Artikel. Conclusies uit een analyse van beleidsdocumenten ( ) Freya Versluys

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Artikel. Conclusies uit een analyse van beleidsdocumenten (1999-2003) Freya Versluys"

Transcriptie

1 Artikel Beleid en discours omtrent zelfdodingpreventie in Vlaanderen Conclusies uit een analyse van beleidsdocumenten ( ) TER INFO Freya Versluys is als onderzoekster verbonden aan de Opleiding Sociaal werk van de Arteveldehogeschool. In 2003 was ze er ondermeer betrokken bij het Evaluatieonderzoek van zelfdodingpreventie via Tele-Onthaal, in opdracht van Vlaams minister van welzijn. In dit artikel gaat Versluys op zoek naar de visies op zelfdoding en preventiebenaderingen in diverse beleidsdocumenten. Centraal hierbij staan de vragen omtrent probleemanalyse, preventiestrategieën en verwachte effecten. De antwoorden hierop uit de analyse van beleidsdocumenten worden met elkaar geconfronteerd. Dit resulteert in zes vaststellingen over het beleid en het discours omtrent zelfdodingpreventie in Vlaanderen. Freya Versluys Zelfdodingpreventie is actueel een prioriteit in het Vlaamse welzijnsbeleid. Op de gezondheidsconferentie eind 2002 stelde toenmalig Vlaams Minister van Welzijn, Gezondheid en Gelijke Kansen Vogels een zesde Vlaamse gezondheidsdoelstelling voorop, met name het globaal sterftecijfer door zelfdoding bij mannen en vrouwen tegen 2010 met 8 % te verminderen ten opzichte van Dit betekent 638 zelfmoorden voorkomen. Om deze doelstelling waar te maken werden en worden uiteenlopende projecten en initiatieven uitgedacht, gesubsidieerd en in netwerken met elkaar verbonden. Dit artikel focust niet op een feitelijk overzicht hiervan. Wel worden vanuit de lezing van beleidsdocumenten inzake zelfdodingpreventie een aantal rode draden gelicht. Welke visie(s) op zelfdoding vooronderstellen beleidsstandpunten en -acties? Welke preventiebenaderingen zijn herkenbaar? Welke motieven worden naar voor geschoven of laten zich ontwaren? Dit artikel geeft een aantal antwoorden op deze vragen vanuit een inhoudsanalyse van beleidsdocumenten omtrent zelfdodingpreventie die tussen 1999 en 2003 verschenen en/of in deze periode van kracht waren. De verzamelde documenten gaan uit van het provinciaal, Vlaams, of federaal beleidsniveau. Het gaat over decreten, wetten, (wijzigingen van) uitvoeringsbesluiten, sectorprotocollen, mondelinge en schriftelijke vragen, koninklijke besluiten, omzendbrieven en documenten van de gezondheidsconferentie Het betreft met andere woorden een analyse van een afgebakende verzameling van schriftelijke neerslagen van beleidsdiscussies omtrent zelfdoding(preventie) documenten die vooral stemmen van bestuurders maar ook oppositiestemmen weerspiegelen (met name via de parlementaire vragen). De onderzoekster stelde zich drie vragen. Welke probleemanalyses zien we in de beleidsdocumenten over zelfdoding? Welke preventiestrategieën worden erin aangedragen? Wat zeggen de beleidsdocumenten over de (verwachte) effecten van zelfdodingpreventie? Socia-cahier nr. 1 november 2004 [ 23 ]

2 Dit artikel confronteert een aantal antwoorden op deze drie vragen met elkaar. Vanuit deze confrontatie doen we zes vaststellingen over het beleid en het discours omtrent zelfdodingpreventie in Vlaanderen. Paniek als motief Beschouwingen over zelfdoding en analyses van de zelfdodingproblematiek vinden we vooral in parlementaire vragen en antwoorden. Het thema wordt vaak aangesneden met een verwijzing naar de omvang en de ernst van de problematiek en hierbij wordt vaak een sterke nadruk gelegd op de hoge frequentie van zelfdodingen in Vlaanderen of België. Wat opvalt is dat dit doorgaans in subjectieve, vage termen gebeurt zoals hoog aantal tragedies, harde realiteit, schrikwekkende cijfers (21), schrijnende gevallen en voor iedereen een enorm probleem (16)... Ook vergelijkingen tussen Vlaanderen en België enerzijds en andere landen anderzijds gebeuren vaak in gevoelsgeladen termen zoals trieste koploper in Europa (16) en qua aantal zelfmoorden op eenzame hoogten (22). In sommige documenten worden zelfs voorbeelden uit het persoonlijk leven aangehaald zoals in volgend citaat uit een parlementaire vraag: De laatste vier maanden was ik in mijn onmiddellijke omgeving bovendien getuige van een zelfdoding van een veertienjarige, een zeventienjarige en een achttienjarige. Ik was aanwezig op de begrafenis van een eenendertigjarige. Hij bleek die keuze reeds op zeventienjarige leeftijd te hebben gemaakt. (17) Tegelijk worden zelden prevalentiecijfers aangegeven. Daar waar wel cijfers gepresenteerd worden, gebeurt dit in onexacte aanduidingen, die bovendien erg kunnen verschillen. We lezen: elke dag ten minste zeven mensen die een einde maken aan hun leven (18) en elke dag zeven (16), waaraan respectievelijk nog eens meer dan tweehonderd zelfmoordpogingen per dag (18) toegevoegd moeten worden dan wel nog eens 109 (16) zelfmoordpogingen per dag. Indicaties van de omvang en de ernst van de zelfdodingproblematiek worden in de beleidsdocumenten dus in één adem genoemd. Zij zijn vrijwel altijd geformuleerd in gevoelsgeladen termen, die lijken te willen sensibiliseren en/of mobiliseren (uitzonderingen zijn enkele federaal gestelde parlementaire vragen en antwoorden). Tegelijk beschrijven de beleidsdocumenten de (verwachte) impact van deze interventies amper. Er is weinig terug te vinden over de (verwachte) effectiviteit en/of neveneffecten van preventiestrategieën ten aanzien van zelfdoding. Ook worden er amper ideeën uiteengezet over de manier waarop preventiestrategieën (verondersteld worden te) wérken. De keuze voor bepaalde interventies wordt zelden beargumenteerd vanuit gekende succesindicatoren. Samengevat Een gevoelsgeladen, mobiliserende toonzetting inzake zelfdoding laat zich in de beleidsdocumenten dus combineren met een gebrekkige reflectie over de werkzaamheid van voorgestelde preventiestrategieën. Het gevoerde en bediscussieerde preventiebeleid ten aanzien van zelfdoding lijkt (vooralsnog) voornamelijk een soort paniekreactie op hoge zelfdodingcijfers, waarbij de reflectie over wat wérkt? nauwelijks aan de orde is. Risico s boven In de beleidsdocumenten wordt getracht zelfdoding(pogingen) van mensen en de stijgende zelfdodingcijfers te verklaren. Vaak wordt in verklaringen verwezen naar specifieke sociale categorieën, die geduid worden als risicogroepen. Het gaat vooral om (mannelijke) jongeren, mensen die reeds een suïcidepoging achter de rug hebben, mensen met een psychopathologie (waaronder depressie), (mannelijke) ouderen, holibi s en mannen. Opmerkelijk is dat respectievelijke beleidsdocumenten aandacht vragen voor één van deze respectievelijke groepen, eerder dan een overzicht te beogen van risicogroepen. Dit bevestigt de conclusie dat het beleid omtrent zelfdodingpreventie in Vlaanderen voornamelijk gevoed wordt vanuit emotionele motieven: verschillende doelgroepen worden de ene keer wel en de andere keer niet als prioritair naar [ 24 ] Socia-cahier nr. 1 november 2004

3 voor geschoven terwijl in de beleidsdocumenten nergens een coherent plaatje wordt geschetst en nergens onderzocht wordt wat uiteenlopende risicogroepen inzake zelfdoding met elkaar verbindt. Op zich biedt de aanduiding van risicogroepen geen verklaring voor zelfdoding. De beleidsdocumenten vermelden vooral verklarende risicofactoren die verwijzen naar maatschappelijke oorzaken en naar psychosociale problemen. Deze risicofactoren worden omstandig toegelicht in de beleidsdocumenten. Verder in dit artikel komen we hierop terug. In deze paragraaf willen we vooral het schril contrast aanduiden tussen de vele analyses van risicofactoren en het (quasi) stilzwijgen van beschermende of versterkende factoren: wat maakt individuen en groepen veerkrachtig in moeilijke omstandigheden? De probleemanalyses in de beleidsdocumenten staan er niet of nauwelijks bij stil. Waar op het belang van beschermende factoren wordt gewezen, worden deze niet nader gespecificeerd of toegelicht. Dat is opmerkelijk. Vanuit de veronderstelling dat preventiestrategieën voortbouwen en dus aansluiten op gemaakte probleemanalyses omtrent zelfdoding, kan worden verwacht dat de preventiestrategieën die in de beleidsdocumenten worden voorgesteld eveneens (bijna) uitsluitend ingrijpen op risicofactoren. Opmerkelijk echter is dat nogal wat aangegeven preventiestrategieën wél ook gericht zijn op het versterken van beschermende factoren, cf. pleidooien voor een grotere bespreekbaarheid van zelfdoding, het vergroten van de kennis van het hulpaanbod, richtlijnen voor psychosociale preventiestrategieën zoals autonomiebehoud en autonomieverhogend werken... Samengevat In de probleemanalyses van de beleidsdocumenten worden voornamelijk risicofactoren ten aanzien van zelfdoding genoemd. Beschermende factoren komen nauwelijks aan bod in de probleemanalyse: er wordt amper aandacht aan besteed en inzichten in welke beschermende factoren zijn, worden niet gegeven. Een nadere studie van de veerkracht van mensen in moeilijke omstandigheden, is aangewezen. Merkwaardig is dat we tegelijk in pleidooien en voorstellen tot specifieke interventies tóch ook aandacht zien voor positieve preventiestrategieën, die gericht zijn op het versterken van beschermende factoren. Zelfdoding stemt tot reflectie over welzijn, enfin over onwelzijn In bovenstaande paragrafen stelden we vast dat de beleidsdocumenten aangeven dat het aantal zelfdodingen moet dalen. Beleidsdocumenten vragen dringende aandacht voor hoge zelfdodingcijfers en wijzen op allerhande risicofactoren die zelfdoding(cijfers) moeten verklaren. Toch expliciteren zij niet altijd het probleem in de zelfdodingproblematiek. Wat maakt zelfdoding eigenlijk problematisch? Zelfdoding wordt in de beleidsdocumenten duidelijk geassocieerd met leed. Beleidsdocumenten die dit leed specificeren, leggen vooral nadruk op de onderliggende problematieken en dynamieken van een zelfdodingact en wijzen soms op het verdriet en de schuldgevoelens die een zelfdoding teweegbrengt bij de nabije omgeving van de suïcidant. Algemeen wordt zelfdoding problematisch gevonden omdat deze tot een reflectie dwingt over de kwaliteit van het leven van een individu of in het geval van zelfdodingcijfers over de kwaliteit van leven in onze samenleving. Een parlementaire vraag formuleert het als volgt: Het aantal zelfdodingen is ook een parameter voor het geestelijk welbevinden (18). Zelfdoding is een probleem omdat dit fenomeen onderliggende problematieken impliceert. In een andere parlementaire vraag wordt dit nog verder doorgetrokken: Elk leven moet hulp worden geboden, hoewel ik niet beweer dat elk leven ten koste van alles moet worden gered, want het moet ook kwaliteitsvol leven zijn. (16) Dan is de zelfdodingact niet in eerste instantie het problematische in zelfdoding(cijfers) maar wel de onderliggende problematiek. Het aanduiden van maatschappelijke oorzaken gebeurt in de beleidsdocumenten vaak als een vorm van maatschappijkritiek. Socia-cahier nr. 1 november 2004 [ 25 ]

4 Samengevat Zelfdoding is een sociaal probleem omdat het fenomeen een samenleving confronteert met mistoestanden. De zelfdodingproblematiek wordt in de beleidsdocumenten dan ook ruimer begrepen dan zelfdodingcijfers alleen. De zelfdodingproblematiek verwijst ook naar onderliggende psychosociale problemen en naar een noodzakelijke maatschappijkritiek._ Maatschappijkritisch? De probleemanalyses die we in parlementaire vragen en antwoorden zien, zijn vaak uitgesproken maatschappijkritisch. De oorzaken van onwelzijn in het algemeen en van zelfdoding in het bijzonder worden in belangrijke mate gesitueerd in de cultuur en/of in de structuur van onze samenleving. Als belangrijke culturele oorzaak wordt zeer frequent verwezen naar de centrale waarde die toegekend wordt aan materiële welvaart. Deze waarde, die verondersteld wordt bereikt te kunnen worden via arbeid, verhoogt de prestatiedruk en leidt tot een groeiende faalangst bij individuen en groepen met verhoogde zelfdodingrisico s als gevolg. Ook verwijzen de beleidsdocumenten zeer vaak naar individualiseringsrisico s (die al dan niet verbonden worden met deze aanklacht tegen een dominante waardehiërarchie). Individualiseringsrisico s worden echter weinig gespecificeerd. Vaak genoemde structurele oorzaken van zelfdoding verwijzen naar een inadequaat hulpaanbod ten aanzien van psychosociale problemen. Het gaat bijvoorbeeld over de onbekendheid van het aanbod, wachtlijstfenomenen, een gefragmenteerde inzet van preventiemiddelen en een slechte diagnosestelling. Van heel andere aard zijn de wijzende vingers naar de media. Doch, niet alle vingers wijzen in dezelfde richting. De meningen over welk soort berichtgeving zelfdodingcijfers de hoogte injaagt, verschillen. De media zouden te frequent rapporteren over zelfdodingen, of te sensationeel, dan wel te weinig (met een taboe-effect). Echter, daar waar maatschappelijke factoren een belangrijke plaats innemen in de beleidsdocumenten (i.c. voornamelijk parlementaire vragen) wanneer probleemanalyses worden gemaakt, is het niet zo dat heel wat preventiestrategieën (genoemd in alle soorten beleidsdocumenten) gericht zijn op maatschappelijke factoren. De meeste preventiestrategieën die in de beleidsdocumenten worden aangedragen, kunnen immers worden geduid als vooral individugerichte strategieën. Psychosociale interventies worden met de hoogste frequentie genoemd. Het meest kenmerkend voor deze strategieën is wellicht de term begeleiden. In de beleidsdocumenten heeft deze begeleiding betrekking op de problematieken die aan de grondslag kunnen liggen van zelfdodinggedachten en/of -pogingen en op nabestaanden van een suïcidant. Andere veel vermelde preventiestrategieën zijn erop gericht om van op een meso- of een macroniveau individugerichte strategieën op microniveau te verbeteren of te organiseren. Het gaat dan over oproepen tot netwerking (vooral tussen welzijnsorganisaties onderling of tussen welzijnsvoorzieningen en overheidsactoren) of tot specifieke financiële overheidsengagementen (vaak onder de noemer van projectsubsidies). Maatschappijgerichte preventiestrategieën an sich dit wil zeggen strategieën die gericht zijn op maatschappelijke veranderingen komen het meest tot uiting in filosofische beschouwingen, zoals in vragen naar mentaliteitswijzigingen (zoals de herwaardering van de 65-plusser) of daar waar een reflectie gevraagd wordt over de maatschappelijke oorzaken van zelfdoding. De enige opvallende uitzondering in deze is de vraag naar een deontologische code voor de media. Zeldzame preventiepleidooien die focussen op de manier waarop de samenleving georganiseerd is, zijn doorgaans weinig concreet. Samengevat De beleidsdocumenten beperken hun maatschappijkritiek inzake de zelfdodingproblematiek tot momenten van probleemindicatie en filosofische pleidooien. Maatschappijkritiek wordt niet omgezet in concrete maatschappelijke actie. Structurele oorzaken van de zelfdodingproblematiek krijgen weinig weerwerk. [ 26 ] Socia-cahier nr. 1 november 2004

5 Pedagogische preventie: antwoord op niet gedefinieerde problemen Pedagogische preventiestrategieën zijn interventies die een belangrijke preventieve waarde toekennen aan leer- en opvoedingsprocessen. Zij vormen een laatste grote groep preventiestrategieën die we in de beleidsdocumenten kunnen afbakenen. De vermelde pedagogische strategieën richten zich tot professionelen, tot mensen met een zelfdodingproblematiek, tot de informele netwerken van mensen met een zelfdodingproblematiek en/of tot de algemene bevolking. Ze krijgen in de beleidsdocumenten verschillende invullingen. De inhoud ervan is vooral gericht op: het bijbrengen van kennis van en inzichten in de symptomen van een zelfdodingproblematiek, de antecedenten en de onderliggende problemen; het bijbrengen van kennis over het beschikbare hulpaanbod; het bijbrengen van vaardigheden, voornamelijk 'leren opvangen' en 'leren begeleiden' van mensen met ernstige problemen en/of zelfdodinggedachten, van zelfdodingpogers en van nabestaanden; het aanzetten tot actie, met name tot hulpzoekend dan wel tot hulpbiedend gedrag; het bekomen van een grotere bespreekbaarheid van de zelfdodingproblematiek en/of van de geestelijke gezondheidszorg. Merkwaardig is dat deze pedagogische preventiestrategieën ruim aan bod komen in de beleidsdocumenten, terwijl pedagogische aspecten weinig naar voor komen in de gemaakte probleemanalyses. Pedagogische factoren in de zelfdodingproblematiek komen in de beleidsdocumenten (van gelijk welke aard) voornamelijk impliciet tot uiting via het bepleiten van pedagogische strategieën. Samengevat Blijkbaar vormen de pedagogische preventiestrategieën een antwoord op niet expliciet gedefinieerde problemen van tekorten aan kennis, inzichten en houdingen. Een explicitering van deze analyse dringt zich op. Amper radicaal primaire preventie Preventiestrategieën kunnen worden geduid als primaire, secundaire dan wel tertiaire preventie. Primaire preventie heeft tot doel problemen te voorkomen. Bij secundaire preventie gaat het om vroegtijdige onderkenning, opsporing en behandeling. Tertiaire preventie is gericht op de behandeling en nazorg van problematische situaties, wat terugval of chronisch worden moet voorkomen. Bij een eng begrip van de zelfdodingproblematiek als zelfdoding, zelfdodingpogingen en zelfdodinggedachten, kunnen de meeste preventiestrategieën die in de beleidsdocumenten aan bod komen worden geduid als primaire preventie: men wil zelfdoding voorkomen. Echter, wanneer zelfdoding begrepen wordt als een parameter voor (on)welzijn, zoals dat algemeen in de beleidsdocumenten gebeurt, dan krijgt ook zelfdodingpreventie een ruimere invulling. Zelfdodingpreventie betekent dan de preventie van onwelzijnsituaties. En de in de beleidsdocumenten aangereikte preventiestrategieën, die vaak gericht zijn op detectie en behandeling van psychosociale problemen, zijn dan vormen van secundaire en tertiaire preventie. Volgend citaat uit een antwoord op een parlementaire vraag legt met een voorbeeld de vinger op de pols: De hulpverlening vereist eerst en vooral primaire preventie: een maatschappelijke herwaardering van de 65-plusser. Zoals ik al vaak heb gezegd moeten we de lokale dienstencentra versterken en uitbouwen. Mensen mogen niet alleen in hun miserie verrotten tot ze depressief worden. Pas dan komt de secundaire preventie in het spel: intermediairen zoals huisartsen en ziekenhuizen opleiden om depressies te herkennen en mensen op een spoor te zetten dat de oorzaken van hun depressie wegneemt. De oorzaak van de depressie is het ontberen van een doel in het bestaan. (20) Samengevat Bij een ruim begrip van de zelfdodingproblematiek (d.w.z. inclusief onderliggende problematieken), komen zeer weinig primaire preventiestrategieën aan bod in de beleidsdocumenten. Daar waar zij aan bod komen, worden zij eerder aangehaald als wenselijkheden dan als feitelijke voorbeelden. De toegepaste strategieën zijn eerder reactief dan pro-actief. Socia-cahier nr. 1 november 2004 [ 27 ]

6 Besluit Zelfdodingsituaties brengen bij de betrokkenen heel wat emoties teweeg. In de geanalyseerde beleidsdocumenten blijkt het debat omtrent zelfdodingpreventie óók een emotiegeladen debat. In de beleidsdocumenten blijken probleemanalyses en pleidooien voor interventies niet op elkaar aan te sluiten. Tegelijk is effectiviteit geen aandachtspunt. Waardoor wordt het beleid inzake zelfdodingpreventie in Vlaanderen dan gestuurd? Het zelfdodingpreventiebeleid drijft te veel op emoties, heeft te weinig zicht op beschermende factoren en laat maatschappelijke oorzaken ongemoeid. Als deze analyse een bescheiden parameter kan zijn voor de resultaten van dit beleid, dan zal het preventiebeleid ten aanzien van de zelfdodingproblematiek niet meer dan een doekje voor het bloeden blijken. Lijst van in de analyse betrokken beleidsdocumenten Federaal beleidsniveau - vraag en antwoord (1) Schriftelijke vraag om uitleg van Jan Eeman aan het Ministerie van Justitie over de overlijdens en zelfmoordpogingen in de gevangenissen, (2) Schriftelijke vraag om uitleg van Zoé Genot aan het Departement van Volksgezondheid over benzodiazepines en zelfmoorden, (3) Schriftelijke vraag om uitleg van Koen Bultinck aan het Ministerie van Mobiliteit en Vervoer over de NMBS en zelfmoord(poging)en in 2001, (4) Schriftelijke vraag om uitleg van Koen Bultinck aan het Ministerie van Mobiliteit en Vervoer over de NMBS en zelfmoord(poging)en, (5) Schriftelijke vraag om uitleg van de heer de Clippele aan de Minister van Binnenlandse zaken over het aantal overlijdens door zelfdoding volgens politiediensten, (6) Mondelinge vraag om uitleg van Mia De Schamphelaere aan de minister van Consumentenzaken, Volksgezondheid en Leefmilieu over de mogelijkheid tot introductie van de zelfmoordpil, (7) Mondelinge vraag om uitleg van Mia De Schamphelaere aan de minister van Consumentenzaken, Volksgezondheid en Leefmilieu over het hoge aantal zelfdodingen, (8) Mondelinge vraag om uitleg van Mia De Schamphelaere aan de vice-eerste minister en de minister van Mobiliteit en Vervoer over de schadevergoeding die de NMBS eist van de nabestaanden van personen die zelfmoord plegen op het spoor, Vlaams beleidsniveau decreten (9) Decreet betreffende het algemeen welzijnswerk, (10) Decreet inzake de kwaliteitszorg in de welzijnsvoorzieningen, (11) Decreet houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 2000, Vlaams beleidsniveau - uitvoeringsbesluiten (12) Besluit van de Vlaamse Executieve inzake gezondheidspromotie, (13) Besluit van de Vlaamse regering ter uitvoering van het decreet van 19 december 1997 betreffende het algemeen welzijnswerk, (14) Ministerieel besluit houdende de validering van de sectorprotocollen voor de centra voor Tele-Onthaal, de centra voor algemeen welzijnswerk in het kader van de ziekenfondsen en de autonome centra voor het algemeen welzijnswerk, (15) Besluit van de Vlaamse regering tot wijziging van het besluit van de Vlaamse regering van 31 juli 1991 inzake gezondheidspromotie, Vlaams beleidsniveau vraag en antwoord (16) Vraag om uitleg van Trees Merckx-Van Goey aan de Minister van Welzijn, Gezondheid en Gelijke Kansen over de stijgende en dringende nood aan zelfmoordpreventie bij jongeren, (17) Vraag om uitleg van Trees Merckx-Van Goey aan de Minister van Welzijn, Gezondheid, Gelijke Kansen en Ontwikkelingssamenwerking over het beleid inzake zelfmoordpreventie, naar aanleiding van de zelfmoord van een 12-jarige jongen, jaartal onbekend. (18) Vraag om uitleg van Dirk De Cock aan de Minister van Welzijn, Gezondheid en Gelijke Kansen, en aan de Minister van Financiën en Begroting, Innovatie, Media en Ruimtelijke Ordening over de communicatie over zelfdoding, (19) Vraag om uitleg van André-Emiel Bogaert aan de Minister van Welzijn, Gezondheid en Gelijke Kansen over specifieke hulp aan jongeren via het internet en telefonische of elektronische onthaaldiensten, (20) Vraag om uitleg van Ingrid van Kessel aan de Minister van Welzijn, Gezondheid en Gelijke Kansen over zelfmoordpreventie, (21) Vraag om uitleg van Jan Van Duppen aan de Minister van Welzijn, Gezondheid en Gelijke Kansen over de conclusies uit de Vlaamse gezondheidsindicatoren voor 1999 en vraag om uitleg van Etienne Van Vae- [ 28 ] Socia-cahier nr. 1 november 2004

7 renbergh aan de Minister van Welzijn, Gezondheid en Gelijke Kansen over de conclusies uit de Vlaamse gezondheidsindicatoren voor 1999 met betrekking tot het aantal zelfdodingen, (22) Vraag om uitleg van Luc Martens aan de Minister van Welzijn, Gezondheid en Gelijke Kansen over het groot aantal zelfmoorden, Vlaams beleidsniveau - andere (23) Sectorprotocol voor de centra voor Tele-Onthaal, (24) Documentatiemap Gezondheidsconferentie 2002 over depressie en zelfmoord: 10 preventiestrategieën, (25) Slotwoord door Minister van Welzijn, Gezondheid en Gelijke Kansen en Ontwikkelingssamenwerking n.a.v. de gezondheidsconferentie over de preventie van depressie en zelfmoord, (26) Open brief van de centra voor algemeen welzijnswerk en de Tele-Onthaaldiensten aan de Minister voor Welzijn, Gezondheid en Gelijke Kansen n.a.v. de gezondheidsconferentie depressie en zelfmoord een gemiste kans Preventie van zelfmoord en depressie: geen zaak van medici alleen, (27) Antwoord van de Minister voor Welzijn, Gezondheid en Gelijke Kansen op de open brief van de centra voor algemeen welzijnswerk en de Tele-Onthaaldiensten n.a.v. de gezondheidsconferentie depressie en zelfmoord, (28) Overeenkomst inzake de taakverdeling m.b.t. de zelfmoordpreventie in de geestelijke gezondheidszorg en het algemeen welzijnswerk, (29) Beleidsnota Welzijn, Gezondheid en Gelijke Kansen (30) Beleidsbrief Welzijn, Gezondheid en Gelijke Kansen (31) Organisatie van de algemene preventie werkdocument Intersectorale werkgroep algemene preventie, administratie Gezin en Maatschappelijk welzijn, Provinciaal beleidsniveau (32) Limburgs reglement betreffende de subsidiëring van projecten die een vernieuwend antwoord bieden op maatschappelijke noden in de sectoren van algemeen welzijnswerk en de bijzondere jeugdbijstand, (33) Limburgs reglement ter ondersteuning van gezondheidsprojecten met een innovatief en regionaal karakter, jaartal onbekend. (34) Oost-Vlaams reglement ter ondersteuning van projecten van gezondheidsbevordering met aandacht voor gezondheidsopbouw en consumenteneducatie, jaartal onbekend. (35) Antwerps reglement subsidiëring van algemeen welzijnswerk, 1995 en 2002 (wijziging). (36) Oost-Vlaamse beleidsverklaring , Socia-cahier nr. 1 november 2004 [ 29 ]

DE VLAAMSE REGERING, Gelet op de bijzondere wet van 8 augustus 1980 tot hervorming der instellingen, inzonderheid op artikel 5, 1;

DE VLAAMSE REGERING, Gelet op de bijzondere wet van 8 augustus 1980 tot hervorming der instellingen, inzonderheid op artikel 5, 1; Besluit van de Vlaamse Regering van 13 januari 2006 betreffende de boekhouding en het financieel verslag voor de voorzieningen in bepaalde sectoren van het beleidsdomein Welzijn, Volksgezondheid en Gezin

Nadere informatie

VOORSTEL VAN DECREET VAN MEVROUW SONJA BECQ EN MEVROUW VEERLE HEEREN C.S HOUDENDE REGELING VAN DE THUISOPVANG VAN ZIEKE KINDEREN

VOORSTEL VAN DECREET VAN MEVROUW SONJA BECQ EN MEVROUW VEERLE HEEREN C.S HOUDENDE REGELING VAN DE THUISOPVANG VAN ZIEKE KINDEREN ADVIES VOORSTEL VAN DECREET VAN MEVROUW SONJA BECQ EN MEVROUW VEERLE HEEREN C.S HOUDENDE REGELING VAN DE THUISOPVANG VAN ZIEKE KINDEREN Commissie voor Welzijn, Volksgezondheid en Gelijke Kansen. Voorstel

Nadere informatie

VLAAMS PARLEMENT VOORSTEL VAN RESOLUTIE. van mevrouw Ria Van Den Heuvel en de heren Jan Roegiers, Carlo Daelman en Koen Helsen

VLAAMS PARLEMENT VOORSTEL VAN RESOLUTIE. van mevrouw Ria Van Den Heuvel en de heren Jan Roegiers, Carlo Daelman en Koen Helsen Stuk 2223 (2003-2004) Nr. 1 VLAAMS PARLEMENT Zitting 2003-2004 5 maart 2004 VOORSTEL VAN RESOLUTIE van mevrouw Ria Van Den Heuvel en de heren Jan Roegiers, Carlo Daelman en Koen Helsen betreffende een

Nadere informatie

houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 2013

houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 2013 stuk ingediend op 1752 (2012-2013) Nr. 9 4 december 2012 (2012-2013) Ontwerp van decreet houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 2013 Verslag namens de Commissie voor Welzijn, Volksgezondheid,

Nadere informatie

DECREET. betreffende het algemeen welzijnswerk

DECREET. betreffende het algemeen welzijnswerk VLAAMS PARLEMENT DECREET betreffende het algemeen welzijnswerk HOOFDSTUK I Algemene bepalingen Artikel 1 Dit decreet regelt een gemeenschapsaangelegenheid. Artikel 2 In dit decreet wordt verstaan onder

Nadere informatie

Suïcidaal gedrag: Omvang van het probleem, oorzaken en risicofactoren, en mogelijkheden tot preventie. G. Portzky

Suïcidaal gedrag: Omvang van het probleem, oorzaken en risicofactoren, en mogelijkheden tot preventie. G. Portzky Suïcidaal gedrag: Omvang van het probleem, oorzaken en risicofactoren, en mogelijkheden tot preventie G. Portzky 1. OMVANG VAN HET PROBLEEM 2.1. Suïcide Suïcide rates in Vlaanderen 2010 (Bron: Vlaams Agentschap

Nadere informatie

Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos

Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos Bijlage 2 Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos A1 Uitbrengen jaarkrant A2 Advertentie huis aan huis bladen A3 Consultatie B1 Brochures

Nadere informatie

DE VIJF FUNCTIES BINNEN HET VERNIEUWDE MODEL GEESTELIJKE GEZONDHEID

DE VIJF FUNCTIES BINNEN HET VERNIEUWDE MODEL GEESTELIJKE GEZONDHEID DE VIJF FUNCTIES BINNEN HET VERNIEUWDE MODEL GEESTELIJKE GEZONDHEID Functie 1 Activiteiten op het vlak van preventie; geestelijke gezondheidszorgpromotie; vroegdetectie, -interventie en -diagnosestelling

Nadere informatie

DEEL I DE GEVOLGEN VOOR SLACHTOFFERS VAN VERKEERSONGEVALLEN, DE REGELGEVING EN DE VOORZIENINGEN

DEEL I DE GEVOLGEN VOOR SLACHTOFFERS VAN VERKEERSONGEVALLEN, DE REGELGEVING EN DE VOORZIENINGEN INLEIDING 1. Aanleiding en doelstelling van het onderzoek 1.1. De aanleiding 1.2. De doelstelling 1.3. De uitwerking 1.4. De rapportage 2. De problematiek ingeleid 2.1. Enkele cijfers 2.2. Het ontstaan

Nadere informatie

Integrale Jeugdhulpverlening: een nieuw plan in de maak

Integrale Jeugdhulpverlening: een nieuw plan in de maak Integrale Jeugdhulpverlening: een nieuw plan in de maak Document opgesteld door: vzw de Keeting vzw Recht-Op Kroonstraat 64/66 Lange Lobroekstraat 34 2800 Mechelen 2060 Antwerpen email: info@dekeeting.be

Nadere informatie

HEBBEN MENSEN ZONDER PAPIEREN (RECHT OP) TOEGANG TOT PSYCHIATRISCHE ZIEKENHUIZEN?

HEBBEN MENSEN ZONDER PAPIEREN (RECHT OP) TOEGANG TOT PSYCHIATRISCHE ZIEKENHUIZEN? HEBBEN MENSEN ZONDER PAPIEREN (RECHT OP) TOEGANG TOT PSYCHIATRISCHE ZIEKENHUIZEN? 1. Inleiding Veel mensen die illegaal in België verblijven hebben in de loop van hun leven een aantal traumatische ervaringen

Nadere informatie

Het Dream-project wordt sinds 2002 op ad-hoc basis gesubsidieerd.

Het Dream-project wordt sinds 2002 op ad-hoc basis gesubsidieerd. Naam evaluatie Volledige naam Aanleiding evaluatie DREAM-project Evaluatie DREAM-project De Vlaamse overheid ondersteunt een aantal initiatieven ter bevordering van het ondernemerschap en de ondernemerszin.

Nadere informatie

VLAAMS PARLEMENT VOORSTEL VAN RESOLUTIE. van de heer Felix Strackx. betreffende het terugdringen van het aantal abortussen in Vlaanderen VERSLAG

VLAAMS PARLEMENT VOORSTEL VAN RESOLUTIE. van de heer Felix Strackx. betreffende het terugdringen van het aantal abortussen in Vlaanderen VERSLAG Stuk 693 (1996-1997) Nr. 2 VLAAMS PARLEMENT Zitting 1998-1999 2 februari 1999 VOORSTEL VAN RESOLUTIE van de heer Felix Strackx betreffende het terugdringen van het aantal abortussen in Vlaanderen VERSLAG

Nadere informatie

Decreet betreffende het algemeen welzijnswerk

Decreet betreffende het algemeen welzijnswerk Decreet betreffende het algemeen welzijnswerk 08/05/2009 HOOFDSTUK I. Algemene bepalingen Art. 1. Dit decreet regelt een gemeenschapsaangelegenheid. Art. 2. In dit decreet wordt verstaan onder : 1 algemeen

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

ZORG VOOR JONGE SUÏCIDEPOGERS

ZORG VOOR JONGE SUÏCIDEPOGERS ZORG VOOR JONGE SUÏCIDEPOGERS In opdracht en met de steun van het Vlaams Ministerie Welzijn, Volksgezondheid en Gezin, samenwerking EZO en CGGSP www.zorgvoorsuicidepogers.be 1 VAN WAAR DIT PROJECT? Vlaams

Nadere informatie

GEZONDHEIDSENQUETE 2013

GEZONDHEIDSENQUETE 2013 GEZONDHEIDSENQUETE 2013 RAPPORT 5: PREVENTIE Stefaan Demarest, Rana Charafeddine (ed.) Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat

Nadere informatie

INRICHTING VAN OPVOEDINGSONDERSTEUNING

INRICHTING VAN OPVOEDINGSONDERSTEUNING 1 AANBEVELING INRICHTING VAN OPVOEDINGSONDERSTEUNING Commissie voor Welzijn, Volksgezondheid en Gelijke Kansen. Voorstel van decreet van Mevr. Patricia Ceysens, stuk 183 (1999-2000), nr. 1. Aanbeveling

Nadere informatie

Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald

Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald PERSMEDEDELING VAN JO VANDEURZEN, VLAAMS MINISTER VAN WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZIN 4 oktober 2012 Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald De kans dat Vlamingen

Nadere informatie

Toegankelijkheid van de CAW s volgens de verenigingen waar armen het woord nemen. April 16

Toegankelijkheid van de CAW s volgens de verenigingen waar armen het woord nemen. April 16 Netwerk tegen Armoede Vooruitgangstraat 323 bus 6-1030 Brussel / tel. 02-204 06 50 / fax : 02-204 06 59 info@netwerktegenarmoede.be / www.netwerktegenarmoede.be Toegankelijkheid van de CAW s volgens de

Nadere informatie

Bijna 30.000 Vlaamse jongeren nemen antidepressiva

Bijna 30.000 Vlaamse jongeren nemen antidepressiva Bijlage 1 oktober 2012 Bijna 30.000 Vlaamse jongeren nemen antidepressiva 1. Gebruik van antidepressiva CM onderzocht het gebruik van antidepressiva van jongeren van 0 tot 25 jaar van 2001 tot en met 2011.

Nadere informatie

VLAAMS PARLEMENT VOORSTEL VAN RESOLUTIE

VLAAMS PARLEMENT VOORSTEL VAN RESOLUTIE Stuk 1304 (2001-2002) Nr. 2 VLAAMS PARLEMENT Zitting 2002-2003 8 mei 2003 VOORSTEL VAN RESOLUTIE van de heer Paul Van Malderen, mevrouw Riet Van Cleuvenbergen, mevrouw Sonja Becq, mevrouw Ingrid van Kessel

Nadere informatie

Persmededeling. Eén centraal meldpunt voor geweld en misbruik

Persmededeling. Eén centraal meldpunt voor geweld en misbruik Kabinet Jo Vandeurzen Vlaams minister van Welzijn, Volksgezondheid en Gezin 8 maart 2012 Persmededeling Eén centraal meldpunt voor geweld en misbruik Vanaf 13 maart bestaat er 1 centraal telefoonnummer

Nadere informatie

B&W-Aanbiedingsformulier

B&W-Aanbiedingsformulier B&W.nr. 08.1145, d.d. 25 november 2008 B&W-Aanbiedingsformulier Onderwerp Sluiten samenwerkingsconvenant 'Veerkracht' in het kader van preventie van depressie bij ouderen in Leiden Zuidwest BESLUITEN Behoudens

Nadere informatie

Meer dan 1 miljoen extra voor vrijwilligers zorgsector

Meer dan 1 miljoen extra voor vrijwilligers zorgsector Kabinet Jo Vandeurzen Vlaams minister van Welzijn, Volksgezondheid en Gezin 4 maart 2011 Meer dan 1 miljoen extra voor vrijwilligers zorgsector Jo Vandeurzen: Vrijwilligers zullen almaar onmisbaarder blijken

Nadere informatie

Borstkankeropsporing in de beleids- en beheerscyclus van gemeenten en OCMW s (BBC)

Borstkankeropsporing in de beleids- en beheerscyclus van gemeenten en OCMW s (BBC) Borstkankeropsporing in de beleids- en beheerscyclus van gemeenten en OCMW s (BBC) Borstkankeropsporing in de BBC Situering Het Vlaams bevolkingsonderzoek naar borstkanker is een initiatief van de Vlaamse

Nadere informatie

INTERBESTUURLIJKE SAMENWERKING JURIDISCHE WENSDROOM OF RECHTSILLUSIE? WERKGROEP WELZIJN 7 februari 2014

INTERBESTUURLIJKE SAMENWERKING JURIDISCHE WENSDROOM OF RECHTSILLUSIE? WERKGROEP WELZIJN 7 februari 2014 INTERBESTUURLIJKE SAMENWERKING JURIDISCHE WENSDROOM OF RECHTSILLUSIE? WERKGROEP WELZIJN 7 februari 2014 Isabelle Van Vreckem Departement WVG (Vlaamse overheid) Interbestuurlijke relaties VL-provincies

Nadere informatie

NETWERK GEESTELIJKE GEZONDHEIDSZORG REGIO IEPER - DIKSMUIDE

NETWERK GEESTELIJKE GEZONDHEIDSZORG REGIO IEPER - DIKSMUIDE NETWERK GEESTELIJKE GEZONDHEIDSZORG REGIO IEPER - DIKSMUIDE Situering De overheid ontwikkelde een globale visie op wat er nodig is om te komen tot een (nog) betere geestelijke gezondheidszorg, weliswaar

Nadere informatie

COMMISSIEVERGADERINGEN

COMMISSIEVERGADERINGEN AGENDA AANPASSING COMMISSIEVERGADERINGEN De aanpassing betreft volgende vergaderingen Dinsdag 20.01.2004-14:00 uur : Commissie voor Welzijn, Volksgezondheid en Gelijke Kansen James Ensorzaal - 2 e verdieping

Nadere informatie

Observatorium voor Gezondheid en Welzijn OPERATIONEEL PLAN 2011-2014

Observatorium voor Gezondheid en Welzijn OPERATIONEEL PLAN 2011-2014 Observatorium voor Gezondheid en Welzijn OPERATIONEEL PLAN 2011-2014 1. OPDRACHTEN VAN HET OBSERVATORIUM VOOR GEZONDHEID EN WELZIJN 1.1 Wettelijke basis De opdrachten van het Observatorium staan opgesomd

Nadere informatie

VERZOEKSCHRIFT. over een voordelig internetabonnement voor andersvaliden VERSLAG

VERZOEKSCHRIFT. over een voordelig internetabonnement voor andersvaliden VERSLAG Zitting 2005-2006 11 oktober 2005 VERZOEKSCHRIFT over een voordelig internetabonnement voor andersvaliden VERSLAG namens de Commissie voor Welzijn, Volksgezondheid en Gezin uitgebracht door de dames Vera

Nadere informatie

Het museum: - beschikt over een kwaliteitslabel als museum - heeft tijdig een aanvraag ingediend voor Vlaamse indeling en subsidiëring

Het museum: - beschikt over een kwaliteitslabel als museum - heeft tijdig een aanvraag ingediend voor Vlaamse indeling en subsidiëring Museum voor Industriële Archeologie en Textiel (MIAT), Gent 1. Gemotiveerd advies van de beoordelingscommissie Collectiebeherende Cultureel-erfgoedorganisaties over indeling bij het Vlaamse niveau en toekenning

Nadere informatie

VLAAMS PARLEMENT VERZOEKSCHRIFT. over de zorgverzekering VERSLAG

VLAAMS PARLEMENT VERZOEKSCHRIFT. over de zorgverzekering VERSLAG Stuk 1772 (2002-2003) Nr. 1 VLAAMS PARLEMENT Zitting 2002-2003 26 juni 2003 VERZOEKSCHRIFT over de zorgverzekering VERSLAG namens de Commissie voor Welzijn, Volksgezondheid en Gelijke Kansen uitgebracht

Nadere informatie

Algemeen verslag denkdag 15 juni 2015 de Kriekelaar Schaarbeek

Algemeen verslag denkdag 15 juni 2015 de Kriekelaar Schaarbeek Algemeen verslag denkdag 15 juni 2015 de Kriekelaar Schaarbeek 1 Inleiding 2 Op 15 juni 2015 verzamelden de leden van de advieswerkgroep Sociaal-Cultureel Werk en vertegenwoordigers van regionale koepelverenigingen

Nadere informatie

Resultaten van het onderzoek naar de. kwaliteit van leven. van de partner van een persoon met NAH

Resultaten van het onderzoek naar de. kwaliteit van leven. van de partner van een persoon met NAH Resultaten van het onderzoek naar de kwaliteit van leven van de partner van een persoon met NAH Meer zicht krijgen op de impact van NAH op het leven van de partners van mensen met NAH. Vanuit dit inzicht

Nadere informatie

Tabel competentiereferentiesysteem

Tabel competentiereferentiesysteem Bijlage 3 bij het ministerieel besluit van tot wijziging van het ministerieel besluit van 28 december 2001 tot uitvoering van sommige bepalingen van het koninklijk besluit van 30 maart 2001 tot regeling

Nadere informatie

Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO. Advies. Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling

Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO. Advies. Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO Advies Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling 1. Inleiding Op 8 juni 2009 werd de SERV om advies gevraagd over de fiches ter invulling

Nadere informatie

PROVINCIE ANTWERPEN STAD HERENTALS GEMEENTE GROBBENDONK RUIMTELIJK UITVOERINGSPLAN HAZENPAD VERZOEK TOT RAADPLEGING BIJLAGE BUNDELING ADVIEZEN

PROVINCIE ANTWERPEN STAD HERENTALS GEMEENTE GROBBENDONK RUIMTELIJK UITVOERINGSPLAN HAZENPAD VERZOEK TOT RAADPLEGING BIJLAGE BUNDELING ADVIEZEN PROVINCIE ANTWERPEN STAD HERENTALS GEMEENTE GROBBENDONK RUIMTELIJK UITVOERINGSPLAN HAZENPAD VERZOEK TOT RAADPLEGING BIJLAGE BUNDELING ADVIEZEN bvba Advies Ruimtelijke Kwaliteit (bvba ARK) Augustijnenlaan

Nadere informatie

houdende bepalingen tot begeleiding van de aanpassing van de begroting 2015

houdende bepalingen tot begeleiding van de aanpassing van de begroting 2015 333 (2014-2015) Nr. 10 ingediend op 2 juni 2015 (2014-2015) Verslag namens de Commissie voor Welzijn, Volksgezondheid en Gezin uitgebracht door Peter Persyn en Vera Jans over het ontwerp van decreet houdende

Nadere informatie

Vraag nr. 234 van 1 februari 2013 van GÜLER TURAN

Vraag nr. 234 van 1 februari 2013 van GÜLER TURAN VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN JO VANDEURZEN VLAAMS MINISTER VAN WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZIN Vraag nr. 234 van 1 februari 2013 van GÜLER TURAN Eenzaamheid bij jongeren Thuisonderwijs In het

Nadere informatie

VERZOEKSCHRIFT. over een eerste Vlaamse rookvrije dag op 31 mei 2009 VERSLAG

VERZOEKSCHRIFT. over een eerste Vlaamse rookvrije dag op 31 mei 2009 VERSLAG Zitting 2008-2009 25 maart 2009 VERZOEKSCHRIFT over een eerste Vlaamse rookvrije dag op 31 mei 2009 VERSLAG namens de Commissie voor Welzijn, Volksgezondheid en Gezin uitgebracht door mevrouw Vera Jans

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 31 015 Kindermishandeling Nr. 82 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Green Paper Decreet Voorschoolse Kinderopvang

Green Paper Decreet Voorschoolse Kinderopvang Informatief 2009/133 - bijlage 1 RC/2009/1216/DOC.020 Centrale administratie Nota voor het Raadgevend Comité Nadenknota afdeling dienst ons kenmerk Kinderopvang Kennisontwikkeling en beleidsondersteuning

Nadere informatie

Advies over de decreetwijziging betreffende de Regionale Technologische Centra (RTC)

Advies over de decreetwijziging betreffende de Regionale Technologische Centra (RTC) ALGEMENE RAAD 25 november 2010 AR-AR-KST-ADV-005 Advies over de decreetwijziging betreffende de Regionale Technologische Centra (RTC) Vlaamse Onderwijsraad Kunstlaan 6 bus 6 BE-1210 Brussel T +32 2 219

Nadere informatie

Titel I Begrippen Volks

Titel I Begrippen Volks Intentieverklaring tussen de Vlaamse minister bevoegd voor Onderwijs, de Vlaams Minister bevoegd voor Gezondheid, de Vlaams Minister bevoegd voor landbouwbeleid en de zeevisserij, en de Vlaams minister

Nadere informatie

ZELFDODING OP DE WERKVLOER PRE EN POSTVENTIE

ZELFDODING OP DE WERKVLOER PRE EN POSTVENTIE ZELFDODING OP DE WERKVLOER PRE EN POSTVENTIE IMPOSSIBLE IS NOTHING. Nico De fauw Psycholoog Beleidsmedewerker Voorzitter Werkgroep Verder www.passant.be www.werkgroepverder.be WELZIJN OP HET WERK Welzijnswet

Nadere informatie

Advies over het voorstel van onderwijskwalificatie graduaat in het winkelmanagement

Advies over het voorstel van onderwijskwalificatie graduaat in het winkelmanagement Algemene Raad 20 december 2012 AR-AR-ADV-010 Advies over het voorstel van onderwijskwalificatie graduaat in het winkelmanagement Vlaamse Onderwijsraad Kunstlaan 6 bus 6 BE-1210 Brussel T +32 2 219 42 99

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

Actieplan 1 Informatie- en preventiebeleid naar de Zeelse bevolking toe op het vlak van o.m. (kinder)armoede, gezondheid, participatie

Actieplan 1 Informatie- en preventiebeleid naar de Zeelse bevolking toe op het vlak van o.m. (kinder)armoede, gezondheid, participatie DEEL ARMOEDEBESTRIJDING Actieplan 1 Informatie- en preventiebeleid naar de Zeelse bevolking toe op het vlak van o.m. (kinder)armoede, gezondheid, participatie Actie 1 : Het OCMW zorgt er, zelfstandig of

Nadere informatie

Kwetsbaar alleen. De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030

Kwetsbaar alleen. De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Kwetsbaar alleen De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Kwetsbaar alleen De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Cretien van Campen m.m.v. Maaike

Nadere informatie

Lutgart De Buel 02/553.50.13 30.07.2002 Lutgart.debuel@azf.vlaanderen.be

Lutgart De Buel 02/553.50.13 30.07.2002 Lutgart.debuel@azf.vlaanderen.be Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap Afdeling Statutaire Aangelegenheden Sectorcomité XVIII Vlaamse Gemeenschap en Vlaams Gewest Boudewijnlaan 30,1000 BRUSSEL Tel. (02)553 50 25 - Fax (02)553 51 06 E-mail:

Nadere informatie

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de 1 Inleiding door dr. Walter Krikilion, voorzitter Werkgroep Ethiek in de Kliniek van ICURO - Symposium Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg 19 oktober 2012 - Hasselt Beste deelnemers, Als Werkgroep

Nadere informatie

Bouwstenen om te komen tot een coherent en efficiënt adaptatieplan voor Vlaanderen

Bouwstenen om te komen tot een coherent en efficiënt adaptatieplan voor Vlaanderen 2. BOUWSTENEN VOOR EEN ADAPTATIEPLAN Deze bouwstenen zijn gericht op de uitwerking van een adaptatieplan vanuit een Vlaams beleidsdepartement of beleidsveld. Het globale proces kan eveneens door een ander

Nadere informatie

BIJLAGE. Motivering van het voorliggende convenant

BIJLAGE. Motivering van het voorliggende convenant BIJLAGE CONVENANT VRIJWILLIGERSWERK IN UITVOERING VAN HET PROTOCOL BETREFFENDE DE SAMENWERKING TUSSEN DE MINISTER VAN WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZIN EN DE PROVINCIES TIJDENS DEZE LEGISLATUUR Motivering

Nadere informatie

SOM-standpunt organisatie- en beheerstructuur Beleidsdomein Welzijn, Gezondheid & Gezin

SOM-standpunt organisatie- en beheerstructuur Beleidsdomein Welzijn, Gezondheid & Gezin SOM-standpunt organisatie- en beheerstructuur Beleidsdomein Welzijn, Gezondheid & Gezin 1. Inleiding Ten gevolge van de zesde staatshervorming wordt een aantal bevoegdheden van het federale beleidsniveau

Nadere informatie

SALV Strategische Adviesraad voor Landbouw en Visserij

SALV Strategische Adviesraad voor Landbouw en Visserij SALV Strategische Adviesraad voor Landbouw en Visserij ADVIES naschoolse opleidingsinitiatieven in de landbouwsector SALV, 18 januari 2013(nr.2013-01) Contactpersoon SALV: Dirk Van Guyze SALV-advies naschoolse

Nadere informatie

PLENAIRE VERGADERINGEN

PLENAIRE VERGADERINGEN AGENDA PLENAIRE VERGADERINGEN Woensdag 21.04.2004 vanaf 10.00 uur Ontwerpen van decreet Beraadslagingen 1. Ontwerp van decreet tot uniformisering van de toezichts-, sanctieen strafbepalingen die zijn opgenomen

Nadere informatie

Subsidiebeleid Stichting Zorg en Zekerheid

Subsidiebeleid Stichting Zorg en Zekerheid SUBSIDIEBELEID 2014 oktober 2013 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Thema s... 4 2.1 Preventie... 4 2.2 Ouderenzorg... 5 2.3 Mantelzorg/vrijwilligerswerk... 5 2.4 Daarnaast kunnen projectvoorstellen ingestuurd

Nadere informatie

België - Vlaanderen. Alle Vlamingen zijn betrokken. Pijlers van het Vlaams zorgen ouderenbeleid. Vermaatschappelijking van zorg 29-11-13

België - Vlaanderen. Alle Vlamingen zijn betrokken. Pijlers van het Vlaams zorgen ouderenbeleid. Vermaatschappelijking van zorg 29-11-13 België - Vlaanderen Dementievriendelijke gemeenschap Landelijk Congres - Moderne Dementiezorg Jo Vandeurzen Vlaams minister van Welzijn, Volksgezondheid en Gezin 25 november 2013 Alle Vlamingen zijn betrokken

Nadere informatie

alle campagnefoto s Maak het mee : Paul Delaet provincie Limburg Universiteitslaan 1 B-3500 HASSELT limburg.be

alle campagnefoto s Maak het mee : Paul Delaet provincie Limburg Universiteitslaan 1 B-3500 HASSELT limburg.be alle campagnefoto s Maak het mee : Paul Delaet provincie Limburg Universiteitslaan 1 B-3500 HASSELT limburg.be deontologisch kader pedagogisch advies Situering Het Limburgs netwerk opvoedingsondersteuning

Nadere informatie

VERENIGING WAAR ARMEN HET WOORD NEMEN

VERENIGING WAAR ARMEN HET WOORD NEMEN Koning Albert II-laan 35, bus 31 1030 Brussel T 02 553 34 34 F 02 533 34 35 contact@zorginspectie.be VERENIGING WAAR ARMEN HET WOORD NEMEN Naam: Adres: Tel: Fax: Email: Opdrachtnummer: Datum opdracht:

Nadere informatie

Mediawijsheid oprichten. Het kenniscentrum zal ondermeer voor de specifieke noden van mensen met een handicap aandacht hebben.

Mediawijsheid oprichten. Het kenniscentrum zal ondermeer voor de specifieke noden van mensen met een handicap aandacht hebben. MEDIA BELEID In haar beleidsnota media erkent Minister Lieten het belang van diversiteit in de Vlaamse media Ze wil de media-actoren stimuleren om een doeltreffend diversiteitsbeleid te ontwikkelen en

Nadere informatie

zittingsjaar 2011-2012 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Woonbeleid, Stedelijk Beleid en Energie

zittingsjaar 2011-2012 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Woonbeleid, Stedelijk Beleid en Energie vergadering C231 WON21 zittingsjaar 2011-2012 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Woonbeleid, Stedelijk Beleid en Energie van 16 mei 2012 2 Commissievergadering nr. C231 WON21 (2011-2012) 16

Nadere informatie

Suïcidepreventie op de werkvloer

Suïcidepreventie op de werkvloer Suïcidepreventie op de werkvloer Gezonde marktplaats - Logo Antwerpen - 25/11/2015 Ine Vermeersch Coördinator Suïcidepreventiewerking CGG Oost-Vlaanderen Inhoud 1. Inleiding 2. Suïcidepreventie op de werkvloer:

Nadere informatie

Kinder- en Jongerentelefoon. Commissie voor Welzijn, Volksgezondheid en Gelijke Kansen.

Kinder- en Jongerentelefoon. Commissie voor Welzijn, Volksgezondheid en Gelijke Kansen. Advies Kinder- en Jongerentelefoon Commissie voor Welzijn, Volksgezondheid en Gelijke Kansen. Parlementaire vraag van de heer J. Roegiers over bijkomende subsidiëring van de Kinder- en Jongerentelefoon

Nadere informatie

SYNTHESERAPPORT EVALUATIE WETENSCHAPPELIJKE OLYMPIADES SAMENVATTING

SYNTHESERAPPORT EVALUATIE WETENSCHAPPELIJKE OLYMPIADES SAMENVATTING SYNTHESERAPPORT EVALUATIE WETENSCHAPPELIJKE OLYMPIADES SAMENVATTING Studiedienst en Prospectief Beleid 1 Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Vlaamse Overheid Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030

Nadere informatie

MONITEUR BELGE 12.02.2003 BELGISCH STAATSBLAD

MONITEUR BELGE 12.02.2003 BELGISCH STAATSBLAD MONITEUR BELGE 12.02.2003 BELGISCH STAATSBLAD 7093 Uitleg velden : a. rijksregisternummer : b. geboortejaar c. NIS-code fusiegemeente : NIS - code van de fusiegemeente waar de betrokken persoon laatst

Nadere informatie

Verzoekschrift over de pleegzorg van kinderen met een handicap

Verzoekschrift over de pleegzorg van kinderen met een handicap Advies Verzoekschrift over de pleegzorg van kinderen met een handicap Commissie voor Welzijn, Volksgezondheid en Gelijke kansen. Verzoekschrift van 19 december 2003 over de pleegzorg van kinderen met een

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2002 468 Wet van 13 juli 2002 tot wijziging van de Wet collectieve preventie volksgezondheid Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden,

Nadere informatie

DETECTIE EN BEHANDELING VAN SUÏCIDAAL GEDRAG DE ONTWIKKELING VAN EEN MULTIDISCIPLINAIRE RICHTLIJN Saskia Aerts en Eva Dumon

DETECTIE EN BEHANDELING VAN SUÏCIDAAL GEDRAG DE ONTWIKKELING VAN EEN MULTIDISCIPLINAIRE RICHTLIJN Saskia Aerts en Eva Dumon DETECTIE EN BEHANDELING VAN SUÏCIDAAL GEDRAG DE ONTWIKKELING VAN EEN MULTIDISCIPLINAIRE RICHTLIJN Saskia Aerts en Eva Dumon Studiedag VVP 10 november 2015 Programma Introductie Ontwikkeling en planning

Nadere informatie

WELZIJN VAN ARTSEN: ZORG VOOR ZICHZELF & DREMPELS TOT HULP. Saartje Jooris, huisarts Eline Van Tilburgh, huisarts

WELZIJN VAN ARTSEN: ZORG VOOR ZICHZELF & DREMPELS TOT HULP. Saartje Jooris, huisarts Eline Van Tilburgh, huisarts WELZIJN VAN ARTSEN: ZORG VOOR ZICHZELF & DREMPELS TOT HULP Saartje Jooris, huisarts Eline Van Tilburgh, huisarts Er was eens Jaarlijks: Ø 25,53 / 1000 artsen Ø 20,23 / 1000 advocaten Ø 15,93 / 1000 dominees

Nadere informatie

1. Toelichting: houding en rol van de loopbaandienstverlener

1. Toelichting: houding en rol van de loopbaandienstverlener Deontologische code Klachtenbehandeling Deontologische code voor loopbaandienstverlening (artikel 2, 1, 9, van het besluit van de Vlaamse regering betreffende de erkenning en subsidiëring van centra voor

Nadere informatie

LIJST 4 - AANWENDING OVERGEDRAGEN KREDIETEN - JAAR 2007

LIJST 4 - AANWENDING OVERGEDRAGEN KREDIETEN - JAAR 2007 LIJST 4 - AANWENDING OVERGEDRAGEN KREDIETEN - JAAR 2007 Legende bij de onderstaande tabel: ngk: overdracht van niet-gesplitste kredieten; bvj: overdracht van bijkredieten vorige jaren. (in duizenden EUR)

Nadere informatie

DE VLAAMSE REGERING, Gelet op het akkoord van de Vlaamse minister, bevoegd voor de begroting, gegeven op dd mm yyyy;

DE VLAAMSE REGERING, Gelet op het akkoord van de Vlaamse minister, bevoegd voor de begroting, gegeven op dd mm yyyy; Informatief 2009/043 - bijlage Ontwerpbesluit van de Vlaamse Regering houdende de wijze van subsidiëring door het Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap van de opvang van personen met een handicap

Nadere informatie

219 (2009-2010) Nr. 1 28 oktober 2009 (2009-2010) stuk ingediend op. Voorstel van decreet

219 (2009-2010) Nr. 1 28 oktober 2009 (2009-2010) stuk ingediend op. Voorstel van decreet stuk ingediend op 219 (2009-2010) Nr. 1 28 oktober 2009 (2009-2010) Voorstel van decreet van de heren Johan Sauwens, Bart Martens, Lieven Dehandschutter, Koen Van den Heuvel en Jan Roegiers, mevrouw Lies

Nadere informatie

VLAAMS PARLEMENT ONTWERP VAN DECREET. houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 2004 AMENDEMENTEN. Stuk 1948 (2003-2004) Nr.

VLAAMS PARLEMENT ONTWERP VAN DECREET. houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 2004 AMENDEMENTEN. Stuk 1948 (2003-2004) Nr. Stuk 1948 (2003-2004) Nr. 7 VLAAMS PARLEMENT Zitting 2003-2004 3 december 2003 ONTWERP VAN DECREET houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 2004 AMENDEMENTEN Zie : 1948 (2003-2004) Nr. 1 :

Nadere informatie

Jeugdzorg in ontwikkeling

Jeugdzorg in ontwikkeling Jeugdzorg in ontwikkeling Prof. Dr. J. Vanderfaeillie De Maeyer Skrållan Faculteit Psychologie en Educatiewetenschappen Vakgroep Klinische en Levenslooppsychologie 21-2-2014 pag. 2 Inhoud Aanleiding voor

Nadere informatie

Inspiratiedag VVSG Ouderen- en thuiszorg. Cis Dewaele

Inspiratiedag VVSG Ouderen- en thuiszorg. Cis Dewaele Inspiratiedag VVSG Ouderen- en thuiszorg Cis Dewaele Inhoud 1. Waarom outreach 2. Quickscan 3. De visie 4. De cirkel 1. Waarom outreach Niet bereikte groepen De relatie werkt! (leefwereld, waarden en normen)

Nadere informatie

Samenwerkingsakkoord tussen de Federale Staat en de Vlaamse Gemeenschap inzake de begeleiding en behandeling van daders van seksueel misbruik

Samenwerkingsakkoord tussen de Federale Staat en de Vlaamse Gemeenschap inzake de begeleiding en behandeling van daders van seksueel misbruik Samenwerkingsakkoord tussen de Federale Staat en de Vlaamse Gemeenschap inzake de begeleiding en behandeling van daders van seksueel misbruik Gelet op artikel 128, 1, van de Grondwet; Gelet op de bijzondere

Nadere informatie

Vlaamse Regering ~~. =

Vlaamse Regering ~~. = VR 2012 0911 DOC.1119/2 Vlaamse Regering ~~. = >>J - n= Ontwerp van besluit van de Vlaamse Regering houdende bepaling van de Vlaamse beleidsprioriteiten voor het gemeentelijk jeugdbeleid DE VLAAMSE REGERING,

Nadere informatie

Sylvia Walravens. Stafmedewerker Kennisontwikkeling en beleidsondersteuning

Sylvia Walravens. Stafmedewerker Kennisontwikkeling en beleidsondersteuning Sylvia Walravens Stafmedewerker Kennisontwikkeling en beleidsondersteuning Geïntegreerd gezinsbeleid Preventieve gezinsondersteuning Opvoedingsondersteuning Kinderopvang baby s en peuters Opvang van schoolgaande

Nadere informatie

Betreft: Krachtlijnen voor een nieuwe organisatie voor de opvang- en vrije tijd van schoolkinderen

Betreft: Krachtlijnen voor een nieuwe organisatie voor de opvang- en vrije tijd van schoolkinderen Conceptnota Betreft: Krachtlijnen voor een nieuwe organisatie voor de opvang- en vrije tijd van schoolkinderen 1. Situering Deze conceptnota heeft tot doel om, binnen de contouren van het Vlaams Regeerakkoord

Nadere informatie

ONTWERP VAN DECREET. houdende tweede aanpassing van de algemene uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2006 AMENDEMENTEN

ONTWERP VAN DECREET. houdende tweede aanpassing van de algemene uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2006 AMENDEMENTEN Zitting 2006-2007 5 december 2006 houdende tweede aanpassing van de algemene uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2006 AMENDEMENTEN Zie: 19 (2006-2007) Nr. 1: Ontwerp van

Nadere informatie

VLAAMS PARLEMENT ONTWERP VAN DECREET

VLAAMS PARLEMENT ONTWERP VAN DECREET Stuk 19-B (2001-2002) Nr. 1 VLAAMS PARLEMENT Zitting 2001-2002 25 april 2002 ONTWERP VAN DECREET houdende eerste aanpassing van de algemene uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar

Nadere informatie

afbakening van de gebieden van de natuurlijke en agrarische structuur

afbakening van de gebieden van de natuurlijke en agrarische structuur gewestelijk ruimtelijk uitvoeringsplan afbakening van de gebieden van de natuurlijke en agrarische structuur Onderdelen Grote Eenheid Natuur Vlaamse Ardennen van Kluisberg tot Koppenberg Bijlage II: stedenbouwkundige

Nadere informatie

Onze vraag: CD&V antwoordde ons:

Onze vraag: CD&V antwoordde ons: Onze vraag: Een resultaat gebonden interculturalisering moet de regel zijn in zowel overheidsorganisaties als organisaties die subsidies krijgen. Dat betekent meetbare doelstellingen op het vlak van etnisch-culturele

Nadere informatie

Doelstellingenmanagement en monitoring vanuit de auditbril. Eddy Guilliams 1 april 2014

Doelstellingenmanagement en monitoring vanuit de auditbril. Eddy Guilliams 1 april 2014 Doelstellingenmanagement en monitoring vanuit de auditbril Eddy Guilliams 1 april 2014 Agenda Interne controle/ organisatiebeheersing en audit Wie zijn we? Doelstellingen en monitoring in de leidraad organisatiebeheersing

Nadere informatie

Financieringsreglement Projectsubsidie Opvoedingsondersteuning

Financieringsreglement Projectsubsidie Opvoedingsondersteuning Financieringsreglement Projectsubsidie Opvoedingsondersteuning Artikel 1 Wat is de doelstelling van een projectsubsidie? De stad Antwerpen kan, onder de voorwaarden bepaald in dit reglement en binnen de

Nadere informatie

Geestelijke gezondheid

Geestelijke gezondheid In dit onderdeel wordt ingegaan op de geestelijke gezondheid van ouderen. De onderwerpen die worden aangesneden zijn psychische stoornissen en eenzaamheid. Volgens gegevens uit de Rapportage 2001 van het

Nadere informatie

Resultaten bevraging van de Logo s. Suggesties voor een betere lokale samenwerking

Resultaten bevraging van de Logo s. Suggesties voor een betere lokale samenwerking Inleiding Resultaten bevraging van de Logo s Ondersteuning Logo s door de provincies Ondersteuning Logo s door de lokale besturen Suggesties voor een betere lokale samenwerking Bevraging in opdracht van

Nadere informatie

Is armoedebestrijding in Vlaanderen rijker geworden?

Is armoedebestrijding in Vlaanderen rijker geworden? Is armoedebestrijding in Vlaanderen rijker geworden? CD&V-fractie klopt weer aan bij Vlaamse regering Woensdag is de Werelddag van verzet tegen extreme armoede (17 oktober). Voor de CD&V-fractie in het

Nadere informatie

Geschiedenis en VOET

Geschiedenis en VOET Geschiedenis en VOET Per 1 september 2010 traden de nieuwe vakoverschrijdende eindtermen (VOET) in werking en vanaf 1 september 2011 zal de doorlichting de VOET meenemen in de focus van de scholen. De

Nadere informatie

Ontwikkeling van Familiebeleid in Geestelijke Gezondheidszorg Wat? Waarom? Hoe?

Ontwikkeling van Familiebeleid in Geestelijke Gezondheidszorg Wat? Waarom? Hoe? Ontwikkeling van Familiebeleid in Geestelijke Gezondheidszorg Wat? Waarom? Hoe? Inhoud Uitgangspunt vanuit familieperspectief Wat is familiebeleid? Verantwoording en vaststellingen vanuit familieperspectief

Nadere informatie

VLAAMSE REGERING DE VLAAMSE REGERING,

VLAAMSE REGERING DE VLAAMSE REGERING, VLAAMSE REGERING Besluit van de Vlaamse regering houdende definitieve vaststelling van het gewestelijk ruimtelijk uitvoeringsplan voor de afbakening van de gebieden van de natuurlijke en de agrarische

Nadere informatie

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.8 - Mei 2008-179-

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.8 - Mei 2008-179- Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.8 - Mei 2008-179- VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN FRANK VANDENBROUCKE VICEMINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING, VLAAMS MINISTER VAN WERK, ONDERWIJS

Nadere informatie

Kinderopvang: dienstencheques bieden geen garantie voor kwaliteitsvolle opvang

Kinderopvang: dienstencheques bieden geen garantie voor kwaliteitsvolle opvang ADVIESBRIEF Kinderopvang: dienstencheques bieden geen garantie voor kwaliteitsvolle opvang Brief aan: Minister-president van de Vlaamse Regering Vlaams minister van Mobiliteit, Sociale Economie en Gelijke

Nadere informatie

2 de uitwerking en uitvoering van de in artikel 8 bedoelde openbare dienstverplichtingen

2 de uitwerking en uitvoering van de in artikel 8 bedoelde openbare dienstverplichtingen Advies van de WaterRegulator met betrekking tot het ontwerp Ministerieel besluit houdende nadere regels tot uitvoering van artikel 27/3 van het besluit van de Vlaamse Regering van 8 april 2011 houdende

Nadere informatie

Subsidies inclusieve opvang

Subsidies inclusieve opvang Subsidies inclusieve opvang Om de ouders binnen een redelijke afstand een opvangplaats aan te bieden, voorziet de Vlaamse overheid 3 soorten subsidies. INHOUD SUBSIDIE VOOR INDIVIDUELE INCLUSIEVE OPVANG

Nadere informatie