EXTRA: katern agrarische opleidingen. Groeien past bij mij. Thema: bedrijfsontwikkeling. December 2009 Er is meer dan schaalvergroting!

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "EXTRA: katern agrarische opleidingen. Groeien past bij mij. Thema: bedrijfsontwikkeling. December 2009 Er is meer dan schaalvergroting!"

Transcriptie

1 EXTRA: katern agrarische opleidingen Groeien past bij mij Thema: bedrijfsontwikkeling December 2009 Er is meer dan schaalvergroting!

2 KG MELK MELKEIWIT MELKVET KG MELK MELKEIWIT MELKVET MelkNavigator Omdat de melkproductie uw richting bepaalt > MelkNavigator, voor het voerrantsoen dat past bij uw doelstellingen U bent ondernemer. U wilt groeien. Zeker nu de quotumverruiming is ingezet, is het zaak om de melkproductie op te voeren. U heeft daarvoor diverse mogelijkheden. Eén daarvan is een optimaal voerrantsoen. Op dat terrein hebben we goed nieuws: de MelkNavigator. Met dit instrument stuurt u uw melkproductie precies in de richting die u wenst. Meer liters, meer eiwit of meer vet. U kiest de combinatie die u wenst, de MelkNavigator bepaalt het optimale voerrantsoen. Zo baseert u uw keuzes op onze kennis en de wetenschappelijke inzichten van ons onderszoekscentrum CCL Research. In combi natie met de juiste aanpak voor droogstand, jongveeopfok en diergezondheid bereikt u uw doel: rendabele groei van uw bedrijf. Meer weten? Maak een afspraak: T: , > beter voeren

3 Í IN DIT DECEMBERNUMMER Akkerbouwer gaat voor verbreding 14 Í Í Garantieregeling tuinbouw komt op stoom 22 Job swap tussen New Yorkse en Texelse boer 26 Grenzen aan groei 4 Ben jij al BONO? 6 NAJK in het nieuws 8 Bedrijfsovername 11 In het hooi met Megastallen-nee 13 Ilse Verhoijsen is voor schaalvergroting 19 Oud & Nieuw: 3 generaties op paardenbedrijf 20 Wie gaat mee op studiereis naar Argentinië? 23 NK Veebeoordelen 25 Strip en Sudokoe 29 Uit alle hoeken 30 COLOFON BNDR wordt uitgegeven onder verantwoordelijkheid van Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt en verschijnt vijf keer per jaar. Abonnementen op BNDR kosten 18 euro en lopen per kalenderjaar. Opzegging voor 1 december. Het blad is gratis voor NAJK-leden. Losse nummers zijn verkrijgbaar door storting van 5 euro op bankrekening t.n.v. PJS te Utrecht, onder vermelding van het gewenste nummer van BNDR. Artikelen of illustraties kunnen alleen na overleg met de redactie worden overgenomen. Vragen of opmerkingen over de adressering? Neem contact op met één van de onderstaande organisaties: Provinciale AJK s: Friesland , Groningen , Drenthe , Flevoland , Overijssel , Utrecht , Gelderland , Hollanden (nakies 3811), Zeeland , Brabant , Limburg of NAJK: Redactie: Marije Wenneke, Citaat, Postbus 39, 6800 AA Arnhem, tel , Advertenties: Agripers, , Vormgeving: Druk: Drukmotief bv, Apeldoorn Op de cover: Ilse Verhoijsen, foto Marije Wenneke NAJK wenst je fijne feestdagen Í Eyeopener Misschien is het iemand opgevallen dat ik steeds vaker zelf foto s maak bij artikelen. Daarvoor heb ik vorig jaar een spoedcursus aan de fotovakschool gevolgd. Leuk om weer eens in de schoolbanken te zitten en iets bij te leren. Een beetje extra ontwikkeling is tenslotte nooit weg. Kijk maar eens in de onderwijsbijlage, die dit jaar al voor de derde keer verschijnt. Daarin vind je opleidingen en trainingen om je kennis te vergroten en ondernemerskwaliteiten te verbeteren. NAJK vindt het belangrijk dat zijn leden zich ontwikkelen. Door mee te doen aan het project Bewust Ondernemen (pagina 6) word je een betere boer. Deze BNDR staat sowieso bol van de ontwikkelingen. Op bedrijfsniveau bijvoorbeeld. Vaak denk je daarbij aan schaalvergroting, maar ook een neventak, produceren voor een nichemarkt of specialiseren zijn manieren om je bedrijf te ontwikkelen. Soms kun je buiten de deur gewoon meer verdienen dan op de trekker, stelt Bart Huijts (pagina 14). Als je wel kiest voor schaalvergroting, zoals Ilse Verhoijsen op pagina 19, zijn er dan eigenlijk grenzen aan groei? We gaan op zoek naar het antwoord op pagina 4. Iemand die niets moet hebben van schaalvergroting is Sonja Borsboom. Zij is initiatiefneemster van Megastallen-nee. Dit burgerinitiatief tegen grootschalige intensieve veehouderijen in Brabant wordt gesteund door mensen. Knap hoor, als je zoveel medestanders weet te vinden voor jouw zienswijze. Daar hebben wij als land- en tuinbouwsector aanzienlijk meer moeite mee, jammer genoeg. Het gesprek met Sonja was trouwens een behoorlijke eyeopener. Ik verwachte namelijk zo half en half dat ik ging praten met iemand die in het weekend voor de lol nertsen loslaat. Bij mij in het hooi zat echter geen radicale dierenactiviste, maar een intelligente vrouw met verstand van zaken en een warm hart voor boeren. Een behoorlijke eyeopener. Weer wat geleerd! Marije Wenneke, Hoofdredacteur BNDR december

4 THEMA BEDRIJFSONTWIKKELING Schaalvergroting Grenzen aan groei Meer koeien, meer varkens en meer hectares. Veel boeren dromen van een groter bedrijf. Maar is schaalvergroting dé oplossing om een hogere kostprijs te compenseren? Drie deskundigen aan het woord. Door Anton Logemann Wake up melkveehouders, groeien is geen doel op zich! Schaalvergroting prima. Maar niet voor alle bedrijven. Want de vaste kosten rijzen soms de pan uit, zegt Rick Hoksbergen, bedrijfskundig adviseur bij Alfa Accountants. Een melkquotumprijs van 23 euro? Wake up melkveehouders, dat kan niet! Rick Hoksbergen staat er versteld van. Boeren die willen groeien, terwijl het eigenlijk financieel niet uit kan. In zijn ogen zijn er nog te veel boeren die besluiten tot investeringen zonder dat er een goede rekensom aan ten grondslag ligt. De groei van een bedrijf is nog te vaak een doel op zichzelf. Cijfers Rick ziet het in de cijfers terug. Elk jaar zet zijn organisatie de bedrijfseconomische cijfers van de klanten op een rij. Tot vorig jaar zag je bij de melkveehouders dat het netto overschot bij de grotere bedrijven groter was dan bij kleinere bedrijven. Met andere woorden, schaalvergroting loonde. De meest actuele cijfers, de resultaten over het boekjaar 2008/2009, geven echter een ander beeld. Het netto overschot per arbeidskracht van grote bedrijven boven de 85 hectare is niet meer het hoogst. Op melkveebedrijven tussen de 64 en 85 hectare werd per arbeidskracht euro meer verdiend dan bij de bedrijven boven de 85 hectare. Bovendien bleek dat bij intensivering van de bedrijfsvoering slechts 8 cent per kilo melk beschikbaar is voor quotumlasten. Bij schaalvergroting is een stukje schaalvoordeel te behalen, zegt de adviseur. Maar er staat ook een kostenpost tegenover. En met gemiddelde melkopbrengsten zijn de huidige investeringsbedragen niet altijd op te brengen. Goed rekenen Moet er dan een streep worden gehaald door schaalvergroting? Dat is te kort door de bocht, meent Rick. Er is op een aantal bedrijven nog wel een stukje schaalvoordeel te behalen, zeker in sociaal opzicht. Door uit te breiden kan een extra medewerker aan de slag en hoeft de ondernemer niet elk weekeinde in de melkput te staan. Maar voor zo n besluit moet er eerst goed worden gerekend, op basis van reële getallen. Te vaak zie ik dat er voor eigen arbeid met een te laag bedrag wordt gerekend, bijvoorbeeld euro per jaar. Als deze arbeidsinzet door omstandigheden wegvalt en een medewerker moet worden aangetrokken, neemt die geen genoegen met dat lage bedrag. Dat kan verkeerd uitpakken. Hij adviseert dan ook rustig aan te doen bij schaalvergroting. Goed rekenen vooraf is een must. En niet de groei van het bedrijf tot doel verheffen. Í Niet alleen denken in groot, groter, grootst Een lagere kostprijs. Dat is voor veel agrarische bedrijven bittere noodzaak. Anders dreigen ze de aansluiting op de markt te missen. Is schaalvergroting dan het enige en juiste antwoord? Niet altijd, zegt Paul Leenaers, sectormanager landbouw van de Rabobank. Ook verbreding, specialisatie, omschakelen of zelfs stoppen kan een goede oplossing zijn. Het hangt af van de ondernemer, zijn bedrijf en in welke bedrijfstak hij actief is. Groeispurt Toch zijn veel bedrijven bezig met schaalvergroting. Neem nu de melkveehouderij. Veel boeren in deze sector bereiden zich voor op de afschaffing van de melkquotering. Als in 2015 de quotering is geschrapt, willen ze een groeispurt inzetten. De Rabobank adviseert deze boeren niet alleen te denken in termen als groot, groter, grootst. Ook het rendement en de duurzaamheid moeten in het oog worden gehouden. Schaalvergroting en verduurzaming van agrarische bedrijven gaan 4 BNDR december 2009

5 illustratie henk van ruitenbeek Jongere boeren rekenen beter De jongere generatie boeren rekent beter uit of schaalvergroting wel uitkan. Jean-Pierre van Wesemael, dagelijks bestuurslid van NAJK, denkt dat jonge boeren kritischer kijken dan veertigplussers of een rendabele bedrijfsvoering wel haalbaar is. Hij verwacht dat jonge boeren eerder kiezen voor specialisatie of verbreding dan voor een forse bedrijfsuitbreiding. Jean-Pierre denkt dat steeds meer jonge boeren tot de slotsom zullen komen dat schaalvergroting voor hen onverstandig is. Kleinere akkerbouwbedrijven hebben doorgaans onvoldoende financiële armslag om te investeren in extra grond. Grond is in veel regio s erg duur. Door de crisis is de grondprijs de laatste tijd wat minder snel gestegen, maar de prijzen zijn nog steeds hoog, of beter: te hoog. Welk gewas kun je rendabel telen met een grondprijs van tot euro per hectare?, vraagt de Zeeuwse akkerbouwer zich af. Grondhonger Akkerbouwbedrijven hebben in de praktijk dan ook nauwelijks mogelijkheden om hun bedrijf uit te breiden. De NAJKbestuurder ziet het in zijn eigen omgeving. De haven van Antwerpen en nabijgelegen dorpen en steden breiden uit. Daarvoor moet natuur worden gecompenseerd. Dat betekent dat boeren worden verdreven en uitgekocht. Zij kopen elders weer grond aan en drijven daarmee de prijzen op. De grondhonger is groot en daarmee zijn de mogelijkheden om het bedrijf uit te breiden beperkt. Í de komende jaren vaak hand in hand, verwacht Paul. Dat geldt ook voor de andere agrarische sectoren. De intensieve veehouderij is bijvoorbeeld genoodzaakt om te investeren in diervriendelijke huisvesting die past in de omgeving, beperking van medicijngebruik, emissiearme stalsystemen en mestafzet. Schaalvergroting maakt in deze sectoren investeringen in duurzaamheid mogelijk. Ook imago Maar het zijn niet alleen de milieu- en welzijnseisen die de omvang van een bedrijf bepalen. In toenemende mate is het imago van de ondernemer en de sector van betekenis. Bij schaalvergroting moet het bedrijf passen in de omgeving, stelt de sectormanager. Anders ontstaan er problemen met het publiek; zowel omwonenden als eindafnemers van de producten. Daarin ligt ook de uitdaging voor de hele keten. Als de boer bij de afnemers in de markt een meeropbrengst realiseert, kan hij de investering van de schaalvergroting sneller terugverdienen. Í BNDR december

6 MBO Open dag Barendrecht Middelharnis Rijnstraat 3 Molenlaan woensdag 13 januari 2010 zaterdag 16 januari :00 tot 21:00 uur 10:00 tot 15:00 uur donderdag 14 januari 2010 dinsdag 9 maart :00 tot 21:00 uur 19:00 tot 21:00 uur dinsdag 9 maart 2010 dinsdag 13 april :00 tot 21:00 uur 19:00 tot 21:00 uur zaterdag 10 april :00 tot 13:00 uur dinsdag 1 juni :00 tot 21:00 uur Big Business Ontdek de werelden van het Edudelta College Omdat de tijd niet stil staat t/m 17 december WTC Expo Leeuwarden Voor meer informatie: Heliconweg 52, 8914 AT Leeuwarden Telnr BEWUST ONDERNEMEN Ben jij al Het werk thuis op het agrarisch bedrijf bevalt je prima, maar die cijfertjes zijn toch nog wel lastig. Want hoe lees je nu precies een boekhoudrapport en wat heb je daaraan? Misschien heb je al plannen om het bedrijf over te nemen. Wat komt daar bij kijken en waar moet je allemaal aan denken? Die vragen worden beantwoord in de afzonderlijk te volgen NAJK-trainingen Financieel Inzicht en Bewust Op weg Naar de Overname (BONO). Adelinde ABouwman geeft al een jaar of vijftien trainingen aan NAJK-leden. Bedrijfsovername A, B en C, emigratie en het Rabo opvolgersperspectief zijn enkele van de trainingen die ze heeft gegeven aan inmiddels honderden jonge boeren. Adelinde gaat ook de nieuwe trainingen Financieel Inzicht en Bewust Op weg Naar de Overnamen (BONO), onderdeel van het nieuwe project Bewust Ondernemen van NAJK, geven. Financieel inzicht is echt bedoeld voor jongens en meiden die wel ongeveer weten wat de cijfers in hun boekhoudrapport betekenen, maar er niet zoveel mee kunnen. Als er onderaan bijvoorbeeld winst staat, betekent dat dan echte winst, of moeten er nog investeringen of afschrijvingen af? Die verbanden leer je leggen. Let wel: je hoeft zelf echt geen boekhoudrapport op te kunnen stellen, maar je leert er wel goed mee werken, vertelt Adelinde enthousiast. Verrassend De training Financieel Inzicht duurt vier avonden, voor BONO zijn NAJK ers die het bedrijf willen overnemen zeven avonden onder de pannen. Maar daarna zijn ze dan ook heel wat wijzer. Alle aspecten die meespelen bij een overname komen aan bod, aldus Adelinde. Van de vragen hoeveel geld je neer moet tellen om het bedrijf over te nemen, tot wat je broer en zus van de overname vinden. In de training rekenen de deelnemers eerst een bedrijfsovername van een voorbeeldbedrijf door. Daarna gaan ze aan de slag met het bedrijf thuis. Adelinde: Daarbij krijg je 6 BNDR december 2009

7 BONO? ook opdrachten. Bijvoorbeeld: ga met je ouders om tafel zitten en vraag hoe zij de overname zien. Daar kunnen soms verrassende dingen uitkomen! Financieel Inzicht werkt ongeveer op dezelfde manier. Eerst wordt een boekhoudrapport van een fictief bedrijf doorgelicht, daarna is het eigen boekhoudrapport aan de beurt. Die cijfers hoef je trouwens niet open en bloot op tafel te leggen, hoor, benadrukt Adelinde. De trainer heeft wel eens een deelnemer gehad die zelf op een boekhoudbureau werkte. Zelfs hij was enthousiast en heeft wat geleerd van het uitwisselen van ervaringen met collega s. illustratie henk van ruitenbeek Spiegel Hoewel BONO op bepaalde punten overeenkomsten vertoont met de oude Bedrijfsovername B-training, zijn er ook nieuwe onderdelen toegevoegd. Bijvoorbeeld een persoonlijkheidstest. De deelnemers maken deze test op internet, de uitkomsten worden behandeld in de training. Adelinde: In een persoonlijk gesprek bespreken we of je jezelf in de uitkomsten van de test herkent en wat je ermee kunt. Het is echt bedoeld om erachter te komen hoe je in elkaar steekt en wat voor soort ondernemer je bent. Zie het maar als een soort functioneringsgesprek. Ook als agrarisch ondernemer is het goed als je af en toe een spiegel wordt voorgehouden. Í FACTS Bewust Ondernemen is een project van NAJK in samenwerking met LNV, de Groene Kennis Coöperatie (samenwerkingsverband van alle groene scholen), JOOST, LTO Noord Advies en Rabobank. Binnen Bewust Ondernemen kun je kiezen voor 4 leertrajecten: naast Financieel Inzicht en BONO zijn dit het Rabo Opvolgers Perspectief en het Individueel Coachingstraject. Financieel Inzicht duurt 4 dagdelen en kost 100 euro voor NAJKleden. Met BONO ben je 7 dagdelen onder de pannen en dat kost 250 euro. Beide trainingen starten begin 2010 en de trainingsdagen worden in overleg vastgesteld. Meer informatie vind je op Beslagen ten ijs bij overname Theo Benning Jongvee opfokker in Eursinge (Dr.) 34 jaar Lid van AJK Middenveld-Zuid foto ingrid zieverink Theo Benning is jongvee opfokker in Eursinge. Daarnaast werkt hij als adviseur bij Agrifirm. Zes jaar geleden volgde hij de cursus bedrijfsovername bij NAJK. In 2006 nam hij bedrijf over van zijn ouders. Het is alweer even geleden, maar ik heb die training toen gedaan omdat ik meer kennis wilde opdoen rondom de bedrijfsovername. Ik vond het heel leerzaam, vooral omdat ik zelf op dat moment in het traject van overname zat. Door de cursus kom je beter beslagen ten ijs als het op de overname aankomt. Je bent een betere gesprekspartner voor de bank, bedrijfsadviseur en boekhouder. Natuurlijk wil je, als jonge boer en bedrijfsovernemer, wel serieus worden genomen. De kennis die daarvoor nodig is, doe je op in de training. Ook wordt je gewezen op valkuilen die je tegen kunt komen onderweg. Ik vond het heel nuttig en ben blij dat ik het gedaan heb. Ik kan het iedereen die serieus met de overname bezig is, aanraden. Í BNDR december

8 NAJK IN HET NIEUWS Hoogtepunt? Het Jongerencafé! Het is weer begonnen: het beursseizoen voor de agrarische sector. NAJK kan hierbij natuurlijk niet ontbreken. Inmiddels zijn de beurzen in Den Bosch, Hardenberg en Gorinchem alweer achter de rug. Met succes! Tijdens de beurzen in Hardenberg en Gorinchem werd het nieuwe beursconcept geïntroduceerd. In samenwerking met CAH Dronten is een zogenoemd Jongerencafé uitgedacht en uitwerkt. Na alle reacties die er kwamen, kan wel worden gezegd dat het Jongerencafé het hoogtepunt van de afgelopen beurzen vormde. De steigerhouten meubels vielen goed in de smaak bij de jongeren en dat maakte het nog makkelijker hen in Hardenberg enthousiast te maken voor CAH Dronten, Joost en NAJK. In Gorinchem waren naast CAH Dronten en NAJK, Edudelta onderwijsgroep en Agriterra in de huiselijke sfeer aanwezig. Maar laten we eerlijk zijn: natuurlijk zorgden niet alleen de meubels voor een goede sfeer, de enthousiaste vrijwilligers waren zowel bij het Jongerencafé als de andere stands onmisbaar. Dankzij hen heeft NAJK nu al buitengewoon veel nieuwe leden geworven. Een extra bedankje aan hen is hier zeker op zijn plaats! Nog geen genoeg van de beurzen, of de stand van NAJK met eigen ogen bekijken? Kom dan eens aan bij de NAJK-stand op de Landbouwwerktuigenbeurs in Leeuwarden (14 tot 17 december) of de Biovakbeurs in Zwolle (20 en 21 januari). Alfa nieuwe stersponsor NAJK NAJK heeft een nieuwe stersponsor en wel Alfa Accountants en Adviseurs. Alfa is een adviesorganisatie voor het midden- en kleinbedrijf en de agrarische sector. De organisatie beschikt over 800 medewerkers, verspreidt over 32 kantoren. Het bedrijf gaat de agrarische jongeren ondersteunen op het gebied van maatschaptrajecten en bedrijfsovernames. Ook zullen Alfa-adviseurs NAJK met raad en daad bijstaan op regioavonden en bedrijfsovernamecursussen. NAJK-voorzitter Wilco de Jong en hoofd bedrijfskunde van Alfa, Christien Ondersteijn, ondertekenden het sponsorcontract. Beide partijen zien uit naar een goede en plezierige samenwerking. Benieuwd wat Alfa in jouw regio kan betekenen? Neem dan contact op met Christien Ondersteijn, stafhoofd bedrijfskunde Alfa Wageningen: of alfa-accountants.nl. NAJK wint prijs SBIR biodiversiteit Vegetatiedaken, rietmatrassen, junglerubber, boombast van de mutubaboom Het is een kleine greep uit 20 projecten die een oplossing hebben voor een maatschappelijk probleem op het gebied van biodiversiteit. Deze ondernemers zijn door minister Gerda Verburg van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) tot winnaar uitgeroepen in het programma Small Business Innovation and Research (SBIR) op het gebied van biodiversiteit. Minister Verburg heeft de ondernemers een certificaat overhandigd met hieraan verbonden een bedrag van tot euro. NAJK is, met het project Ontwikkeling van biodiversiteit neutrale landbouwproducten, één van de winnaars en gaat het komende half jaar met haar leden onderzoeken of het haalbaar is om de impact die producten hebben op de biodiversiteit te reduceren of te compenseren. NAJK hoopt ondernemers een marketinginstrument in handen te geven om hun inspanningen op het gebied van biodiversiteit te belonen. NAJK-bestuurslid Dirk Anco Albada nam het certificaat namens NAJK in ontvangst. Aanpassing percelen grote gevolgen NAJK signaleert grote verschillen in bestaande perceeloppervlakten en de door Dienst Regelingen geactualiseerde teeltoppervlakten. NAJK-voorzitter Wilco de Jong vindt de grote afwijkingen tot wel enkele hectares buiten alle proporties en niet uit te leggen. Het is ook niet zo dat er door de jaren heen nooit is aangepast, de teeltoppervlakte is sowieso altijd al afgenomen. De afname van het teeltoppervlak met soms wel enkele hectares betekent al snel een extra kostenpost van enkele duizenden euro s wat betreft de mineralenwetgeving. Het risico bestaat bijvoorbeeld dat de mogelijkheid tot boer-boer transport vervalt. NAJK vraagt het Ministerie van LNV om open en duidelijk te communiceren en zich niet achter Brusselse regels te verschuilen. Ondernemers moeten bij grote afwijkingen ten minste de mogelijkheid krijgen om hercontrole aan te vragen. Boer zoekt jou! Agriterra helpt, mede namens Nederlandse plattelandsorganisaties, kleine boeren in ontwikkelingslanden. Door zich in verenigingen te organiseren, krijgen deze boeren toegang tot kennis, worden zij in staat gesteld hun productie te verhogen en kunnen zij toegang krijgen tot andere markten dan die in het eigen dorp. Belangrijk werk, vooral in een tijd waarin het aantal hongerigen in de wereld de miljard overstijgt. Het lijkt er echter op dat Agriterra in 2010 geen boerenorganisaties meer kan ondersteunen vanwege een tekort aan fondsen. Dit terwijl de vraag vanuit boerenorganisaties in ontwikkelingslanden fors toeneemt en de resultaten aantonen dat deze vorm van samenwerking leidt tot ontwikkeling en betere inkomsten voor de kleine boer. Wereldleiders doen volop toezeggingen over investeringen in de landbouw in ontwikkelingslanden, maar al deze mooie woorden leiden nog niet tot daden. Agriterra is samen met wereldboerenfederatie IFAP een campagne begonnen om de wereld te doordringen van deze belachelijke situatie. Op de website kun jij deze actie ondersteunen door de petitie te tekenen. Al heel wat NAJK-leden gingen je voor! 8 BNDR december 2009

9 JOOST-dag leerzaam en leuk De derde editie van de JOOST-dag op vrijdag 20 november 2009 was een groot succes. In de Stapperij te Oirschot waren zo n 90 jonge boeren bij elkaar gekomen om een middagje workshops te volgen. De deelnemers werden op een leuke, informele manier ontvangen door de JOOST-coaches Erwin Bouwmans en Antoon Sanders. Vervolgens gaf Arnold Broenink een interessante inleiding over zijn visie op de toekomst en het maken van strategische keuzes. Hierna was het tijd voor de drie workshop rondes. Hierbij kwamen onderwerpen aan de orde als: Hoe ben ik gebekt?, Van dromen naar doen en Tactisch je zin krijgen? Na de workshops was het tijd voor het eten en een afsluitende activiteit. Deze wedstrijd bamboe bouwen werd verzorgd door Fit Outdoor. Elke groep moest met bamboestokken en postelastieken een zo hoog mogelijke toren bouwen. Al snel ontstonden er allerlei soorten constructies, de één wat stabieler dan de ander. Na deze activiteit werd de JOOST-dag 2009 afgesloten. Al met al een erg leerzame en vooral ook leuke dag. Noorden Optimaliseert! Het project Optimalisatie in de Landbouw is erop gericht om jonge agrarische ondernemers in Noord-Nederland de kans te geven hun bedrijf (verder) te optimaliseren. In een anderhalf jaar durend traject zijn deelnemers fanatiek bezig met deze missie. Dit gebeurt in groepsverband, zodat niet alleen wordt geleerd van experts, maar ook van elkaars ervaringen. Naast activiteiten die de diverse groepen organiseren, vinden er ook verdiepingscafés plaats. Extra bijeenkomsten, waarin bepaalde onderwerpen net een beetje meer aandacht krijgen. Zo vond op donderdag 19 november een verdiepingscafé plaats in het Friese Hoornsterzwaag. In een zogenoemde kenniscarrousel werden in drie rondes steeds verschillende bedrijven bezocht. Bij elk bedrijf werd een ander thema behandeld. Het bedrijf werd als voorbeeld gebruikt om met elkaar in gesprek te komen en de vertaalslag naar het eigen bedrijf te maken. Onderwerpen die aan de orde kwamen waren: voeding, graslandmanagement, diergezondheid en jongvee, dierenwelzijn en huisvesting, arbeidsefficiëntie en looplijnen en personeel en samenwerken. Meer informatie over dit project van GrAJK, AJF, DAJK en FAJK is te vinden op de website Onduidelijkheid spuitlicentie In de vorige BNDR stond dat voor mensen met een hbo-diploma afstudeerrichting dier en veehouderij de mogelijk bestaat om voor bijna nop een spuitlicentie aan te vragen. Helaas blijkt nu dat dit niet meer geldt voor alle dier en veehouderijdiploma s. Je komt alleen in aanmerking voor een spuitlicentie, als je hbo-diploma is voorzien van een aantekening van de school dat voldaan is aan eindtermen behorende bij Gewasbescherming A. NAJK onderzoekt nu of er, binnen het hbo, duidelijker aangegeven kan worden welke opleidingen of modules moeten worden gevolgd om in aanmerking te komen voor een spuitlicentie. Í Wat doe je? Op een bijeenkomst van agrarisch adviseurs die ik bijwoonde, kwam naar voren hoe belangrijk het is om de goede vragen te stellen. Een vraag die ik vaak hoor is: Wat doet NAJK nu precies? Daar zou ik een uitgebreid antwoord op kunnen geven, maar het doel van NAJK is niet alleen om overal een antwoord op te geven. Veel belangrijker is het om de vragen die er werkelijk toe doen te bedenken en te stellen. Tijdens de tweemaandelijkse vergaderingen merken we dat er zoveel speelt in de agrarische wereld, dat we vaak onvoldoende tijd hebben om alles te behandelen. Ga maar eens bij jezelf na waar je allemaal tegen aanloopt met en in je bedrijf. Die vraagstukken proberen wij te vertalen naar een breed gedragen mening of visie, die we kunnen doorkoppelen naar politiek of bedrijfsleven. Vaak staan politiek en bedrijfsleven hier positief tegenover. Maar er is ook een aantal groepen tegen de land- en tuinbouw. Zij worden steeds extremer in hun uitlatingen en eisen. De tendens dat maar weinig beleidsmakers kennis en affiniteit hebben met de agrarische sector, doet ons geen goed. Dan zie je het zwakke punt van de individuele agrarisch ondernemer: onze focus ligt op het eigen bedrijf, terwijl om ons heen een enorm netwerk bestaat van beleidsmakers en groeperingen die gezamenlijk invloed uitoefenen. Gelukkig wordt NAJK wel vaak uitgenodigd om in gesprek te gaan met die beleidsmakers of organisaties. Daardoor kunnen wij onze visie, opgebouwd uit jouw vraag of mening, verkondigen aan een groter publiek. Een andere weg om jouw belangen te behartigen is door samen projecten op te pakken. Om bij mezelf terug te komen; de vragen die ik het meest krijg, zijn meer van praktische aard. Ben je deze week nog veel weg? en Waar ga je nu weer heen? Tja Wilco de Jong, voorzitter NAJK BNDR december

10 Uitmuntend beenwerk met dochters van... Paramount [KI-code: ] NVI topper Perfecte uiers en glasharde benen Volhouders met veel kg eiwit Support [KI-code: ] Top exterieur Spijkerharde benen Robuuste koeien Kian [KI-code: ] Topper in rendement Uitmuntende benen Duurzame pinkenstier Kylian [KI-code: ] Geweldige frames Super beenwerk en gezonde uiers Laag celgetal Kian Kylian Support Paramount rb-basis rb-basis zb-basis zb-basis Beenwerk NVI MEER INFORMATIE CRV-klantenservice toets 1 (België) (Nederland)

11 BEDRIJFSOVERNAME Steunmaatregel aangepast Meer geld voor minder boeren Landbouwminister Verburg verhoogt het subsidiebedrag voor jonge boeren van naar euro. NAJK, die pleitte voor uitbreiding van de steunmaatregel jonge agrariërs, is hier niet onverdeeld blij mee. Er is meer geld per boer beschikbaar, maar waarschijnlijk kunnen minder boeren van deze regeling profiteren, voorspelt NAJK-bestuurder Dirk Anco Albada. Het lijkt gunstig: jonge boeren die het bedrijf onlangs hebben overgenomen, kunnen vanaf nu euro in plaats van euro subsidie krijgen als ze investeringen doen. Toch had NAJK liever gezien dat de steunmaatregel op een andere manier was uitgebreid. Dirk Anco legt uit waarom: Het was zo dat jonge boeren 20 procent van een investering van maximaal euro vergoed konden krijgen. Nu is dat 25 procent geworden. Op zich zijn wij het daar wel mee eens, natuurlijk is het mooi dat jonge boeren meer subsidie krijgen. Maar het totale geldbedrag dat beschikbaar is voor de regeling, is niet omhoog gegaan. Dat wil dus zeggen dat de pot eerder leeg is en minder jonge boeren van de steunmaatregel kunnen profiteren. In een brief aan de Tweede Kamer stelt Verburg dat, omdat de subsidiepot voor de steunmaatregel dit jaar niet is opgegaan, er volgend jaar voldoende budget is om alle aanvragen te honoreren. Dirk Anco betwijfelt dit sterk. Dit is een uitzonderlijk jaar. Er zijn minder aanvragen gedaan doordat de regeling eerder in het jaar en minder lang is opengesteld. Bovendien is het crisis, waardoor bedrijfsovernames en investeringen op de lange baan worden geschoven. NAJK gaat aan de minister vragen of zij, als er volgend jaar meer aanmelders zijn en het budget toch tekortschiet, alsnog meer geld in de subsidiepot wil doen. Want anders is deze verhoging van het subsidiebedrag gewoon een sigaar uit eigen doos. Í Nieuwe successiewet gunstig voor bedrijfsopvolging Bij het overnemen van een (agrarisch) bedrijf hoeft vanaf 1 januari 2010 minder belasting te worden betaald. De belastingvrijstelling in de bedrijfsopvolgingsfaciliteit wordt verhoogd van 75 naar 90 procent. Dat staat in de aangepaste Successiewet die op 1 januari 2010 van kracht wordt. Een ander voordeel van de vereenvoudigde wet is dat de minimale leeftijd van de bedrijfsoverdrager niet langer 55 jaar hoeft te zijn. Een boer mag zijn bedrijf dus op alle leeftijden overdragen aan zijn opvolger, zonder dat er meer belasting hoeft te worden betaald. Í Boer door tot 67 jaar? De verhoging van de AOW-leeftijd heeft mogelijk ook gevolgen voor boeren. Het kabinet verhoogt de pensioenleeftijd in twee stappen: van 65 jaar nu, via 66 jaar in 2020 tot 67 jaar in Een uitzondering hiervoor wordt gemaakt voor mensen met zware beroepen. Zij moeten na hun 65ste minder belastend werk aangeboden krijgen of kunnen stoppen met werken. NAJK heeft tot haar verbazing vernomen dat boer niet onder de zware beroepen valt en agrariërs dus door zouden moeten werken tot 67 jaar voordat zij pensioen krijgen. Niet alleen is het vreemd dat boer niet als zwaar beroep zou worden aangemerkt, ook kan het gevolgen hebben voor de bedrijfsvoering, stelt NAJK-bestuurder Dirk Anco Albada, die zich in deze materie gaat verdiepen. Doordat de ouder langer door moet werken, kan het bedrijf mogelijk pas later worden overgenomen. En misschien moet er extra geld in het bedrijf worden gereserveerd om de periode tot 67 jaar te overbruggen. Í Tuinderszoon Arjan Boers (28) uit het Zuid-Hollandse Monster is lid van HAJKafdeling Tuinbouw Jongeren Westland. Hij is zelf geen tuinder, maar voelt zich wel betrokken bij de sector. Hij werkt voor een bedrijf dat kabels en leidingen aanlegt op tuinbouwbedrijven. Scheur Voor een trouwerij paste ik een nieuw overhemd. Ik wilde alleen maar een overhemd. Meneer, zo zei de verkoper, weet u dat u een scheur hebt in uw pantalon? Nee natuurlijk wist ik dat niet. Met een scheur aan de achterkant van 10 centimeter loop je aardig voor schut. Heeft u soms een reservepantalon? Wat een vraag, dacht ik. Maar de verkoper gaf aan dat mensen twee broeken nemen omdat de broek harder slijt dan het jasje. Best logisch, maar ik had geen reservebroek. Kortom, ik kon mijn financiële reserves gaan aanboren. Veel bedrijven moeten ook hun reserves aanspreken. Een Westlander die ik onlangs sprak, zei: er is alleen maar geïnvesteerd, de reserves zijn minimaal en dan nu klagen dat het zo slecht gaat. Nou vroeger Geen algemeen geldende waarheid. Wel iets dat ik bedrijfsmatig herken: elke euro moet maximaal renderen. De drang naar groter en meer dan de buurman. Maar maximaal rendement = maximaal risico. En wat dan, als het ff tegen zit? Een domino day aan BV s die omvallen? Reserveren in goede tijden draagt bij aan duurzame bedrijfsontwikkeling. Maar daarmee kom je er niet. Een gezond en eerlijk bedrijfsmodel is een must. DSB had dat onvoldoende en bij banken geldt: geen vertrouwen = geen bestaansrecht. Een duurzaam bedrijfsmodel levert op lange termijn het beste rendement. En dan kunnen reserves handig zijn, in de vorm van een tweede pantalon of cash op de bank. Ik heb een pak gekocht, met een tweede broek. Opnieuw een scheur. Alleen dan in m n portemonnee. Í BNDR december

12 Í Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt Voor jonge boeren en tuinders met visie en lef! Investeer in je toekomst ÍÍ

13 Sonja Borsboom van Megastallen-nee Boeren, zet je vizier eens open! Sonja Borsboom is woordvoerder van Megastallen-nee. Dit provinciale burgerinitiatief tegen de negatieve gevolgen van schaalvergroting in de intensieve veehouderij werd door Brabanders ondertekend. Hoofdredacteur Marije Wenneke stelt prikkelende vragen. Aan boeren en burgers. In het hooi. Gedrevenheid, passie, boude beweringen. Het komt allemaal aan bod In het hooi met... Jullie zijn tegen megastallen. Dus ook tegen boeren? Integendeel. Wij willen juist meer boeren. Zij zijn hard nodig om het landschap te beheren en te koesteren. Ik ben zelf een boerendochter en zou graag boer zijn geworden als de mogelijkheid er was geweest. Maar hoe moeten boeren een boterham verdienen als ze niet kunnen groeien? Die boterham is ze van harte gegund, maar eigenlijk is het zielig. Boeren zitten helemaal in de tang van de keten. Het mag allemaal niets kosten, ze moeten steeds groter worden, werken steeds harder, maar verdienen steeds minder. Dat is ook het beeld dat ik van boeren heb. Hardwerkend, weinig verdienend en veel mopperend. Wat is de oplossing daarvoor dan? Volgens mij is er voor grootschalige boerenbedrijven waar massaproductie plaatsvindt geen plek in Nederland. Tijden veranderen. Duurzaam produceren met oog voor welzijn en gezondheid voor mens en dier wordt steeds belangrijker. Boeren kunnen hun krachten beter bundelen en minder en op een andere manier gaan produceren. Biologisch of voor de nichemarkt bijvoorbeeld. Maak dat de boer wijs Ik begrijp dat die dingen niet van het ene op het andere moment veranderen, maar vind het wel jammer dat er meteen zo heftig wordt gereageerd als je een andere mening hebt. Megastallen-nee is een maatschappelijk protest en wordt breed gedragen. Boeren, zet je vizier eens wat wijder open en luister naar een andere mening. Denk er eens over na en zet je er niet meteen tegen af, zou ik willen zeggen. Je bent bij het burgerinitiatief betrokken omdat je in een landbouwontwikkelingsgebied (LOG) woont. Als dat niet zo was, had je je vast niet druk gemaakt over megastallen Jawel hoor! Het burgerinitiatief kost me heel veel tijd en inspanning. Dat doe ik niet alleen voor mijn eigen hachje. Ik ben wel zo idealistisch dat ik besef dat grootschalige veehouderij in Nederland op allerlei gebieden problemen geeft. Denk maar aan verspreiding van dierziekten, gezondheidsrisico s, mestafzet, aanvoer van grondstoffen, ammoniaken fijnstofuitstoot. Waar pleiten jullie precies voor in het burgerinitiatief? We hebben een aantal duidelijke punten op papier gezet. Het LOG hoeft niet van de kaart, wel willen we dat er een maximale bouwblokgrootte van 1,5 hectare wordt vastgesteld, een minimale afstand tussen bedrijven van een kilometer, betere leefomstandigheden voor de dieren, minder antibioticagebruik en een onderzoek naar de gezondheidsrisico s van megastallen op mensen. Jullie hebben handtekeningen opgehaald. Wat is daarmee gebeurd? Het burgerinitiatief met de handtekeningen is in juli aangeboden aan de Commissaris van de Koningin in Brabant. Het provinciebestuur was er behoorlijk van onder de indruk dat zoveel mensen hebben getekend. We hebben bereikt dat de discussie over grootschalige veehouderij is aangewakkerd en dat Provinciale Staten hier in maart 2010 over in discussie gaat. In het hooi met... foto marcel bekken Met een burgerinitiatief kun je een onderwerp op de politieke agenda zetten. Daarna heb je toch niets meer in te brengen? Dat klopt. Op het moment dat je het initiatief inlevert, geef je alles uit handen. Het is nu aan de politiek. Je moet vertrouwen hebben in de democratie. Het burgerinitiatief is een succes. Hoe komt dat, denk jij? We zijn niet bij het Provinciehuis gaan roepen dat megastallen stinken en dat we die daarom niet willen. Nee, we hebben al onze argumenten goed onderbouwd en gebaseerd op onderzoek. Dat verklaart het succes, denk ik. We zijn geen schreeuwers. Í BNDR december

14 THEMA BEDRIJFSONTWIKKELING Akkerbouw Bart en Aurelia Huijts in het Zuid-Limburgse Voerendaal vormen het akkerbouwbedrijf om tot een landgoed. Door verbreding van de bedrijfsvoering proberen ze grond en gebouwen de komende decennia binnen de familie te houden. Door Anton Logemann HHet akkerbouwbedrijf van Harry en Mariet Huijts in het Zuid-Limburgse Voerendaal wordt samen met zoon Bart en zijn vriendin Aurelia omgeturnd tot een landgoed. De boerenzoon verdient als makelaar en vastgoedadviseur een belangrijk deel van zijn inkomen buiten de deur. Kun je Bart dan nog wel boer noemen? Hij en Aurelia doen echter hun best om het familiebedrijf ook op de lange termijn overeind te houden. Te klein Voor Bart en Aurelia staat vast dat het ouderlijk bedrijf nooit meer een traditioneel akkerbouwbedrijf wordt. Daarvoor zit er te weinig toekomstmuziek in het 45 hectare grote bedrijf. De boerderij is nu al te klein om er een volwaardig arbeidsinkomen uit te halen. De vader van Bart is daarom drie dagen per week elders aan het werk. Toch willen Bart en Aurelia het familiebedrijf op termijn overnemen. Bart is niet van plan om dan dagelijks op de trekker te stappen. Hij kiest ervoor om de kost buiten de deur te verdienen. Binnenkort vestigt hij zich als zelfstandig vastgoedadviseur. Daarmee kan ik meer verdienen dan met akkerbouw, zegt hij nuchter. Hoger rendement Bart stuurt niet aan op sluiting van het boerenbedrijf. Integendeel, hij en Aurelia bedenken plannen om de grond en gebouwen een nieuwe bestemming te geven die de komende jaren voldoende profijt oplevert. Een deel van de plannen is al gerealiseerd. Zes hectare is beplant met bos, voor twee hectare zijn afspraken gemaakt over natuurbeheer. Een fruitteler in de buurt pacht gedurende 15 jaar enkele hectares grond en gaat daarop appelbomen met hagelnetten planten. Voor ons levert dat een hoger rendement op, voor de fruitteler een lagere last. Zo zijn we beiden geholpen. De rest van het bouwplan wordt foto twan wiermans op den duur ingevuld met extensieve akkerbouwgewassen. We halen bij een flink deel van ons areaal het vermogen uit de grond, legt Bart uit. Hij bedoelt daarmee dat het in de grond geïnvesteerde vermogen beschikbaar komt door beheerovereenkomsten af te sluiten of te verpachten. Dat biedt ruimte om elders op het bedrijf investeringen te doen. B&B Vorig jaar zijn Bart en Aurelia gestart met een bed and breakfast. Een deel van de Limburgse carréhoeve uit 1880 is inge- 14 BNDR december 2009

15 op laag pitje Bart en Aurelia Huijts kiezen voor verbreding. Het akkerbouwbedrijf wordt een landgoed, ze zijn een bed and breakfast gestart en Bart werkt buiten de deur. richt voor het ontvangen van gasten. Zij worden op het spoor gezet via de website de naam van het landgoed. We hebben gekozen voor een luxe afwerking, zegt Bart. We trekken gasten uit het hogere segment. Onze gasten geven de voorkeur aan een verblijf op ons landgoed boven bijvoorbeeld een hotel in de stad Maastricht. Over de bezetting hebben Bart en Aurelia na het eerste jaar niet te klagen, alhoewel ze nog niet op het gemiddelde van Zuid-Limburg zitten. In hun hoofd denken ze al verder en zijn bezig met het uitdokteren van nieuwe plannen: een gastenverblijf en een cursus- en vergaderruimte. Kwartels Steekt het niet dat er steeds minder echte landbouwactiviteiten op het boerenbedrijf plaatsvinden? Bart: Het is een doelbewuste keuze om het bedrijf de komende generatie op deze manier in stand te houden. En we krijgen er andere dingen voor terug. We genieten van de opkomende natuur. Reeën en fazanten zijn terug van weggeweest en dit jaar hoorde ik voor het eerst kwartels op mijn bedrijf. Í BNDR december

16 MEER WETEN OVER ONZE OPLEIDINGEN? Dierwetenschappen Agrotechnologie Plantenwetenschappen Animal Sciences Agricultural and Bioresource Engineering Plant Sciences

17 AGRARISCHE OPLEIDINGEN CAH DRONTEN Serieus studeren in ons-kent-ons sfeertje Boer worden, dat wil hij al van jongs af aan. Maar werken op het ouderlijk akkerbouwbedrijf in het Drentse Annen kan altijd nog. Dus besloot de 21-jarige Han Kammer na vmbo en mbo ook nog een hbo-opleiding te gaan volgen. De keus voor Dronten was snel gemaakt. Landbouw vormt echt de hoofdmoot hier. Dat spreekt me aan. Bovendien kun je het eerste jaar op de campus wonen. Je hoeft niet te koken en leert meteen hartstikke veel mensen kennen, legt Han zijn keus voor CAH Dronten uit. Inmiddels zit de Drentse boerenzoon in het derde jaar van de opleiding Agrarisch Ondernemerschap, richting Tuinbouw en Akkerbouw. De nadruk ligt iets meer op akkerbouw, maar dat komt omdat er meer studenten met die achtergrond zijn, aldus Han. Vaak wordt ook samengewerkt met veehou- CAH Dronten: iets voor jou? derijstudenten. We vormen een gezellige club met zijn allen. Het is sowieso een ons-kent-ons sfeertje op school. Met alle gezelligheid op school, in het studentenhuis en in de soos zou je bijna vergeten dat er ook serieus gestudeerd moet worden. Er is elke avond wel wat te doen en in het begin ging ik veel uit. Maar tegenwoordig ben ik verstandiger en houd het bij één of twee avonden per week, lacht Han. Cijfertjes in trek De opleiding bevalt hem goed. Vooral het ondernemersaspect trekt hem aan. Je bent meer met cijfertjes bezig dan bij de gewone akkerbouwopleiding. We hebben een module gehad waarbij je het bedrijf thuis financieel moest doorlichten. Het is altijd goed om met Dier en veehouderij, Tuinbouw en akkerbouw, Agrotechniek en management, International Foodbusiness, Hippische bedrijfskunde, Makelaardij en Landelijk vastgoed, Dier en gezondheidszorg, Financiële dienstverlening agrarisch, Bedrijfskunde en agribusiness, Voeding en gezondheid of toch (AD) Agrarisch Ondernemerschap? CAH Dronten heeft veel opleidingen, dus voor ieder wat wils! Belangstelling? Ga dan eens naar een voorlichtingsdag. vrijdag 5 februari 2010, 12:30-16:30 uur (tevens activiteitenmiddag) zaterdag 6 maart 2010, 10:00-15:00 uur vrijdag 4 juni 2010, 13:30-16:30 uur Ook een dagje meelopen bij één van de opleidingen is mogelijk. Geef je op via de website Hier vind je nog veel meer informatie over de school en haar opleidingen. foto carolien tiernego een kritische blik naar je eigen bedrijf te kijken. Ook de lessen over boekhouden en belastingen vallen in goede aarde bij Han. Het wordt toegespitst op de praktijk, dus je hebt er echt wat aan. Het is niet alleen maar akker- en tuinbouw wat de klok slaat op de opleiding. De module die we nu hebben, heet jong ondernemerschap. Daarin proberen we met zeven jongens een product in de markt te zetten. Dat product hoeft niet per se agrarisch te zijn, vertelt Han, om er meteen aan toe te voegen dat hun product wel een boerentintje heeft. Blikveld verbreden Han kijkt nu al uit naar volgend jaar. Dan mag hij op stage. Liefst naar het buitenland. Andere dingen bekijken, je blikveld verbreden. Thuis werken kan nog lang genoeg. Na school wil hij een paar jaar voor een baas werken voordat hij thuis in het bedrijf stapt. De opleiding Agrarisch Ondernemerschap is een goede voorbereiding daarop, meent Han. Bovendien bouw je op school een groot netwerk op. Je leert veel mensen kennen. Niet alleen krijg je daardoor een bredere blik, ook komt het netwerk dat je nu opbouwt, later goed van pas. Bijvoorbeeld om makkelijker bij organisaties binnen te komen. Je hebt dus in verschillende opzichten echt profijt van deze opleiding. Í AGRARISCHE OPLEIDINGEN december

18 AGRARISCHEOPLEI WAGENINGEN UNIVERSITY Alle kanten op met leu Een brede, interessante opleiding. Veel keuzevrijheid om te doen wat je leuk vindt. Wonen en studeren in een leuke stad waar je praktisch iedereen kent. Baangarantie. Om die redenen hebben Els Mentink, Willem-Ties Oosterhuis en Gaston Haesen het zo naar de zin op Wageningen University. Zij vertellen over hun boeren opleidingen Animal Science, Plantenwetenschappen en Agricultural and Bioresource Engineering. Animal Sciences Hé, die opleiding past goed bij mij, dacht Els Mentink toen ze in de vijfde klas van het vwo een foldertje van de opleiding Dierwetenschappen op Wageningen University las. Nu, zeven jaar later, blijkt dat helemaal te kloppen. Het is een hele leuke studie, waar je later alle kanten mee opkunt. Er zit heel veel in: genetica, voeding, gedrag, maar ook scheikunde en bedrijfseconomie. Bovendien zijn er heel veel extra keuzevakken, vertelt ze enthousiast. Els is 22 jaar en zit in haar vijfde studiejaar. Na de driejarige bacheloropleiding Dierwetenschappen ben ik nu bezig aan de master Animal Sciences. De masters hebben Engelse namen. Ook de lessen en het studiemateriaal zijn in het Engels. Daar wen je zo aan, hoor, stelt Els gerust. Na een tijdje weet je niet beter meer. Over het niveau van de opleiding hoeven toekomstige studenten ook niet in te zitten, vindt ze. Ik had echt geen negens en tienen op het vwo, maar kan me hier prima redden. Onderzoek is best een belangrijk onderdeel van de studie. Toch wil Els liever een andere kant op. Het bedrijfsleven, dat lijkt me wel wat. Of adviseur: bij boeren aan tafel sparren over waar ze staan met het bedrijf en waar ze naartoe willen. Naast heel veel kennis over dierwetenschappen, leerde Els in Wageningen ook wat over zichzelf. Mijn ouders hebben een melkveehouderij met 200 koeien in Deurningen, Overijssel. Daar had ik nooit zoveel mee, maar door mijn studie kwam ik erachter dat er thuis toch wel een heel interessant bedrijf staat. Nu zie ik mezelf in de toekomst best melkveehouder worden. Maar de eerste jaren nog niet, hoor. Eerst een leuke baan zoeken. Dat moet geen probleem zijn met deze opleiding. Je kunt doen wat je leuk vindt en jezelf echt ontwikkelen. Í Plantenwetenschappen Als zoon van een akkerbouwer uit het Groningse Roodeschool is het niet gek dat Willem-Ties Oosterhuis (20) interesse heeft in planten. De studie Plantenwetenschappen, waarvan hij het derde jaar volgt, bevalt hem dan ook goed. Vooral de teeltkant spreekt me aan, meer dan de veredelingskant. Erachter komen waarom gewassen niet goed groeien, hoe je meer opbrengst realiseert, leren over nieuwe teeltsystemen. Dan komt toch het akkerbouwersbloed naar boven, lacht Willem-Ties. Eigenlijk twijfelde hij of hij naar een universiteit zou gaan. Ik dacht: kan ik dat wel? Maar toen ik eenmaal in 2 AGRARISCHE OPLEIDINGEN december 2009

19 DINGEN e landbouwstudies foto s voermans van bree Wageningen ging kijken, was ik er snel uit. Wageningen University staat toch bekend als dé landbouwuniversiteit van Nederland. Tot nu toe is het in elk geval hartstikke leuk, vindt Willem-Ties. Hij gaat dan ook zeker nog door naar de master Plant Sciences. Het is supergezellig hier in Wageningen. Ik ken veel mensen van de studenten- en studievereniging waar ik bij zit. Overdag volg ik colleges, s avonds is het gezellig borrelen in de kroeg. Als je overdag tijdens de lessen je best doet, is er s avonds echt wel tijd voor ontspanning. Praktijkgericht is de opleiding ook, vindt de student Plantenwetenschappen. Vorig jaar zijn we een week naar de Hoeksche Waard geweest. Kijken naar de werking van akkerranden of het resultaat van spitten in plaats van ploegen voor het zaaien. Dat was heel erg leuk. Bovendien worden de laatste ontwikkelingen op innovatief gebied op de voet gevolgd. Sterker nog, het meeste nieuws op landbouwgebied komt uit Wageningen. Dat merk je pas als je er zelf studeert. Í Agricultural and Bioresource Engineering Na de hbo-opleiding werktuigbouwkunde wilde Gaston Haesen (26) uit het Limburgse Noorbeek graag verder studeren. Hij ging naar de Technische Universiteit in Eindhoven, maar die studie vond hij veel te theoretisch. Ik miste de link met de praktijk. Daarom ben ik verder gaan zoeken en, door mijn interesse in landbouw en techniek, uiteindelijk in Wageningen terechtgekomen. Dat bevalt goed. Ik vind vooral de kleinschaligheid van de opleiding fijn. Je zit in kleine groepjes, iedereen kent elkaar en heeft dezelfde interesses. Ook het contact met docenten is prima, je stapt zo op ze af. Gaston kon, met een hbo-studie op zak, instromen op de masteropleiding Agricultural and Bioresource Engineering, het vervolg op bacheloropleiding Agrotechnologie. Hier ervaart hij, als neef van een melkveehouder en enthousiast LAJK-lid, wel het gevoel met de praktijk. Zijn afstudeervak spreekt op dat punt voor zich. Ik ben bezig met een nieuw ontwerp voor vloeren in melkveestallen, vertelt hij. Want betonnen roosters zijn niet het meest ideale materiaal voor klauwen van koeien. Bovendien is het beter om de mest zo snel mogelijk te scheiden in een vloeibare en vaste fractie, zodat er minder ammoniak wordt uitgestoten. Gaston heeft niet de illusie dat hij in februari, als hij klaar is met zijn afstudeervak, een kant-en-klare nieuwe vloer heeft ontworpen. Tenslotte zijn veel meer mensen bij deze onderzoeken betrokken. Maar dat geeft ook niet, want dan wacht de volgende uitdaging: stage. Ik weet nog niet precies wat, maar waarschijnlijk wordt het bij een trekker- of landbouwmachinefabrikant. Ook weer praktijkgericht, ja. Alleen onderzoek doen is niets voor mij. Je bent in deze studie steeds zijdelings bezig met of voor dieren en planten. Dan is het goed om terug te gaan naar de praktijk om te zien of de theorie werkt. Í Landbouw in Wageningen Op Wageningen University kun je, met je vwo-diploma op zak, kiezen uit maar liefst 19 bacheloropleidingen. Daarvan zijn Dierwetenschappen, Plantenwetenschappen en Agrotechnologie het meest op landbouw gericht. Heb je je bachelortitel binnen of je hbo-diploma gehaald, dan kun je twee jaar doorstuderen voor je master. Die opleidingen worden in het Engels gegeven en hebben dus ook Engelse namen: bijvoorbeeld Agricultural and Bioresource Engineering, Animal Sciences en Plant Sciences. Meer informatie vind je op Of neem zelf een kijkje in Wageningen, op de bachelorvoorlichtingsdag op zaterdag 24 april AGRARISCHE OPLEIDINGEN december

20 AGRARISCHEOPLEI PTC+ Ideale opleiding voor melkveehouders De Managementtraining Melkveehouderij (MTM) van PTC+ Oenkerk en Van Hall Larenstein in Leeuwarden bestaat tien jaar, maar heeft nog niets aan populariteit ingeboet. Integendeel, dit jaar is het aantal deelnemers hoger dan ooit. Het is de ideale korte opleiding voor toekomstige melkveehouders, stelt Frans van Loenen, cursusleider bij PTC+. Managementtraining Melkveehouderij Goede mix van theorie en praktijk foto dick breddels Interessant, leerzaam en gelukkig niet al te lang, zo omschrijft Lia Smit de Managementtraining Melkveehouderij (MTM). De 21-jarige boerendochter uit Noordbeemster wilde na de mas niet direct thuis in het melkveebedrijf stappen, maar ook zeker niet nog vier jaar naar school. De MTM bleek de ideale oplossing. Ze kende het PTC+ opleidingscentrum in Oenkerk al door de werkweken van de mas. Nadat ze goed naar de Managementtraining Melkveehouderij had geïnformeerd bij andere studenten was de beslissing snel gemaakt. Geen moment heeft ze er spijt van gehad. Lia: De opleiding was echt wat ik ervan had verwacht: interessant, leerzaam en we kregen veel praktijk. Het is de enige opleiding in Nederland waarbij theorie en praktijk zo dicht bij elkaar staan. Daar heeft ze wel een voorbeeld van: In de klas reken je het rantsoen van de koeien door. Daarna ga je in de stal kijken of dat rantsoen het gewenste effect heeft. Bijvoorbeeld door de mest te controleren. Dat de MTM 30 weken duurt, vindt Lia een groot pluspunt. Ik had sowieso geen interesse om nog eens vier jaar naar school te gaan. Wat heb ik aan zo n lange opleiding? Ik wil melkveehouder worden, geen vertegenwoordiger. Inmiddels brengt Lia thuis in praktijk wat ze op de MTM heeft geleerd. We melken 100 koeien en ik wil het bedrijf graag voortzetten in de toekomst. Sinds dit jaar zit ik in maatschap met mijn ouders. De kersverse melkveehouder merkt wel dat het er op het eigen bedrijf soms anders aan toegaat dan op het voorbeeldbedrijf in Oenkerk. Daar proberen ze veel meer uit, ook dingen die je thuis op het bedrijf niet zo snel zou doen, omdat het systeem nog onbekend is. Zo hebben ze bij PTC+ een nieuwe stalinrichting uitgetest. Dat is mooi om te zien en daar leer je veel van. Í 4 AGRARISCHE OPLEIDINGEN december 2009

Wij willen graag onze eigen beslissingen nemen

Wij willen graag onze eigen beslissingen nemen Jack van Eekelen Noordhoek, 40 melkkoeien en 40 ha akkerbouw Drie jonge mannen werken in VOF-verband op het bedrijf van hun ouders. Hun doel is bedrijfsovername. De een is wat verder dan de ander, maar

Nadere informatie

Nieuwsbrief Februari 2014

Nieuwsbrief Februari 2014 Nieuwsbrief Februari 2014 Inhoud - Tip van de helpdesk: Windows 7 of 8? - Onderwerp van de maand maart: attentielijst - Webinar vrijdag 7 maart: TMR voeren - Project met NAJK: Rendement Ranking - Nieuws

Nadere informatie

Young Professionals, Vakspecialisten en Procesbegeleiders Interpersoonlijke vaardigheden / houding

Young Professionals, Vakspecialisten en Procesbegeleiders Interpersoonlijke vaardigheden / houding BIJLAGE: Workshops vab adviescongres 13 november 2008 WORKSHOP 1 INDRUKWEKKEND ADVISEREN Young Professionals, Vakspecialisten en Procesbegeleiders Interpersoonlijke vaardigheden / houding Hoe ziet een

Nadere informatie

Resultaten landbouwenquête. September 2013

Resultaten landbouwenquête. September 2013 Resultaten landbouwenquête September 2013 1 Landbouwenquête 2013 Inleiding In juni 2013 hebben de noordelijke Natuur en Milieufederaties en LTO Noord in samenwerking met het Dagblad van het Noorden en

Nadere informatie

Thema Kinderen en school

Thema Kinderen en school http://www.edusom.nl Thema Kinderen en school Lesbrief 20. Het adviesgesprek. Wat leert u in deze les? Advies vragen. / woorden die hetzelfde betekenen. Advies geven. / woorden die hetzelfde betekenen.

Nadere informatie

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES ONDERWIJSMAGAZIJN VOOR LOB VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo VRAGEN BIJ ONTDEK COMPETENTIES JE PASSIE MOTIEVEN INLEIDING In LOB-trainingen en tijdens gesprekken met

Nadere informatie

Boer Mijn economisch rendement: Denk aan: jaarinkomen / saldo / kostprijs

Boer Mijn economisch rendement: Denk aan: jaarinkomen / saldo / kostprijs Naam: Boer Mijn economisch rendement: Denk aan: jaarinkomen / saldo / kostprijs Buitenshuis gaan werken / bij verdienen Nu een deel van het quotum verkopen Recreatie op bedrijf aanbieden, vergaderruimte

Nadere informatie

Kies voor meer! kies voor meer

Kies voor meer! kies voor meer kies voor meer Kies voor meer! Je staat op het punt om een heel belangrijke beslissing te nemen: je kiest de school waar je de komende jaren naartoe gaat. Spannend! Want je wilt natuurlijk naar een plek

Nadere informatie

het eerste vab agrarisch adviescongres BOER ZOEKT ADVISEUR! Hoe maak je indruk op je klant? gastspreker: Ab Krook + keuze uit inspirerende workshops

het eerste vab agrarisch adviescongres BOER ZOEKT ADVISEUR! Hoe maak je indruk op je klant? gastspreker: Ab Krook + keuze uit inspirerende workshops Agrarische bedrijfsadviseurs met ambitie jrgen het eerste vab agrarisch adviescongres BOER ZOEKT ADVISEUR! Hoe maak je indruk op je klant? gastspreker: Ab Krook + keuze uit inspirerende workshops donderdag

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid 18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid Goed, gezond en gemotiveerd aan het werk tot je pensioen? Dat bereik je door kansen te pakken op het werk. Leer aan de hand van onderstaande punten hoe je

Nadere informatie

Ik ben de Klomp. Europees landbouwbeleid groep 5-6. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent.

Ik ben de Klomp. Europees landbouwbeleid groep 5-6. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent Zo! Goedemorgen of goedemiddag, wat is t? Ik moet zo de koeien weer melken, dus... Excuus, dat ik wat stink. Ik heb het zo

Nadere informatie

Waarde-volle zorg is ook nog JONG!

Waarde-volle zorg is ook nog JONG! Waarde-volle zorg is ook nog JONG! LOC maakte een nieuwe visie op de zorg. Die heet Waarde-volle zorg. Allerlei mensen herkennen zich daar in. Dat komt doordat die gaat over dingen die voor ons allemaal

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst.

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Hallo, Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Dat is namelijk helemaal niet zo makkelijk. Veel studenten weten nog niet precies wat ze willen en hoe ze dat

Nadere informatie

Kom verder. Mail vragen en opmerkingen naar: nt2@uitgeverijboom.nl. Veel plezier met dit boek,

Kom verder. Mail vragen en opmerkingen naar: nt2@uitgeverijboom.nl. Veel plezier met dit boek, Kom verder Welkom bij het vak Kennis van de Nederlandse Samenleving, KNS. Dit boek vertelt je over Nederland. Veel van wat je moet weten over het leven in Nederland, staat in dit boek. Je haalt straks

Nadere informatie

Het PENTA college in Hoogvliet is sinds augustus 2014 een gecertificeerde BUSINESS SCHOOL voor mavo en havo-top.

Het PENTA college in Hoogvliet is sinds augustus 2014 een gecertificeerde BUSINESS SCHOOL voor mavo en havo-top. Het PENTA college in Hoogvliet is sinds augustus 2014 een gecertificeerde BUSINESS SCHOOL voor mavo en havo-top. Heb je een mavo- of mavo/havo-advies en wil je het beste uit jezelf halen? Kom dan eens

Nadere informatie

Nederland. H e t l a n d v o o r j o n g e b o e r e n & t u i n d e r s!?

Nederland. H e t l a n d v o o r j o n g e b o e r e n & t u i n d e r s!? Nederland H e t l a n d v o o r j o n g e b o e r e n & t u i n d e r s!? INHOUDSOPGAVE NEDERLANDS AGRARISCH JONGEREN KONTAKT (NAJK)... 1 Jouw AJK... 1 Voor jou... 1 Provinciaal... 1 Landelijk... 1 Europees...

Nadere informatie

Cluster Agro en Food Regio Zwolle

Cluster Agro en Food Regio Zwolle Cluster Agro en Food Regio Zwolle Dé proeftuin voor duurzame, innovatieve systemen en nieuwe verdienmodellen: een living lab voor Agro en Food Cluster Agro en Food Regio Zwolle Werk en innovatie Sterk

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

Uw doel bereiken met MelkNavigator

Uw doel bereiken met MelkNavigator Uw doel bereiken met MelkNavigator Uw doel bereiken met MelkNavigator Als melkveehouder wilt u er uit halen, wat er in zit. Kies gericht voor meer melk, betere gehalten of meer grammen eiwit en/of vet.

Nadere informatie

Tip van de helpdesk: krachtvoergift aanpassen bij weiden

Tip van de helpdesk: krachtvoergift aanpassen bij weiden Nieuwsbrief Mei 2014 Inhoud - Tip van de helpdesk: krachtvoergift aanpassen bij weiden - Onderwerp van de maand mei: dierenartscontrolelijst - Webinar vrijdag 2 mei: voeren met globale of nauwkeurige opgave

Nadere informatie

1. Besluit dat je wilt sturen op cijfers

1. Besluit dat je wilt sturen op cijfers Een winstgevend plan voor je bedrijf hebben en gericht werken aan de uitvoering daarvan is pure noodzaak. En toch zijn er maar weinig ondernemers die hierin slagen. Het grote obstakel is dat ze niet weten

Nadere informatie

CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN

CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN Exact Online CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN www.exactonline.nl 2 EXACT ONLINE CASE STUDY ACCOUNTANCY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN MDM accountants & belastingadviseurs uit Den Haag is hard op

Nadere informatie

BURGERINITIATIEF BIO-INDUSTRIE NAAR BIO-INDUSTRIETERREIN. Ries Kock Stichting MOOIJ Land, namens 1500 burgers en meerdere organisaties

BURGERINITIATIEF BIO-INDUSTRIE NAAR BIO-INDUSTRIETERREIN. Ries Kock Stichting MOOIJ Land, namens 1500 burgers en meerdere organisaties BURGERINITIATIEF BIO-INDUSTRIE NAAR BIO-INDUSTRIETERREIN Ries Kock Stichting MOOIJ Land, namens 1500 burgers en meerdere organisaties De Log s in Gelderland, die hebben meegewerkt: Ruurlose Broek Halle

Nadere informatie

Biologische boeren in Noord-Holland. Digitale enquête 2012. Annelies Maarschalkerweerd Stella Blom SAMENVATTING. fotografie: Dick Boschloo

Biologische boeren in Noord-Holland. Digitale enquête 2012. Annelies Maarschalkerweerd Stella Blom SAMENVATTING. fotografie: Dick Boschloo Biologische boeren in Noord-Holland Digitale enquête 2012 Annelies Maarschalkerweerd Stella Blom SAMENVATTING fotografie: Dick Boschloo Samenvatting De provincie Noord-Holland behoort tot de koplopers

Nadere informatie

Ben jij een ondernemende samenwerker?

Ben jij een ondernemende samenwerker? Ben jij een ondernemende samenwerker? P1 Ben jij een ondernemende samenwerker? En zoek je het goede gezelschap van een groeiende formule? Jij wilt je eigen onderneming starten. Het liefst in een formule

Nadere informatie

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden.

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 1 Werkwoord (wonen, werken, lopen,...) wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 8 Grammatica is niet moeilijk 1.1 woon, woont, wonen Ik woon nu in Nederland. Jij woont nu in Nederland. U woont nu

Nadere informatie

Factsheet persbericht

Factsheet persbericht Factsheet persbericht Nut vakbonden onbekend bij jongeren 30 november 2011 Inleiding Van oktober 2011 tot november 2011 hield Zoekbijbaan.nl het Nationale Bijbanen Onderzoek. Aan het onderzoek deden 2464

Nadere informatie

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN E-BLOG VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN in samenwerken Je komt in je werk lastige mensen tegen in alle soorten en maten. Met deze vier verbluffend eenvoudige tactieken vallen

Nadere informatie

HEY WAT KAN JIJ EIGENLIJK GOED? VERKLAP JE TALENT IN 8 STAPPEN

HEY WAT KAN JIJ EIGENLIJK GOED? VERKLAP JE TALENT IN 8 STAPPEN E-blog HEY WAT KAN JIJ EIGENLIJK GOED? VERKLAP JE TALENT IN 8 STAPPEN In talent & groei Het is belangrijk om je talent goed onder woorden te kunnen brengen. Je krijgt daardoor meer kans om het werk te

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Voor meer informatie over dit onderzoek kunt u contact opnemen met Lisette van Vliet: lisette.van.vliet@eenvandaag.

Voor meer informatie over dit onderzoek kunt u contact opnemen met Lisette van Vliet: lisette.van.vliet@eenvandaag. Onderzoek Rekentoets 6 oktober 2015 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek in samenwerking met LAKS, gehouden van 23 september tot en met 5 oktober 2015, deden 1.411 middelbare scholieren en 701 hbo

Nadere informatie

mbo veehouderij Altijd de specialisatie die jóu past: Varkens Melkvee Pluimvee Professioneel partner in de veehouderijsector

mbo veehouderij Altijd de specialisatie die jóu past: Varkens Melkvee Pluimvee Professioneel partner in de veehouderijsector mbo veehouderij 2016 2017 Altijd de specialisatie die jóu past: Varkens Melkvee Pluimvee Professioneel partner in de veehouderijsector mbo veehouderij Uitdaging voor doeners in de Veehouderij Nederland

Nadere informatie

Nieuwsbrief Gerdien Jansen Kindcoaching. Jaargang 2: Nieuwsbrief 3 (oktober 2013) Hallo allemaal,

Nieuwsbrief Gerdien Jansen Kindcoaching. Jaargang 2: Nieuwsbrief 3 (oktober 2013) Hallo allemaal, Nieuwsbrief Gerdien Jansen Kindcoaching Jaargang 2: Nieuwsbrief 3 (oktober 2013) Hallo allemaal, Veel te laat krijgen jullie deze nieuwsbrief. Ik had hem al veel eerder willen maken/versturen, maar ik

Nadere informatie

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole Sociale media hebben individuen meer macht gegeven. De wereldwijde beschikbaarheid van gratis online netwerken, zoals Facebook,

Nadere informatie

Op weg naar een kringloopcertificaat

Op weg naar een kringloopcertificaat Op weg naar een kringloopcertificaat Extra impuls voor duurzame melkveehouderij in Midden-Delfland Er is een kringloopcertificaat in de maak voor duurzame melkveehouderij. Deze proeve van duurzaamheid

Nadere informatie

Nie uwsb rie f Stichting OE R S T I C H T I N G O N D E R W I J S E V A L U A T I E R A P P O R T J A A R G A N G 4, NR. 3 ( M A A R T 2 0 1 1 )

Nie uwsb rie f Stichting OE R S T I C H T I N G O N D E R W I J S E V A L U A T I E R A P P O R T J A A R G A N G 4, NR. 3 ( M A A R T 2 0 1 1 ) Nie uwsb rie f Stichting OE R S T I C H T I N G O N D E R W I J S E V A L U A T I E R A P P O R T J A A R G A N G 4, NR. 3 ( M A A R T 2 0 1 1 ) Nieuwsbrief Stichting OER Stichting Onderwijs Evaluatie

Nadere informatie

Jouw praktische weg naar het hbo. Onderdeel van AOC Oost

Jouw praktische weg naar het hbo. Onderdeel van AOC Oost Jouw praktische weg naar het hbo Onderdeel van AOC Oost 2014 2015 2Informatie Het Groene Lyceum 2014-2015 Lekker praktisch bezig zijn maar wel op een hoog niveau. Is dat ook voor jou de leukste route naar

Nadere informatie

Dankwoord (Acknowledgements)

Dankwoord (Acknowledgements) Dankwoord (Acknowledgements) Dankwoord (Acknowledgements) 245 Het heeft even geduurd maar daar ligt hij dan eindelijk, de gedrukte versie van mijn proefschrift! Ik kan me nog als de dag van gisteren herinneren

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

ASSERTIVITEIT. beter communiceren vanuit jezelf

ASSERTIVITEIT. beter communiceren vanuit jezelf ASSERTIVITEIT beter communiceren vanuit jezelf Een training van COMMUNICERENENZO Mensen zijn belangrijk. Resultaten ook Mensen zijn belangrijk en waardevol. Resultaten worden behaald dankzij mensen. Zij

Nadere informatie

Waar kies jij voor? Spring je de meeste dagen van de week enthousiast je bed uit, verwachtingsvol

Waar kies jij voor? Spring je de meeste dagen van de week enthousiast je bed uit, verwachtingsvol Het gaat bij zingeving helemaal niet om ingewikkelde en grootse dingen, maar juist om die kleine dingen die iedereen herkent. Zoals een taxichauffeur die zijn zingeving niet haalt uit mensen van A naar

Nadere informatie

Hoe ervaar je de les (sen) die krijgt van Dhr Talman? De lessen van meneer talman zijn leerzaam, duidelijk. Hij legt het allemaal rustig uit.

Hoe ervaar je de les (sen) die krijgt van Dhr Talman? De lessen van meneer talman zijn leerzaam, duidelijk. Hij legt het allemaal rustig uit. Hoe ervaar je de les (sen) die krijgt van Dhr Talman? De lessen van meneer talman zijn leerzaam, duidelijk. Hij legt het allemaal rustig uit. Goed, duidelijke manier van les geven Goed en zinvol. Goed

Nadere informatie

GELOOFWAARDIGHEID is de sleutel tot succesvolle interne communicatie. April 2012. Concrete tips voor effectieve interne communicatie

GELOOFWAARDIGHEID is de sleutel tot succesvolle interne communicatie. April 2012. Concrete tips voor effectieve interne communicatie GELOOFWAARDIGHEID is de sleutel tot succesvolle interne communicatie April 2012 Concrete tips voor effectieve interne communicatie Amsterdam, augustus 2012 Geloofwaardige interne communicatie Deze white

Nadere informatie

BOER IN DE BUURT DIT IS HET WERKBOEK VAN:...

BOER IN DE BUURT DIT IS HET WERKBOEK VAN:... BOER IN DE BUURT DIT IS HET WERKBOEK VAN:..................... INLEIDING Dit werkboek hoort bij de website Boer in de buurt (www.boerindebuurt.nl). Op deze website vind je filmpjes, illustraties en opdrachten

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

ONTDEK ONTDEK BORNEGO BORNEGO

ONTDEK ONTDEK BORNEGO BORNEGO ONTDEK ONTDEK BORNEGO BORNEGO Eerlijk gezegd vond ik het eerst doodeng en spannend om naar een andere school te gaan. Ik wou mijn oude klas van de Ekke de Haan gewoon niet kwijt. We hadden het daar zo

Nadere informatie

10 SUCCESFACTOREN. In het webinar ga ik ook iets vertellen over mijn nieuwe event Meer Verdienen Minder Werken op 3/4/5 april 2014 a.s.

10 SUCCESFACTOREN. In het webinar ga ik ook iets vertellen over mijn nieuwe event Meer Verdienen Minder Werken op 3/4/5 april 2014 a.s. 21 Tips om meer te verdienen en minder te werken 10 SUCCESFACTOREN Veel coaches, trainers en adviseurs verdienen weinig maar werken toch heel hard. Ze werken 1-op-1 en op uur-factuurbasis met klanten.

Nadere informatie

1 3 N u t t i g e LinkedIn Tips. Haal direct meer uit je netwerk!

1 3 N u t t i g e LinkedIn Tips. Haal direct meer uit je netwerk! 1 3 N u t t i g e LinkedIn Tips Haal direct meer uit je netwerk! Inleiding Allereerst wil ik u bedanken voor het downloaden van dit e-book. Na weken van voorbereiding kunnen we dan nu eindelijk dit e-book

Nadere informatie

Petra Berkhout. Onderzoeker, Onderzoeksinstituut LEI Wageningen UR GRONDONTWIKKELINGEN IN PERSPECTIEF

Petra Berkhout. Onderzoeker, Onderzoeksinstituut LEI Wageningen UR GRONDONTWIKKELINGEN IN PERSPECTIEF Petra Berkhout Onderzoeker, Onderzoeksinstituut LEI Wageningen UR GRONDONTWIKKELINGEN IN PERSPECTIEF Grondontwikkelingen in perspectief Grondgebonden Ondernemen, 17 november 2015 Petra Berkhout Structuur

Nadere informatie

ChoiCe, CreATe TALeNT

ChoiCe, CreATe TALeNT voor wie is Herken jij het verhaal van Mischa, Dzenan of Laura in jezelf? Ben jij tussen de 14-23 jaar en wil je ontdekken of jij de juiste keuze hebt gemaakt voor jouw toekomst? Dan is RAW TALENT FACTORY

Nadere informatie

Volgend schooljaar naar het voortgezet onderwijs... Spannend! Welke school wordt het? Wil je er een

Volgend schooljaar naar het voortgezet onderwijs... Spannend! Welke school wordt het? Wil je er een vakcollege techniek vakcollege zorg en welzijn vakcollege economie en ondernemen vakcollege media, vormgeving en ICT mavo mavo + havo vwo gymnasium vwo + entreprenasium technasium Volgend schooljaar naar

Nadere informatie

Verder verduurzamen melkveehouderij; Pro-actieve aanpak Route2020

Verder verduurzamen melkveehouderij; Pro-actieve aanpak Route2020 Verder verduurzamen melkveehouderij; Pro-actieve aanpak Route2020 0 Experts verwachten een volumegroei van ~20% tot 2020 door het afschaffen van de quota... Nederlandse melkproductie (mln kg/jaar) 14,000

Nadere informatie

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy Reality Reeks Verwerkingsopdrachten Mooi meisje Verliefd op een loverboy Lees blz. 3. Woont Laura in de stad of op het platteland? Hoe weet je dat? Lees blz. 5 en 7. Woont Laura s oma al lang op de boerderij?

Nadere informatie

Is jouw doel om ze te overtuigen ook in Nederland te komen wonen? Nee hoor; ik ga ze gewoon kennis laten maken; verder niets.

Is jouw doel om ze te overtuigen ook in Nederland te komen wonen? Nee hoor; ik ga ze gewoon kennis laten maken; verder niets. Een stedentrip is wat Giga (28) het liefste doet tijdens zijn vakanties: het lijstje van steden die hij dit jaar nog gaat bezoeken is enorm; Amsterdam, Den Haag, Utrecht, Antwerpen, Brugge, Gent, Praag,

Nadere informatie

www.leraarwordeninsittard.nl Leraar, je wist dat je het was.

www.leraarwordeninsittard.nl Leraar, je wist dat je het was. www.leraarwordeninsittard.nl Leraar, je wist dat je het was. Benjamin Plant student Aardrijkskunde Ik weet wat ik wil Het leukste moment van mijn stage is wanneer leerlingen mij uit zichzelf aanspreken

Nadere informatie

Feedback. in hapklare brokken

Feedback. in hapklare brokken Feedback in hapklare brokken Jan van Baardewijk Zorgteamtrainer Op zorgteamtraining.nl is de meest recente versie van feedback gratis beschikbaar. Mocht je willen weten of je de meest recente versie hebt,

Nadere informatie

COMMUNICATIE training. effectief communiceren met iedereen

COMMUNICATIE training. effectief communiceren met iedereen COMMUNICATIE training effectief communiceren met iedereen Een training van COMMUNICERENENZO Mensen zijn belangrijk. Resultaten ook Mensen zijn belangrijk en waardevol. Resultaten worden behaald dankzij

Nadere informatie

Innovatieagenda Melkveehouderij

Innovatieagenda Melkveehouderij Innovatieagenda Melkveehouderij stappen naar een nieuwe melkweg samen met ketenpartijen in de melkveehouderij INLEIDING NL 20 Waarom een innovatieagenda? Innovatie is een belangrijke voorwaarde voor de

Nadere informatie

Voor wie doet u het allemaal? Ontdek het met uw eigen Verdienmodel

Voor wie doet u het allemaal? Ontdek het met uw eigen Verdienmodel Voor wie doet u het allemaal? Ontdek het met uw eigen Verdienmodel Voor wie doet u het eigenlijk allemaal? Veel ondernemers werken met passie aan hun product of dienst. Dan komt het weleens voor dat ondernemers

Nadere informatie

blad Ontmoet Paul op www.onsbpfschilders.nl wat vinden blijft gelijk 5 Meer inzicht in je pensioen: met UPO & de Pensioenplanner 2 Premie in 2015:

blad Ontmoet Paul op www.onsbpfschilders.nl wat vinden blijft gelijk 5 Meer inzicht in je pensioen: met UPO & de Pensioenplanner 2 Premie in 2015: Pensioen blad voor ondernemers april 2015 Meer inzicht in je pensioen: met UPO & de Pensioenplanner 2 wat vinden we van ons pensioenfonds 4 Premie in 2015: pensioenpremie blijft gelijk 5 Welk pensioenloon

Nadere informatie

3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen

3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen 3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen en die het managen veel simpeler en succesvoller maken! Door Esther Mallant 2012 Esther Mallant www.hrmallant.nl Introductie De 3 vragen die managers

Nadere informatie

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Werken in driehoeken is een wijze van samenwerking die in elke organisatie, projectteam en netwerk mogelijk is. Het maakt dat we kunnen werken vanuit een heldere

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012 Dames en heren, [Inleiding] Ik vind het wel leuk, maar ook een beetje spannend. Maar moet

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

Trainersopleiding 2014

Trainersopleiding 2014 Trainersopleiding 2014 Remind Keizersgracht 253, Amsterdam www.remindlearning.nl trainersopleiding@remindlearning.nl Uitleg van de trainersopleiding In dit document kun je lezen wat Remind doet, waar Remind

Nadere informatie

Op weg naar een zorgvuldige veehouderij in 2020 Ruimte voor initiatieven? Die moet je verdienen!

Op weg naar een zorgvuldige veehouderij in 2020 Ruimte voor initiatieven? Die moet je verdienen! Op weg naar een zorgvuldige veehouderij in 2020 Ruimte voor initiatieven? Die moet je verdienen! De samenleving stelt steeds hogere eisen aan de productie van vlees. Smaak en prijs zijn niet meer maatgevend.

Nadere informatie

Meer doen in minder tijd én met minder stress!

Meer doen in minder tijd én met minder stress! Meer doen in minder tijd én met minder stress! Is Werken in Flow iets voor jou? Wil jij grip op je overvolle inbox? Een opgeruimde werkomgeving? Een halve tot een hele werkdag tijdswinst per week? Een

Nadere informatie

Exact Online BUSINESS CASE MET EXACT ONLINE MEER FOCUS OP ACCOUNTMANAGEMENT EN ADVISERING. De 5 tips van Marc Vosse. www.exactonline.

Exact Online BUSINESS CASE MET EXACT ONLINE MEER FOCUS OP ACCOUNTMANAGEMENT EN ADVISERING. De 5 tips van Marc Vosse. www.exactonline. BUSINESS CASE Exact Online MET EXACT ONLINE MEER FOCUS OP ACCOUNTMANAGEMENT EN ADVISERING De 5 tips van Marc Vosse www.exactonline.nl 2 EXACT ONLINE CASE STUDY ACCOUNTANCY DE 5 TIPS VAN MARC VOSSE Voor

Nadere informatie

Juridische medewerker

Juridische medewerker 28-11-2013 Sectorwerkstuk Juridische medewerker Temel, Elif HET ASSINK LYCEUM Inhoudsopgave Inhoud Inhoudsopgave... 1 Inleiding... 2 Hoeveel procent van de opleiding bestaat uit stage?... 6 o Begeleiding...

Nadere informatie

Wie ben ik? Rendementsverbetering in bedrijfsbegeleiding. Wat kunt u verwachten. 1 Economisch adviseur

Wie ben ik? Rendementsverbetering in bedrijfsbegeleiding. Wat kunt u verwachten. 1 Economisch adviseur Rendementsverbetering in bedrijfsbegeleiding Een paar startpunten voor discussie Wie ben ik? Boerenzoon, 45 melkkoeien Studie veeteelt, LandbouwUniversiteit Wageningen Epidemiologie Economie (lange termijn

Nadere informatie

Les 3. Familie, vrienden en buurtgenoten

Les 3. Familie, vrienden en buurtgenoten www.edusom.nl Opstartlessen Les 3. Familie, vrienden en buurtgenoten Wat leert u in deze les? Een gesprek voeren over familie, vrienden en buurtgenoten. Antwoord geven op vragen. Veel succes! Deze les

Nadere informatie

Happy Cow Project i.s.m. Rabobank Maas en Waal en CowSignals Training Company. Evaluatie

Happy Cow Project i.s.m. Rabobank Maas en Waal en CowSignals Training Company. Evaluatie Happy Cow Project i.s.m. Rabobank Maas en Waal en CowSignals Training Company Evaluatie Conclusie Happy Cow Project: april 2013 Happy Cow Project succesvol afgesloten! Bijna alle deelnemers hebben reeds

Nadere informatie

Op zoek naar een leuke baan? WSD-Groep helpt je op weg!

Op zoek naar een leuke baan? WSD-Groep helpt je op weg! Op zoek naar een leuke baan? WSD-Groep helpt je op weg! leuk en zinvol werk passend bij wat jij kunt gezelligheid met collega s je eigen salaris verdienen Jo Arts, assistent-kok: Van thuis zitten word

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

Deelnemers aan het woord Eerste cursisten zeer positief over nieuw opleidingstraject veterinair communicatiemanagement

Deelnemers aan het woord Eerste cursisten zeer positief over nieuw opleidingstraject veterinair communicatiemanagement Deelnemers aan het woord Eerste cursisten zeer positief over nieuw opleidingstraject veterinair communicatiemanagement VAN DIERENARTSEN WORDT TEGENWOORDIG NIET ALLEEN EEN ROL VERWACHT IN HET BETER MAKEN

Nadere informatie

Young People Coaching Experience

Young People Coaching Experience Hét loopbaanprogramma voor Young Professionals Young People Coaching Experience In 5 stappen naar je ideale baan! Ga jij met tegenzin naar je werk? Heb je er genoeg van om werk te doen dat niet bij je

Nadere informatie

09.30 uur LTO Noord Ledendag (besloten) Ruimbaan voor de Drentse boer Kansen voor bedrijfsontwikkeling

09.30 uur LTO Noord Ledendag (besloten) Ruimbaan voor de Drentse boer Kansen voor bedrijfsontwikkeling Programma Dinsdag 16 december Tijd Bedrijf Spreker Onderwerp 12.00 uur TCE GoFour Dhr. Van der Klok Bio Product Processor (BPP) Boerderij van de toekomst 13.00 uur LandRent Mevr. Leeuwerik Pacht en verhuur

Nadere informatie

JONG HOEZO ANDERS?! EN HOOGGEVOELIG. Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren

JONG HOEZO ANDERS?! EN HOOGGEVOELIG. Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren Ellen van den Ende in samenwerking met Mariëtte Verschure JONG EN HOOGGEVOELIG HOEZO ANDERS?! Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren Uitgeverij Akasha Inhoud Hooggevoelig, hoezo anders?!

Nadere informatie

STICHTING VELDLEEUWERIK

STICHTING VELDLEEUWERIK TEGEARRE DJOERSAAM STICHTING VELDLEEUWERIK Stichting Veldleeuwerik is een uniek samenwerkingsverband tussen telers en verwerkende bedrijven om actief duurzame akkerbouw en -productie te stimuleren. Niet

Nadere informatie

Mijn manier Onze wereld uitgedaagd. Welke rol speelt de ondernemer? - Bilderbergconferentie 2016

Mijn manier Onze wereld uitgedaagd. Welke rol speelt de ondernemer? - Bilderbergconferentie 2016 Mijn manier Onze wereld uitgedaagd. Welke rol speelt de ondernemer? - Bilderbergconferentie 2016 Hasmik Matevosyan, mode-onderzoekster Mode-industrie zonder verspilling Hasmik Matevosyan (1987) studeerde

Nadere informatie

Graydon studie: Betaalgedrag Nederlands bedrijfsleven Q3 2015.

Graydon studie: Betaalgedrag Nederlands bedrijfsleven Q3 2015. Graydon studie: Betaalgedrag Nederlands bedrijfsleven. Inleiding Laat ik maar meteen met de deur in huis vallen. We hebben opnieuw een absoluut record te pakken sinds onze metingen begin 2002: het betaalgedrag

Nadere informatie

Actielessen. Les 5. Feest in de buurt! Wat leert u in deze les? Veel succes! http://www.edusom.nl

Actielessen. Les 5. Feest in de buurt! Wat leert u in deze les? Veel succes! http://www.edusom.nl http://www.edusom.nl Actielessen Les 5. Feest in de buurt! Wat leert u in deze les? Nieuwe woorden Grammatica: werkwoorden in de verleden tijd Veel succes! Deze les is ontwikkeld in opdracht van: Gemeente

Nadere informatie

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A INLEIDING Ik heb vandaag een cadeautje meegenomen. Niet voor jullie, maar voor mijzelf. Het cadeautje staat voor de verrassingen

Nadere informatie

Presentatie kwalitatief onderzoek beleving respondenten moestuinproject Asten - Someren

Presentatie kwalitatief onderzoek beleving respondenten moestuinproject Asten - Someren Presentatie kwalitatief onderzoek beleving respondenten moestuinproject Asten - Someren Dia 1: Hallo allemaal en welkom bij mijn presentatie. Ik heb onderzoek gedaan bij Moestuin d n Erpel in Someren.

Nadere informatie

Bedrijfskund Dier Dier e en agribusines en veehouderij en gezondheidsz s org Welkom

Bedrijfskund Dier Dier e en agribusines en veehouderij en gezondheidsz s org Welkom Bedrijfskunde Dier Dier- en gezondheidszorg en en veehouderij agribusiness Welkom HBO Dier en gezondheidszorg: CAH + Groenhorst Doorlopende leerlijn goede aansluiting op mbo: 3 jaar Gericht op gezelschaps-

Nadere informatie

Eindevaluatie. Riga. Begeleiders;Geert Daams en Remco Reijke

Eindevaluatie. Riga. Begeleiders;Geert Daams en Remco Reijke Eindevaluatie Riga 2011 Begeleiders;Geert Daams en Remco Reijke Inhoud Inleiding... 3 Wat voor cijfer geef je de Riga reis?... 4 Wat was je voornaamste reden om naar Riga te gaan?... 4 Hoe heb je de heenreis

Nadere informatie

Elke middag loopt Fogg van zijn huis naar de Club. Om een spelletje kaart te spelen. Er wordt altijd om geld gespeeld. En als Fogg wint, geeft hij

Elke middag loopt Fogg van zijn huis naar de Club. Om een spelletje kaart te spelen. Er wordt altijd om geld gespeeld. En als Fogg wint, geeft hij Rijk Phileas Fogg is een vreemde man. Hij is erg rijk. Maar niemand weet hoe hij aan zijn geld komt. Een baan heeft hij namelijk niet. Toch woont hij in een groot huis, midden in Londen. In zijn eentje.

Nadere informatie

World leader in international education

World leader in international education World leader in international education BESTE OUDER, Wat een spannend jaar gaat u tegemoet: uw zoon of dochter zit in het eindexamenjaar! Het maken van een goede studiekeuze is niet altijd makkelijk en

Nadere informatie

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet.

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Bezoek op kantoor Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Ton en Toya hebben wat problemen thuis.

Nadere informatie

Academische opleiding leraar basisonderwijs

Academische opleiding leraar basisonderwijs 2015 2016 Academische opleiding leraar basisonderwijs ACADEMISCHE OPLEIDING LERAAR BASISONDERWIJS Vind jij het inspirerend om aan kinderen les te geven? Ben je geïnteresseerd in onderzoek naar verschillen

Nadere informatie

Begeleiding, wonen en dagbesteding voor mensen met een verstandelijke beperking

Begeleiding, wonen en dagbesteding voor mensen met een verstandelijke beperking Begeleiding, wonen en dagbesteding voor mensen met een verstandelijke beperking 1 Er zíjn in zorg Ieder mens is uniek. Mensen met een verstandelijke beperking hebben vaak wat meer hulp nodig om hun eigen,

Nadere informatie

ik ga voor de School voor Economie en Ondernemen Academie voor Economie en Ondernemen

ik ga voor de School voor Economie en Ondernemen Academie voor Economie en Ondernemen ga jn mi n ka l wi t wa t wa en zi et g at we we La n ge ei ga voor de School voor Economie en Ondernemen Academie voor Economie en Ondernemen Een secretaresse voert natuurlijk heel ander werk uit dan

Nadere informatie

Monica is jarig. Iemand vertelt over haar sollicitatiegesprek. Monica en Arend praten over opleiding, werken en een eigen bedrijf.

Monica is jarig. Iemand vertelt over haar sollicitatiegesprek. Monica en Arend praten over opleiding, werken en een eigen bedrijf. Les 1 Werk en inkomen (1) Monica is jarig. Iemand vertelt over haar sollicitatiegesprek. Monica en Arend praten over opleiding, werken en een eigen bedrijf. Evert en Monica -2 Rijbewijs Monica is jarig.

Nadere informatie

C. 3 Wat wil ik Wat is je ambitie/drive; jouw motivatie en interesse

C. 3 Wat wil ik Wat is je ambitie/drive; jouw motivatie en interesse C. 3 Wat wil ik Wat is je ambitie/drive; jouw motivatie en interesse en ook: wil ik werken, of door naar een (passende) hbo-opleiding? Optie 1: Een vraag die ieder mens zich vroeg of laat stelt: wat wil

Nadere informatie

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Veilig Thuis Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Een stukje uitleg Dat je samen met papa/mama, of een andere persoon in dit boekje gaat werken is niet zo maar. Dat komt omdat

Nadere informatie

Een vertrouwd thuis, een huiskamer zaterdag, 13 oktober 2012 00:00. Willem Braak

Een vertrouwd thuis, een huiskamer zaterdag, 13 oktober 2012 00:00. Willem Braak Willem Braak Maandag 15 oktober start Opleidingscentrum Granbeeuw met een fundraiser voor een nieuw initiatief: Vrienden van Opleidingscentrum Granbeeuw. Het bedrijfsleven zal benaderd en aangemoedigd

Nadere informatie

Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële

Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële uitingen. Als startend ondernemer is alles nieuw. De boekhouding,

Nadere informatie