Sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulp bij dierziekten crises Inventarisatie en verbeterpunten voor crises draaiboeken

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulp bij dierziekten crises Inventarisatie en verbeterpunten voor crises draaiboeken"

Transcriptie

1 Sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulp bij dierziekten crises Inventarisatie en verbeterpunten voor crises draaiboeken Petra Welboren Dineke van Zwieten Theo Janssen Expertisecentrum LNV, oktober 2003

2 2003 Expertisecentrum LNV, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Rapport EC-LNV nr. 2003/240 Ede, 2003 Teksten mogen alleen worden overgenomen met bronvermelding. Deze uitgave kan schriftelijk of per worden besteld bij het Expertisecentrum LNV onder vermelding van code 2003/240 en het aantal exemplaren. Oplage 75 exemplaren Samenstelling Dineke van Zwieten en Petra Welboren Druk Productie Ministerie van LNV, directie IFA/Bedrijfsuitgeverij Expertisecentrum LNV Bedrijfsvoering/Vormgeving en Presentatie Bezoekadres : Horapark, Bennekomseweg 41 Postadres : Postbus 482, 6710 BL Ede Telefoon : Fax :

3 Voorwoord De Nederlandse veehouderij is in de afgelopen jaren door verschillende dierziektencrises getroffen: Klassieke Varkenspest (1997), Mond en Klauwzeer (2001) en zeer recent nog Aviaire Influenza (2003). Het Ministerie van LNV is verantwoordelijk voor de preventie en bestrijding van deze dierziekten, waarbij ze gebruikt maakt van diverse hand- en draaiboeken dierziektencrisisbestrijding. Deze draaiboeken concentreren zich met name op de veterinair-technische aspecten van crisisbeheersing. Deze noodzakelijke doch eenzijdige benadering roept maatschappelijke weerstand op, met name ook vanuit de getroffen ondernemers en hun gezinnen. De ziekte-uitbraken hebben duidelijk gemaakt dat agrariërs en hun gezinnen emotioneel en mentaal enorm geraakt worden door deze crises. LNV beseft dat er meer aandacht nodig is voor de emotionele problemen van getroffen agrariërs en hun gezinnen tijdens en na afloop van een crisis. Op verzoek van de Directie Landbouw heeft het Expertisecentrum LNV gekeken naar de sociaal-emotionele problemen die agrariërs en hun gezinnen parten kunnen spelen, hoe zij dit beleven, welke begeleiding en hulp zij nodig hebben, en op welke manier dit een plek zou kunnen krijgen binnen de crisisdraaiboeken van LNV. Het onderhavige rapport zal benut worden als startnotitie voor de intern binnen LNV te voeren discussies ten behoeve van de aanpassing van de draaiboeken. Velen hebben tijd vrij gemaakt om met de projectgroep te praten en informatie aan te leveren. Hiervoor mijn hartelijke dank. Het terrein van de sociaal emotionele problematiek die met een dierziektecrisis gepaard gaat, is voor LNV nieuw. Het Expertisecentrum LNV hoopt met dit rapport in zijn algemeenheid een bijdrage te kunnen leveren aan de wens van LNV om aandacht te besteden aan de sociale aspecten waarmee ondernemers en hun gezinnen te maken hebben (Vitaal en Samen, LNV Beleidsprogramma ). Drs. R.P. van Brouwershaven Directeur Expertisecentrum LNV

4

5 Inhoudsopgave Samenvatting 7 1 Aanleiding en aanpak 17 2 Sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulp: een verkenning en afbakening Wat wordt verstaan onder sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulp? Welke categorieën van getroffen agrarische ondernemers zijn te identificeren? Welke problemen ervaren ondernemers in de verschillende crisisfasen? Samenvattend 24 3 Begeleiding en hulp tijdens de MKZ- en de Vogelpest-crisis MKZ Vogelpest Hoe waren de agrarische en reguliere hulpverlening op elkaar afgestemd? Welke andere overheden zijn betrokken bij het verlenen van sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulp? Samenvattend 34 4 Huidige draaiboeken Hand- en draaiboeken Samenvattend 41 5 Aandacht- en verbeterpunten voor de draaiboeken Algemene aandachtspunten Concrete verbeterpunten draaiboeken 45

6 Bijlage 1 Actoren kaart, afkortingenlijst 47 Bijlage 2 Organisaties; wat doen ze? 49 Bijlage 3 Overzicht draaiboeken 55 Bijlage 4 Literatuurlijst 57 Bijlage 5 Overzicht geïnterviewden en bijgewoonde gesprekken 59

7 Samenvatting Op verzoek van de Directies Kabinet en Landbouw heeft het Expertisecentrum LNV in kaart gebracht welke sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulp bij dierziektecrises gewenst is en hoe daarin voorzien wordt, met het oog op het aanpassen van de crisisdraaiboeken. De inventarisatie is tot stand gekomen op basis van literatuurstudie, gesprekken met betrokkenen binnen en buiten LNV en het bestuderen van de draaiboeken van LNV. De samenvatting geeft eerst beknopt de antwoorden op de gestelde onderzoeksvragen weer en sluit af met algemene aandachtspunten en concrete verbeterpunten voor de draaiboeken. Wat wordt verstaan onder sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulp? Bij een sociaal emotioneel probleem ervaren mensen een discrepantie tussen een bestaande en gewenste toestand, waarbij er een verstoring optreedt van hun emotionele gemoedsrust. Bij psychosociale problemen spreken we over zwaardere problemen die een sterke weerslag hebben op het innerlijk van mensen. In de hulpverleningspraktijk spreekt men over een glijdende schaal, met sociaal emotionele problemen aan de ene kant en psychosociale problemen aan de andere kant. Kenmerkend voor psychosociale problemen is dat ze een langere periode van opbouw kennen, er meerdere problemen aan ten grondslag liggen en de spreekwoordelijke druppel de emmer doet overlopen. Voor sociaal-emotionele problemen is begeleiding nodig. Deze wordt vooral informeel en op vrijwillige basis geboden door familie, buren, vrienden en vrijwilligers van organisaties als THD-A (Telefonische Hulpdienst voor Agrariërs) en ZOB (Zelforganisatie Bedrijfsbeëindigers). Daarnaast vindt begeleiding plaats door professionals uit de eerste lijn zoals huisartsen, dominees, pastores, maatschappelijk werkers, medewerkers van het SEP Veehouderij (Sociaal Economisch Plan Veehouderij). Bij psychosociale problemen is begeleiding niet genoeg, en is specifieke hulp nodig. In Nederland wordt deze geleverd door de tweede lijnszorg. Deze tweede lijn bestaat uit psychologen, psychiaters en psychotherapeuten (bijvoorbeeld van het RIAGG Regionale Instelling voor Ambulante Geestelijke Gezondheidszorg). Nota bene: In het spraakgebruik worden de begrippen sociaal-emotioneel en psychosociaal wel door elkaar gebruikt. Bovenstaande omschrijving laat echter zien dat er een relevant en hanteerbaar onderscheid te maken valt. Welke subgroepen getroffen agrarische ondernemers zijn te identificeren? Het is lastig om een subgroepen-indeling te hanteren omdat blijkt dat de hulpvraag van agrariërs en hun gezinnen afhankelijk is van de crisisfase, de bedrijfssituatie, persoonskenmerken en de wijze waarop men het beleeft en de problemen uit. Welke problemen op het sociaal-emotionele en psychosociale vlak ervaren de onderscheiden groepen van ondernemers tijdens en vlak na het uitbreken van een dierziektecrisis? Zie onderstaande tabel voor weergave van de sociaal-emotionele hulpvragen per fase van een dierziekten crisis. Expertisecentrum LNV 7

8 Aan wat voor begeleiding en hulp is behoefte bij de verschillende groepen ondernemers gedurende de verschillende stadia van de crisis? Er is behoefte aan informatie, empathie, erkenning, ruimte om het verhaal kwijt te kunnen, een luisterend oor, acute hulp, adviezen (financieel, economisch), duidelijkheid en zekerheid voor de toekomst. Belangrijk is dat begeleiders en hulpverleners goed inspelen op de hulpvrager met oog voor de taal, wereld en cultuur van de hulpvrager. Bekend is dat de afstand tussen de reguliere hulpverleners en de agrarische wereld groot is. Complicerende factor daarin is dat de mentaliteit in de agrarische sector zodanig is dat men liever zelf problemen oplost en geen hulp vraagt. Hoe zag de geboden begeleiding en hulp eruit ten tijde van de MKZ-crisis (2001)? Welke knelpunten en oplossingen zijn te onderkennen? Hoe ziet de geboden begeleiding en hulp eruit ten tijde van de vogelpestcrisis (2003)? Welke knelpunten en oplossingen zijn te onderkennen? In onderstaande tabel staat samenvattend de sociaal-emotionele hulpvraag, en het gewenste en het geleverde aanbod naast elkaar. Het schema maakt een onderscheid tussen hulp gegeven in beide crises en de hulp die ten tijde van de vogelpest nieuw was. Bij het lezen van de tabel dienen een tweetal punten in het achterhoofd gehouden te worden. 1. Verschillende aspecten beïnvloeden de persoonlijke beleving van de crisis, en daarmee de hulpvraag. Dit betekent dat de indeling zoals hier geschetst globaal is, en de zwaarte van de hulpvraag kan verschillen per persoon. 2. In alle fasen van een crisis kunnen acute psychosociale hulpvragen voorkomen. Kijkend naar de tabel zien we dat in de eerste twee fasen van een crisis (uitbreken van de ramp, ruiming bedrijf) de nadruk ligt op het aanbieden van informele hulp, informatie, erkenning en een luisterend oor. In de derde en vierde fase van de crisis (bedrijf ligt stil, bedrijf start weer op) verschuift het accent naar de meer formele hulp en (economische en financiële) adviezen. Het bedrijf start weer op en dit levert vele vragen op. De verschuiving in soort hulp betekent niet dat de crisis verwerkt is en er geen sociaal emotionele hulpvragen zijn. SEBA (project Sociaal Emotionele Begeleiding Agrariërs) traint bijvoorbeeld de omgeving van de agrariërs om signalen op te vangen die wijzen naar dit soort problemen. Tijdens de bestrijding van de vogelpest waren een aantal zaken nieuw, vergeleken met de MKZ crisis. - Het RIC (Regionaal Informatie Centrum), als onderdeel van het RCC (Regionaal Coördinatie Centrum). Dit heeft positief gewerkt. - Het LNV-Loket bestond nog niet tijdens de MKZ, heeft positief gewerkt. - Buddies (NOP Nederlandse Organisatie voor Pluimveehouders, in samenwerking met LTO-Nederland). - SEBA (MKZ crisis viel buiten hun werkgebied). Tijdens de bestrijding van de vogelpest waren een aantal zaken anders vergeleken met de MKZ. - LNV is snel begonnen met het opzetten en uitwerken van de structuur voor sociaal-emotionele hulpverlening. - SEP Veehouderij is zeer snel gestart na het uitbreken van de crisis. - De ruimingsploegen werkten met een voorman als aanspreekpunt voor de pluimveehouder, en de houding van de ruimers werd als socialer ervaren. De interdepartementale afstemming met het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) is niet vlekkeloos verlopen, onder andere vanwege gecreëerde verwachtingen ten aanzien van de GHOR (Geneeskundige Hulp bij Ongevallen en Rampen). Het onderscheid crisis of ramp is vanuit interdepartementaal oogpunt van belang met het oog op de opschaling van de GHOR en het daarmee samenhangende hulpaanbod 8 Expertisecentrum LNV

9 van AMW (Algemeen Maatschappelijk Werk), RIAGG en huisartsen. Tijdens de MKZ en de vogelpest is de GHOR niet opgeschaald, waardoor verwijzing naar de reguliere hulpverleningsinstanties (AMW, RIAGG) erg bemoeilijkt werd. De aansturing, betrokkenheid en inzet van hulpverlening op gemeentelijk niveau kan beter worden geregeld. Expertisecentrum LNV 9

10 Samenvattende tabel gevraagde en geboden hulp tijdens bij dierziektecrises. In de tabel staan niet de LNV crisisfasen benoemd, maar de crisisfasen zoals ze gebruikt worden in de hulpverlening, aansluitend op ervaringen en de beleving van de agrariër. Crisisfase Hulpvraag Gewenst aanbod Geleverd aanbod tijdens MKZ en AI Uitbreken van de ramp - Onzekerheid - Informatie - Kerken, vrienden, familie, - Behoefte aan informatie - Luisterend oor: buren (technisch en sociaal) informeel en formeel - Huisartsen, AMW, RIAGG - Erkenning van situatie - (G)LTO - THD-A - SEP Veehouderij Ruiming bedrijf - Inzicht en invloed op ruiming - Contact met ruimers - Behoefte aan informatie - Emoties worden geuit (verdriet, woede) - Luisterend oor - Begrip en opvang (erkenning) - - Vrienden, familie, buren, kerken - THD-A - SEP Veehouderij - (G)LTO Geleverd aanbod AI - Buddy s (LTO, NOP) - SEBA - LNV loket - RIC, LNV - Socialere ruimingsploeg en (AI) - RIC, LNV - Buddies (NOP en LTO) Signalerend - Hoe bied je luisterend oor? - Informatie en voorlichting huisartsen: rol VWS? - Aansluiting tussen agrarische en reguliere hulpverlening problematisch tijdens crisis. - Agrariërs zoeken niet uit zichzelf het AMW op. - Kerken opereren zelfstandig en autonoom, soms gesloten circuits. - Training van RVV en AID medewerkers is nodig, ook als er geen crisis is. - Bezoek van (geestelijke) hulpverleners is mogelijk: ontheffing vragen, vaak is dit onbekend. Bedrijf ligt stil - Toekomst vragen - Verwerken emoties - Man/vrouw aspect - Kinderen - Adviezen (economisch, financieel) - Luisterend oor - Inzetten begeleidingstrajecten - Vrienden, familie, buren - kerken - SEP Veehouderij - Boekhouder, accountant, bank - THD-A - (G)LTO - Huisarts - SEBA 10

11 (vervolg) Geleverd aanbod tijdens MKZ en AI Bedrijf start weer op - Bedrijfsgerichte vragen: hoe gaat het met de nieuwe beesten (etc) - Emotievolle momenten (voor het eerst weer dieren in de stal) Hulpvraag Gewenst aanbod Geleverd aanbod AI - Luisterend oor - Inzetten begeleidingstrajecten Een jaar later - Financiële vragen - Bedrijfsbeëindigers - Verwerkingsproces is nog bezig - Incident in gezin ontstaan/opnieuw beleven van emoties - Professioneel advies - Luisterend oor - Mensen op het bedrijf: voerleverancier, melkrijder (MKZ), dierenarts, etc. - Boekhouder, accountant, bank - SEP Veehouderij - Boekhouder - Accountant - SEP Veehouderij Signalerend - Benutten voor opvangen van signalen, zie methode SEBA - Rol van gemeenten in aansturen en coördineren van begeleiding en hulp - Rekening houden met de draagkracht in het gebied voor nieuw beleid. - Kort LNV-geheugen: anderen, waaronder LNV zijn nu minder met de crisis bezig. - Aandachtspunt: hoe vergaat het de agrariërs en hun gezinnen na de crisis? 11

12 Welke aandacht is er binnen de huidige draaiboeken voor sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulp? In de hand- en draaiboeken is nauwelijks tot geen aandacht voor sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulp. Zij focussen op de veterinair-technische maatregelen noodzakelijk voor de beheersing van de dierziektecrisis. Welke leemtes/manco's zijn er in de huidige draaiboeken? Hoe zijn deze te ondervangen? - De samenstelling van regionale crisisstaf, klankbordgroep en basisoverleg. Hierin ontbreken relevante organisaties en instanties die sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale zorg kunnen bieden. - Het onderhouden van relevante externe crisisrelaties en netwerken in de normale fase, als onderdeel ook van crisispreparatie. Organisaties en instanties die sociaalemotionele begeleiding en psychosociale hulp bieden maken geen deel uit van deze relaties en netwerken. - Communicatie naar organisaties en doelgroepen. In de opsommingen van organisaties en doelgroepen ontbreken reguliere en agrarische hulpverlenende organisaties. Zij worden niet genoemd als apart te informeren doelgroep en bij maatregelen en adviezen wordt niet ingespeeld op door deze organisaties te treffen voorbereidingen (beschikbaarheid en bereikbaarheid regelen). - De opleiding en training van LNV-medewerkers, zowel van crisismanagers als veldmedewerkers. In opleidingsplannen en trainingen aandacht besteden aan het onderkennen en omgaan met sociaal-emotionele problemen en de houding en attitude die dit vraagt van medewerkers. - Benodigde competenties bij LNV-medewerkers betrokken bij de crisisbestrijding. Dit betreft met name empathisch vermogen. Daarnaast ontbreekt op dit moment interdepartementale en intradepartementale afstemming op het vlak van sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulp. In de hand- en draaiboeken staat onvoldoende aangegeven wie de hulpverlening op gang brengt en aanstuurt. Dit betreft zowel de afstemming tussen LNV en VWS als de afstemming tussen centrale en regionale beleidsdirecties. Welke algemene en welke concrete verbeteringspunten zijn te benoemen voor wat betreft sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulp? Algemene aandachtspunten Verantwoordelijkheid voor acute hulp en nazorg Het ministerie van LNV richt zich tot nu toe bij de bestrijding en beheersing van dierziektecrises op de veterinair-technische aspecten. De impact van de getroffen maatregelen reikt verder: levensomstandigheden van agrarische gezinnen worden ingrijpend getroffen en verstoren de gemoedsrust van zowel getroffenen als betrokken LNV-medewerkers 1. Beide groepen kunnen dientengevolge in sociaalemotionele problemen geraken, die in sommige gevallen zodanig verergeren dat psychosociale hulp noodzakelijk is. LNV dient oog te hebben voor deze sociaal-emotionele en psychosociale problemen die kunnen ontstaan ten gevolge van het uitbreken van een dierziektecrisis en dient haar verantwoordelijkheid in deze te nemen. Aandachtspunt is hoever deze verantwoordelijkheid voor het treffen van begeleiding en hulp reikt, tijdens en na de crisis. Met name op het vlak van nazorg is dit nog niet scherp in beeld en hierop is nog geen beleid geformuleerd. Aansturing en afstemming hulpverleningsketen Om passende sociaal-emotionele begeleiding psychosociale hulp te bieden dient nagedacht te worden over de gewenste hulpverleningsketen. Hoe ziet deze eruit en wie zet de keten in gang. Daarbij is oog nodig voor wat passend is voor de agrariër en zijn gezin en voor LNV. 1 In deze inventarisatie is de problematiek van LNV-medewerkers buiten beschouwing gelaten. 12 Expertisecentrum LNV

13 Aandachtspunten daarbij zijn: - Er kan onderscheid gemaakt worden maken tussen lichte en zware problemen, de scheidingslijn tussen sociaal emotionele problemen en psychosociale problemen is niet zo gemakkelijk te trekken maar belangrijk is oog hebben voor sociaal-emotionele begeleiding, en door kunnen verwijzen in geval psychosociale hulp noodzakelijk is. - Het blijkt dat de agrarische bevolking niet gemakkelijk te bereiken is door de reguliere hulpverlening. Dit vraagt aandacht bij het matchen van hulpvraag en aanbod. - De hulpverleningsketen kent een agrarische en een reguliere hulpverleningscomponent. Bij agrarisch kan gedacht worden aan de begeleiding en hulp door SEP Veehouderij, THD-A, ZOB, initiatieven van regionale landbouworganisaties. Bij regulier gaat het om de begeleiding en zorg door huisartsen, dominees en pastores, algemeen maatschappelijk werk, GGD (Gemeentelijke Gezondheidsdienst) en RIAGG. Het project SEBA is een initiatief van het AMW, maar richt zich specifiek op agrariërs en kent een niet-reguliere benadering. - De hulpverleningsketens GHOR en PSHOR (Psychosociale Hulpverlening bij Ongevallen en Rampen) worden geactiveerd/opgeschaald bij rampen, en niet bij dierziektecrises. Daar tegenover staat dat er wel degelijk een behoefte bestaat aan begeleiding en hulp door o.a. huisartsen en AMW en in acute situaties ook door het RIAGG. LNV en VWS dienen te onderzoeken wat er wel en niet gerealiseerd kan worden op dit vlak ten tijde van een dierziektecrisis. O.a. moet onderzocht worden of de rampenstructuur ten tijde van dierziektecrisis in werking kan worden gezet. - Bij VWS bestaat wel een behoefte om meer zicht te krijgen op de agrarische hulpverlening en het daarbij horende netwerk. Voor LNV is het belangrijk om in de normale fase aandacht te besteden aan onderhoud van dit netwerk. - De aansluiting tussen het agrarische circuit en de reguliere hulpverlening is al niet optimaal in normale situaties. In crisissituaties wordt dit problematisch. - LNV en VWS dienen in gezamenlijk overleg helderheid te creëren wie wanneer initiatieven neemt om de beide ketencomponenten aan te sturen, wie verantwoordelijk is tijdens en na de crisis (dit met oog op monitoring en nazorg). Dit dient vastgelegd te worden in de LNV hand- en draaiboeken. Optimaliseren agrarische begeleiding en hulpverlening Tijdens de vogelpest crisis is er aanbod geweest vanuit SEP Veehouderij, THD-A, landelijke en regionale landbouworganisaties. In de hand- en draaiboeken is niet vastgelegd welke organisaties, wanneer ingeschakeld worden en welke rol zij potentieel kunnen vervullen. Dit geldt specifiek in relatie tot de RCC/RIC structuur (de begeleiding door SEP-medewerkers voor geruimde boeren) en de rol van de THD-A ten opzichte van LNV-loket en RIC namelijk een luisterend oor en informatielijn voor breed publiek. De continuïteit van begeleiding en hulp door bijvoorbeeld THD-A, SEP Veehouderij is een aandachtspunt aangezien beide organisaties deels op (LNV-)projectsubsidies draaien. Dit geldt ook voor het project SEBA (VWS-projectsubsidies), Tenslotte is onduidelijk en niet vastgelegd welke rol de agrarische hulpverlening speelt in de nazorgfase. Bovenstaand punt kan ook opgepakt worden in het kader van een bredere discussie over de begeleiding van agrariërs en hun gezinnen in processen van reconstructie en transitie en bedrijfsbeëindiging (zie Vitaal en Samen, Beleidsprogramma LNV ; project Van Crisis naar Kans). Verbeteren en versterken relatie LNV-VWS Tijdens de vogelpest crisis is gebleken dat de werkwijze, taal en cultuur van LNV en VWS niet goed op elkaar aansluiten. Voor beide departementen kan het waardevol zijn zich te verdiepen in elkaars cultuur, de perceptie van crisissen en -management en hoe betere samenwerking gerealiseerd kan worden. Dit kan opgepakt worden in de normale fase, niet-crisistijd. Expertisecentrum LNV 13

14 Het sociale gezicht en geheugen van LNV De regionale beleidsdirecties, in het bijzonder de Directies Oost en Zuid, hebben veel ervaring opgedaan met bestrijden en beheersen van dierziektecrises. Ook op het vlak van sociaal-emotionele begeleiding beschikken zij inmiddels over de nodige relaties en netwerken en zij weten deze vlot te mobiliseren en te benutten (ondanks het ontbreken van draaiboekinformatie). Aandachtspunt is in hoeverre de andere regionale directies hiertoe in staat zijn. In de normale fase zouden alle directies kunnen investeren in het aanleggen van een zogenaamde sociale kaart van hulpverlening landelijk en in de regio s. Het blijkt dat psychosociale problematiek niet alleen het gevolg van een crisis is. Liberalisering van markten, transitie- en reconstructieprocessen, opeenstapeling van wet- en regelgeving kunnen leiden tot psychosociale problemen bij agrariërs en hun gezinnen ( druppel-effect ). LNV dient zich hier meer rekenschap van te geven, met name als beleid neerslaat in oud-crisisgebieden. Het wordt LNV kwalijk genomen als ze (te) snel vergeet dat er crisis was. Binnen LNV is weinig aandacht voor monitoring op dit vlak Hoe vergaat de agrariërs en hun gezinnen na de crisis. Dit kan een aandachtspunt zijn in de monitoringsopdracht aan het SCP (Sociaal Cultureel Planbureau met betrekking tot de Sociale Staat van het Platteland (zie Vitaal en Samen, Beleidsprogramma LNV ) Concrete verbeterpunten voor draaiboeken Om te voorzien in deze leemtes en manco s kunnen de handboeken voorzien worden van een hoofdstuk Sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale zorg en kunnen de beleids- en uitvoeringsdraaiboeken op relevante onderdelen aangepast worden met concrete acties. De draaiboeken MKZ en AI zijn heel verschillend van opzet en aard. Het MKZdraaiboek biedt betere aanknopingspunten om acties op te nemen gericht op het opstarten van sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulp dan het AIdraaiboek. Suggesties ter verbetering van de hand- en draaiboeken zijn: - Toevoegen van regionale hulpverlenende instanties als GGD, RIAGG en AMW aan de bezetting van de regionale crisisstaf. - Toevoegen van een deskundige sociaal-emotionele begeleiding aan de Klankbordgroep. Dit kan een vertegenwoordiger zijn van een organisatie als SEP Veehouderij, SEBA, AMW. - Het aangaan en onderhouden van externe crisisrelaties met VWS, IvP (Insituut voor Psychotrauma), COT (Crisis Onderzoek Team), Stichting Impact. - Nagaan van relevante draaiboeken bij collega-departementen en lagere overheden waarin aandacht besteed wordt aan de organisatie van sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulp. - Het aangaan en onderhouden van relaties met agrarische en reguliere hulpverlenende organisaties op provinciaal en regionaal niveau zoals SEP Veehouderij, SEBA, THD-A, AMW, verenigingen van huisartsen, kerkelijke instanties in niet crisistijd. Benutten van deze relaties en netwerken ten tijde van crisis. - Aangeven welke organisaties over adviseurs en begeleiders beschikken op sociaalemotioneel en psychosociaal vlak en waar en wanneer zij bij de crisis (-organisatie) ingezet worden. Een hulpmiddel daarbij is het bijhouden van een zogenaamde sociale kaart van hulpverlening landelijk en per regio. - Telefonische hulpdiensten moeten vlot opgestart worden na het uitbreken van de crisis. Verschillende vormen van telefonische dienstverlening zijn noodzakelijk: 14 Expertisecentrum LNV

15 voor technische informatie (bijv. LNV-loket), voor te ruimen bedrijven (via RIC-lijn, gekoppeld aan SEP-lijn), voor een luisterend oor voor wie dat maar nodig heeft (THD-A). - Opnemen klantvolgsysteem RIC. Het klantvolgsysteem zoals dit tijdens de vogelpest is opgezet en heeft gewerkt, dient uitgewerkt te worden in het communicatie-draaiboek. - Binnen het opleidingsplan crisismanagement aandacht besteden aan het omgaan met sociaal-emotionele en psychosociale problemen (zowel van eigen medewerkers als getroffenen). - Training van de medewerkers van de RVV en AID die de ruiming uitvoeren is belangrijk. Deze training moet niet alleen gericht zijn op technische handelingen, maar ook op communicatie en houdingsaspecten. Expertisecentrum LNV 15

16 16 Expertisecentrum LNV

17 1 Aanleiding en aanpak Aanleiding en context Binnen het ministerie van LNV is door de directie Kabinet een lijst met actiepunten opgezet ter verbetering van het crisismanagement, mede naar aanleiding van de Mond- en Klauwzeercrisis (MKZ) in De actiepunten zijn toebedeeld aan de verschillende LNV-directies. Per kwartaal wordt gerapporteerd omtrent de voortgang van de actiepunten. Eén van de actiepunten betrof het "Inventariseren van verbeteringspunten voor de psychosociale hulp en verwerken in het beleidsdraaiboek." Dit actiepunt is toebedeeld aan Directie Landbouw. Het Expertisecentrum LNV is door Directie Landbouw gevraagd een inventarisatie van verbeteringspunten voor de psychosociale hulpverlening te maken en voorstellen te ontwikkelen voor het MKZ-beleidsdraaiboek (en andere dierziekten zoals Klassieke Varkenspest). Hierbij dient ook aandacht te zijn voor hobbydierhouders en burgers voorzover zij hobbydieren hebben (dit betreft deels niet geregistreerde groepen die wel te maken kunnen hebben met ruimingsmaatregelen) 2. In december 2002 is een projectgroep opgestart. Deze groep heeft zich in eerste instantie gericht op het inventariseren en nagaan van de behoefte en het aanbod van psychosociale hulp. Eind februari, begin maart 2003 is er Aviaire Influenza, ofwel vogelpest uitgebroken in Nederland. In overleg met de opdrachtgevers is geconstateerd dat het wenselijk is ook leerpunten naar aanleiding van de meest recente vogelpestcrisis mee te nemen in de inventarisatie en de op te stellen aanbevelingen. De projectgroep heeft per april 2003 een doorstart gemaakt waarbij de leerervaringen in het kader van vogelpest uitdrukkelijk meegenomen worden en doorvertaald zullen worden naar verbeterpunten ten behoeve van de verschillende draaiboeken crisismanagement dierziekten. Probleemstelling (doel en vragen) Doel: De inventarisatie richt zich op het in kaart brengen van verbeteringspunten voor sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulp 3 van agrarische ondernemers en hun gezinnen tijdens en na dierziektecrises 4. Te beantwoorden vragen: 1. Wat wordt verstaan onder sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulp? 2. Welke subgroepen getroffen agrarische ondernemers zijn te identificeren? 3. Welke problemen op het sociaal-emotionele en psychosociale vlak ervaren de onderscheiden groepen van ondernemers tijdens en vlak na het uitbreken van een dierziektecrisis? 4. Aan wat voor begeleiding en hulp is behoefte bij de verschillende groepen ondernemers gedurende de verschillende stadia van de crisis? 2 Dit is onderzocht door een EC-LNV projectgroep onder leiding van L. Treep. 3 Naar aanleiding van de eerste gesprekken blijkt psychosociale hulp een te zware en onvoldoende de problematiek dekkende term, zie uitleg in hoofdstuk 2. Dit is de reden waarom de oorspronkelijk doel- en vraagstelling verbreed is naar sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulp. 4 Dit rapport richt zich specifiek op agrariërs en hun gezinnen. De LNV ers die betrokken zijn bij de bestrijding van een dierziektecrisis zijn niet meegenomen in het onderzoek. Expertisecentrum LNV 17

18 5. Hoe zag de geboden begeleiding en hulp eruit ten tijde van de MKZ-crisis (2001)? Welke knelpunten en oplossingen zijn te onderkennen? 6. Hoe ziet de geboden begeleiding en hulp eruit ten tijde van de vogelpestcrisis (2003)? Welke knelpunten en oplossingen zijn te onderkennen? Hulpvragen bij vraag 5 en 6 zijn: - Hoe ziet de agrarische hulpverlening er uit (structuur en inhoud)? - Hoe ziet de reguliere hulpverlening eruit (structuur en inhoud)? - Hoe waren en zijn agrarische en reguliere hulpverlening op elkaar afgestemd? - Welke collega-departementen zijn betrokken bij het verlenen van sociaalemotionele begeleiding en psychosociale hulp? - Zijn taken, rollen en verantwoordelijkheden op het vlak van sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulpverlening voldoende duidelijk en op elkaar afgestemd? - Welke coördinatie vond plaats? 7. Welke aandacht is er binnen de huidige draaiboeken voor sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulp. 8. Welke leemtes/manco's zijn er in de huidige draaiboeken? Hoe zijn deze te ondervangen? 9. Welke algemene en welke concrete verbeteringspunten zijn te benoemen voor wat betreft sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulp? Aanpak Om antwoord te kunnen geven op bovengenoemde vragen, heeft de projectgroep de volgende werkwijze gehanteerd. a. Literatuuronderzoek. Inzichten zijn verkregen uit rapportages als Veerkracht (Alterra), MKZ-ateliers (WURC), advies van het Instituut voor Psychotrauma (IvP), andere rapportages van ondermeer de Telefonische Hulpdienst voor Agrariërs (THD-A), Regionaal Diensten Centrum kerken, Platform MKZ, verslagen van bijeenkomsten betrokken hulpverleners e.a. b. Interviews. De bevindingen uit de literatuur zijn aangevuld met interviews met betrokkenen, binnen en buiten LNV. In bijlage 5 wordt een overzicht gegeven van de geïnterviewde personen. c. Bestuderen van de huidige draaiboeken. Het bestuderen van de huidige draaiboeken maakt duidelijk welke afspraken er op dit moment zijn vastgelegd rondom sociaal emotionele begeleiding en psychosociale hulp voor agrariërs en hun gezinnen. d. Formuleren van verbeterpunten. Op basis van de bevindingen uit de literatuur, de interviews en de draaiboeken kunnen verbeterpunten worden geformuleerd ten aanzien van sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulp. Leeswijzer Hoofdstuk 2 gaat nader in op wat onder sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulp kan worden verstaan en hoe de hulpvraag varieert afhankelijk van de situatie van de betrokken ondernemers en fase van de crisis. Hoofdstuk 3 belicht de geboden begeleiding en hulp ten tijde van crises, resp. de MKZ-crisis in 2001 en de AI-crisis van Hoofdstuk 4 omschrijft de stand van zaken in de huidige beleidsdraaiboeken. In hoofdstuk 5 worden aandachts- en verbeterpunten benoemd voor de verschillende LNV-crisesdraaiboeken. De rapportage sluit af met bijlagen: een actorenkaart (tevens afkortingenlijst), overzicht van relevante organisaties, overzicht LNV-draaiboeken, lijst met geraadpleegde literatuur en overzicht geïnterviewden en bijgewoonde gesprekken. 18 Expertisecentrum LNV

19 2 Sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulp: een verkenning en afbakening Dit hoofdstuk gaat in op sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulp. Wat wordt daar in de literatuur en in de praktijk onder verstaan? Op welke manier hangt de hulpvraag samen met de situatie van de ondernemer en de fase van de crisis? Welke problemen ervaren ondernemers in de verschillende crisisfasen? Dit hoofdstuk is daarmee een verkenning van begrippen en gaat niet in op de daadwerkelijk geboden hulp ten tijde van de MKZ en de vogelpest (zie hoofdstuk 3). 2.1 Wat wordt verstaan onder sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulp? Om antwoord te geven op de vraag wat verstaan wordt onder sociaal-emotionele begeleiding en psychosociale hulp is het goed om daarmee samenhangende begrippen nader te omschrijven. De vooronderstelling is dat dergelijke begeleiding en hulp nodig zijn in geval van problemen die ontstaan door het uitbreken van dierziekten en de bestrijding daarvan. Problemen Probleem: een discrepantie tussen een bestaande en gewenste toestand Sociaal probleem: levensomstandigheden die een aanzienlijk aantal leden van de maatschappij op een als ongewenst beschouwde manier raken en waaraan men meent door gezamenlijke actie iets te kunnen en te moeten doen (naar de Jager en Mok, 1989) Hoe men zich bewust is van bepaalde bestaande verschijnselen en hoe men deze verschijnselen ervaart en beoordeelt, verschilt van individu tot individu, en van groep tot groep. Dit is afhankelijk van de positie/situatie waarin men zich als individu of als groep bevindt. Emotionele problemen Emotie: gemoedsbeweging, (plotselinge) ontroering; emotioneel: zeer vatbaar voor ontroeringen; gemoedsbeweging: verstoring van de gemoedsrust als gevolg van sterke indrukken of aandoeningen; gemoed: het binnenste van de mens als zetel van zijn geestelijk gevoel, zin neigingen, hartstochten en stemmingen. (van Dale woordenboek, 1984) Bij psychische problemen gaat het om hetgeen in ons gebeurt bij het waarnemen, voelen, voorstellen, denken, kennen, streven, willen en andere functies (Vellenga, 1993). Het gaat om die problemen die een weerslag hebben op ons innerlijke. In de startfase van het onderzoek hanteerden wij begrippen als psychosociale problemen en trauma. Al ras bleek dit zware terminologie en niet altijd dekkend voor de problemen en hulp die het betrof. Met name het Instituut voor Psychotrauma (IvP, voor de lijst met afkortingen, zie bijlage 1) bracht hier relativering in aan. Daarnaast bleken begrippen als sociaal-emotionele en psychosociale problemen door elkaar gebruikt te worden in het dagelijks spraakgebruik. Reden om na te gaan welk Expertisecentrum LNV 19

20 onderscheid te maken valt, welk onderscheid relevant en hanteerbaar is. Er is sprake van een glijdende schaal met sociaal-emotionele problemen aan de ene kant en psychosociale problemen aan de andere kant. Veeleer is er eerst sprake van een technisch probleem met een sociaal-emotionele dimensie en afhankelijk van de persoon en zijn/haar situatie kan dit probleem verergeren tot een psychosociaal probleem. Psychosociale problemen hebben vaak een langere periode van opbouw en er liggen vaak meerdere problemen aan ten grondslag, waarbij het laatste probleem de bekende druppel is. Begeleiding of hulp Bij de lichtere sociaal-emotionele problemen is begeleiding op zijn plaats, veelal is de betrokkene in staat zelf zijn of haar probleem op te lossen met wat ondersteuning in de vorm van een gesprek en een luisterend oor. De zwaardere psychosociale problemen vragen om stevige aandacht, ondersteuning en hulp omdat men het niet zelf kan oplossen. Begeleiding wordt veelal verleend door eerste-lijns werkers als huisartsen, pastoraal werkers en maatschappelijk werkers. Hulp wordt verleend door tweede-lijns werkers als psychiaters, psychologen en psychotherapeuten. Naast het onderscheid eerste-lijns/tweedelijns kan ook onderscheid gemaakt worden tussen informele en formele hulp en vrijwillige en professionele hulp. Waarbij de indeling niet elkaar uitsluitende categorieën betreft: informele hulp is vaak door vrijwilligers, professionals worden meestal via het formele circuit ingeschakeld. Informele hulp komt van buren, kennissen, familie, vrijwilligers betrokken bij de THD- A (Telefonische Hulpdienst voor Agrariërs) en ZOB (Zelforganisatie Bedrijfsbeëindigers). Zij bieden vaak een luisterend oor en de hulpvrager kan zijn verhaal kwijt. De formele hulp wordt geboden door instanties zoals het Algemeen Maatschappelijk Werk (AMW), de Regionale Instelling voor Ambulante geestelijke gezondheidszorg (RIAGG) en Gemeentelijke Gezondheidsdienst (GGD) en het Sociaal Economisch Plan Veehouderij (SEP). Dominees, pastores en huisartsen verlenen vanuit hun professie hulp, maar omdat zij vaak zeer dichtbij mensen staan komt hun hulp informeel over. De benadering van boerenkringen biedt inzicht wie wanneer in beeld komt bij het bieden van hulp. Uitgangspunt is dat rondom een boer en zijn gezin zich meerdere denkbeeldige kringen van mensen bevinden (De Jong et al., 2000). De eerste laag om de boer is de familie, vrienden, buren, dorpsgenoten en collega s. De tweede kring is de huisarts en de pastoor/dominee. De derde kring is de boekhouder, dierenarts, adviseur, voorlichter, voerleverancier, bedrijfsverzorger en melkrijder. De vierde kring is de ZOB en de THD-A. De vijfde kring is het RIAGG en het AMW, maar ook het SEP Veehouderij. (De Jong et al., 2000) Hoe dichter iemand bij de boer en zijn gezin staat hoe eerder verschillen in gedrag opgemerkt worden. Het kan echter moeilijk zijn om dit zelf ter sprake te brengen. Wel kan gezegd worden dat de boer eens met de huisarts of dominee moet praten. Deze kunnen dan de verwijzing naar anderen maken. De echte professionele hulpverlening zoals AMW en RIAGG staan zeer ver van de boer weg. Hiertussen zal dan ook moeilijk contact komen. SEBA (een project van het maatschappelijk werk in Noord Limburg, zie bijlage 2) en SEP Veehouderij staan gevoelsmatiger dichter bij agrariërs dan het AMW. SEBA heeft met hun aanpak de afstand verkleind en komt in de derde kring terecht, omdat ze vaak contact met boeren hebben en weten wat er in boerengezinnen afspeelt. SEP Veehouderij staat ook in de derde kring omdat de SEP-adviseurs voorlichters zijn. De kerken staan buiten het circuit van professionele hulpverlening, terwijl zij bij de rampen in de laatste tijd een belangrijke rol hebben gespeeld. Voor gelovigen zijn ze laagdrempelig, het kerkgebouw kan een opvangcentrum zijn waar mensen een luisterend oor hebben, een schouder om tegenaan uit te huilen en een gesprek 20 Expertisecentrum LNV

ER OVER PRATEN HELPT ECHT

ER OVER PRATEN HELPT ECHT Zorg om Boer en Tuinder Aan de keukentafel Agrivaknet Bennekom 2 december 2015 ER OVER PRATEN HELPT ECHT INHOUD PRESENTATIE Wie zijn we? Wat doen we? Voor wie? Wat kunnen we voor agrariërs/gezinnen betekenen?

Nadere informatie

llochtone meiden en vrouwen in-zicht

llochtone meiden en vrouwen in-zicht 2010 PROJECTEN Nieuwsbrief INHOUD Allochtone meiden & vrouwen in-zicht (Vervolg project) Kinderen aan zet (Onderzoek naar de gevolgen voor kinderen van het hebben van een moeder die seksueel misbruikt

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

1 Kent u het bericht Politiek: Euthanasie asieldieren voorkomen? 1)

1 Kent u het bericht Politiek: Euthanasie asieldieren voorkomen? 1) Directie Landbouw De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum 30 augustus 2007 2060724210 DL. 2007/2615 16 oktober

Nadere informatie

PROTOCOL VOOR PASTORAAT BIJ AGRARISCHE RAMPEN

PROTOCOL VOOR PASTORAAT BIJ AGRARISCHE RAMPEN PROTOCOL VOOR PASTORAAT BIJ AGRARISCHE RAMPEN Diocesane werkgroep Kerk, Landbouw en Platteland in het Aartsbisdom Utrecht In dit protocol wordt gesproken over de pastorale aandacht bij een ramp in de agrarische

Nadere informatie

Opvang na calamiteiten

Opvang na calamiteiten Opvang na calamiteiten 2011 Inleiding Je moet genieten van het moment, want voor je het weet is het voorbij. Je kunt geen plannen maken op lange termijn. Ik heb nu geleerd wie ik echt kan vertrouwen en

Nadere informatie

Stappenplan bij een incident VO

Stappenplan bij een incident VO Stappenplan bij een incident VO Hieronder staan acties beschreven die ondernomen kunnen worden als er sprake is van seksueel grensoverschrijdend gedrag tussen leerlingen. Voor sommige acties geldt dat

Nadere informatie

Handvatten Interventie GEZAMENLIJK HUISBEZOEK bij complexe palliatieve thuiszorg

Handvatten Interventie GEZAMENLIJK HUISBEZOEK bij complexe palliatieve thuiszorg INHOUDSOPGAVE 1. Het initiatief tot een gezamenlijk huisbezoek: wie en wanneer? Pagina 1 2. Voorbereiding van het gezamenlijk huisbezoek Pagina 1 3. Uitvoering van het gezamenlijk huisbezoek / het gesprek

Nadere informatie

stichting BELEIDSPLAN 2013 2017

stichting BELEIDSPLAN 2013 2017 stichting BELEIDSPLAN 2013 2017 1. Inleiding De Stichting KombijMij is op 20 februari 2012 opgericht en geïnitieerd door Kees en Liesbeth van Bolhuis. De directie, Kees en Liesbeth van Bolhuis en het bestuur

Nadere informatie

Stappenplan bij een incident PO

Stappenplan bij een incident PO Stappenplan bij een incident PO Hieronder staan acties beschreven die ondernomen kunnen worden als er sprake is van seksueel grensoverschrijdend gedrag tussen kinderen. Voor sommige acties geldt dat ze

Nadere informatie

Doel. Inleiding. De mantelzorger als samenwerkingspartner MANTELZORGBELEID VIERSTROOM

Doel. Inleiding. De mantelzorger als samenwerkingspartner MANTELZORGBELEID VIERSTROOM MANTELZORGBELEID VIERSTROOM Doel Het doel van deze tekst is een kader beschrijven waarbinnen doelstellingen en randvoorwaarden zijn vastgelegd die de samenwerking met mantelzorgers en ondersteuning van

Nadere informatie

Bedrijfsmaatschappelijk werker

Bedrijfsmaatschappelijk werker Bedrijfsmaatschappelijk werker Doel Verlenen van hulp aan werknemers met (dreigende) (psycho)sociale moeilijkheden, alsmede adviseren van leidinggevenden over (psycho)sociale vraagstukken, binnen het sociaal

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Preventieprogramma Jeugdhulp Hoeksche Waard 2016-2018 14 september 2015

Verslag bijeenkomst Preventieprogramma Jeugdhulp Hoeksche Waard 2016-2018 14 september 2015 Verslag bijeenkomst Preventieprogramma Jeugdhulp Hoeksche Waard 2016-2018 14 september 2015 1 Welkom en introductie Preventieprogramma Jeugdhulp Wethouder Paans spreekt allereerst zijn steun uit aan professionals

Nadere informatie

Je steunsysteem is overal om je heen.

Je steunsysteem is overal om je heen. Je steunsysteem is overal om je heen. Kwartiermaken in de wijken in Oss en in de regio. Burgerkracht en Presentie Definitie kwartiermaken: Kwartiermaken gaat over het bevorderen van het maatschappelijk

Nadere informatie

Antwoord op Statenvragen PS2003-123 Arnhem, 20 mei 2003 nr. Z6055

Antwoord op Statenvragen PS2003-123 Arnhem, 20 mei 2003 nr. Z6055 Provinciale Staten Antwoord op Statenvragen PS2003-123 Arnhem, 20 mei 2003 nr. Z6055 Vogelpest De leden van Provinciale Staten Ingevolge het bepaalde in artikel 42 van het Reglement van Orde van Provinciale

Nadere informatie

Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen

Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen AGENDAPUNT 2 Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen Vergadering 12 december 2014 Strategische Agenda Crisisbeheersing In Veiligheidsregio Groningen werken wij met acht crisispartners (Brandweer, Politie,

Nadere informatie

Gezinnen in onbalans

Gezinnen in onbalans Verwey-Jonker Instituut Drs. Marjolein Goderie Dr. Majone Steketee Gezinnen in onbalans Onderzoek naar het bereiken van gezinnen in probleemsituaties SAMENVATTING November 2003 Verwey-Jonker Instituut

Nadere informatie

Molenstraat 25 8331 HP Steenwijk Tel/fax 0521-512820 directie@clemensschool.nl. Protocol voor opvang bij ernstige incidenten. Sint Clemensschool

Molenstraat 25 8331 HP Steenwijk Tel/fax 0521-512820 directie@clemensschool.nl. Protocol voor opvang bij ernstige incidenten. Sint Clemensschool Molenstraat 25 8331 HP Steenwijk Tel/fax 0521-512820 directie@clemensschool.nl Protocol voor opvang bij ernstige incidenten Sint Clemensschool School Sint Clemensschool Bevoegd gezag Stichting Catent Bestuursnummer

Nadere informatie

5 Samenvatting en conclusies

5 Samenvatting en conclusies 5 Samenvatting en conclusies In 2008 werden in Nederland bijna 5,2 miljoen mensen het slachtoffer van criminaliteit (cbs 2008). De meeste van deze slachtoffers kregen te maken met diefstal of vernieling,

Nadere informatie

Platform Mantelzorg Amsterdam

Platform Mantelzorg Amsterdam Reactie van het Platform Mantelzorg Amsterdam op het conceptrapport Naar een continuüm van respijtzorg in 2015 RIGO Research en Advies 8 maart 2013 Reactie van het Platform Mantelzorg Amsterdam op de concept

Nadere informatie

Functiebeschrijving netwerk dementie regio Haaglanden

Functiebeschrijving netwerk dementie regio Haaglanden Functiebeschrijving netwerk dementie regio Haaglanden Inleiding De voor de cliënt en zijn omgeving zeer ingrijpende diagnose dementie roept veel vragen op over de ziekte en het verloop hiervan maar ook

Nadere informatie

Onderwerp: Raadsmededeling over: Aanpak Eenzaamheid in Teylingen - Besluitvormend

Onderwerp: Raadsmededeling over: Aanpak Eenzaamheid in Teylingen - Besluitvormend VOORSTEL OPSCHRIFT Vergadering van 22 december 2015 Besluit nummer: 2015_BW_00987 Onderwerp: Raadsmededeling over: Aanpak Eenzaamheid in Teylingen - Besluitvormend Beknopte samenvatting: In de raad van

Nadere informatie

Verwijzing naar de klinisch psycholoog voor kinderen en jeugdigen Informatie voor ouders

Verwijzing naar de klinisch psycholoog voor kinderen en jeugdigen Informatie voor ouders Medische Psychologie Verwijzing naar de klinisch psycholoog voor kinderen en jeugdigen Informatie voor ouders Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep

Nadere informatie

Zelfredzaamheid en burgerhulp. Nancy Oberijé

Zelfredzaamheid en burgerhulp. Nancy Oberijé Zelfredzaamheid en burgerhulp Nancy Oberijé 2 oktober 2014 1 Doel 1. Bewustwording en kennis opdoen van fenomeen zelfredzaamheid/burgerhulp 2. Meningsvorming over mogelijkheid benutten zelfredzaamheid/burgerhulp

Nadere informatie

PSYCHOLOGIE. De klinisch psycholoog in het ziekenhuis

PSYCHOLOGIE. De klinisch psycholoog in het ziekenhuis PSYCHOLOGIE Medische psychologie De klinisch psycholoog in het ziekenhuis In deze folder kunt u lezen over de manier van werken van de klinisch psycholoog, verbonden aan de afdeling Medische Psychologie

Nadere informatie

even VoorSTELLEN Met Cardea kun je verder!

even VoorSTELLEN Met Cardea kun je verder! even VoorSTELLEN Met Cardea kun je verder! Als we over cliënten praten, bedoelen we kinderen, jongeren en hun ouders. Als we over ouders praten, bedoelen we ook eenoudergezinnen, verzorgers, voogden en/of

Nadere informatie

SAMENVATTING BOUWSTENEN ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG

SAMENVATTING BOUWSTENEN ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG SAMENVATTING ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG INLEIDING ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG In samenwerking met de deelnemers van het De Bouwstenen zijn opgebouwd uit thema s die Bestuurlijk Akkoord GGZ zijn

Nadere informatie

Het Signalerend. Toegankelijke. Activerende. Netwerk

Het Signalerend. Toegankelijke. Activerende. Netwerk Stean foar Stipe Visie op cliëntondersteuning zorg, welzijn en aangepast wonen Het Signalerend ignalerende Toegankelijke Effectieve Activerende Netwerk (dat stiet as in hûs!) Inleiding Sinds januari 2007

Nadere informatie

HANDLEIDING OPZETTEN BELEID TER VOORKOMING EN BESTRIJDING VAN ONGEWENST GEDRAG

HANDLEIDING OPZETTEN BELEID TER VOORKOMING EN BESTRIJDING VAN ONGEWENST GEDRAG HANDLEIDING OPZETTEN BELEID TER VOORKOMING EN BESTRIJDING VAN ONGEWENST GEDRAG INHOUD 0. ALGEMEEN 3 Wat is de bedoeling van het beleid voor ongewenst gedrag? 3 Voor wie? 3 Hoe pak je het aan? 3 1. MAATREGELEN

Nadere informatie

groepswerker/ begeleider (m/v) 24-30 uur. Voor onze locatie de Schuilplaats, 24-uurs zorg, zijn wij op zoek naar een:

groepswerker/ begeleider (m/v) 24-30 uur. Voor onze locatie de Schuilplaats, 24-uurs zorg, zijn wij op zoek naar een: Breng jij ons team op sterkte met je ervaring in de psychiatrie? (of: Werk je als professional in de psychiatrie en zou je wel meer met je geloof willen?) Voor onze locatie de Schuilplaats, 24-uurs zorg,

Nadere informatie

Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland

Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland September 2011 Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland Beleidsplan : Samenwerken aan Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg I. Achtergrond De palliatieve zorg ontwikkelt

Nadere informatie

GGzE centrum psychotische stoornissen. Act. Zorg bij de eerste psychose. Informatie voor cliënten >>

GGzE centrum psychotische stoornissen. Act. Zorg bij de eerste psychose. Informatie voor cliënten >> GGzE centrum psychotische stoornissen Act Zorg bij de eerste psychose Informatie voor cliënten >> Uw klachten de baas en het dagelijks leven weer oppakken GGzE centrum psychotische stoornissen geeft behandeling

Nadere informatie

DE VIJF FUNCTIES BINNEN HET VERNIEUWDE MODEL GEESTELIJKE GEZONDHEID

DE VIJF FUNCTIES BINNEN HET VERNIEUWDE MODEL GEESTELIJKE GEZONDHEID DE VIJF FUNCTIES BINNEN HET VERNIEUWDE MODEL GEESTELIJKE GEZONDHEID Functie 1 Activiteiten op het vlak van preventie; geestelijke gezondheidszorgpromotie; vroegdetectie, -interventie en -diagnosestelling

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

Manifest. voor de intensieve vrijwilligerszorg

Manifest. voor de intensieve vrijwilligerszorg Manifest voor de intensieve vrijwilligerszorg Manifest voor de intensieve vrijwilligerszorg Meer dan 15.000 mensen zijn vrijwilliger bij een Waarom dit manifest? organisatie voor Vrijwillige Thuishulp,

Nadere informatie

Verslag van de bijeenkomst Eenzaamheid en sociaal isolement bij ouderen: de inzet van vrijwilligers, 8 april 2014.

Verslag van de bijeenkomst Eenzaamheid en sociaal isolement bij ouderen: de inzet van vrijwilligers, 8 april 2014. Verslag van de bijeenkomst Eenzaamheid en sociaal isolement bij ouderen: de inzet van vrijwilligers, 8 april 2014. Programma: 09.30 uur - Inloop met koffie en thee 10.00 uur - Eenzaamheid en sociaal isolement:

Nadere informatie

De Piramide van Pavlov, de interactiedriehoek en de rubrics

De Piramide van Pavlov, de interactiedriehoek en de rubrics De Piramide van Pavlov, de interactiedriehoek en de rubrics Hoe kunnen we gedragsproblemen in het onderwijs substantieel verminderen? Een integrale benadering voor op de werkvloer leidt tot minder ervaren

Nadere informatie

Beleid mantelzorg en vrijwilligers Fener Zorg

Beleid mantelzorg en vrijwilligers Fener Zorg P a g i n a 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 1 2. Begrippen 1-2 3. Verschillen tussen mantelzorg en vrijwilligerswerk 2 4. Mantelzorg in Rotterdam 2-3 5. Visie van Fener Zorg op mantelzorg en vrijwilligers

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 20 december 2013 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 20 december 2013 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 2515 XP DEN HAAG T 070 340 79 11 F 070 340 78

Nadere informatie

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur Inleiding Sociaal Medisch Overleg (SMO) is een gestructureerd en multidisciplinair overleg over individuele casuïstiek tussen het management en diens adviseur(s) aangaande verzuim en re-integratie. Deelnemers

Nadere informatie

Bevindingen getroffenen en betrokkenen monstertruck-drama

Bevindingen getroffenen en betrokkenen monstertruck-drama Bevindingen getroffenen en betrokkenen monstertruck-drama Resultaten van drie belrondes onder getroffenen en betrokkenen van het monstertruckdrama op 28 september 2014 F.D.H. Koedijk, A. Kok Bevindingen

Nadere informatie

Dé mantelzorger bestaat niet

Dé mantelzorger bestaat niet Dé mantelzorger bestaat niet Deze notitie over mantelzorg is opgesteld is samenwerking met: Stichting Pulse, Plaatselijk Overleg Gehandicapten, het Nederlandse Rode Kruis, de Zonnebloem IJsselstein, de

Nadere informatie

Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling

Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling Advies 7 april 2010 1 2 Inhoudsopgave Samenvatting 5 Aanbevelingen 7 Aanleiding en context voor dit advies 9 Algemeen 11 Opmerkingen bij tekst en opzet van

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling door de klinisch psycholoog

Onderzoek en behandeling door de klinisch psycholoog Onderzoek en behandeling door de klinisch psycholoog ONDERZOEK EN BEHANDELING DOOR DE KLINISCH PSYCHOLOOG IN HET KENNEMER GASTHUIS In het Kennemer Gasthuis (KG) zijn klinisch psychologen, gezondheidspsychologen

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF INTERGEMEENTELIJKE CRISISORGANISATIE I VIJFDE EDITIE I mei 2013

NIEUWSBRIEF INTERGEMEENTELIJKE CRISISORGANISATIE I VIJFDE EDITIE I mei 2013 NIEUWSBRIEF INTERGEMEENTELIJKE CRISISORGANISATIE I VIJFDE EDITIE I mei 2013 Beste medewerkers van Bevolkingszorg Kennemerland, Hierbij ontvangen jullie een nieuwe editie van de nieuwsbrief van Bevolkingszorg

Nadere informatie

Projectplan Ouderen en Levensvragen / Zingeving Cuijk.

Projectplan Ouderen en Levensvragen / Zingeving Cuijk. Projectplan Ouderen en Levensvragen / Zingeving Cuijk. Levens- / en zingevingvragen zijn op de achtergrond geraakt in onze samenleving, soms ook in het welzijnswerk. Toch zijn kwetsbaarheid en eenzaamheid

Nadere informatie

Risico- en Crisismanagement in de voedingstuinbouw. 25 september 2014 Nicolette Quaedvlieg

Risico- en Crisismanagement in de voedingstuinbouw. 25 september 2014 Nicolette Quaedvlieg Risico- en Crisismanagement in de voedingstuinbouw 25 september 2014 Nicolette Quaedvlieg Van crisiscommunicatie naar crisismanagement Lessen geleerd uit o.a. de crisis rond Moerdijkbrand en EHEC in 2011.

Nadere informatie

Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438. Dit onderwerp wordt geagendeerd ter kennisneming ter consultering ter advisering

Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438. Dit onderwerp wordt geagendeerd ter kennisneming ter consultering ter advisering COLLEGE VAN DIJKGRAAF EN HOOGHEEMRADEN COMMISSIE BMZ ALGEMEEN BESTUUR Agendapunt 9A Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438 In D&H: 22-01-2013 Steller: Drs. J.L.P.A. Dankaart

Nadere informatie

Algemeen: Antwoorden in rood op vragen gesteld op de bijeenkomst over zorg in Stadsdorp Rivierenbuurt 13 december 2014.

Algemeen: Antwoorden in rood op vragen gesteld op de bijeenkomst over zorg in Stadsdorp Rivierenbuurt 13 december 2014. Antwoorden in rood op vragen gesteld op de bijeenkomst over zorg in Stadsdorp Rivierenbuurt 13 december 2014. Zie ook http://www.amsterdam.nl/zorg-welzijn/zorg-ouderen/ Algemeen: Wat betekenen de bezuinigingen

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Mantelzorgbeleid AYA Thuiszorg B.V.

Mantelzorgbeleid AYA Thuiszorg B.V. 1 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 : Visie op werken met mantelzorgers Hoofdstuk 2 : Wat kunnen mantelzorgers doen bij AYA Thuiszorg? Hoofdstuk 3 : Ondersteuning van mantelzorgers Hoofdstuk 4 : Mantelzorg en

Nadere informatie

Thuis zijn in Julianadorp Projectplan conceptversie november 2006 Willem Stam

Thuis zijn in Julianadorp Projectplan conceptversie november 2006 Willem Stam Thuis zijn in Julianadorp Projectplan conceptversie november 2006 Willem Stam Opdracht Doel is dat mensen langer zelfstandig in hun eigen omgeving kunnen blijven wonen. Vanuit het aanbod bezien zijn we

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> COMPLEXE TRAUMA S KUNNEN GROTE

Nadere informatie

De Stemmenpolikliniek

De Stemmenpolikliniek Universitair Centrum Psychiatrie (UCP) De Stemmenpolikliniek Inhoud Inleiding 1 Stemmen horen 1 De behandeling 2 Kennismaking 3 De inhoud van de behandeling 3 Behandelaars 4 Vragen 4 Belangrijke adressen

Nadere informatie

Unieke mensen verdienen persoonlijke zorg. Ziekenhuiszorg voor mensen met een verstandelijke beperking

Unieke mensen verdienen persoonlijke zorg. Ziekenhuiszorg voor mensen met een verstandelijke beperking Unieke mensen verdienen persoonlijke zorg Ziekenhuiszorg voor mensen met een verstandelijke beperking COLOFON Platform VG Brabant i.s.m. werkgroep Kind en Ziekenhuis en Zorgbelang Brabant Juni 2012 Auteurs:

Nadere informatie

Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan. All hazard voorbereid zijn (1 van 3)

Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan. All hazard voorbereid zijn (1 van 3) Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan All hazard voorbereid zijn (1 van 3) Versie 1.0 11 november 2014 Voorwoord Zorginstellingen zijn vanuit

Nadere informatie

waardering Zwolle Jonge mantelzorgers (jonger dan 18 jaar) zijn in de onderzoeken van de gemeente niet meegenomen,

waardering Zwolle Jonge mantelzorgers (jonger dan 18 jaar) zijn in de onderzoeken van de gemeente niet meegenomen, Zwolle Rapportage Mantelzorg in beeld Resultaten uit onderzoeken onder mantelzorgers 2012 en 2014 De gemeente Zwolle wil de positie van de mantelzorger versterken en hun taak verlichten. Met de komst van

Nadere informatie

Ons vignet laat zien wat we graag willen bereiken, namelijk mensen tot groei en bloei brengen als persoon en in hun relaties met andere mensen.

Ons vignet laat zien wat we graag willen bereiken, namelijk mensen tot groei en bloei brengen als persoon en in hun relaties met andere mensen. OptiMent OptiMent is er voor kinderen, jongeren en volwassenen die een steun(tje) in de rug kunnen gebruiken. We helpen om psychische klachten zo goed mogelijk te voorkomen. Wie al problemen heeft, kan

Nadere informatie

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Inhoud 1. Inleiding 2 De Wmo-werkplaats 2 Schets van de context 2 Ontwikkelde producten 3 2. Doel onderzoek

Nadere informatie

Plan van Aanpak Format. Pilot functiecreatie gemeente/provincie SW bedrijf

Plan van Aanpak Format. Pilot functiecreatie gemeente/provincie SW bedrijf Plan van Aanpak Format Pilot functiecreatie gemeente/provincie SW bedrijf Inhoudsopgave 1 Naar een inclusieve arbeidsorganisatie met functiecreatie. 1 2 Plan van aanpak pilot functiecreatie... 2 3 Projectstructuur

Nadere informatie

Mantelzorgbeleid ZAB Nederland

Mantelzorgbeleid ZAB Nederland Mantelzorgbeleid ZAB Nederland 1. Inleiding Mantelzorg is een thema dat momenteel veel aandacht krijgt in onze samenleving. Het gaat om zorg die noodzakelijkerwijs langdurig, onbetaald en vanuit een persoonlijke

Nadere informatie

Beleidsplan Mantelzorg

Beleidsplan Mantelzorg Opsteller: Golein Klein Bramel Versie: 1 december 2010 Inhoudsopgave INHOUDSOPGAVE... 2 INLEIDING... 3 1. WAT IS MANTELZORG?... 3 2. VISIE OP MANTELZORG... 4 3. WAT KUNNEN MANTELZORGERS VERWACHTEN VAN

Nadere informatie

Medische. na een hernia-operatie. Onderzoek en behandeling. ZorgSaam

Medische. na een hernia-operatie. Onderzoek en behandeling. ZorgSaam Medische psychologie adviezen na een hernia-operatie Onderzoek en behandeling ZorgSaam 1 2 Inleiding In deze folder kunt u lezen over de manier van werken van de medisch psycholoog in het ziekenhuis. Aan

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Oncologie Omgaan met kanker i Patiënteninformatie Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Algemeen Het hebben van kanker kan grote gevolgen hebben voor uw leven en dat van uw naasten. Lichamelijk

Nadere informatie

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Palliatieve zorg Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van het leven verbetert van patiënten en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende

Nadere informatie

CONVENANT. SLOTERVAART ZIEKENHUIS VEILIGHEIDSREGIO Amsterdam-Amstelland SAMENWERKINGSAFSPRAKEN VOOR RAMPEN EN CRISES

CONVENANT. SLOTERVAART ZIEKENHUIS VEILIGHEIDSREGIO Amsterdam-Amstelland SAMENWERKINGSAFSPRAKEN VOOR RAMPEN EN CRISES CONVENANT SLOTERVAART ZIEKENHUIS VEILIGHEIDSREGIO Amsterdam-Amstelland SAMENWERKINGSAFSPRAKEN VOOR RAMPEN EN CRISES 2012 Ondergetekenden: 1. Het Slotervaart, gevestigd te Amsterdam, in deze rechtsgeldig

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG > Retouradres De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340 98 34 www.rijksoverheid.nl Kenmerk

Nadere informatie

Regeling Vertrouwenspersonen

Regeling Vertrouwenspersonen Regeling Vertrouwenspersonen 1 Regeling Vertrouwenspersonen Inhoudsopgave 1 Preambule... 1 Artikel 1 Ongewenst gedrag... 1 Artikel 2 Behandeling ongewenst gedrag... 1 2 Taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden...

Nadere informatie

Verslag project. Ouderenmishandeling in de Kop van Noord-Holland. Agendasetting afstemming overdracht - positionering

Verslag project. Ouderenmishandeling in de Kop van Noord-Holland. Agendasetting afstemming overdracht - positionering Verslag project Ouderenmishandeling in de Kop van Noord-Holland Agendasetting afstemming overdracht - positionering Projectperiode: 1 juni 2005 t/m 31 december 2005 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Doel en

Nadere informatie

Ik sta er niet meer alleen voor!

Ik sta er niet meer alleen voor! Ik sta er niet meer alleen voor! Zelfredzaamheid en eigen kracht zijn centrale begrippen in onze participatiesamenleving. Eén gezin, één plan, één hulpverlener is al uitgangspunt van beleid. Daaraan wordt

Nadere informatie

Traject Tilburg. Aanvragers: Gemeente Tilburg. Adviseur: Monique Postma, Alleato, CMO-net

Traject Tilburg. Aanvragers: Gemeente Tilburg. Adviseur: Monique Postma, Alleato, CMO-net Traject Tilburg Aanvragers: Gemeente Tilburg Adviseur: Monique Postma, Alleato, CMO-net Opgave: Beantwoorde ondersteuningsvraag In Tilburg is het traject Welzijn Nieuwe Stijl onderdeel van een groter programma

Nadere informatie

Productcatalogus 2015

Productcatalogus 2015 Productcatalogus 2015 Stichting ToReachIt Simple as A.B.C. Acceptance is the Beginning of Change Inhoudsopgave Inleiding Pag. 1.1 Waarom deze productcatalogus 3. 1.2 Stichting ToReachIt samengevat 3. Producten

Nadere informatie

Postmaster opleiding psychosociale oncologie

Postmaster opleiding psychosociale oncologie Postmaster opleiding psychosociale oncologie mensenkennis Door de rollenspellen kon ik een betere verbinding maken tussen de theorie en de praktijk. Psychosociale oncologie Professionals die met oncologiepatiënten

Nadere informatie

Mantelzorgbeleid Inovum

Mantelzorgbeleid Inovum Paginanummer: 1 / 5 Mantelzorgbeleid Inovum 1. Doel Geven van duidelijkheid over wie mantelzorgers zijn, wat het verschil is tussen mantelzorgers en vrijwilligers en hoe Inovum en mantelzorgers elkaar

Nadere informatie

STAPPENPLAN: ONTWIKKELEN VAN VRAAGGERICHTE MODULAIRE ZORG EN DIENSTVERLENING

STAPPENPLAN: ONTWIKKELEN VAN VRAAGGERICHTE MODULAIRE ZORG EN DIENSTVERLENING STAPPENPLAN: ONTWIKKELEN VAN VRAAGGERICHTE MODULAIRE ZORG EN DIENSTVERLENING Inhoudsopgave Inleiding Stap 1: Identificeren van doelgroepen en hun behoeften Stap 2: Samenstellen multidisciplinaire projectgroep

Nadere informatie

volwassenen en ouderen

volwassenen en ouderen volwassenen en ouderen Inhoudsopgave 1. Aanmelding... 1 2. Eerste gesprek... 1 3. De verdere behandeling... 2 4. Privacy en kwaliteit... 2 5. Kosten... 3 6. Eigen risico... 3 7. Tot slot... 4 AmaCura is

Nadere informatie

stelt de volgende Meldcode Huiselijk Geweld en Kindermishandeling, uitgewerkt in een stappenplan en geldend voor alle agogische medewerkers, vast:

stelt de volgende Meldcode Huiselijk Geweld en Kindermishandeling, uitgewerkt in een stappenplan en geldend voor alle agogische medewerkers, vast: Het bevoegd gezag van Stichting Welzijnswerk Hoogeveen, overwegende, - dat Stichting Welzijnswerk Hoogeveen verantwoordelijk is voor een goede kwaliteit van de dienstverlening aan zijn cliënten en dat

Nadere informatie

Competentieprofiel. Maatschappelijk werker

Competentieprofiel. Maatschappelijk werker Competentieprofiel maatschappelijk werker OCMW 1. Functie Functienaam Afdeling Dienst Functionele loopbaan Maatschappelijk werker Sociale zaken Sociale dienst B1-B3 2. Context Het OCMW garandeert aan elke

Nadere informatie

Overzichtskaart 3. Opvoedingsondersteuning. voor hulp bij opvoedingsvragen en lichte opvoedproblemen

Overzichtskaart 3. Opvoedingsondersteuning. voor hulp bij opvoedingsvragen en lichte opvoedproblemen Overzichtskaart 3 Opvoedingsondersteuning voor hulp bij opvoedingsvragen en lichte opvoedproblemen Zelfreflectie-instrument individuele opvoedingsondersteuning Sommige JGZ-professionals zullen al over

Nadere informatie

DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN. Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen

DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN. Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen 2 3 INHOUDSOPAVE PAGINA Kennis over psychische problemen bij ouderen nodig?! 4 Praktische

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling door de medisch psycholoog

Onderzoek en behandeling door de medisch psycholoog Onderzoek en behandeling door de medisch psycholoog Inleiding In overleg met uw behandelend arts heeft u informatie gekregen over het maken van een afspraak met een medisch psycholoog van de afdeling

Nadere informatie

Marja Cozijn MSc o.l.v. Dr. Peter van den Bergh Universiteit Leiden In opdracht van Pleegzorg Advies Nederland

Marja Cozijn MSc o.l.v. Dr. Peter van den Bergh Universiteit Leiden In opdracht van Pleegzorg Advies Nederland Een presentatie van kwalitatief onderzoek Sy m p o s i u m P l e e g z o r g 2 0 1 4 t e E d e Marja Cozijn MSc o.l.v. Dr. Peter van den Bergh Universiteit Leiden In opdracht van Pleegzorg Advies Nederland

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> Complexe trauma s kunnen grote

Nadere informatie

Eindrapportage Sleipnir

Eindrapportage Sleipnir Eindrapportage Sleipnir Een oefening van het Ministerie van EL&I en de paardensector over de uitbraak van Afrikaanse paardenpest In opdracht van Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie

Nadere informatie

Aanpak huiselijk geweld centrumgemeentegebied Amersfoort

Aanpak huiselijk geweld centrumgemeentegebied Amersfoort Aanpak huiselijk geweld centrumgemeentegebied Amersfoort De bestrijding van huiselijk geweld is een van de taken van gemeenten op grond van de Wet maatschappelijke ondersteuning (WMO, nu nog prestatieveld

Nadere informatie

Advies van de Stedelijke Wmo-Adviesraad Amsterdam over Concept Uitvoeringsprogramma Vrijwillige Inzet. Datum: 2 september 2010

Advies van de Stedelijke Wmo-Adviesraad Amsterdam over Concept Uitvoeringsprogramma Vrijwillige Inzet. Datum: 2 september 2010 Advies van de Stedelijke Wmo-Adviesraad Amsterdam over Concept Uitvoeringsprogramma Vrijwillige Inzet Datum: 2 september 2010 Algemeen Allereerst willen we als Wmo-Adviesraad opmerken dat het uitvoeringsprogramma

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 31 015 Kindermishandeling Nr. 82 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Functieprofiel. Wat is het?

Functieprofiel. Wat is het? Functieprofiel Wat is het? Een functieprofiel is een omschrijving van taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden van een functie binnen een organisatie. Het zorgt ervoor dat discussies worden vermeden

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 2515 XP Den Haag www.rijksoverheid.nl Bijlage(n)

Nadere informatie

6. Schuldhulpverlening

6. Schuldhulpverlening 6. Schuldhulpverlening Sociale Hulpverlening in de inloophuizen Het komt helaas meer en meer voor dat mensen financieel en/of emotioneel in de zorgen raken of in een sociaal isolement terecht komen en

Nadere informatie

Jaarverslag 2012. Stichting 113Online

Jaarverslag 2012. Stichting 113Online Jaarverslag 2012 Stichting 113Online Voorwoord Stichting 113Online is er voor iedereen die te maken krijgt met zelfmoord. Voor mensen die zelf suïcidale gedachten of gevoelens hebben, voor mensen die een

Nadere informatie

Charlotte Penders, Verpleegkundig Specialist Marc Kamps, Medisch Maatschappelijk Werker 17 december 2014

Charlotte Penders, Verpleegkundig Specialist Marc Kamps, Medisch Maatschappelijk Werker 17 december 2014 Charlotte Penders, Verpleegkundig Specialist Marc Kamps, Medisch Maatschappelijk Werker 17 december 2014 Zorgpad Casus Cervixcarcinoom Follow up Supportive care Soorten zorg in de psychosociale ondersteuning

Nadere informatie

PSYCHOSOCIALE ZORG VOOR PATIËNTEN MET KANKER

PSYCHOSOCIALE ZORG VOOR PATIËNTEN MET KANKER PSYCHOSOCIALE ZORG VOOR PATIËNTEN MET KANKER 536 Inleiding Als u van uw behandelend specialist te horen krijgt dat u kanker heeft, krijgen u en uw naasten veel informatie en emoties te verwerken. Door

Nadere informatie

In de Gemeente Marum

In de Gemeente Marum In de Gemeente Marum Gezamenlijk Plan van aanpak ondersteuning mantelzorg en vrijwillige thuishulp van de gemeenten Marum, Grootegast en Leek 27 april 2006 Projectbureau WWZ Mw. H.J. Vrijhof J.J. de Jong

Nadere informatie

Checklist voor kwaliteit van de uitvoering van de groep Daar waar groep vermeld staat kan ook cursus of training gelezen worden.

Checklist voor kwaliteit van de uitvoering van de groep Daar waar groep vermeld staat kan ook cursus of training gelezen worden. Checklist voor kwaliteit van de uitvoering van de groep Daar waar groep vermeld staat kan ook cursus of training gelezen worden. Nr. Werving/eerste contact/aanmelding 1. Op de doelgroep gerichte publiciteit

Nadere informatie

Dierwelzijn vs welzijn boeren op een kruispunt

Dierwelzijn vs welzijn boeren op een kruispunt Dierwelzijn vs welzijn boeren op een kruispunt 25 juni Samen naar een diervriendelijk Vlaanderen Riccy Focke 0476,911,846, Cijfers vanuit de vzw Boeren op een Kruispunt: Sensibiliseren en preventie: Vergaderingen

Nadere informatie