoerend vermogen van je school kan verhogen

Hoe een taalbeleid het beleidsvoerend vermogen van je school kan verhogen IMPULS, 43e JG., NR. 2, OKTOBER-DECEMBER 2012, 88-98 Hoe een taalbeleid het beleidsvoerend vermogen van je school kan verhogen Martien Berben 88 Samen taalgrenzen verleggen: dat is de ambitieuze titel

Nadere informatie

Dr. F. Meijers. Kwaliteit aan zet. Op weg naar professionele mentoring

Dr. F. Meijers. Kwaliteit aan zet. Op weg naar professionele mentoring Dr. F. Meijers Kwaliteit aan zet Op weg naar professionele mentoring Kwaliteit aan zet Op weg naar professionele mentoring Dr. F. Meijers Voorwoord Welk urgent maatschappelijk probleem is het best oplosbaar?

Nadere informatie

EN NU DE DOCENT NOG...!

EN NU DE DOCENT NOG...! EN NU DE DOCENT NOG...! kernredacteur van dit nummer: Prof. Dr. J.G.L.C. Lodewijks MesoConsult B.V. Tilburg april 1996 1996 MesoConsult B.V. Tilburg Uit deze uitgave mag niets worden verveelvoudigd en/of

Nadere informatie

Hoe kunnen Open Educational Resources actief leren versterken? Inleiding

Hoe kunnen Open Educational Resources actief leren versterken? Inleiding Hoe kunnen Open Educational Resources actief leren versterken? Inleiding Leren is een activiteit die zich niet alleen binnen de schoolmuren afspeelt. Mensen leren altijd en overal. Het leren stopt dan

Nadere informatie

Excellentie in ontwikkeling Werken met een persoonlijk leerplan

Excellentie in ontwikkeling Werken met een persoonlijk leerplan Excellentie in ontwikkeling Werken met een persoonlijk leerplan Esther de Boer, Jacques Poell en Elise Schouten Excellentie in ontwikkeling Werken met een persoonlijk leerplan Esther de Boer Jacques Poell

Nadere informatie

Handleiding focusgroep onderzoek

Handleiding focusgroep onderzoek Handleiding focusgroep onderzoek In deze handleiding komt aan de orde: 1. wat een focusgroep is; 2. wanneer een focusgroep onderzoek bruikbaar is; 3. plaats van het focusgroep onderzoek in de verbeter

Nadere informatie

Excellentie en differentiatie

Excellentie en differentiatie Excellentie en differentiatie Met praktijkvoorbeelden van vo-scholen uit het netwerk van het Junior College Utrecht Dr. Ton van der Valk Met dank aan: Judith Schenzel, voor haar bijdrage aan de research

Nadere informatie

Lessen over diversiteitsbeleid. bij gemeenten, provincies en waterschappen

Lessen over diversiteitsbeleid. bij gemeenten, provincies en waterschappen Lessen over diversiteitsbeleid 1 bij gemeenten, provincies en waterschappen 2 L e s s e n o v e r d i v e r s i t e i t s b e l e i d b i j g e m e e n t e n, provincies en waterschappen 3 Lessen over

Nadere informatie

Leraren Leren als Gelijken: Wat werkt?

Leraren Leren als Gelijken: Wat werkt? Leraren Leren als Gelijken: Wat werkt? Marieke Thurlings Perry den Brok Eindhoven School of Education, Technische Universiteit Eindhoven Colofon Marieke Thurlings studeerde onderwijskunde aan de Universiteit

Nadere informatie

Jos Castelijns en Inge Andersen. Beoordelen om te leren. Leerlingen als mede-beoordelaars van hun eigen leerproces

Jos Castelijns en Inge Andersen. Beoordelen om te leren. Leerlingen als mede-beoordelaars van hun eigen leerproces Jos Castelijns en Inge Andersen Beoordelen om te leren Leerlingen als mede-beoordelaars van hun eigen leerproces Beoordelen om te leren Leerlingen als mede-beoordelaars van hun eigen leerproces Jos Castelijns

Nadere informatie

Het effect van de interventie: Ook zó omgaan met elkaar

Het effect van de interventie: Ook zó omgaan met elkaar Het effect van de interventie: Ook zó omgaan met elkaar Masterscriptie Opvoedingsondersteuning, Pedagogische en Onderwijskundige Wetenschappen, Universiteit van Amsterdam A.M. Blokland, 6339743 / 10082328

Nadere informatie

BEOORDELEN VAN ONDERZOEKS- VAARDIGHEDEN VAN LEERLINGEN

BEOORDELEN VAN ONDERZOEKS- VAARDIGHEDEN VAN LEERLINGEN BEOORDELEN VAN ONDERZOEKS- VAARDIGHEDEN VAN LEERLINGEN richtlijnen, alternatieven en achtergronden kernredactie: Dr. K.M. Stokking Drs. M.F. van der Schaaf MesoConsult B.V. Tilburg juni 1999 Deze brochure

Nadere informatie

Cohort 2011 Lioonderzoek Ellen van Kooten - Spreeuw

Cohort 2011 Lioonderzoek Ellen van Kooten - Spreeuw Titel Inleverdatum Cohort 2011 Lioonderzoek Ellen van Kooten - Spreeuw Mon 30 Mar 2015 08:23:22 PM CEST 13% 7% Bron: Hogeschool van Amsterdam - DMR 2 (Domein Maatschappij en Recht) (01/22/2015) 5% Bron:

Nadere informatie

Mind the map. Digitale mindmaps inzetten voor vraaggestuurd leren. nderzoeksreeks ict in het onderwijs

Mind the map. Digitale mindmaps inzetten voor vraaggestuurd leren. nderzoeksreeks ict in het onderwijs Mind the map Digitale mindmaps inzetten voor vraaggestuurd leren nderzoeksreeks ict in het onderwijs Voorwoord Inhoud Dit is de zevenendertigste publicatie in de Kennisnet Onderzoeksreeks Ict in het onderwijs.

Nadere informatie

Ouderbetrokkenheid bij school ontstaat niet vanzelf

Ouderbetrokkenheid bij school ontstaat niet vanzelf 1 Ouderbetrokkenheid bij school ontstaat niet vanzelf Een inventarisatie van de behoefte aan dienstverlening van de school en van onderwijsorganisaties aan de ouders Werkgroep ouderbetrokkenheid, ingesteld

Nadere informatie

Functionerings- of portfoliogesprek met kinderen

Functionerings- of portfoliogesprek met kinderen Functionerings- of portfoliogesprek met kinderen Jaap Meijer Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Voorwaarden en valkuilen 2.1 Schoolleider aan het woord 2.2 Stamgroepleider aan het woord 2.3 Schoolleider aan het

Nadere informatie

Excelleren van leerlingen mogelijk maken

Excelleren van leerlingen mogelijk maken PASSEND ONDERWIJS EN ZORG VO Excelleren van leerlingen mogelijk maken Voor één docent is het te moeilijk Minke Bruning Gert Kamphof Josée von Weijhrother Greet de Boer Excelleren van leerlingen mogelijk

Nadere informatie

Handen en voeten aan beoordelen. handreiking invoering beoordelingssysteem in het hbo

Handen en voeten aan beoordelen. handreiking invoering beoordelingssysteem in het hbo Handen en voeten aan beoordelen handreiking invoering beoordelingssysteem in het hbo Inleiding In de cao voor het Hoger Beroepsonderwijs hebben cao partijen afspraken vastgelegd over de invoering van

Nadere informatie

Feedback. Soorten feedback Evaluatieve feedback: Goed gewerkt. Descriptieve feedback: Goed gewerkt. Je hebt alle belangrijke elementen opgenomen.

Feedback. Soorten feedback Evaluatieve feedback: Goed gewerkt. Descriptieve feedback: Goed gewerkt. Je hebt alle belangrijke elementen opgenomen. Feedback Wat is feedback? Feedback gaat over het terugkoppelen van informatie. Nicolien van Hamel 1 legt het kort en bondig uit: Feedback betekent letterlijk: terugkoppeling. Bij feedback hoor je van de

Nadere informatie

Van evalueren kun je leren

Van evalueren kun je leren Van evalueren kun je leren Voorwoord Wie zich bezighoudt met cliëntenparticipatie doet er goed aan om van tijd tot tijd stil te staan bij de praktijk van dat moment. Cliëntenparticipatie is niet iets wat

Nadere informatie