Het effect van splitsing van de energiebedrijven op het welvaartsniveau en de energieprijs

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het effect van splitsing van de energiebedrijven op het welvaartsniveau en de energieprijs"

Transcriptie

1 Het effect van splitsing van de energiebedrijven op het welvaartsniveau en de energieprijs Naam auteur: Frans Verhoeks Collegekaartnummer: Studiejaar: Datum: 10 april 2007 Afstudeerscriptie Eerste beoordelaar: dr. A.R. Soetevent Tweede beoordelaar: prof. dr. T.J.S Offerman Universiteit van Amsterdam Masteropleiding: Business economics Variant: Organisatie Economie

2 Inhoudsopgave Samenvatting 3 1 Inleiding Aanleiding onderzoek Doelstelling Centrale vraag en deelvragen Onderzoeksmethoden Opbouw scriptie 11 2 De marktanalyse Ontwikkelingen energiemarkt Prijsontwikkelingen Productdifferentiatie Toetredingsbarrières 17 3 Het splitsingsvoorstel Het voorstel over de splitsing van de energiebedrijven Doel en redenen van splitsing 20 4 Het theoretisch model Dubbele marginalisatieprobleem Kruissubsidiëring Transparantie en regulering Kosten splitsing De leaseconstructie Werkgelegenheidseffecten Buitenlandse overnames Innovatie netbeheerder Aandelen regionale overheden Berekening effecten splitsing op energieprijs 57 5 Conclusie 62 Bibliografie 67 2

3 Samenvatting In mijn scriptieonderzoek heb ik onderzocht wat het effect is van splitsing van de energiebedrijven in een netwerk- en leveringsgedeelte op het welvaartsniveau en de energieprijs. Het beoogd doel van de splitsing is voor het kabinet om te komen tot lagere prijzen en meer concurrentie op de Nederlandse energiemarkt. Het doel om te komen tot lagere energieprijzen zal niet worden behaald. De grote Nederlandse energiebedrijven beschikken naar mijn mening over marktmacht, waardoor zij in staat zijn om na een splitsing de reorganisatiekosten van de splitsing door te berekenen in de energieprijs. Tevens kan splitsing leiden tot dubbele marginalisatie bij gebrek aan concurrentie in zowel het leverings- als in het netwerkgedeelte. In dat geval komt er een extra schakel bij in de bedrijfskolom en dat leidt tot een extra winstopslag. Uiteindelijk wegen de opbrengsten van de splitsing niet op tegen de kosten van de splitsing. Splitsing leidt tot een negatief welvaartseffect van ongeveer 600 miljoen euro vooral veroorzaakt door de structurele reorganisatiekosten. De energieprijs voor de consument zal volgens mijn eigen onderzoek na een splitsing dan ook toenemen. Voor een gemiddeld huishouden zal de energieprijs met 33 euro per jaar toenemen van 1794 euro naar 1827 euro. Het consumentensurplus zal in totaal met 217 miljoen euro afnemen. Verder vallen de gevolgen van de leaseconstructie mee. Er werd gevreesd voor hoge schadeclaims, omdat na splitsing de constructies niet meer geldig zouden zijn. Echter als meer dan 50% van het bedrijf in de holding achterblijft, is de constructie nog geldig. Alleen Essent voldoet wellicht niet aan de 50%-regel en dat kan leiden tot een schadeclaim van maximaal 30 miljoen euro. Splitsing leidt niet tot een afname van de werkgelegenheid in de energiesector. De liberalisatie zorgt voor de afname van het aantal banen binnen de energiebranche. De energieprijzen in Nederland zijn wel te hoog, maar een splitsing leidt niet tot een afname van de prijzen. De overheid zal maatregelen moeten nemen om nieuwe toetreders aan te trekken en om de marktmacht bij de grote energiebedrijven te reduceren. Wanneer deze maatregelen genomen worden, kan het uiteindelijk leiden tot meer concurrentie met lagere energieprijzen als gevolg. 3

4 1 Inleiding Het onderwerp van mijn scriptie gaat over het plan om de energiebedrijven te splitsen in een netwerk- en leveringsbedrijf. Nagenoeg iedereen in Nederland neemt energie af en daarom wekt het ook geen verbazing dat het splitsingsvoorstel uitgebreid besproken wordt in actualiteitenprogramma's en op de opiniepagina's van kranten. Het kabinet en een meerderheid in de Tweede Kamer waren voorstander van een splitsing. Het wetsvoorstel is niet door de Eerste Kamer gekomen en voorlopig is besloten de energiebedrijven niet te splitsen. Een uitzondering wordt gemaakt als een energiebedrijf risicovolle investeringen aangaat in het buitenland met het netwerk als onderpand. In dat geval zal het energiebedrijf wel moeten splitsen. Belangrijkste tegenstanders van de splitsing zijn de energiebedrijven zelf en de vakbonden. De energiebedrijven vrezen dat als de splitsing doorgaat zij worden overgenomen door de grotere buitenlandse energiebedrijven. De vakbonden gaan er vanuit dat bij een splitsing veel werknemers van de energiebedrijven hun baan zullen verliezen. In deze scriptie ga ik in op de argumenten die voor- en tegenstanders van een splitsing gebruiken om hun gelijk te bewijzen. Na afweging van de argumenten en eigen onderzoek moet duidelijk worden of het verstandig is dat de energiebedrijven voorlopig niet hoeven te worden gesplist of dat het beter was om toch over te gaan tot splitsing van de energiebedrijven. Het plan van toenmalig Minister Brinkhorst van Economische Zaken en het kabinet hield in dat de geïntegreerde energiebedrijven hun netwerk moeten scheiden van commerciële activiteiten, zoals handel, productie en levering van energie. Hieronder is een schematisch overzicht te zien van de huidige bedrijfskolom in de energiesector. Figuur 1.1: De huidige bedrijfskolom in de energiesector Na splitsing is het niet langer toegestaan dat netbeheerders enerzijds en producenten, leveranciers en handelaren anderzijds gezamenlijk deel uitmaken van een energiebedrijf. Het netwerk wordt een schakel, die zelfstandig opereert ten opzichte van de andere schakels van de bedrijfskolom. 4

5 Door de liberalisering van de Nederlandse energiemarkt die sinds 1999 in fases verloopt zijn er nieuwe en buitenlandse energiebedrijven op de Nederlandse energiemarkt gekomen. In 2001 werd de markt voor groene stroom voor alle verbruikers vrijgegeven en sinds 2004 is de markt voor kleinverbruikers geliberaliseerd, waardoor de consument nu zijn eigen energieleverancier kan kiezen. In totaal zijn er nu rond de 30 energiebedrijven actief op de Nederlandse markt. De nieuwe energiebedrijven beschikken niet over een eigen netwerk, maar maken gebruik van het bestaande netwerk dat in bezit is van de geïntegreerde energiebedrijven. Tevens is de verwachting dat meer buitenlandse energiebedrijven zich de komende jaren op de Nederlandse energiemarkt gaan begeven. In onderstaande tabel is een overzicht gegeven van de belangrijkste energiebedrijven die actief zijn op de Nederlandse energiemarkt met daarbij vermeld het marktaandeel op de eindgebruikersmarkt, waaronder zowel zakelijke klanten als consumenten vallen. 1 Geïntegreerde energiebedrijven Nieuwkomers zonder eigen Buitenlandse netwerk energieleveranciers Essent 31,6% Oxxio 5,3% Eon 3,6% Nuon 26,3% Greenchoice 1,3% Electrabel 0,3% Eneco 26,3% Delta 3,9% Figuur 1.2: overzicht belangrijkste spelers op de Nederlandse energie eindgebruikersmarkt Uit bovenstaande cijfers kan de CR4 ratio en de Herfindahl-index worden berekend. De CR4 ratio wordt berekend door de marktaandelen van de vier grootste bedrijven op te tellen. De CR4 ratio is dan 31,6 + 26,3 + 26,3 + 5,3 = 89,5. Dit toont aan dat de vier grootste energiebedrijven een hoge concentratie op de markt hebben. De CR4 ratio geeft echter weinig informatie over dominantie, waardoor de Herfindahl-index beter geschikt is als instrument. Bij de Herfindahl-index worden de marktaandelen van alle energiebedrijven gekwadrateerd en vervolgens bij elkaar opgeteld. De Herfindahl-index (H) is dan 0,316² + 0,263² + + 0,003² = 0,244. Via 1/H, oftewel 1/0,244 = 4,1 wordt duidelijk dat de energiemarkt met zijn ongeveer 30 spelers gelijk geconcentreerd is aan een markt met vier gelijke spelers. Dit wil zeggen dat de grote energiebedrijven over een behoorlijk dominante positie op de energiemarkt beschikken. 1 Cijfers afgeleid uit rapport Milieudefensie (2005): Hooggespannen verwachtingen. Klimaatbewust ondernemen door energiebedrijven. 5

6 1.1 Aanleiding onderzoek Energie (elektriciteit en gas) is een product dat een grote afzetmarkt heeft. Nederland telt ongeveer 16 miljoen inwoners verdeeld over 7 miljoen huishoudens en bijna iedereen neemt energie af. Energie wordt gezien als een basisvoorziening. Per jaar betaalt een gemiddeld huishouden ongeveer euro aan energie. Het totale uitgavenbudget voor een gemiddeld huishouden bedraagt circa euro per jaar. 2 Van het totale budget wordt derhalve bijna 6,5% besteed aan energie. Het kabinet stelt dat de consument er verzekerd van moet zijn dat energie betaalbaar blijft en dat energielevering door de energiemaatschappijen betrouwbaar is. Om deze twee doelen te realiseren is een goed functionerende markt noodzakelijk. Voor een concurrerende energiemarkt zijn volgens mij vijf basisvoorwaarden essentieel. 1. Het aanbod moet groter zijn dan de vraag Bij een gelijke vraag en aanbod zal er weinig concurrentie op de markt zijn, want de energiebedrijven zijn ervan verzekerd dat ze al hun producten zullen afzetten. Bij overcapaciteit (aanbod groter dan de vraag) zijn de energieleveranciers er niet van verzekerd dat ze hun producten kunnen afzetten. De energiebedrijven zullen zich moeten inspannen en dat zal leiden tot een toename van de concurrentie op de markt. 2. Genoeg aantal aanbieders Wanneer er te weinig aanbieders op de markt zijn, is er weinig concurrentie en is het prijsniveau hoog. Een toename van het aantal energiebedrijven zal ertoe leiden dat er meer concurrentie komt en dat de energieprijzen als gevolg daarvan zullen dalen. 3. Geen dominantie De grootste spelers op de markt moeten geen dominante positie hebben. Dominantie kan ertoe leiden dat de grootste spelers met hun gedrag de prijs beïnvloeden en nieuwe toetreding op de markt afschrikken, waardoor de effectieve concurrentie op de markt afneemt. Op dit moment hebben Essent, Nuon en Eneco ruim 80% van de consumentenmarkt in handen, dat duidt op een dominante positie voor deze drie energiebedrijven. 2 Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS): Budgetonderzoek huishoudens

7 4. Voldoende logistieke capaciteit Wanneer de vervoersmogelijkheden voor elektriciteit en gas binnen een land beperkt zijn, wordt de vrije concurrentie belemmerd. Congestie op het distributiesysteem leidt ertoe dat leveranciers van veraf hun product tegen een hogere prijs moeten afleveren. De lokale energieleverancier profiteert en ondervindt minder concurrentie. Bij voldoende logistieke capaciteit zijn er geen congestieproblemen en kunnen de energieleveranciers op gelijkwaardige basis met elkaar concurreren. 5. Gelijke toegang voor alle spelers tot het netwerk Wanneer de verschillende aanbieders van energie toegang hebben tot het distributienetwerk tegen ongelijke condities dan is er sprake van oneerlijke concurrentie. Alle spelers op de energiemarkt moeten gelijke toegang tot de netten krijgen tegen dezelfde condities om effectieve concurrentie te garanderen. De DTe (Dienst Toezicht energie) moet hierop toezicht houden. De vraag is of een splitsing ervoor zorgt dat aan alle vijf de basisvoorwaarden wordt voldaan om tot een competitieve energiemarkt te komen of dat het zonder splitsing van de energiebedrijven ook mogelijk is om aan bovenstaande basisvoorwaarden te voldoen. Een splitsing is naar mijn idee wenselijk als dit leidt tot een positief effect op het welvaartsniveau en lagere energieprijzen. Het Centraal Planbureau (CPB) 3 heeft berekend dat het netto welvaartseffect van splitsing 1 miljard euro kan bedragen. De welvaartseffecten van splitsing kunnen oplopen tot 1,5 miljard euro bij privatisering van het commerciële gedeelte en gedeeltelijke privatisering van het netwerkbeheer. Bij privatisering mogen de aandeelhouders van de energiebedrijven (gemeenten en provincies) hun aandelen verkopen. Privatisering leidt volgens het CPB tot sterkere prikkels om tot efficiëntieverbetering te komen met als gevolg kostenbesparingen en een positieve bijdrage aan het welvaartsniveau. Mijn onderzoek is bedoeld om de situatie op de energiemarkt helder uiteen te zetten en duidelijkheid te verschaffen over de mogelijke gevolgen van de splitsing van de energiebedrijven voor de consumenten. 3 Centraal Planbureau (CPB): Vertical separation of the energy-distribution industry (2005). 7

8 1.2 Doelstelling In mijn scriptieonderzoek toon ik aan of splitsing van energiebedrijven zal leiden tot een positief of negatief effect op het welvaartsniveau en/of splitsing leidt tot lagere of hogere energieprijzen voor de consumenten. In mijn eindconclusie van deze scriptie geef ik een advies of splitsing wenselijk of niet wenselijk is. Door middel van een theoretisch model en een marktanalyse wil ik tot een afgewogen oordeel komen betreffende de noodzaak om over te gaan tot splitsing van de energiebedrijven. 1.3 Centrale vraag en deelvragen Aan de hand van een centrale hoofdvraag en een zestal deelvragen wil ik antwoorden vinden die mij kunnen helpen om een mening te vormen over de wenselijkheid van de splitsing van de energiebedrijven. Zoals eerder gezegd is naar mijn idee een splitsing alleen wenselijk als het een positief effect heeft op het welvaartsniveau en het leidt tot lagere prijzen. Dit is een belangrijk punt en dient daarom als kern van mijn onderzoek. Centrale vraag: Heeft splitsing van energiebedrijven, waarbij het netwerkbeheer en de distributie van elkaar worden gescheiden, een positief effect op het welvaartsniveau en leidt splitsing tot lagere prijzen? In de centrale vraag komen de begrippen positief effect op het welvaartsniveau en lagere prijzen terug. Er is sprake van een positief effect op het welvaartsniveau als de baten van een mogelijke splitsing groter zijn dan de kosten. De baten van een positief effect op het welvaartsniveau komen in eerste instantie via efficiëntiewinsten ten goede aan de energiebedrijven. Via lagere energieprijzen komen de baten dan uiteindelijk terecht bij de consumenten. De splitsingsplannen van het kabinet hebben als doel om een positieve impuls te geven aan het welvaartsniveau en zo te komen tot lagere energieprijzen voor de consumenten. Worden deze twee zaken niet behaald dan heeft een splitsing eigenlijk geen nut. Om tot een antwoord te komen op de centrale vraag is het noodzakelijk om een aantal deelvragen te formuleren. Door middel van het formuleren van een zestal deelvragen wil ik structuur aanbrengen in mijn onderzoek en mij concentreren op de kernpunten. Deze 8

9 kernpunten spelen een belangrijke rol bij een mogelijke totstandkoming van de splitsing van de energiebedrijven. Ten tweede moeten de antwoorden op de deelvragen leiden tot een duidelijk en helder antwoord op de centrale vraag. Uit het antwoord op de centrale vraag wil ik een conclusie formuleren, waarin ik duidelijk mijn standpunten beargumenteerd en advies geef betreffende dit onderwerp. Deelvragen 1. Wat houdt het voorstel van het kabinet in betreffende de splitsing van de energiebedrijven? Het brede debat rond de mogelijke splitsing van de energiebedrijven is op gang gebracht, nadat toenmalig Minister Brinkhorst van Economische Zaken en het kabinet daarover een voorstel hebben ingediend. Het is noodzakelijk om te weten wat het voorstel precies inhoudt en wat er gaat veranderen binnen de energiesector. Uit het antwoord op deze vraag moet duidelijk worden wat het doel en de redenen zijn van de splitsing van de energiebedrijven. 2. Hoe ziet de energiemarkt er op dit moment uit? Een beschrijving van de huidige energiemarkt wordt hierbij gegeven. Kennelijk voldoet de huidige situatie niet aan de eisen van het kabinet gezien het voorstel om energiebedrijven te gaan splitsen. Ik gebruik een aantal marktkenmerken om een beeld van de energiemarkt te krijgen en een marktanalyse te maken. Deze marktkenmerken zijn: ontwikkelingen energiemarkt, prijsontwikkelingen, productdifferentiatie en toetredingsbarrières. 3. Wat zijn de argumenten die voor splitsing pleiten? Om tot een oordeel te komen of een splitsing wenselijk of niet wenselijk is, onderzoek ik wat de argumenten zijn die voor splitsing pleiten. Het kabinet behoort uiteraard tot de voorstanders. Andere voorstanders zijn onder andere de politieke partijen VVD, D66, PVDA en Groen Links. De Consumentenbond en het MKB tonen zich ook voorstander van een splitsing. De belangrijkste argumenten voor splitsing zijn grotere keuzevrijheid voor de consument en door toenemende concurrentie 9

10 komen lagere prijzen tot stand. Ik zal alle belangrijke argumenten die voor splitsing pleiten weergeven en nagaan of die argumenten feitelijk juist zijn en waar nodig die argumenten proberen te weerleggen. 4. Wat zijn de argumenten die tegen splitsing pleiten? Naast voorstanders van een splitsing zijn er genoeg tegenstanders. Deze tegenstanders komen met allerlei argumenten die juist tegen een splitsing pleiten. Tegenstanders zijn onder andere de politieke partijen SP, LPF en Christenunie. De werkgeversorganisatie VNO-NCW en de vakbonden FNV en CNV zijn ook tegenstander van een splitsing. Belangrijke argumenten die tegen splitsing pleiten zijn vrees voor de werkgelegenheid en voor het risico dat de kosten van de splitsing worden afgewenteld op de consument. Ik zal alle belangrijke argumenten die tegen splitsing pleiten weergeven en tevens nagaan of die argumenten feitelijk juist zijn en waar mogelijk die argumenten proberen te weerleggen. 5. Leasen de energiebedrijven hun netwerken uit op basis van kostenvoordelen en is de vrees voor schadeclaims terecht? Een belangrijk punt in het splitsingsdebat is weggelegd voor leaseconstructies die de Nederlandse energiebedrijven zijn aangegaan met Amerikaanse investeerders. Bij deze leaseconstructies hebben de Nederlandse energiebedrijven bijvoorbeeld hun elektriciteitsnetwerk verkocht aan Amerikaanse investeerders en vervolgens terug geleast. Dit levert voor zowel de Amerikaanse belegger en de energiebedrijven een kostenvoordeel op. Er spelen wellicht andere motieven in de toepassing van deze leaseconstructie. Een van de motieven zou kunnen zijn om een mogelijke toekomstige splitsing van de energiebedrijven op deze manier te verhinderen. Na een splitsing is de leaseconstructie wellicht niet meer mogelijk en de vrees bestaat dat Amerikaanse beleggers ter compensatie hoge schadeclaims zullen eisen. Ik wil nagaan of die vrees voor hoge schadeclaims terecht is en of het mogelijk is dat na splitsing het leasecontract kan worden gecontinueerd. 10

11 1.4 Onderzoeksmethoden In de hoofdstukken van mijn scriptie worden verschillende onderzoeksmethoden gebruikt. Bij de beschrijving van de Nederlandse energiemarkt wordt gebruik gemaakt van een marktanalyse om de huidige situatie op de Nederlandse energiemarkt te analyseren. Bij deze marktanalyse maak ik gebruik van de marktkenmerken ontwikkelingen op de energiemarkt, prijsontwikkelingen, productdifferentiatie en toetredingsbarrières. Om te zien of een splitsing van de energiebedrijven leidt tot een positief of negatief effect op het welvaartsniveau identificeer ik een aantal aspecten die een directe invloed hebben op de hoogte van het welvaartsniveau. Deze aspecten worden elk in een aparte paragraaf in hoofdstuk 4 het theoretisch model besproken en getoetst aan de theorie. Deze aspecten hebben ieder een positief, negatief of neutraal effect op het welvaartsniveau. Aan het eind van hoofdstuk 4 worden de effecten bij elkaar opgeteld en wordt duidelijk of splitsing van de energiebedrijven leidt tot een positief of negatief effect op het welvaartsniveau en/of het leidt tot hogere of lagere eindprijzen voor de consumenten. 1.5 Opbouw scriptie In hoofdstuk 2 wordt een marktanalyse van de huidige energiemarkt gemaakt met behulp van een aantal marktkenmerken. Vervolgens wordt in hoofdstuk 3 het voorstel van het kabinet betreffende de splitsing van de energiebedrijven beschreven met daarbij het doel en de redenen van de splitsing. In hoofdstuk 4 wordt een theoretisch model opgesteld. In dit theoretische model komen factoren aan de orde die een directe invloed hebben op de energieprijzen en het welvaartsniveau mochten de splitsingsplannen doorgaan. Factoren die onder andere aan bod komen zijn dubbele marginalisatie, kruissubsidiëring, de leaseconstructie, de kosten van de splitsing en werkgelegenheidseffecten. Ten slotte wordt in hoofdstuk 5 een conclusie gegeven, waarin ik antwoord geef op de centrale vraag en de deelvragen. Tevens doe ik aanbevelingen inzake de wenselijkheid van een splitsing van de Nederlandse energiebedrijven. 11

12 2 De Marktanalyse In dit hoofdstuk wordt een aantal marktkenmerken van de huidige Nederlandse energiemarkt beschreven. De marktkenmerken die verder beschreven worden zijn ontwikkelingen op de energiemarkt, prijsontwikkelingen, productdifferentiatie en toetredingsbarrières. Deze marktkenmerken hebben geen direct verband met de splitsingsplannen, maar kunnen wel indirect worden beïnvloed wanneer de geïntegreerde energiebedrijven zullen worden gesplitst. In paragraaf 2.1 worden de ontwikkelingen op de Nederlandse energiemarkt besproken en in 2.2 de prijsontwikkelingen. In paragraaf 2.3 komt de productdifferentiatie aan bod en ten slotte in 2.4 komen de toetredingsbarrières aan de orde. 2.1 Ontwikkelingen energiemarkt De laatste jaren is in de Nederlandse energiemarkt sprake van een stapsgewijze liberalisering. Voor het proces van liberalisering konden de afnemers van energie niet kiezen tussen de verschillende energieleveranciers. De energieleverancier stond vast en alle bedrijven en huishoudens kregen binnen dezelfde regio energie van dezelfde energiemaatschappij. Als je bijvoorbeeld in de regio Zuid-Holland-Zuid woonde, kregen alle bedrijven en huishoudens stroom van energiemaatschappij Eneco. Deze situatie leidde er toe dat er voor de energiebedrijven geen enkele prikkel was om de consument goed te bedienen tegen een lage prijs. Het energiebedrijf was namelijk toch al verzekerd van inkomsten en hoefde zich niet in te spannen om klanten aan zich te binden en te behouden. Op 1 juli 2004 werd de energiemarkt voor consumenten en kleine ondernemers vrijgegeven, waardoor de consumenten nu hun eigen energieleverancier kunnen kiezen. Door de vrijgave van de energiemarkt ontstaat er concurrentie waardoor de efficiëntie kan worden vergroot. Een grotere efficiëntie moet leiden tot lagere eindprijzen en meer keuzevrijheid voor de consumenten. Dat de consument keuzevrijheid voor energie belangrijk vindt, blijkt wel uit het feit dat toen de markt voor groene stroom in 2001 werd geliberaliseerd ongeveer twee miljoen huishoudens zijn overgestapt op een andere 12

13 leverancier. 4 Het gegeven dat keuzevrijheid voor de consument belangrijk is betekent dat de consumenten niet tevreden zijn over de prestaties en prijzen van de energieleveranciers. Wanneer consumenten tevreden zijn over de prestaties van hun leverancier hechten ze namelijk weinig belang aan keuzevrijheid, omdat ze geen reden hebben om over te stappen op een andere leverancier. De voornaamste reden voor de consument om over te stappen is dat de prijs bij de huidige energieleverancier te hoog wordt bevonden, waardoor consumenten gevoelig zijn voor lagere prijsaanbiedingen van andere energieleveranciers. In paragraaf 2.2 bekijk ik of de energieprijzen in Nederland inderdaad hoog zijn vergeleken met andere Europese landen en andere producten. 2.2 Prijsontwikkelingen De energieprijzen zijn door diverse factoren de laatste jaren flink gestegen. Enerzijds heeft de inflatie gezorgd voor hogere prijzen, maar dit zorgt niet voor hogere reële prijzen. Anderzijds hebben gestegen brandstofprijzen en toename van de energiebelasting de energieprijzen wel reëel laten toenemen. Een huishouden met een gemiddeld gas- en elektriciteitsverbruik betaalde in 2006 ruim 1800 euro aan energie. Vergeleken met andere Europese landen is de consument duur uit met het betalen voor de energie. Als gekeken wordt naar de elektriciteitsprijzen dan zijn de prijzen alleen in Italië en Denemarken hoger dan in Nederland. In figuur 2.1 is een overzicht te zien van de elektriciteitstarieven van de landen binnen de Europese Unie. Figuur 2.1: overzicht elektriciteitstarieven in Europa 4 Splitsing van energiebedrijven: noodzakelijk of onwenselijk? Interview met Jaco Stremler projectleider splitsing van energiebedrijven op website 13

14 Uit figuur 2.1 blijkt dat de hoge elektriciteitsprijs in Nederland voornamelijk wordt veroorzaakt door de hoge belastingen op energie en de BTW. De hoogte van de belastingen en de BTW worden bepaald door de overheid. De basisprijs wordt beïnvloed door de energiebedrijven zelf en is de prijs waarop de energiebedrijven concurreren met elkaar. De basisprijs is in Nederland lager dan in bijvoorbeeld Duitsland, Ierland en Portugal, maar door een lagere belasting in die landen is de uiteindelijk prijs daar wel lager. Als we alleen kijken naar de basisprijs dan behoort Nederland tot de middenmoters. Uit deze cijfers kun je dan ook niet concluderen dat de Nederlandse energiebedrijven de prijzen kunstmatig hoog houden. Vergeleken met 2000 zijn de gasprijzen met 85% gestegen en de elektriciteitsprijzen met 40%. Gemiddeld betaalt een huishouden in 2006 voor energie 65% meer dan in Binnen Europa zijn alleen de energieprijzen in Ierland, Zweden en Noorwegen in die periode sneller gestegen dan in Nederland. De toename van de energieprijzen in Nederland is aan een aantal factoren toe te schrijven. Allereerst is de energiebelasting in deze periode gestegen en ten tweede is de BTW op energie in 2001 verhoogd van 17,5% naar 19%. Zonder de verhoging van de energiebelasting en de BTW waren de energieprijzen met 50% gestegen in plaats van 65%. Met andere woorden de basisprijs is in deze periode met 50% gestegen. In figuur 2.2 is te zien hoe de stijging van de energieprijzen zich verhoudt met het consumentenprijsindexcijfer. Figuur 2.2: Consumentenprijsindexcijfers (2000=100) Via de consumentenprijsindex wordt de prijsontwikkeling van goederen en diensten die huishoudens aanschaffen voor consumptie weergegeven. Op deze manier is het 14

15 consumentenprijsindexcijfer een belangrijke maatstaf voor de bepaling van de inflatie in een bepaalde periode. De consumentenprijsindex nam tussen 2000 en januari 2006 met 12,9% toe. Gas en elektriciteit zitten daar ruim boven en de prijzen van gas en elektriciteit stijgen dus sneller dan de inflatie. De energiebedrijven beargumenteren dat de stijging van de energieprijzen vooral komt door de explosieve stijging van de brandstofprijzen in de afgelopen jaren. Het is een feit dat de brandstofprijzen met name door de onzekere situatie in het Midden-Oosten flink zijn gestegen in de afgelopen periode. Echter het is mogelijk dat door gebrek aan concurrentie en het hebben van marktmacht van de grote energiebedrijven Essent, Nuon en Eneco de energieprijzen onnodig zijn gestegen. Een toename van het aantal spelers op de Nederlandse energiemarkt kan er voor zorgen dat de prijzen door toename van de concurrentie onder druk komen te staan. Steeds meer buitenlandse energieprijzen gaan zich op de Nederlandse energiemarkt begeven. Om klanten te winnen zullen de buitenlandse energiebedrijven hun energietarieven verlagen. Deze bedrijven zijn groot en kapitaalkrachtig en daardoor in staat om tegen lagere kosten te leveren. Dit zal ertoe leiden dat de Nederlandse energiebedrijven hun prijzen ook moeten verlagen om zo hun deel van de consumenten te behouden. 2.3 Productdifferentiatie Een ander marktkenmerk dat een rol speelt op de energiemarkt is productdifferentiatie. Onder productdifferentiatie wordt verstaan het streven van de producent om zijn producten te onderscheiden van die van de concurrenten. De verschillen kunnen bijvoorbeeld ontstaan door verschil in kwaliteit en service. Er werd lang gedacht dat de consument geen onderscheid zag tussen de energieproducten van de verschillende aanbieders en dat energie een product was waar consumenten niet voor willen kiezen. De liberalisering van de energiemarkt heeft aangetoond dat energie wel degelijk een product is waar de consument graag voor wil kiezen. Vele consumenten zijn overgestapt op een andere energieleverancier toen de markt werd vrijgegeven. Dit heeft niet zo zeer te maken met het feit dat de consument verschil in kwaliteit ziet tussen de verschillende leveranciers, maar meer met het verschil in prijs tussen de verschillende aanbieders van energie. Naast de verschillen in prijs proberen de energiebedrijven door middel van 15

16 productdifferentiatie zich te onderscheiden van de concurrenten. Een manier om zich te onderscheiden is het aanbieden van groene of grijze stroom. Grijze stroom wordt opgewekt uit niet-duurzame energiebronnen als kolen, gas en aardolie. Groene stroom is energie die opgewekt is met behulp van natuurlijke bronnen als de zon, wind, water en biomassa. Groene stroom is niet veel duurder dan grijze stroom. Met groene stroom zijn wel hogere productiekosten mee gemoeid, maar door subsidies van de overheid wordt het prijsverschil met grijze stroom teruggebracht. De overheid hoopt door het geven van subsidies de groene stroomproductie te stimuleren. 5 De mate van productdifferentiatie wordt beïnvloed door de mate van concurrentie die aanwezig is op de Nederlandse energiemarkt. Nieuwe toetreding op de Nederlandse energiemarkt kan ervoor zorgen dat de concurrentiestrijd heviger wordt en de energieleveranciers zullen nieuwe manieren moeten bedenken om klanten aan zich te binden. Een mogelijkheid tot onderscheiding is dat aanbieders van energie andere producten samen met energie in een pakket aanbieden. Energiebedrijf Delta bijvoorbeeld biedt naast elektriciteit en gas ook internet via de kabel en digitale televisie in één pakket aan tegen een voordelige prijs. Daarnaast bieden de energiebedrijven nu de mogelijkheid aan de consumenten om een contract aan te gaan van vijf jaar waarin de energieprijs tegen een bepaald tarief vast blijft staan gedurende die vijf jaar. Door zo n contract aan te bieden doet een energieleverancier aan klantenbinding en dat heeft als voordeel dat het bedrijf verzekerd blijft van afzet. Tevens leidt het tot inkoopvoordelen voor de energieleverancier, want men weet door de lange termijn contracten hoeveel capaciteit men nodig heeft en kan daardoor beter inspelen bij de inkoop van stroom en gas. Voor de consument heeft zo n langdurig contract als voordeel dat bij eventuele toekomstige prijsstijgingen de consument de lagere vaste energieprijs blijft betalen. Het nadeel is dan ook weer dat als in de toekomst de energieprijzen omlaag gaan door de verscherpte concurrentie of lagere brandstofprijzen de consument gebonden blijft om het hogere vaste energietarief te betalen

17 2.4 Toetredingsbarrières Of nieuwe toetreding op de Nederlandse energiemarkt plaatsvindt is met name afhankelijk van de toetredingsbarrières. Voor de liberalisering van de energiemarkt was er geen toetreding van nieuwe aanbieders van energie mogelijk op de Nederlandse markt. Om toe te treden op de markt had een bedrijf een eigen netwerk nodig, maar aangezien het netwerk in Nederland al verdeeld was onder de oude energiebedrijven was er geen mogelijkheid om de markt te betreden. De stapsgewijze liberalisering heeft ervoor gezorgd dat het mogelijk is voor energieondernemingen zonder netwerk de Nederlandse markt te betreden. Energiebedrijven zonder netwerk krijgen tegen gelijke condities toegang tot het bestaande netwerk om zo de energie bij hun klanten te leveren. Porter 6 onderscheidt zes belangrijke toetredingsbarrières, namelijk schaalvoordelen, productdifferentiatie, de hoeveelheid benodigd kapitaal, overstapkosten, toegang tot distributiekanalen en het beleid van de overheid. Productdifferentiatie is al in de vorige paragraaf besproken, maar hieronder wordt verder ingegaan op de andere toetredingsbarrières die een rol spelen op de Nederlandse energiemarkt. Schaalvoordelen: Op de energiemarkt zijn een aantal grote spelers actief zoals Essent en Nuon. Vanwege de grootte van die bedrijven kunnen ze grotere partijen inkopen tegen gunstige voorwaarden en zijn de vaste kosten lager dan die van de kleine regionale energiebedrijven. Nieuwkomers op de Nederlandse energiemarkt moeten bijvoorbeeld bedrijfspanden en machines aanschaffen, waardoor de aanloopkosten hoog zijn. De grote Europese energiebedrijven zijn nog groter dan de grote Nederlandse energiebedrijven en zijn daarom in staat hoge investeringen te doen om zo toe te treden tot de Nederlandse energiemarkt. De hoge aanloopkosten zijn voor de energiereuzen geen probleem en door de grootte van het bedrijf zijn ze ook in staat om tot schaalvoordelen te komen en zo te produceren tegen lage kosten. Kapitaal: Een nieuwkomer op de energiemarkt heeft veel kapitaal nodig om te starten op de markt. Het moet veel investeren in vaste activa en in promotie om naamsbekendheid te krijgen bij de consument. De grote buitenlandse energiebedrijven zijn in staat om hoge investeringen te doen om zo te proberen toegang tot de Nederlandse energiemarkt te 6 Michael Porter (1992): Concurrentiestrategie: Analysemethoden voor bedrijfstakken en industriële concurrenten. 17

18 verschaffen. Aangezien de Nederlandse energiemarkt niet bepaald de grootste van Europa is, moeten de kosten niet te hoog zijn wil een buitenlands energiebedrijf toetreden op de Nederlandse markt. De buitenlandse onderneming wil de mogelijkheid hebben om het geïnvesteerde kapitaal binnen een aantal jaren terug te verdienen. Derhalve moet de buitenlandse onderneming enige zekerheid hebben om een bepaald marktaandeel te kunnen behalen op de Nederlandse energiemarkt wil het overgaan tot toetreding. Overstapkosten: De overstapkosten voor de consument worden als hoog gezien binnen de energiemarkt en vormen wellicht de grootste toetredingsbarrière. Bij een afname van 75 euro van de energierekening is slechts 30% van de consumenten bereid om over te stappen naar een andere leverancier. 7 De consument ervaart de overstapkosten (inclusief zoekkosten en papieren rompslomp) hoger dan 75 euro. De gevestigde ondernemingen hebben meer naamsbekendheid en het vertrouwen van de consument. Een nieuwe toetreder moet om marktaandeel te verkrijgen een behoorlijke lage prijs hanteren, willen de consumenten de overweging maken om over te stappen. Toegang tot distributiekanalen: Voor nieuwkomers is het noodzakelijk dat ze gebruik kunnen maken van de netwerken willen ze toetreden tot de energiemarkt. De nieuwkomers krijgen toegang tot de netwerken van de geïntegreerde energiebedrijven tegen dezelfde voorwaarden als de leveringsbedrijven die behoren tot de geïntegreerde energiebedrijven. Dat betekent dat het tarief om gebruik te maken van het netwerk voor alle energiebedrijven gelijk is. De nieuwe toetreders zijn daarom in staat om de energie te leveren aan hun klanten tegen gelijke voorwaarden en zijn in staat om op gelijke basis de concurrentie aan te gaan met de geïntegreerde energiebedrijven. Beleid van de overheid: De overheid stimuleert nieuwe toetreding in de hoop dat er meer concurrentie komt op de energiemarkt. Meer concurrentie moet leiden tot grotere keuzevrijheid voor de consument en lagere energieprijzen. Het plan van de overheid is om de energiebedrijven te splitsen en zo tot een meer gelijkwaardige concurrentie te komen. In het volgende hoofdstuk beschrijf ik wat het splitsingsvoorstel precies inhoudt. 7 CPB (2005): Switch on the competition: causes, consequences and policy implications of consumer switching costs. 18

19 3 Het splitsingsvoorstel In dit hoofdstuk wordt het voorstel van toenmalig Minister Brinkhorst (Economische Zaken) en het kabinet besproken, aangaande de splitsing van de Nederlandse energiebedrijven. Allereerst wordt in 3.1 het voorstel van de splitsing van de energiebedrijven beschreven. Vervolgens worden in 3.2 de doelen en redenen besproken en moet duidelijk worden waarom het kabinet wil dat de Nederlandse energiebedrijven zich splitsen. De argumenten die volgens het kabinet pleiten voor een splitsing worden in dit hoofdstuk gepresenteerd en zullen in hoofdstuk 4 in het theoretische model kritisch tegen het voetlicht worden gehouden. 3.1 Het voorstel over splitsing van de energiebedrijven De toenmalige Minister van Economische Zaken Brinkhorst is in 2004 met een plan gekomen om de Nederlandse energiebedrijven te splitsen in twee gedeeltes, namelijk in een netwerkbedrijf en een productie- en leveringsbedrijf. Dit zorgt volgens Brinkhorst voor meer concurrentie binnen de Nederlandse energiemarkt en meer concurrentie zorgt voor lagere prijzen voor de afnemers van energie. Volgens Brinkhorst is er sprake van oneerlijke concurrentie tussen de geïntegreerde energiebedrijven die wel over een netwerk beschikken en de energiebedrijven (nieuwkomers) die geen eigen netwerk tot hun beschikking hebben. De Minister stelt dat geïntegreerde energiebedrijven misbruik maken van hun monopolie bezit op de netwerken en financieringsvoordelen behalen door opbrengsten behaald uit het netwerk te investeren in commerciële activiteiten. Dit wordt kruissubsidiëring genoemd. Bij de splitsing zal er binnen een geïntegreerd energiebedrijf een scheiding plaats vinden tussen het netwerk gedeelte en het commerciële gedeelte van de onderneming. Dit betekent dat na splitsing de energieconsumentenmarkt enerzijds bestaat uit commerciële ondernemingen die elektriciteit en gas leveren en produceren en anderzijds uit netwerkbeheerders die zich bezig houden met het transport en distributie van elektriciteit en gas. Deze netbeheerders zullen daarbij volledig onafhankelijk opereren van de levering, handel en productie. In figuur 3.1 is de huidige structuur van een geïntegreerd energiebedrijf te zien en in figuur 3.2 is de beoogde situatie na splitsing te zien. 19

20 Figuur 3.1: Huidige situatie geïntegreerd energiebedrijf Figuur 3.2: Nieuwe situatie na afsplitsing De splitsing zorgt ervoor dat het netbeheer in een nieuwe holding wordt ondergebracht en een zelfstandige functie krijgt binnen de energieconsumentenmarkt. De netwerkbedrijven moeten publieke ondernemingen blijven. Dat betekent dat de regionale overheden een meerderheid van de aandelen behouden. Het kabinet wil ervan verzekerd zijn dat de investeringen in het netwerk op peil blijven en dat daarmee de kwaliteit van het netwerk wordt gewaarborgd. Bovendien moeten alle energieleveranciers toegang krijgen tot het netwerk tegen dezelfde voorwaarden. De commerciële bedrijven mogen op termijn privatiseren. De regionale overheden mogen na de splitsing hun aandelen die zij bezitten in de commerciële leveringsbedrijven verkopen. In de volgende paragraaf wordt ingegaan op het doel en de redenen van de splitsing van de energiebedrijven. 3.2 Doel en redenen van splitsing Een belangrijke doelstelling die het kabinet stelt, is dat voor afnemers energie betrouwbaar en tegen redelijke prijzen beschikbaar moet zijn. Via de eigendomssplitsing denkt het kabinet deze doelstelling te realiseren. De splitsing zorgt allereerst volgens het kabinet er voor dat de energiebedrijven op gelijke basis met elkaar concurreren, waardoor de concurrentiestrijd heviger wordt en de energieprijzen omlaag zullen gaan. 8 Naar mijn mening is het aannemelijk dat meer concurrentie zorgt voor een prikkel bij de energiebedrijven om kwaliteit te verbeteren en prijzen te verlagen. Om klanten te behouden moet een energiebedrijf bij meer concurrentie zich onderscheiden van zijn concurrenten. Dat kan op twee manieren door zich te onderscheiden in kwaliteit of door een lagere prijssetting. De overheid wil verder de betrouwbaarheid van de 8 Brinkhorst: Visie op de toekomstige structuur van de energiemarkt (2004). 20

21 energievoorziening op peil houden door het netwerk af te scheiden en in handen te laten van de regionale overheden. Zo wordt voorkomen dat buitenlandse energiebedrijven het netwerk in handen krijgen. Het kabinet gaat er namelijk van uit dat buitenlandse energiebedrijven minder goed aandacht zullen besteden aan kwaliteit en onderhoud van de netten. Argumenten die het kabinet hiervoor geeft zijn dat buitenlandse energiebedrijven weinig op hebben met het wel en wee van de Nederlandse consument en dat de buitenlandse energiebedrijven streven naar winstmaximalisatie en daarom via minder onderhoud aan de netten wil komen tot kostenbesparingen. 9 In mijn ogen kloppen deze argumenten niet. Besteden buitenlandse energiebedrijven geen aandacht aan de kwaliteit en onderhoud van de netten dan raken de consumenten ontevreden en zullen ze overstappen naar een andere energieleverancier. Het is dus in het belang van de buitenlandse energiebedrijven om veel aandacht te schenken aan de kwaliteit van de netten om zo de consumenten te behouden en de winst op peil te houden. De doelen die het kabinet formuleert, namelijk lagere energieprijzen en een hoge betrouwbaarheid van het netwerk staan op gespannen voet met elkaar. Het kabinet stelt dat energie op ieder moment van de dag voor iedereen beschikbaar moet zijn. De betrouwbaarheid van de netwerken moet 100% zijn. In de stroom- en gasafname zitten ook vraagpieken en binnen die piekuren moet iedereen ook verzekerd zijn van levering van energie. Er wordt dan veel in capaciteit geïnvesteerd, maar het nadeel is dat buiten de piekuren er veel capaciteit niet wordt gebruikt en dat er dan overcapaciteit is. Overcapaciteit brengt extra kosten met zich mee. Betrouwbare energievoorziening leidt tot overcapaciteit en dat leidt weer tot hogere energieprijzen. Maximale betrouwbaarheid van de energievoorziening zal leiden tot onbetaalbare energieprijzen. Er moet een balans worden gevonden tussen betrouwbaarheid en de prijs van energie. In 2004 zat de gemiddelde Nederlander 24 minuten van het jaar zonder stroom. 10 Vergeleken met andere Europese landen is dat relatief weinig. Wanneer stroomuitval binnen deze marges blijft, hoeft mijns inziens niet extra te worden geïnvesteerd in capaciteit. Dat zorgt weer voor minder overcapaciteit, waardoor de energieprijzen niet verder omhoog zullen gaan. 9 Brinkhorst: aanpak splitsing energiebedrijven (2004). 10 Bron: 21

22 Dit voorstel van het kabinet brengt een aantal aspecten met zich mee die door de splitsing van de energiebedrijven positief of negatief beïnvloed worden. Ik identificeer een negental aspecten die invloed kunnen hebben over de wenselijkheid van een splitsing. Deze aspecten introduceer ik nu kort in tabel 3.3 en hierbij wordt aangegeven of het aspect naar verwachting zal leiden tot een positief, negatief of neutraal effect op het welvaartsniveau. Daarbij wordt aangegeven welk mechanisme naar verwachting zorgt voor dat welvaartseffect.. Aspect na splitsing Ontstaan dubbele marginalisatie bij marktmacht Verdwijning kruissubsidiëring Welvaartseffect hypothese Welvaartseffect daadwerkelijk Mechanisme - Extra winstopslag in bedrijfskolom +/0 Eerlijkere en sterkere concurrentie leidt tot lagere prijzen + Gemakkelijker toezicht leidt tot kostenbesparing Minder toezicht op energiebedrijven Kosten splitsing - Betaling structurele reorganisatiekosten Ontbinding 0/- Schadeclaim betalen bij leaseconstructie ontbinding Afname + Minder mensen nodig na werkgelegenheid afsplitsing leidt tot Grotere kans op buitenlandse overnames Meer aandacht voor innovatie netbeheerder Mogelijkheid tot verkoop aandelen overheden efficiency voordelen 0/- Afname betrouwbaarheid energievoorziening + Concentreren op kerntaak leidt tot meer efficiency + Opbrengst verkoop aandelen Tabel 3.3: Overzicht aspecten splitsing met welvaartseffecten Effect in euro s De negen aspecten worden verder uitvoerig besproken en getoetst in hoofdstuk 4 het theoretische model. Dan wordt duidelijk welk welvaartseffect per aspect zich daadwerkelijk voordoet en aan het einde van hoofdstuk 4 wordt per aspect het effect in euro s ingeschat. Uiteindelijk leidt de optelling van alle effecten tot een positief of negatief totaal welvaartseffect en kan daaruit de conclusie worden getrokken of een splitsing van de energiebedrijven wenselijk of niet wenselijk is. 22

23 4 Het theoretische model Aan de hand van de uitkomsten van het theoretische model kan een antwoord worden gegeven op de vraag of de splitsing van de Nederlandse energiebedrijven leidt tot hogere of lagere eindprijzen en een hoger of lager welvaartsniveau. In het theoretische model zullen een aantal factoren worden besproken die invloed hebben op het prijs- en welvaartsniveau. Deze factoren worden getoetst met behulp van de economische theorie, waardoor uiteindelijk een waardeoordeel over de mogelijke splitsing van de Nederlandse energiebedrijven kan worden gegeven. In paragraaf 4.1 wordt het dubbele marginalisatie probleem besproken en in 4.2 het effect van kruissubsidiëring. Paragraaf 4.3 behandelt de transparantie en regulering van het toezicht op de energiebedrijven en in 4.4 worden de kosten van de splitsing besproken. Vervolgens komt in 4.5 de leaseconstructie die energiebedrijven zijn aangegaan met Amerikaanse beleggers aan bod en in 4.6 de werkgelegenheidseffecten. In 4.7 wordt aangegeven of de vrees voor buitenlandse overnames terecht is en in 4.8 wordt aangegeven op welke manier netbeheerders kunnen innoveren. Vervolgens wordt in 4.9 besproken of aandelen van energiebedrijven een goede investering zijn voor regionale overheden of dat er betere alternatieven zijn. Ten slotte maak ik in 4.10 een berekening wat het effect van splitsing is op de energieprijzen voor de consument. 4.1 Dubbele marginalisatie probleem In dit theoretisch model gebruik ik het model van Motta 11 als uitgangspunt om te zien wat de effecten van een splitsing kunnen zijn. De onderstaande afleidingen zijn derhalve afkomstig van Motta. Wanneer de splitsing van de energiebedrijven doorgaat, komen alle netwerkbedrijven los te staan van de commerciële leveringsbedrijven. Het netwerk levert dan haar diensten aan de commerciële leveringsbedrijven tegen een vaste vergoeding die gelijk is voor alle bedrijven. Er is geen sprake van marktmacht bij het leveringsgedeelte in de eerste situatie. Schematisch kan de structuur na splitsing bij geen marktmacht worden weergegeven zoals te zien is in figuur Massimo Motta (2004): Competition policy p

24 W1 Netwerk(U) W2 Upstream Leverancier(D1) Leverancier(D2) Downstream P1 P2 Consument Figuur 4.1 Structuur na splitsing zonder marktmacht De totale output in deze situatie is Q = 1 w. Deze vraagfunctie is een niet alledaagse en gemakkelijke vraagfunctie, maar het gaat mij er niet om de precieze uitkomst te achter halen, maar om een idee te hebben wat de effecten zullen zijn. De hoeveelheid Q is afhankelijk van de hoogte van het netwerktarief w. De winstfunctie is πu = (w c) (1 w). Het netwerkbedrijf krijgt een vergoeding w van de leveringsbedrijven en heeft zelf kosten c. De winstopslag wordt vervolgens vermenigvuldigd met de vraagfunctie 1-w om de winst te berekenen. In het upstream gedeelte is een netwerkbedrijf actief dat fungeert als een monopolist U dat haar diensten verkoopt aan de twee downstream ondernemingen D1 en D2. Deze leveringsbedrijven hebben geen marktmacht en verkopen een homogeen goed aan de eindgebruikers en concurreren met elkaar via de prijs. De upstream monopolist U doet take-it-or-leave-it aanbiedingen aan de downstream ondernemingen. Deze zijn observeerbaar en niet onderhandelbaar, want de DTe bepaalt de tarieven waartegen de leveranciers gebruik mogen maken van het netwerk. De monopolist U heeft marginale kosten c < 1, waarbij voor het gemak de marginale kosten kleiner worden gesteld dan 1. De enige kosten van de leverancier zijn het betalen van het netwerktarief w voor het verkrijgen van toegang tot het netwerk. De leveranciers concurreren met elkaar op de prijs. Leverancier 1 betaalt w1 aan monopolist U en leverancier 2 betaalt w2 aan monopolist U. Omdat er geen marktmacht is bij de leveranciers zal het tarief dat D1 en D2 moeten betalen aan het netwerkbedrijf U precies gelijk zijn, oftewel w1 = w2. Dat betekent dat de marktprijs die gevraagd zal worden aan de consument gelijk is aan p1 = p2 = w. Leveranciers 1 en 2 verkopen hun product voor dezelfde prijs, want als bijvoorbeeld leverancier 1 een lagere prijs zal vragen dan krijgt leverancier 1 alle consumenten als klant en zal leverancier 2 niets 24

25 verkopen. Vandaar dat beide ondernemingen een gelijke prijs zullen vragen. De totale output in deze situatie zal zijn Q = 1 w. De upstream monopolist U zal w zo kiezen dat het zijn totale winst maximaliseert, oftewel πu = (w c) (1 w). In het evenwicht is w = (1 + c)/2 en omdat w = p resulteert dat in de marktprijs p = (1 + c)/2. De totale winst voor U wordt nu πu (1 + c)/2 c) (1 (1 + c)/2 resulterend in πu = (1 c)²/4. In de huidige situatie op de energiemarkt zijn er echter energiebedrijven actief die de beschikking hebben over zowel een netwerk- als een leveringsgedeelte. De energiebedrijven zonder eigen netwerk mogen dan gebruik maken van het netwerk van de geïntegreerde energiebedrijven. Veronderstel dat er geen marktmacht aanwezig is bij de leveringsbedrijven. Schematisch kan dit als volgt worden weergegeven: Netwerk(U) W2 C1 Upstream Leverancier(D1) Leverancier(D2) C2 Downstream P1 P2 Consument Figuur 4.2 structuur voor splitsing zonder marktmacht Het netwerkbedrijf U vormt nu samen met leverancier D1 een gezamenlijke onderneming. De upstream onderneming U kan er nu voor kiezen om aan D1 dezelfde prijs w1 te vragen, zoals na splitsing gebeurt of alleen de kosten door te berekenen, zodat de prijs gelijk is aan w = c. In dat geval zal D1 de prijs kiezen p = (1 + c)/2 dat maximaliseert de winst π = (p c) (1 p). Dit leidt tot πi (1 + c)/2 c) (1 (1 + c)/2 = (1 c)²/4. Uit de uitkomst blijkt dat de totale winst van de geïntegreerde onderneming en de eindprijzen onveranderd zijn. Bij een situatie waarbij de leveranciers geen marktmacht hebben is er dus geen verschil tussen de situatie voor en na splitsing. De winst voor de energiebedrijven en de eindgebruikerprijzen voor de consument is in beide situaties gelijk aan elkaar. De vraag is echter of de leveringsbedrijven inderdaad geen marktmacht hebben, daarom ga ik er nu van uit aan de hand van het model van Motta 12 dat de leveranciers wel enige marktmacht hebben. Allereerst bekijk ik de situatie na splitsing met enige vorm van marktmacht bij het leveringsgedeelte.. 12 Massimo Motta (2004): Competition policy p

Het Vijfkrachtenmodel van Porter

Het Vijfkrachtenmodel van Porter Het Vijfkrachtenmodel van Porter (een concurrentieanalyse en de mate van concurrentie binnen een bedrijfstak) 1 Het Vijfkrachtenmodel van Porter Het vijfkrachtenmodel is een strategisch model wat de aantrekkelijkheid

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Inhoud Inleiding en leeswijzer... 4 1 Tevredenheid en vertrouwen van de consument... 5 2 Tevredenheid over

Nadere informatie

www.consumind.nl Februari 2012

www.consumind.nl Februari 2012 www.consumind.nl Februari 2012 Dit informatiepakket bevat de volgende onderdelen: Achtergrond en algemene informatie energiemarkt. Vast of variabel energiecontract? De meest gestelde vragen bij overstappen.

Nadere informatie

Uitgebreide samenvatting

Uitgebreide samenvatting Uitgebreide samenvatting Bereik van het onderzoek De Nederlandse minister van Economische Zaken heeft een voorstel gedaan om het huidig toegepaste systeem van juridische splitsing van energiedistributiebedrijven

Nadere informatie

Stand van zaken op de energiemarkt

Stand van zaken op de energiemarkt Stand van zaken op de energiemarkt Onderzoek energiemarkt consumenten Rapportage kerncijfers Tweede halfjaar 13 Majka van Doorn, research consultant Thijs Hendrix, senior research consultant il 14 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2013

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2013 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Eerste halfjaar 2013 Den Haag, november 2013 Samenvatting Meer actieve consumenten Voor het tweede jaar op rij stijgt het aantal

Nadere informatie

Tarievenonderzoek energie

Tarievenonderzoek energie 2013 Tarievenonderzoek energie Vereniging de Vastelastenbond Onderzoek naar het verschil in tarieven voor onbepaalde tijd (slaperstarieven) in de energiemarkt Vereniging de Vastelastenbond 21-5-2013 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Trendrapportage Markt. arktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2012

Trendrapportage Markt. arktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2012 Trendrapportage Markt arktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Eerste halfjaar 2012 Energiekamer Nederlandse Mededingingsautoriteit Den Haag, september 2012 Inhoud Inleiding en leeswijzer...3

Nadere informatie

Stand van zaken op de energiemarkt

Stand van zaken op de energiemarkt Stand van zaken op de energiemarkt Onderzoek energiemarkt consumenten Rapportage kerncijfers Eerste halfjaar 13 Majka van Doorn, research consultant Thijs Hendrix, senior research consultant 11 13 Inhoudsopgave

Nadere informatie

94% betaalt te veel Hoe Nederland na de liberalisatie reageert op de nieuwe aanbieders op de Nederlandse energiemarkt

94% betaalt te veel Hoe Nederland na de liberalisatie reageert op de nieuwe aanbieders op de Nederlandse energiemarkt 94% betaalt te veel Hoe Nederland na de liberalisatie reageert op de nieuwe aanbieders op de Nederlandse energiemarkt Drs. Maurice de Hond (www.peil.nl) Mei 2009 1 Inleiding Bij alle producten of diensten

Nadere informatie

NATIONAAL ENERGIEFORUM 2007 FINANCIEEL-ECONOMISCHE GEVOLGEN VAN NETWERKSPLITSING

NATIONAAL ENERGIEFORUM 2007 FINANCIEEL-ECONOMISCHE GEVOLGEN VAN NETWERKSPLITSING NATIONAAL ENERGIEFORUM 2007 Splitsingsdebat, Hilton Amsterdam, 21 November 2007 Aan de Vooravond van de Splitsing van Netten FINANCIEEL-ECONOMISCHE GEVOLGEN VAN NETWERKSPLITSING Prof Dr Hans J.G.A. van

Nadere informatie

Trendrapportage Markt. arktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Tweede halfjaar 2011

Trendrapportage Markt. arktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Tweede halfjaar 2011 Trendrapportage Markt arktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2011 Energiekamer Nederlandse Mededingingsautoriteit Den Haag, maart 2012 Inhoud Inleiding en leeswijzer...3

Nadere informatie

Stand van zaken op de energiemarkt

Stand van zaken op de energiemarkt Stand van zaken op de energiemarkt Onderzoek energiemarkt consumenten Rapportage kerncijfers Tweede halfjaar 12 Majka van Doorn, research consultant Thijs Hendrix, senior research consultant 14 uari 13

Nadere informatie

Memo. Informatienotitie stand van zaken aandeelhouderschap Eneco, Inleiding

Memo. Informatienotitie stand van zaken aandeelhouderschap Eneco, Inleiding Centrale Staf Bestuurlijke processturing Doorkiesnummers: Telefoon 015 2602545 Aan College van B & W Van S. Bolten Afschrift aan Memo Datum 04-11-2008 Opsteller M.R.Ram Bijlage Onderwerp Stand van zaken

Nadere informatie

Rapportage Consumentenmarkt

Rapportage Consumentenmarkt Rapportage Consumentenmarkt Elektriciteit en gas Eerste helft 2015 Informatie in deze rapportage is afkomstig van energieleveranciers en van het consumentenonderzoek dat de ACM laat doen in juni en december

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Tweede halfjaar 2013

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Tweede halfjaar 2013 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2013 Den Haag, april 2014 Samenvatting Overstappers stappen vaker over en zijn daar zeer tevreden over In 2013 is

Nadere informatie

BUDGETENERGIE MEEST VOORDELIGE AANBIEDER

BUDGETENERGIE MEEST VOORDELIGE AANBIEDER NATIONAAL BESPAARONDERZOEK ENERGIE NOVEMBER 2013 BespaarWijzer.nl Conclusies Nederlandse huishoudens kunnen gemiddeld 283 per jaar besparen op de energiekosten Veel consumenten hebben nog een traditionele

Nadere informatie

Reguleren is balanceren

Reguleren is balanceren De energieketen Reguleren is balanceren afnemers netbeheerders producenten efficiëntie betaalbaarheid betrouwbaarheid milieuvriendelijkheid Te bespreken reguleringsmaatregelen Onderdeel energieketen Type

Nadere informatie

Samenvatting hypothekenonderzoek

Samenvatting hypothekenonderzoek Samenvatting hypothekenonderzoek De Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) heeft in 2011 onderzoek uitgevoerd naar de manier waarop hypotheekverstrekkers met elkaar concurreren op de Nederlandse hypotheekmarkt.

Nadere informatie

Extra opgaven hoofdstuk 13

Extra opgaven hoofdstuk 13 Extra opgaven hoofdstuk 13 Opgave 1 Stel, dat een markt voor product X zich als volgt ontwikkelt. Aanvankelijk zijn er voor dit product veel aanbieders en veel vragers. Na verloop van tijd loopt de vraag

Nadere informatie

Salderingsoverzicht 18-12-2012

Salderingsoverzicht 18-12-2012 Salderingsoverzicht 18-12-2012 Salderingsoverzicht Particulieren Door zelf zonne-energie op te wekken bespaart u op uw energierekening. Uw stroomtarief is opgebouwd uit een kaal leveringstarief, energiebelasting

Nadere informatie

Dit zijn wij En dit is wat we beloven. Informatie over: - Energiedirect.nl - Energiemarkt - Producten

Dit zijn wij En dit is wat we beloven. Informatie over: - Energiedirect.nl - Energiemarkt - Producten Dit zijn wij En dit is wat we beloven Informatie over: - Energiedirect.nl - Energiemarkt - Producten Onze klanten Ruim 700.000 consumenten in heel Nederland Ons adres Willemsplein 4, 5211 AK Den Bosch

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

Energie Rapport Stand van zaken op de consumentenmarkt Eerste halfjaar 2011

Energie Rapport Stand van zaken op de consumentenmarkt Eerste halfjaar 2011 Energie Rapport Stand van zaken op de consumentenmarkt Eerste halfjaar 2011 Energiekamer Nederlandse Mededingingsautoriteit Den Haag, september 2011 Inhoud Inleiding en leeswijzer...3 1 Vraag naar producten...

Nadere informatie

Opbouw van huidige en toekomstige energieprijzen

Opbouw van huidige en toekomstige energieprijzen ECN Beleidsstudies ENERGIE MARKT TRENDS 2001 Energieprijzen Opbouw van huidige en toekomstige energieprijzen Fieke Rijkers Opbouw van huidige en toekomstige energieprijzen De eindverbruikersprijzen voor

Nadere informatie

Leeswijzer Tarievencode Elektriciteit

Leeswijzer Tarievencode Elektriciteit Leeswijzer Tarievencode Elektriciteit Doel leeswijzer TarievenCode... 2 Aansluittarieven (hoofdstuk 2 TarievenCode)... 2 2. Twee soorten aansluittarieven... 2 2.. Eenmalig aansluittarief afhankelijk van

Nadere informatie

BECO Energievergelijker & OverstapService

BECO Energievergelijker & OverstapService BECO Energievergelijker & OverstapService 4 februari 2014 samenstelling: werkgroep productie & financiën Waarom de overstapservice? De BECO gaat voor duurzame energie Het doel is om uiteindelijk zelf energie

Nadere informatie

Datum 19 december 2013 Betreft Beantwoording vragen Vastrecht bij productie- en leveranciersbedrijven van energie

Datum 19 december 2013 Betreft Beantwoording vragen Vastrecht bij productie- en leveranciersbedrijven van energie > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

ALGEMENE INFORMATIE SALDEREN SOLAR2020. Uw Specialist in Zonnepaneelsystemen.NL

ALGEMENE INFORMATIE SALDEREN SOLAR2020. Uw Specialist in Zonnepaneelsystemen.NL ALGEMENE INFORMATIE SALDEREN SOLAR2020 Salderingsoverzicht Particulieren Door zelf zonne-energie op te wekken bespaart u op uw energierekening. Uw stroomtarief is opgebouwd uit een kaal leveringstarief,

Nadere informatie

ENERGIE- LEVERANCIERS

ENERGIE- LEVERANCIERS ENERGIE- LEVERANCIERS APRIL 2013 Pagina 1 van 38 Inhoudsopgave Bladzijde 3 Inleiding 5 Conclusies 6 Algemene tevredenheid 7 Tevredenheid per categorie 13 Imago energieleveranciers 19 Overstappen 22 Verkooppraktijken

Nadere informatie

Reactie op SEO-studie naar welvaartseffecten van splitsing energiebedrijven

Reactie op SEO-studie naar welvaartseffecten van splitsing energiebedrijven CPB Notitie Datum : 6 juli 2006 Aan : Ministerie van Economische Zaken Reactie op SEO-studie naar welvaartseffecten van splitsing energiebedrijven 1 Inleiding Op 5 juli 2006 heeft SEO, in opdracht van

Nadere informatie

Salderingsoverzicht Particulieren

Salderingsoverzicht Particulieren Salderingsoverzicht Salderingsoverzicht Particulieren Door zelf zonne-energie op te wekken bespaart u op uw energierekening. Uw stroomtarief is opgebouwd uit een kaal leveringstarief, energiebelasting

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Tweede halfjaar 2014

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Tweede halfjaar 2014 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2014 Den Haag, april 2015 Samenvatting Meer overstappers, met een grote intentie om nogmaals over te stappen In

Nadere informatie

trends en ervaringen

trends en ervaringen 5 "ntwi''elingen op de energiemar't in het 3uitenland trends en ervaringen 1 "ondiale trends van marktmacht naar staatsmacht "e sterk gestegen vraag en onvoldoende 0itbreiding van de prod04tie- 4apa4iteit

Nadere informatie

Alliander DGO, Hoom etc.) De wetstekst bleek onvoldoende duidelijk om deze ontwikkeling een halt toe te roepen.

Alliander DGO, Hoom etc.) De wetstekst bleek onvoldoende duidelijk om deze ontwikkeling een halt toe te roepen. WAAROM WET VET? In 2006 is de Wet onafhankelijk netbeheer, (ook wel de splitsingswet genoemd) aangenomen die geleid heeft tot een wijziging van de Elektriciteitswet en de Gaswet. Deze wetswijziging verplichtte

Nadere informatie

Salderingsoverzicht 2012 Inventarisatie van het beleid omtrent salderen en terugleveren van zonnestroom in de Nederlandse energiemarkt

Salderingsoverzicht 2012 Inventarisatie van het beleid omtrent salderen en terugleveren van zonnestroom in de Nederlandse energiemarkt Salderingsoverzicht 2012 Inventarisatie van het beleid omtrent salderen en terugleveren van zonnestroom in de Nederlandse energiemarkt Stichting Zonne-energie Wageningen Rogier Coenraads Frank Zegers Juli

Nadere informatie

ENERGIE- LEVERANCIERS

ENERGIE- LEVERANCIERS ENERGIE- LEVERANCIERS MEI 2012 Pagina 1 van 25 Inhoudsopgave Bladzijde 3 Inleiding 5 Conclusies 6 Algemene tevredenheid 7 Tevredenheid per categorie 12 Overstappen 16 Energiebesparing en groene energie

Nadere informatie

1 Inleiding. GasTerra B.V. is de rechtsopvolger van de voormalige handelstak van de N.V. Nederlandse Gasunie.

1 Inleiding. GasTerra B.V. is de rechtsopvolger van de voormalige handelstak van de N.V. Nederlandse Gasunie. 1 Inleiding De NMa heeft onderzoek verricht naar de hoogte van de aardgasprijzen op de Nederlandse groothandelsmarkt, onder meer naar aanleiding van klachten van tuinbouworganisaties over de tarieven van

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2001-II

Eindexamen economie 1 havo 2001-II Eindexamen economie havo 2-II 4 Antwoordmodel Opgave Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Maximumscore dalen 2

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

Modal shift en de rule of half in de kosten-batenanalyse

Modal shift en de rule of half in de kosten-batenanalyse Modal shift en de rule of half in de kosten-batenanalyse Sytze Rienstra en Jan van Donkelaar, 15 januari 2010 Er is de laatste tijd bij de beoordeling van projecten voor de binnenvaart veel discussie over

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2014

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2014 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Eerste halfjaar 2014 Den Haag, november 2014 Samenvatting Mispercepties over de energiemarkt zorgt voor afhakers Consumenten die

Nadere informatie

ENERGIE- LEVERANCIERS

ENERGIE- LEVERANCIERS ENERGIE- LEVERANCIERS JUNI 2016 Pagina 1 van 14 Inhoudsopgave Bladzijde 3 Inleiding 4 Conclusies 5 Algemene tevredenheid 6 Tevredenheid per categorie 14 Bijlage Huidige energieleverancier Pagina 2 van

Nadere informatie

Groei of krimp? bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 7 en 4K Hoofdstuk 5 aanvullend lesmateriaal n.a.v. vernieuwde syllabus EC/K/5A: 2

Groei of krimp? bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 7 en 4K Hoofdstuk 5 aanvullend lesmateriaal n.a.v. vernieuwde syllabus EC/K/5A: 2 Groei of krimp? bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 7 en 4K Hoofdstuk 5 aanvullend lesmateriaal n.a.v. vernieuwde syllabus EC/K/5A: 2 Als je moet kiezen welk plaatje je op je cijferlijst zou willen hebben,

Nadere informatie

Betreft Beantwoording vragen van het lid Spies (CDA) over energieprijzen en - contractsvoorwaarden voor consumenten

Betreft Beantwoording vragen van het lid Spies (CDA) over energieprijzen en - contractsvoorwaarden voor consumenten > Retouradres Postbus 20101 2500 EC Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal voor Bezuidenhoutseweg 30 Postbus 20101 2500 EC

Nadere informatie

1. Leg uit dat het sparen door gezinnen een voorbeeld is van ruilen in de tijd. 2. Leg uit waarom investeren door bedrijven als ruilen over de tijd beschouwd kan worden. 3. Wat is intertemporele substitutie?

Nadere informatie

De privatisering. van de energiesector. -Kenniskring-

De privatisering. van de energiesector. -Kenniskring- De privatisering van de energiesector -Kenniskring- Groep: P3B4 Blok coördinator: Jan Spruijt Begeleider: Koen Demouge Projectleden Elise Walta Dimitri Kappos Jorrik Branten Quirijn Rademakers Katja Creutzberg

Nadere informatie

Energiemonitor H2 2016

Energiemonitor H2 2016 Energiemonitor H2 2016 Consumentenmarkt elektriciteit en gas De Energiemonitor laat de ontwikkelingen zien op de energiemarkt voor consumenten. Het bevat een overzicht van enkele indicatoren van de markt.

Nadere informatie

Corr.nr. 2008-29565, EZ Nummer 17/2008 Zaaknr. 105823

Corr.nr. 2008-29565, EZ Nummer 17/2008 Zaaknr. 105823 Corr.nr. 2008-29565, EZ Nummer 17/2008 Zaaknr. 105823 Voordracht van Gedeputeerde Staten aan Provinciale Staten van Groningen i.v.m. de toekomststrategie en het aandeelhouderschap Essent. SAMENVATTING:

Nadere informatie

Duurzame liberalisering in Nederland?

Duurzame liberalisering in Nederland? Duurzame liberalisering in Nederland? Inleiding De afgelopen jaren is de vraag naar groene stroom enorm gestegen. Maar er is in Nederland onvoldoende aanbod aan duurzaam elektriciteitsvermogen zoals windmolens,

Nadere informatie

Energie inkopen in de zorg: keuzes maken

Energie inkopen in de zorg: keuzes maken Energie inkopen in de zorg: keuzes maken Het inkopen van energie is complex. Sinds de liberalisering van de energiemarkt is niets doen eigenlijk geen optie; afnemers moeten zelf actief zijn op de energiemarkt

Nadere informatie

Energieprijsvergelijkers

Energieprijsvergelijkers Energieprijsvergelijkers Vervolgonderzoek naar de kwaliteit van vergelijkingssites voor elektriciteit en gas Den Haag, augustus 2005 Projectteam: drs. B.W. Postema drs. L.J. Groenhuijse drs. L.M. van den

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

Energiemonitor Consumentenmarkt elektriciteit en gas

Energiemonitor Consumentenmarkt elektriciteit en gas Energiemonitor 2017 Consumentenmarkt elektriciteit en gas De Energiemonitor laat de ontwikkelingen zien op de energiemarkt voor consumenten. Het bevat een overzicht van enkele indicatoren van de markt.

Nadere informatie

Marktwerking in de energiesector

Marktwerking in de energiesector Grote Bickersstraat 74 1013 KS Amsterdam Postbus 247 1000 AE Amsterdam t 020 522 54 44 f 020 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Rapport Marktwerking in de energiesector Remy Bleijendaal F3175

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

Energie van DELTA voordelig en dichtbij. Leveringsprijzen per 1 juli 2011. www.delta.nl

Energie van DELTA voordelig en dichtbij. Leveringsprijzen per 1 juli 2011. www.delta.nl Energie van DELTA voordelig en dichtbij Leveringsprijzen per 1 juli 2011 www.delta.nl U bent belangrijk voor ons. Als klant van DELTA bieden wij u graag een ruime keuze aan energiecontracten. In deze folder

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2003 2004 28 665 Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 ten behoeve van de stimulering van de milieukwaliteit van de elektriciteitsproductie Nr. 41 BRIEF

Nadere informatie

Ruilen over de tijd (havo)

Ruilen over de tijd (havo) 1. Leg uit dat het sparen door gezinnen een voorbeeld is van ruilen in de tijd. 2. Leg uit waarom investeren door bedrijven als ruilen over de tijd beschouwd kan worden. 3. Wat is intertemporele substitutie?

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek

Centraal Bureau voor de Statistiek Centraal Bureau voor de Statistiek TOELICHTING STATLINETABEL EINDVERBRUIKERSPRIJZEN AARDGAS EN ELEKTRICITEIT Arthur Denneman Samenvatting: In juli is een vernieuwde StatLinetabel met eindverbruikersprijzen

Nadere informatie

Directie Toezicht Energie (DTe)

Directie Toezicht Energie (DTe) Directie Toezicht Energie (DTe) Aan Ministerie van Economische Zaken T.a.v. de heer mr. L.J. Brinkhorst Postbus 20101 2500 EC Den Haag Datum Uw kenmerk Ons kenmerk Bijlage(n) 102238/1.B999 Rapport Frontier

Nadere informatie

certificeert duurzame energie

certificeert duurzame energie certificeert duurzame energie Met het certificeren van duurzame energie voorzien we deze energieproductie van een echtheidscertificaat. Dit draagt wezenlijk bij aan het goed functioneren van de groeneenergiemarkt.

Nadere informatie

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl) Economie 1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 17 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

Eindexamen economie vmbo gl/tl 2006 - II

Eindexamen economie vmbo gl/tl 2006 - II BEOORDELINGSMODEL Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. HET GROTE ONDERNEMERSSPEL 1 B 2 A 3 maximumscore 2 Voorbeeld van een juiste berekening: Loonkosten in twee jaar:

Nadere informatie

Datum 10 januari 2015 Betreft Beantwoording vragen over de energierekening huishoudens cf. de NEV 2014

Datum 10 januari 2015 Betreft Beantwoording vragen over de energierekening huishoudens cf. de NEV 2014 >Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Dit artikel beschrijft hoe een prijs op CO2 invloed heeft op de business case voor het plaatsen van zonnepanelen door een onderneming.

Dit artikel beschrijft hoe een prijs op CO2 invloed heeft op de business case voor het plaatsen van zonnepanelen door een onderneming. Dit artikel beschrijft hoe een prijs op CO2 invloed heeft op de business case voor het plaatsen van zonnepanelen door een onderneming. Wat kost het plaatsen van 100 zonnepanelen en wat betekent een prijs

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I Opgave 1 Hoge druk op de arbeidsmarkt Gedurende een aantal jaren groeide de economie in Nederland snel waardoor de druk op de arbeidsmarkt steeds groter werd. Het toenemende personeelstekort deed de vrees

Nadere informatie

Energieprijsvergelijkers

Energieprijsvergelijkers Energieprijsvergelijkers Onderzoek naar de kwaliteit van vergelijkingssites voor elektriciteit en gas op het internet Den Haag, april 2006 Projectteam: drs. B.W. Postema drs. M.M. van Liere mr. D.F.J.M.

Nadere informatie

21501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie

21501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie 21501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 465 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 14 februari 2014 Hierbij

Nadere informatie

Commissie Bestuurlijk Domein. Commissie Ruimtelijk Domein. Commissie Sociaal en Economisch Domein. Informerende Commissie. Bespreken.

Commissie Bestuurlijk Domein. Commissie Ruimtelijk Domein. Commissie Sociaal en Economisch Domein. Informerende Commissie. Bespreken. Raad VOORBLAD Onderwerp Verkoop Nuon-aandelen Agendering x Commissie Bestuurlijk Domein x Gemeenteraad Commissie Ruimtelijk Domein Lijst ingekomen stukken Commissie Sociaal en Economisch Domein Informerende

Nadere informatie

Heerhugowaardse Onafhankelijke Partij. Voorstel nr.: Verkoop van het aandelenpakket Nuon dat is ondergebracht bij de NV Houdstermaatschappij GKNH.

Heerhugowaardse Onafhankelijke Partij. Voorstel nr.: Verkoop van het aandelenpakket Nuon dat is ondergebracht bij de NV Houdstermaatschappij GKNH. Heerhugowaardse Onafhankelijke Partij H. o. p. Motie \ \ x Agendapunt: 13 \ o«v ^ o^coswu* ^ «w ^OON, «o ON, c^^? c^v«^t Voorstel nr.: Verkoop van het aandelenpakket Nuon dat is ondergebracht bij de NV

Nadere informatie

'Elk jaar doe ik een prijscheck' - AD ' '

'Elk jaar doe ik een prijscheck' - AD ' ' 'Elk jaar doe ik een prijscheck' - AD ' ' Ook Martin Specken (48) uit Groningen hopt jaarlijks van de ene naar de andere leverancier.,,ik heb ik op één vaste datum in mijn agenda een terugkerende afspraak.

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Tweede halfjaar 2015

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Tweede halfjaar 2015 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2015 Den Haag, april 2016 Samenvatting Stijgende trend overstappers Sinds de liberalisering van de energiemarkt

Nadere informatie

Economie Module 3. De marktstructuur is het geheel van kenmerken van de markt die het marktevenwicht beïnvloeden.

Economie Module 3. De marktstructuur is het geheel van kenmerken van de markt die het marktevenwicht beïnvloeden. Module 3 Hoofdstuk 1 1.1 - Markt, marktstructuur en marktvorm De markt is het geheel van factoren waaronder vragers en aanbieders elkaar ontmoeten en producten verhandelen. Er zijn twee soorten: - De concrete

Nadere informatie

I. Vraag en aanbod. Grafisch denken over micro-economische onderwerpen 1 / 6. fig. 1a. fig. 1c. fig. 1b P 4 P 1 P 2 P 3. Q a Q 1 Q 2.

I. Vraag en aanbod. Grafisch denken over micro-economische onderwerpen 1 / 6. fig. 1a. fig. 1c. fig. 1b P 4 P 1 P 2 P 3. Q a Q 1 Q 2. 1 / 6 I. Vraag en aanbod 1 2 fig. 1a 1 2 fig. 1b 4 4 e fig. 1c f _hoog _evenwicht _laag Q 1 Q 2 Qv Figuur 1 laat een collectieve vraaglijn zien. Een punt op de lijn geeft een bepaalde combinatie van de

Nadere informatie

LME 1 2 NOV 2004. Geachte heer, mevrouw,

LME 1 2 NOV 2004. Geachte heer, mevrouw, LME Landelijk Medezeggenschapsplatform Energiedistributiebedrijven Aan De aandeelhouders van Essent, NUON, ENECO, DELTA, NRE en Intergas Kopie Raden van Commissarissen, Raden van Bestuur, (Centrale) Ondernemingsraden

Nadere informatie

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten M200602 Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten Betere kwaliteiten en lagere prijzen in geliberaliseerde markten? drs. P.Th. van der Zeijden Zoetermeer, mei 2006 Inkoopgedrag van het MKB

Nadere informatie

Extra opgaven hoofdstuk 12

Extra opgaven hoofdstuk 12 Extra opgaven hoofdstuk 12 Opgave 1 In dit hoofdstuk wordt gewerkt met een strakke definitie van het begrip marktvorm, waarna verschillende marktvormen zijn ingedeeld aan de hand van twee criteria. a.

Nadere informatie

Wat betekenen de SDE+, Salderen, en postcoderoos voor de netbeheerder?

Wat betekenen de SDE+, Salderen, en postcoderoos voor de netbeheerder? Wat betekenen de SDE+, Salderen, en postcoderoos voor de netbeheerder? Enexis: Wij brengen energie waar mensen licht en warmte nodig hebben. Enexis: Een rijke historie IJsselmij Frigem EGD Ruil verzorgingsgebied

Nadere informatie

Eindexamen economie havo I

Eindexamen economie havo I Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 Een antwoord waaruit blijkt dat

Nadere informatie

Kaarten module 4 derde klas

Kaarten module 4 derde klas 1. Uit welke twee onderdelen bestaan de totale kosten? 2. Geef 2 voorbeelden van variabele kosten. 3. Geef 2 voorbeelden van vaste (of constante) kosten. 4. Waar is de totale winst gelijk aan? 5. Geef

Nadere informatie

Beleidsregel Redelijke Opzegvergoedingen Vergunninghouders

Beleidsregel Redelijke Opzegvergoedingen Vergunninghouders Beleidsregel Redelijke Opzegvergoedingen Vergunninghouders Den Haag, maart 2005 Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 1 van 11 PROJECTNAAM: REDELIJKE OPZEGVERGOEDINGEN (ROVER) PROJECTNUMMER: 101948-30

Nadere informatie

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 De laatste tijd worden we overspoeld door marketing verhalen over de slimme meter en het slimme energienet. Men stelt dat met de komst van de slimme meter

Nadere informatie

MINISTERIE VAN HANDEL EN INDUSTRIE

MINISTERIE VAN HANDEL EN INDUSTRIE MINISTERIE VAN HANDEL EN INDUSTRIE VRAGEN OVER MEDEDINGING CONTACT INFORMATIE: Telefoon: 402080 of 402339 tst. 1080 Fax: 404834 E-mail: juridischezaken@yahoo.com Paramaribo, december 2011 Ministerie van

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2013 2014 33 858 EU-voorstellen: Kader klimaat en energie 2030 COM (2014) 15, 20 en 21 1 B BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter

Nadere informatie

NETBEHEERDER EN NETWERKBEDRIJF NA SPLITSING

NETBEHEERDER EN NETWERKBEDRIJF NA SPLITSING NETBEHEERDER EN NETWERKBEDRIJF NA SPLITSING 1. Inleiding In het wetgevingsoverleg van 13 februari jl. over het Voorstel tot wijziging van de Elektriciteitswet 1998 en de Gaswet in verband met nadere regels

Nadere informatie

Antwoordmodel. Meerkeuzevragen (40 punten) Aan dit antwoordmodel kunnen geen rechten worden ontleend.

Antwoordmodel. Meerkeuzevragen (40 punten) Aan dit antwoordmodel kunnen geen rechten worden ontleend. Antwoordmodel Aan dit antwoordmodel kunnen geen rechten worden ontleend. Meerkeuzevragen (40 punten) Vraag Antwoord Oosterhaven, J. A. (2010). ICT-strategie en -organisatie. Den Haag: SDU. ISBN: 978901222870

Nadere informatie

Eindexamen vmbo gl/tl economie 2011 - II

Eindexamen vmbo gl/tl economie 2011 - II Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt 1 scorepunt toegekend. MINpunten 1 maximumscore 1 2 / 6 x 100 % = 33,3% 2 maximumscore 1 Voorbeeld van een juiste reden: Klantenbinding:

Nadere informatie

Startnotitie. Procedure vervreemding aandelen Essent. 1 Context

Startnotitie. Procedure vervreemding aandelen Essent. 1 Context Startnotitie 1 Context Op 1 juli 2008 is het groepsverbod uit de Wet Onafhankelijk Netbeheer (WON) in werking getreden. Als gevolg daarvan dient het beheer en eigendom van energienetwerken en de productie

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II Opgave 1 Uit een krant: Uitzendbranche blijft groeien Uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) blijkt dat de uitzendbranche in het eerste kwartaal van 1998 flink is gegroeid. In vergelijking

Nadere informatie

Veelgestelde vragen ACN Energy in samenwerking met energie:direct

Veelgestelde vragen ACN Energy in samenwerking met energie:direct Veelgestelde vragen ACN Energy in samenwerking met energie:direct Algemeen 1. Zijn er voorwaarden aan verbonden als ik klant wil worden van energie:direct? Ja, u dient: - uw eigen aansluiting te hebben

Nadere informatie

Domein D: markt (module 3) vwo 4

Domein D: markt (module 3) vwo 4 1. Noem 3 kenmerken van een marktvorm met volkomen concurrentie. 2. Waaraan herken je een markt met volkomen concurrentie? 3. Wat vormt het verschil tussen een abstracte en een concrete markt? 4. Over

Nadere informatie

Notitie Amsterdam, 20 november Samenvatting. 1 Langetermijnenergieprijs

Notitie Amsterdam, 20 november Samenvatting. 1 Langetermijnenergieprijs Notitie Amsterdam, 20 november 2017 ECN-N--17-026 Kenmerk Afdeling Van Voor Beleidsstudies Sander Lensink, Adriaan van der Welle Ministerie van Economische Zaken Onderwerp Basisprijzen en basisprijspremies

Nadere informatie

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Onderzoek Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012 Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Datum: 9 september 2013 Vragen of reacties kunt u sturen

Nadere informatie

Salderingsoverzicht 18-12-2012

Salderingsoverzicht 18-12-2012 Salderingsoverzicht 18-12-2012 Salderingsoverzicht Particulieren Door zelf zonne-energie op te wekken bespaart u op uw energierekening. Uw stroomtarief is opgebouwd uit een kaal leveringstarief, energiebelasting

Nadere informatie

Stand van zaken splitsing energiebedrijven het groepsverbod nader beschouwd

Stand van zaken splitsing energiebedrijven het groepsverbod nader beschouwd schap eming Stand van zaken splitsing energiebedrijven het groepsverbod nader beschouwd Inleiding Op 21 november 2006 is het wetsvoorstel tot wijziging van de Elektriciteitswet 1998 (de E-wet) en van de

Nadere informatie

LESBRIEF VERVOER. havo 4 blok 3

LESBRIEF VERVOER. havo 4 blok 3 LESBRIEF VERVOER havo 4 blok 3 Inhoud Met de taxi of met de fiets (kosten, opbrengsten, winst, mo, mk) Verzekeren tegen risico (verzekeren) De lucht in (vraag, aanbod, surplus) Het beroepsgoederenvervoer

Nadere informatie