innovation for life TNO-rapport TNO-2014-R10333 MeeriarenSpeurwerkprogramma2oll-2014 ltjo3j.iäi.6 ':i' Voortgangsrapportage r +31 BB oo

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "innovation for life TNO-rapport TNO-2014-R10333 MeeriarenSpeurwerkprogramma2oll-2014 ltjo3j.iäi.6 ':i' Voortgangsrapportage 201 3 r +31 BB 866 20 oo"

Transcriptie

1 innovation for life Stieltjesweg I 2628 CK Delft Postbus AD Delft TNO-rapport www'tno'nl TNO-2014-R10333 MeeriarenSpeurwerkprogramma2oll-2014 ltjo3j.iäi.6 ':i' Voortgangsrapportage VP Energie Efficiëntie Thema Energie r +31 BB oo Datum 19 februari 2014 Auteu(s) Aantal pagina's 23 George Huitema, Suzanne van Kooten Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, foto-kopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van TNO. lndien dit rapport in opdracht werd uitgebracht, wordt voor de rechten en verplichtingen van opdrachtgever en opdrachtnemer verwezen naar de Algemene Voorwaarden voor opdrachten aan TNO, dan wel de betreffende tezake tussen de partüen gesloten overeenkomst. Het ter inzage geven van het TNO-rapport aan direct belang-hebbenden is 2014 TNO

2 TNO-rapport I TNO R t23 I n houdsopgave ' lnleiding Beschrijving Vraaggestuurd Programma Energie Etficiëntie...3 Opbouw van het programma en relatie met Topsector Energie....4 Overzicht overleg en afstemming met Topsector Energie...6 Uitvoering in Uitgevoerd programma per programmalijn Beschrijving van de uitvoering van de onderdelen van het programma in relatie tot de gestelde planning en doelen...9 Samenwerking Resultaten...14 Bereikte inhoudelijke resultaten...14 Highlights projectresultaten Output Beschrijving van vormen van kennisoverdracht naar (potentiële) doelgroepen en resultaten in markt Ondertekening

3 TNO-rapport I TNO-2014-R t23 1 lnleiding 1.1 Beschrijving Vraaggestuurd Programma Energie Efficiëntie Dit verslag beschrijft de resultaten van het Vraaggestuurd Programma Energie Efficiëntie (VP EE) in Een belangrijke ontwikkeling in de transitie naar een duurzame energievoorziening zijn intelligente netten, ICT "regelt" de energiestromen, brengt vraag en aanbod bij elkaar en zorgt er voor dat piekbelastingen worden gereduceerd. Zo wordt het energiesysteem slim, we spreken van een Smart Energy Sysfem. Het VP EE is gestart in 2011 met als focus het onderzoeksgebied Smart Energy Systems (SES); daarnaast is een klein deel van het onderzoek gericht op inpassing van solar energie en op solar applicaties. De energievooziening bevindt zich in een transitie: van centraal en top-down georganiseerd naar meer decentraal en bottom-up georganiseerd, van fossiele brandstoffen naar meer en meer duurzame energie bronnen, en tenslotte ontstaan er steeds meer lokale initiatieven waarin eindgebruikers als stakeholder opstaan. De uitdaging is nu om met de toename van duurzame energie in het energiesysteem de betrouwbaarheid en betaalbaarheid op het gewenste niveau te houden. Met "flexibiliteit" en "het ontstaan van een energiediensten economie" als sleutelwoorden zijn Smart Energy Systems een essentieel onderdeel van een succesvolle energietransitie. lnnovatieaspecten hierbij vinden we o.a. op technisch en sociaal gebied rondom inpassing van duurzame energie en het onderling afstemmen van de wisselende vraag en aanbod van diverse energievormen (elektriciteit, gas en warmte) Belangrijk hierbij binnen SES zijn standaarden, geschikte energiediensten naar eindgebruikers en met name de integratie van energiediensten, infrastructuren en apparatuur. Energiegebruikers I de gebruiker bepaalt context en vraag t.b.v. eigen comfort Energiediensten ) de energiediensten vormen de intelligentie van het smart energy system gebruikmakend van de infrastructuur en aangesloten opwekkers en gebruikers Virtuele i nfrastructuur t generieke en modulaire vertaling van alle aangesloten apparatuur en de infrastructuur zelf t.b.v. de energiediensten Fysieke infrastructuur I het geheel van opwekkers en gebruikers van energie en van de infrastructuur om deze te transporteren, die met elkaar communiceren over hun toestand en mogelijkheden Figuur 1: Smaft Energy Sysfem als vierlagenmodel. Aan de linkerkant staan de integrerende institutionele en sociale innovaties afgebeeld als vefticale pijlen.

4 TNO-rapport I TNO-2014-R l 23 Om de samenhang tussen de verschillende innovatieaspecten in beeld te brengen, heeft TNO het Smart Energy System vierlagenmodel, zie Figuur 1, ontwikkeld. Dit model is eind 2011 ook door de TKI Switch2SmartGrids (S2SG) geadopteerd voor de ontwikkeling van programmalijnen. Het vierlagenmodel is uitgangspunt bij het TNO-ondezoek. ln het vierlagenmodel hebben alle onderdelen een eigen plaats en is de samenhang zichtbaar. De bovenste laag is die van de Energiegebruikers (zowel bedrijven als consumenten) met daaronder de enablende lagen die er voor zorgen dat de gebruikers energie geleverd krijgen: Energiediensten, Virtuele lnfrastructuur en Fysieke lnfrastructuur. De innovaties binnen het lagenmodel gaan twee kanten op: van eindgebruiker naar de fysieke infrastructuur en andersom. Op elke laag zijn institutionele en sociale innovaties nodig (de verticale pijlen in figuur 1). Dit betreft innovaties in regelgeving en beleid, op het gebied van business modellen en gericht op het gedrag van eindgebruikers. TNO draagt middels haar markt- en kennisprojecten, op elk van de genoemde lagen in het vierlagenmodel, bij aan de succesvolle uitrol van Smart Energy Systems. 1.2 Opbouw van het programma en relatie met Topsector Energie. Binnen het VP EE grijpen technische en sociale innovatie in elkaar. Onder technische innovatie vallen ICT-architecturen en de interfaces met de fysieke installaties, (koppelvlakken naar) duurzame en/of decentrale opwek, buffering en opslag ten behoeve van balancering en het bevorderen van de efficientie over de energiedragers heen. Sociale innovatie is gericht op de veranderingen in regulering en beleid, de veranderingen in de waardeketens en business modellen en op de veranderingen in het gedrag gericht op vraagsturing. De kracht van TNO komt specifiek tot uiting in de integratie van zowel sociale als technische innovatierichtingen. De opbouw van het VP EE is vanaf 2012 gericht op de programmalijnen van de TKI S2SG van de Topsector Energie. Tevens wordt er hierbij voor gezorgd dat er voldoende raakvlakken zijn met de TKI Solar Energy. De programmalijnen van de TKI S2SG zijn geënt op het geadopteerde vierlagenmodel Smart Energy Systems van TNO. De eerste drie programmalijnen hebben betrekking op de enablende lagen Diensten, Virtuele- en Fysieke lnfrastructuur. De laatste programmalijn richt zich op lnstitutionele en Sociale lnnovaties die integreren met de technische innovaties van de eerder genoemde programmalijnen. Figuur 2 geeft de focusonderwerpen van de TKI S2SG per programmalijn.

5 TNO-rapport I TNO-2014-R t23 Programmalijn TKI S2SG Diensten en producten Virtuele infrastructuur Fysieke infrastructuur lnstitutionele en sociale innovatie. Focus onderwerpen TKI Marktmodellen & prijsmechanismes met info uit slimme meters; o Energiemanagement & optimalisatie, nadruk op intell igente bedrijven(terrei nen);. lnþassinq van elektrische vervoer in smart qrids.. Frameworks en standaarden; o Controle en beheer: high speed communicatie, data mining; o Resilience, beschikbaarheid; o Security by design; o Relatie met ICT roadmap.. Energieconversie en netintegratietechnologieën;. DC grids & DC interfaces; o Asset manaqement smart qrid infra en sensorinq.. lnzet flexibiliteit rekening houdend met (nieuwe) stakeholders; o Veranderende rol van netbeheerders en opkomst van nieuwe rollen; o Diensten & business modellen voor/met eindgebruikersgroepen ; o Eindqebruiker als nieuwe stakeholder. Figuur 2: De vier programmalijnen met focusonde vverpen van de TKI S2SG (referentie: 2013 Addendum Innovatiecontract IKl S2SG). ln 2013 (en tevens in 2014) is het VP EE ingericht op basis van deze focusonderwerpen. Hierbij zijn opschaling, open infrastructuren en de rol van de eindverbruiker als belangrijke randvoorwaarden meegenomen. Voor een beschrijving van de TNO onderwerpen in 2013 wordtverwezen naarde sectie 2.1 hieronder. Het VP EE bestaat voor ca. 80% uit meerjaren projecten. Dit zijn nationale subsidietrajecten (EFRO, SNN en TKI), zogenaamde shared research projecten, en met name EU FP7 projecten. Selectie van de projecten die ontwikkeld worden vindt plaats in afstemming. De verdeling van de ondezoekinspanning over de verschillende programmalijnen in 2013 en2014 staat afgebeeld in Figuur 3. n2014 zal net als bij de TKI S2SG het accent nog meer op de Dienstenlaag liggen (van 15o/o naæ 20-25%) en juist minder inzet op de Fysieke infrastructuur plaats vinden. Proorammaliin TKIS2SG TNO VP EE inzet 2013 TNO VP EEinzet20l4 Diensten en producten 15o/o 20-25o/o Virtuele lnfrastructuur Ajo/o 35% Fysieke infrastructuu r 15% 10-15% lnstitutionele en sociale innovatie 30% 30o/o Figuur 3: Verdeling TNO VP EE inzet 2013 en 2014 naar Programmalijnen TKI 52SG

6 TNO-rapport I TNO-2014-R t23 TNO draagt alle kennis die zij verwerft, direct uit ten behoeve van de TKI doelstellingen. Daarbij gaat het niet alleen om de kennis die ze heeft opgedaan in dit VP EE, maar ook om de kennis uit maatschappelijke projecten met en voor marktpartijen zoals bijvoorbeeld de lpln proeftuin projecten. Vanaf 2015 start er voor TNO een nieuwe strategieperiode met hernieuwde vraaggestuurde kennisprogramma's ( ). Deze programma's worden in 2014 opgesteld aan de hand van TNO transitie roadmaps en in afstemming met de TKI's. Direct gerelateerd aan het VP EE is de roadmap Sustainable Energy. Het onderwerp Smart Energy System dat voortbouwt op de huidige TNO visie, staat hierin centraal en er is expliciete aandacht voor de wisselwerking "opschalen" en "integratie/complexiteit toevoegen aan het systeem" (zie ook Figuur 4). Daarnaast zijn de onderwerpen Energy Storage & Conversion en Solar value chain nader uitgewerkt. Smart Energy System Roadmap 20L Towards a collaborative System of Smart Energy Systems Figuur 4: TICK-TOCK strategie (wisselwerking fussen opschalen/cost-efficiency en integratie binnen het energie systeem) als onderdeel van INO Susfarnable Energy Roadmap 201ï Overzicht overleg en afstemming met Topsector Energie TNO neemt deel in het bestuur van de TKI Switch2SmartGrids en werkt op die manier mee aan de verdieping van de programmalijnen. TNO is trekker van de programmalijn Sociale- en lnstitutionele innovatie en is tevens betrokken bij de uitwerking van de Virtuele laag en Diensten en Producten laag. ln 2013 hebben de volgende afstemmingen tussen TNO en de TKI S2SG plaatsgevonden: ln maaft2013 is door het TKI bestuur stilgestaan bij de projecten van het VP EE en de criteria voor mogelijke FP 7 calls. Tevens zijn mogelijke onderwerpen voor een nieuw project doorgenomen. ln mei 2013 is het voorstel "Billing en Settlement voor toekomstige energieontwikkelingen (Smart Billing)" in het TKI bestuur besproken. Dit voorstel is vervolgens na uitwerking in juni gestart (zie ook sectie 3.2). Vanuit het TKI bestuur heeft TNO in 2013 direct bijgedragen aan een addendum bij het innovatiecontract dat in juni 2013 is verschenen. Dit addendum bevat een uitwerking van focusonderwerpen per programmalijn (zie Figuur 2) en diende als input voor de TKI S2SG tender 2013 en tevens voor de Bijstelling 2014 op het meerjarenonderzoeksplan TNO Deze bijstelling is in september 2013 met het TKI bestuur besproken. De richting van het TKI om minder in te zetten op de fysieke laag is ook door TNO overgenomen voor Eveneens worden de uitdagingen en mogelijke aanpak met betrekking tot opschaling gedeeld.

7 TNO-rapport I TNO R t23 Eind van 2013 is binnen de TKI S2SG de voorbereiding gestart voor een groot inhoudelijk event eind maart 2014 waar projecten informatie en (tussen) resultaten delen. Hier zullen ook meerdere TNO projecten worden gepresenteerd. Afstemming met de TKI Solar Energy heeft eind 2012 en in september 2013 plaatsgevonden en betrof heel specifiek het onderwerp SolaRoad.

8 TNO-rapport I TNO-2014-R Uitvoering n Uitgevoerd programma per programmalijn Hieronder zijn per programmalijn van het vierlagen model/tkl S2SG de onderwerpen benoemd waar TNO zich met name in 2013 op heeft gericht. Proqrammaliin TKIS2SG Focus TNO Onderwerpen 2013 Diensten en producten Ontwikkeling van een open en gestandaard iseerd d ienstenplatform. Dienstontwikkeling ten behoeve van het collectief, maatschappelijk belang. Virtuele I nfrastructu ur. Ontwikkeling van open ICT-architectuur voor inpassingen van verschillende (opwek, buffering, opslag) (hybride) energietechnologieën (elektriciteit, gas en warmte). Opschaling van proeftuinen naar een reallife situatie. Uitwisselbaarheid (l nteroperabiliteit), privacy en security in energie- en ICTsystemen. Participatie in nationale en internationale standaardisatieorganen en vaststelling van standaarden. Fysieke infrastructu u r. Sensortoepassingen ten behoeve van energiediensten. Stabiliteitsberekeningen voor effecten van opschaling (DC grids en lnterfaces). lnstitutionele en sociale innovatie. - Wegnemen van institutionele belemmeringen, opstellen van beleidskaders, en regulering ten behoeve van proeftuinen. - Duuzame gedragsverandering en gebruikersbeïnvloedi n g. - Uitwerken van waardeketens en business modellen en wisselwerking tussen beleid, business en technische innovatie. - lnstitutionele kaders voor het op elkaar aanpassen van vraag en aanbod en, balanceren. Figuur 5: Focus van TNO VP Energie Efficiëntie

9 ïno-rapport I TNO-2014-R t Beschrijving van de uitvoering van de onderdelen van het programma in relatie tot de gestelde planning en doelen Het onderzoek op de diverse programmalijnen heeft de geplande voortgang in 2013 gerealiseerd. Doelstelling was om vooral op het gebied van de Virtuele lnfrastructuur in combinatie met de Dienstenlaag stappen te zetten. Onderzoeksresultaten vanuit projecten als Ecogrid, E-Hub, Green emotion maar ook VIOS (zie ook sectie 2.3 en 3.1) hebben direct bijgedragen aan de verdere ontwikkeling van een open ICT-architectuur voor rnpassrng van nreuwe energrecomponenten (opwek, opslag en verbruik) en een open dienstenplatform. Met betrekking tot sociale innovatie is een belangrijke stap gezet op het gebied van duurzame gedragsverandering door onderzoek naar de drijfueren voor actieve participatie in lokale energie-coöperaties en internationaal onderzoek naar best practices voor Active Demand. Specifiek ten behoeve van dienstontwikkeling is onderzoek verricht naar de verrekening en pricing van nieuwe energiediensten. Adequate verrekening (smart billing) is een essentieel bedrijfscomponent voor de energietransitie. Op het gebied van de Fysieke infrastructuur is o.a. gewerkt aan het simuleren van gedistribueerde PV opwek om daarmee belangrijke inzichten te verkrijgen in d reigende i nstabi I iteitssituaties i n het g rid. Langzamer dan venrvacht is de energiesector begonnen met het operationaliseren van de energietransitre. Mede door de slechte financiële positie van energieleveranciers blijft het ontwikkelen en valideren van nieuwe energiediensten achter. Ook regelgeving is hierbij nog steeds een belangrijke beperkende factor. ln 2014 wil TNO meer projecten op het gebied van Smart Energy Systems uitvoeren die gericht zijn op kosteneffectieve opschaling van slimme energiesystemen om de groei van duurzame energie te kunnen ondervangen. TNO kan hierbij relevante kennis aandragen, o.a. op gebied van nieuwe energiediensten, open infrastructuren en verrekening. 2.3 Samenwerking Op het gebied van Smart Energy Systems werkt TNO met steeds meer partijen samen, zowel in het private als in het publieke domein. TNO ziet het daarbij als haar taak om als schakel te fungeren tussen wetenschap en praktijk, zodat kennis ook daadwerkelijk wordt toegepast in Nederland. Nederlandse universiteiten en hogescholen TNO onderhoudt contacten met universiteiten en hogescholen die ondezoeksprogramma's hebben op het gebied van smart energy systems en gaat samenwerkingsverbanden aan waar dat zinvol is. - Universiteit van Groningen (RUG): Met de RUG vindt samenwerking plaats via TNO hoogleraar George Huitema, op het gebied van ICT-architecturen, die deel uitmaakt van de ondezoeksgroep GESP (Groningen Energy Sustainablilty Program). Verder zijn er contacten met de faculteit Psychologie over gedragsbetnvloeding van gebruikers en de faculteit Wiskunde en Natuurwetenschappen over ged istribueerde energietoepassingen. - Technische Universiteit Eindhoven (TU/e): Samenwerking via TNO hoogleraar Rene Kamphuis met leerstoel Smart Operation of Electricity Grids through lct. - Hanzehogeschool: Met de Hanzehogeschool zijn intensieve contacten. Er zijn twee speerpunten afgesproken:

10 TNO-rapport I TNO R I t23 o Het gezamenluke ondezoekslab RenQi zal ingezet worden om de toepasbaarheid van de binnen TNO opgebouwde kennis te toetsen in het H BO-onderwijs (techniekopleidingen voor industrie-oplossingen). Hiermee wordt een verbinding tussen (ingenieurs)onderwijs en onderzoek gerealiseerd. Voorbeelden hiervan zijn de binnen TNO ontwikkelde PowerMatcher en FAN basisbouwblokken. o Docenten van de Hanzehogeschoolzullen meewerken in TNOprojecten om zo actuele kennisontwikkelingen op gebied van smart grids over te dragen naar het HBO curriculum. Ook het creëren van stageplekken valt hieronder. - CvE: TNO is partner in het Centrum voor Energievraagstukken van de Universiteit van Amsterdam, dat in 2010 is opgericht. Dit centrum doet intensief onderzoek naar de lokale energievooziening en smart grids, met name vanuit het perspectief van wet- en regelgeving en financiering. TNO financiert twee promovendi bij het Centrum. Het CvE en TNO onderzoeken de mogelijkheid om een kennismarktplatform (NEMIS) op te richten die de toekomst van de Europese energievoorziening dichterbij brengt vanuit juridische, technische en economische wetenschap. ln eerste instantie zou daar ondezoek gedaan kunnen worden naar nieuwe marktmodellen en balancering. - NWO URSES: ln de 2013 callvan NWO op energiegebied is een aantal voorstellen die naar de shortlist zijn gegaan ondersteund door TNO. Daarvan is het voorstel "Gaming beyond the Copper Plate: scheduling exible consumption and decentralised generation within distribution constraints", met TuD (M. de Weerdt) als penvoerder, gehonoreerd. - Energy Academy Europe (EAE): TNO draagt bij aan dit samenwerkingsverband door inzet aan de onderzoeksfaciliteit Entrance en aan de programmacommrssie van het jaarlijkse Energy Delta Congres. I ntern ation aal on derzoe k TNO participeert op Europees niveau in verschillende FP7 projecten Daarnaast vormt TNO samen met TU Eindhoven, KU Leuven en VITO de kern van de colocatie Benelux binnen het KIC lnno Energy, met als primair onderzoeksgebied "Smart Cities". Tenslotte is TNO actief binnen de KIC EIT ICT Labs -node Berlijn die gericht is op Smart Energy Systems. - FP 7 projecten: o Doorlopend:. Ecoqrid, betreft een large scale Smart Grids demonstratie van real time based integratie van DER en DR met o.a. de partners SINTEF, Energienet.dk, Siemens en IBM Danmark, TNO.. Green emotion, betreft EV Standardisation met o.a. de partners IBM,SAP, Siemens, EDF, RWE, TNO.. ESÞ,: Energy Hub, betreft transport m.b.t. residential en commercial districts, met o.a. de partners D'Appolonia, Vito, Fraunhofer, Vfi, TNO. ' Advanced (Active Demand Value And Consumers Experience Discovery). Enel is trekker, andere partners zijn lberdrola, ERDF, RWE, TNO, VaasaETT, Universidad Ponteficia Comillas, Entelios, Fondazione Eni Enrico Mattei, Distribuciòn Elèctrica, The European Omnibus Survey SCRL, TNO.

11 TNO-rapport I TNO-2014-R ' o Nieuw m.i.v. eind 2013lbegin2014'.. ClVlS. Ontwikkelen van enabling technologieën en business modellen (TNO) voor "energy-optimized smart cities"; twee pilots in Trento en Stockholm. Partners: TrentoRlSE, MLTO, KTH, KlT, TUDelft (Brazier), TNO.. COTEVOS. Ontwikkelen van optimale test-infrastructuur en - capaciteiten voor conformance, interoperabiliteit en performance van systemen voor smart charging van Electric Vehicles. Partners: Tecnalia, AlT, Altra, DERlab, DTU, Etrel, Fraunhofer, LODZKA, RSE, ZSE, TNO.. Dream.(inter) Management aanpak voor het inpassen van duurzame energie op basis van autonome agent-based systemen. Partners zijn: lnstitut Polytechnique Grenoble, Elektrikis Energeias Greece, Uni St Gallen, lnstitute of Communication and Computer Systems, DNV Kema, Societa Aeroportuali ltaly, Telvent Energia Spain, TXT E-solutions ltaly, Uni Kassel, TNO.. Electra. Uitvoeren EERA Joint Programme met EU research partners; in het bijzonder het ontwerpen van grid toekomst; standaardisatie, control- en monitormechanismen. Partners: EERA.. OS4ES. Open System for Energy Management; ontwikkeling van een Distributed Registry voor DER componenten voor een dynamische samenwerking DER-DSO. Lab- en veldtesten. Het project draagt bij aan standaardisatie. Partners: FGH uit Mannheim, HUAS (Hamburg University of Applied Science), Hypertech (Hypertech lt Solutions), Greece, lt4 (it4power) Switzerland, KONCAR (KONÖAR-Power Plant and Electric Traction Engineering lnc.), Croatia, MW Energy AG, Germany, Tecnalia Spain, T-Systems Germany, TNO.. Sunseed. Sustainable and robust networking for small electricity distribution; converged communication infrastructures. Partners: Telco + DSO + smart meter + ondezoek partij in Slovenië, TNO, Aalborg University (Denmark), Toshiba Research Lab (UK), Sierra Wireless (France. KIC lnnoenergy: o ESC (Energy Supply Cooperative). Het project richt zich op de realisatie van een woonwijk die volledig onderling energie deelt. Partners: KlT, EVohaus en TNO. KIC EIT ICT Labs: o ln 2013 is het project HEGRID opgestart. ln dit project wordt een prototype van een multi-commodity (hybrid: elektriciteit, gas en thermische energie) energy management framework gerealiseerd. Dit voorstel omvat de partners: TNO (Lead), KlT, Siemens, SAP, VTT, TU/e, CWl. Het project wordt in 2014 gecontinueerd met TU Twente als extra partner. o ln 2014 gaat ook een nieuw project IMPACT (lntegration of smart Power ConTrollers) van start met als doel het creëren van marktrijpe Smart Power Controllers voor elektrische voertuigen en andere

12 TNO-rapport I TNO-2014-R '12 I 23 toepassingen in smart distribution grids en virtual power plants. Partners; Siemens, KIT en TNO. Sa m e nw e rki n g met m a rktp a ñije n i n co n so ft i u mp rojecte n - Proeftuinen: TNO is actief in diverse proeftuinen/pilots gericht op Smart Energy Systems. Daarbij vormt TNO de verbinding tussen kennis en toepassing. Voor een deel zijn het projecten met marktpartijen, voor een ander deel gaat het om trajecten ingediend bij de EZ proeftuinenregeling lpln zoals Couperus, PowerMatchingCity ll en Houthaven en Lochem. ln al deze proeftuintrajecten bestaat het consortium uit een combinatie van netbeheerders, projectontwikkelaars, gemeenten, provi ncies en ICT-toeleveranciers. - Stichting Noord Nederland (SNN) subsidie projecten: o Project Flexigas. ln dit project wordt door een groot aantal partners samengewerkt om een blauwdruk te realiseren voor een smart biogas gríd waarbij afstemming van vraag- en aanbodpatronen economisch geoptimaliseerd worden en waarbij niet (noodzakel ijkerwijs) opgewerkt wordt tot groen gas kwaliteit. TNO richt zich op de ICT aspecten van dit grid zoals het ontwikkelen van distributed control en distributed modelling. o Project FlexiHeat. ln dit samenwerkingsproject wordt gewerkt aan onderzoek- en ontwikkelvraagstukken die investeringsbeslissingen in de warmte-i nfrastructu u r zu llen versnellen, de economische rentabi liteit van warmteprojecten verhogen en hiermee de bedrijfseconomische risico's van deze projecten zullen verminderen. - Tenderprojecten TKI S2SG: o Doorlopend:. CERISE (Combineren van Energie- en Ruimtelijke lnformatie Standaarden als Enabler). Dit project richt zich op het combineren van data (bijv. locatie ziekenhuizen) uit verschillende betrouwbare en juiste informatiebronnen door middel van koppelingen. Hierdoor kan er in geval van calamiteiten zoa ls stroomuitval, adeq uaat geha ndeld worden. Cvbersecuritv: a fundamental basis for smart grids: onderzoek naar praktische security-oplossingen voor netbeheerders; l-balance (link met Entrance). Hanze Hogeschool is hierb penvoerder. l-balance streeft naar optimalisatie van decentrale consumptie en productie door load balancing & integratie Smart Appliances. IDASA. (Technology for Distribution Area Situational Awareness in Electrical Networks). ln dit project wordt technologie voor netbeheerders ontwikkeld op het gebied van beslissingsondersteuning voor het kosteneffectief beheren van e lektricite itsn etwerke n. VIOS (Virtual lnfrastructure Operating System). Voor dit project is TNO penvoerder; Het VIOS project creëert interoperabiliteit van Smart Grid standaarden op het niveau van de virtuele infrastructuur laag. o Nieuwe tenderprojecten in 2014 waarbij TNO partner is:. TEI (Toekomstige Energie lnformatievoorziening). ln dit project wordt een Open Data Platform gecreêerd waarbij de aan de

13 TNO-rapport I TNO-2014-R t23 energ ieh u shoud in g gerelateerde gegevens toega n kelijk gemaakt worden voor partijen die daarmee waarde kunnen creëren en innovatie bevorderen.. PMCTTP (PowerMatchingCity to the People). Dit project heeft als doel om de markt voor slimme energieproducten en diensten verder te ontwikkelen en alle mogelijke barrières voor de commercialisatie en grootschalige uitrol ( ) van aansluitingen weg te nemen. - Flexiblepower Alliance Network (FAN): Het doel van dit netwerk is een internationale community voor het ontwikkelen van open standaarden op het gebied van Energie Management op te zetten. Basis hiervoor is het door TNO ontwikkelde architectuur "FPAI" en PowerMatcher. Visie hierbij is om een kostenefficiënt level playing field te creëren voor nieuwe en bestaande energieproviders. En om brede en snelle adoptie van interoperabele diensten en appliances te bereiken. Reeds meerdere partijen zijn geïnteresseerd om mee te doen.

14 TNO-rapport I TNO-2014-R '14 I 23 3 Resultaten 3.1 Bereikteinhoudelijkeresultaten Hieronder volgt per uitgevoerd project (in alfabetische volgorde) een verkorte weergave van de bereikte inhoudelijke resultaten. ln Figuur 6 is per programmalijn van de TKI S2SG aangegeven waar het zwaartepunt van betreffende project ligt. Proqrammaliin TKIS2SG Diensten en producten Vi rtuele I nfrastructuur Fysieke lnfrastructu u r 2013 Focus TNO VP Projecten Heatmatcher, EcoGrid, e-hub, hoogleraarschappen, ibalance, Smart Billing FlexiGas, GreenGrowing, Flexiheat, Greenemotion, VIOS, CERISE, Cybersecurity STOOP II, DEVS I nstitutionele en sociale innovatie Samenwerking CvE UvA, SUGGEST, Advanced, ClVlS, TDASA Figuur 6: Positionering 2013 TNO VP projecten naar het vierlagenmodel. Voor de volledigheid zijn ook de TKl-projecten waarin TNO in 2013 pafticipeerde in het overzicht gezet. Advanced o ln dit EU-project ( ) worden op basis van empirische gegevens en lessons learnt uit een aantal Europese pilots op het gebied van actieve gebruikersparticipatie richtlijnen opgesteld waarmee voor marktpartijen grootschalige deelname van gebruikers aan smart grid proposities gestimuleerd worden. ln 2013 heeft TNO een conceptueel model opgesteld voor actieve gebruikersparticipatie dat als basis dient voor de analyses waarin ook de kwantitatieve onderbouwing van de relaties zal worden gegeven. ln 2014 zal TNO een bijdrage leveren aan de identificatie van de factoren die een rol spelen bij actieve gebruikersparticipatie binnen smart grids, het handelingsperspectief dat dit biedt voor de verschillende stakeholders (actionable framework) en de wijze van communiceren rond pilots en uitrollen (communication umbrella). CIVIS o Het EU-project CIVIS is eind 2013 van start gegaan. De project doelstelling van CIVIS is tweeledig. Enerzijds het ontwikkelen van nieuwe business modellen waarin prosumers en coöperatieve initiatieven centraal staan, op een zodanige manier dat deze naadloos samengaan met de energie transitie. Daarnaast het vertalen van de requirements die hieruit voortvloeien in ICT oplossingen en het definiëren van aanbevelingen omtrent de inzet daarvan om te komen tot energie efficiënte smart cities. TNO levert kennis op het gebied van 1) gebruikersparticipatie in smart cities 2)energie efficiëntie en daaraan gerelateerde business processen en 3) op het gebied van business modellen/cases rondom gebruikers participatie in energie efficiëntie. Samenwerking UvA/Centrum voor Energievraagstukken (CvE) o Het promotie-onderzoek van Robin Hoenkamp naar standaardisatie vordert volgens plan en zalin2q14 worden afgerond. Ook het onderzoek van Sanne Akerboom naar participatie van lagere overheden boekt vooruitgang. Binnen de samenwerking heeft Annelies

15 TNO-rapport I TNO-2014-Rl 0333 ' Huygen colleges energierecht verzorgd en diverse artikelen geschreven. Er zijn diverse contacten geweest met het bedrijfsleven en overheden.. DEVS o Dit project richt zich op de belangrijkste stabiliteitsproblemen in het elektriciteitsnetwerk waarbij g rote aantal len decentra le opwekeen heden aanwezig zijn. TNO heeft in 2013 in dit project een deliverable betreffende een simulatiemodel getiteld "Aggregate model of distributed PV generation" afgerond. ln 2013 heeft de TUD promovendus in dit project zijn onderzoek naar een algoritme dat spanning instabiliteit in MV-netten kan zien aankomen en voorkomen afgerond met een proefschrift. TNO was betrokken bij deze promotie.. EcoGrid o Het EU project Ecogrid heeft als hoofddoel een demonstratie op te leveren op het Deense eiland Bornholm waarbij meer dan 50% elektriciteitsconsumptie geschiedt via duuzame energiebronnen. PowerMatcher technologie wordt ingezet voor het realiseren van een real-time markt concept waarmee via nieuwe diensten eindgebruikers en netbeheerders mogelijk meer voordeel (economisch, netbalancering,..) kunnen behalen. ln 2013 is door TNO gewerkt aan het werkend krijgen van PowerMatcher op de configuratie in het veld (Woningen met warmtepomp). Verder is er deelgenomen aan de "Taskforce Market Model" waarbij specifiek ingegaan is op hoe het realtime markt concept past in Europese regulering. E-HUB o ln dit EU project ontwikkelt TNO met andere partijen een Energie Management Systeem dat op stadswijk niveau zowelwarmtevraag als elektriciteitsvraag kan managen en besturen. ln 2013 is door TNO onderzoek gedaan naar thermochemische opslag waar de in de vorige periode ontworpen 3 kwh reactor op basis van zeoliet is gebouwd, getest en geanalyseerd. Verder is op basis van de agent-technologie van de PowerMatcher een controle algoritme gemaakt voor het op elkaar afstemmen van vraag en aanbod van gelijktijdig elektriciteìt en warmte in de zogenaamde'multi Commodity Matcher'. Ten slotte is in samenwerking met o.m. VITO een simulatieomgeving gerealiseerd waarvan de MCM het hart vormt Flexiheat o Flexiheat is een samenwerkingsproject waarin met een groot aantal partijen wordt gewerkt aan onderzoek- en ontwikkelvraagstukken die investeringsbeslissingen in warmte-infrastructuur zullen versnellen, de economische rentabiliteit van warmteprojecten verhogen en hiermee de bedrijfseconomische risico's van deze projecten zullen verminderen. Hoofddoelstelling is om op een drietal locaties (Energie Transitie Park Midden-Drenthe, Eemshaven, stad Groningen) een warmtenet te ontwikkelen dat door inzet van ondermeer ICT efficiënter kan worden ingezet. TNO brengt kennis in op het gebied van sensor logistiek (opslag, processing, retrieval). Flexigas o Het project Flexigas onderzoekt vormen van inrichting van de biogasketen en voert in samenwerking met 15 bedrijven en kennisinstellingen laboratorium- en veldexperimenten uit. TNO richt zich op de ontwikkeling van een smart biogas grid management- en regelsysteem op basis van sensor en ICT technologie, waarbij flexibiliteit wordt gecreêerd. ln 2013 is een demonstrator en een Architectuur beschrijving gereed gekomen.

16 INO-rapport I TNO-2014-R t23 Green emotion o Dit EU project ontwikkelt en onderzoekt een gebruiksvriendelijk framework voor Green Electromobility in Europa. Verscheidene elektrisch vervoer pilots in Europese steden doen hieraan mee, met als einddoel een uniform geïntegreerd systeem, met dezelfde interfaces en standaarden. TNO trekt mede het werkpakket "Harmonization of technology and standards". ln 2013 is de deliverable D7.6 "Common methodology to make developments in accordance with EV/infrastructure standards", afgerond. TNO's expertise in het ICT domain heeft in 2013 geleid tot het uitbouwen van de vertegenwoordigersrolvan Green emotion in emi3 (emobility ICT I nteroperability lnterest) group. GreenGrowing o TNO richt zich in het GreenGrowing project op lntelligent Energie Management in de kas. Hierbijwordt een tool ontwikkeld waarbij zodanig gestuurd wordt op een flexibele groei van producten in de kas en energiegebruik dat het voor de tuinder prijstechnisch rendabel is om op energiemarkten actief te zijn. ln 2013 is door TNO gewerkt aan een eerste versie van de tool als app. HeatMatcher. o Het project heeft als doel het optimaliseren van bestaande warmteregelin gen van g rootschalige warmtesystemen. Het project wordt uitgevoerd met een consorttum bestaande uit ZON energie, DWA, Noord Holland Noord, Hogeschool lnholland en TNO. TNO brengt de ICT infrastructuur in. ln 2013 is de veldtest voor de locatie Durghorst afgerond met veelbelovende resultaten. Daarnaast is TNO in 2013 begonnen met het ontwikkelen van de tweede versie van de HeatMatcher, met een intelligenter algoritme gebruikmakend van de weersvoorspellingen. Hoogleraarschappen o George Huitema werkt als hoogleraar binnen de faculteit Economie en Bedrijfskunde van de RuG op het gebied van ICT-architecturen (onderdeel van de onderzoeksgroep GESP (Groningen Energy Sustainablilty Program)). René Kamphuis werkt als hoogleraar binnen de faculteit Elektrotechniek van de TU Eindhoven met als leerstoel Smart Operation of Electricity Grids through lct. Beide leerstoelen worden benut voor onderwijs, onderzoek (schrijven artikelen, begeleiden promovend i), kenn isu itwisseling en gezamen I ijke initiatieven. STOOP II o Doel van dit co-financiering project (onderzoekpartners: TNO, Deltares en Kiwa Technology met co-financiers diverse gasnet beheerders) is het principe van indirect meten aan te tonen, dat wil zeggen door het registreren van zettingen een uitspraak te kunnen doen over de leidingintegriteit van een gasleiding. ln 2013 (STOOP fase 2) is gewerkt aan de realisatie van een Proof of Concept van het in fase 1 ontwikkelde monitoringsysteem op basis van indirect meten. Hierbij is aangetoond dat het mogelijk is verwachtingen van de faalkans van een leiding te berekenen. Hiernaast is ook gekeken naar mogelijkheden voor sensoren om grondbewegingen onder het maaiveld vast te stellen. Ten slotte heeft ook vanuit economisch oogpunt een validatie op hoofdlijnen plaatsgevonden. SUGGEST o Doel van het ondezoek binnen SUGGEST is om het proces om een lokale energievooziening te realiseren te verkennen en in kaart te brengen. Daarbij worden de barrières voor de voorziening blootgelegd en worden manieren om de barrières te slechten zichtbaar. De

17 TNO-rapport I TNO R t23 hoofdvraag die in SUGGEST onderzocht wordt is dan ook: Aan welke randvoonryaarden moet worden voldaan en welke proces moet worden doorlopen om de lokale duurzame energievoorziening efficiënt tot stand te brengen? ln 2013 is onderzoek gedaan naar gedragsverandering in de energievooziening zowel op micro (participatie van eindgebruikers), als op meso (gedrag van organisaties) en macro-niveau (institutionele veranderingen). Bestudeerde onderwerpen zijn: interventies, arrangementen, businessmodellen en samenwerking tussen de verschillende levels. De focus ten opzichte van onderzoek in 2012 is verschoven van een academische beschouwing naar een meer praktijkgericht onderzoek. Dit ondezoek wordt gevalideerd in de energiesector en de gebruikte casuïstiek is dan ook afgebakend tot ontwikkelingen in deze sector. De ontwikkelde methodieken, aanpakken en competenties zijn echter algemeen toepasbaar op allerlei voor TNO relevante domernen. Specifiek gericht op de TKI Solar Energy loopt het project SolaRoad: o Doel van het ondezoek SolaRoad is de ontwikkeling van een systeem dat zonlicht op het wegdek omzet in elektriciteit (het wegdek als één groot zonnepaneel) en de toepassing hiervan in de lokale energievoorziening. n2013 is met meerdere partijen met name onderzoek gedaan naar de toplaag van de SolaRoad en is een vertaling gemaakt van een proefstuk in het lab naar een pilot concept. 3.2 Highlights projectresultaten Als highlights van de projectresultaten in 2013 worden de twee projecten Flexiquest en Smart Billing hieronder uitgelicht. Naar een aanbod-qedreven enerqiemarkt: Proiect Flexiquest Middelgrote bedrijven kunnen tot 40 procent besparen op hun energiekosten als zij hun vraag aanpassen op het aanbod van energie. Dat blijkt uit een 'proof of concept'-studie in het project 'Flexiquest' van TNO in samenwerking met Alliander, Essent, Powerhouse, EvoSwitch, Kloosterboer en Partner Logistics. ln de studie is gekeken hoe het energieverbruik directer kan worden afgestemd op het fluctuerende aanbod van duurzaam opgewekte elektriciteit en welke consequenties dat heeft voor producenten, netbeheerders en middelgrote energieverbruikers. Speciale aandacht lag hierbij op veranderende business en verdienmodellen. Flexiquest is het eerste onderzoek dat zich focust op partijen over de gehele energ ieketen en m iddelg rote energ ieverbruikers. Waarde van flexibiliteit Duurzaam opgewekte elektriciteit is beperkt voorspelbaar en zorgt daarnaast voor meer grilligheid in het aanbod van elektriciteit. Om op grote schaal gebruik te maken van duurzame energiebronnen is het noodzakelijk dat het aanbod optimaal wordt benut. Oftewel, elektriciteit gebruiken wanneer de zon schijnt of wanneer het waait. Het Flexiquest-onderzoek toont aan dat middelgrote energieverbruikers in theorie tot 50 procent van hun energievraag kunnen aanpassen aan het aanbod. Een variabele prijs, waarbij duurzame energie voordelig wordt aangeboden bij een hoog aanbod, is daarbij een belangrijk sturingsmechanisme. Als middelgrote energieverbruikers reageren op een hoog aanbod kunnen zij tot 40 procent voordeliger duurzame energie inkopen.

18 TNO-rapport I TNO-2014-Rl t23 Ka n se n e n u itd ag n g e n a a n bodg e d reve n e n e rg e m a rkt Als middelgrote energieverbruikers hun energieverbruik flexibel inzetten, kan dat bijdragen wind- en zonfluctuaties in de toekomst op te vangen en het aandeel duurzame energie in de energiemix te vergroten. Dit biedt zowel kansen als uitdagingen voor verschillende partijen in de energieketen. Zo kunnen producenten meer duurzame energie toevoegen aan hun productporffolio en krijgen netbeheerders te maken met een veranderde netwerkbelasting. Daarnaast kan bundeling van 'flexibele energieverbruikers' plaatsvinden of kunnen nieuwe markten gevormd worden die middelgrote energieverbruikers kunnen helpen bij verdere flexibilisering van in- en verkoop. De rekening voor elektriciteit vormt het unieke contactpunt tussen de afnemer/prosument van stroom aan de ene kant en een of meer de verkoper(s)/kopers van stroom aan de andere kant. Deze rekening wordt steeds complexer. Momenteel lopen er diverse pilots en onderzoeksprojecten in het Smart Energy domein (zowel nationaal als in Europees verband) die zich richten op het behalen van gestelde energie efficiëntie doelen, waarbij met name de technische validatie centraal staat. Voor een grootschalige uitrol is het echter noodzakelijk om nieuwe functionaliteiten op het gebied van verrekening van energie (billing en settlement) te ontwerpen en te implementeren in bedrijfsomgevingen van energiepartijen. ln het project Smart Billing is in 2013 de veranderende manier van verrekenen onderzocht. Met name is gekeken naar de wenselijke ontwikkelingen met betrekking tot de rekening en op de vraag of wet- en regelgeving deze ontwikkelingen mogelijk maken. Veranderende doelstelling rekening. De traditionele manier van verrekenen van energie tussen partijen is niet meer toereikend voor de ontwikkelingen die plaatsvinden bij de energietransitie. ln het bijzonder blt. kt dit voor de verrekening (billing) van nieuwe flexibiliteitsdiensten zoals vraagsturing (Demand Response), en bij consumentendiensten zoals onderlinge levering die in alle opzichten nieuw zijn ten opzichte van de huidige energielevering. De huidige billingprocessen en - systemen kunnen deze diensten niet adequaat verwerken en zijn slechts gericht op de opmaak van een jaarlijkse energienota op basis van een jaarlijkse (handmatige) meting. De rekening geeft zo alleen maar inzicht in het jaarverbruik van een consument. ln het Smart Energy domein verandert de doelstelling en de rol van de rekening van een verantwoording van een contractuele verplichting tussen twee partijen naar een meer informatieve rekening om onder andere gedragsveranderingen voor energiegebruik bij de consument teweeg te brengen. Een voorbeeld hiervan is het hanteren van flexibele prijsplannen als middel voor verschuiving van consumptieiproductie door consumenten (dynamic pricing). Door prijsplannen in te zetten kunnen huishoudens gestimuleerd worden om het energiegedrag te veranderen door minder energie te gebruiken tijdens 'peak'-time en juist meer wanneer (duurzame) energie ruimschoots voorhanden is. Nieuwe technische eisen. Uit de behoeften aan smart billing volgt een aantal technische requirements. Te noemen valt: real-time verwerken van grote hoeveelheden data, dynamisch verrekenen, multi-stakeholder insteek en ondersteuning van nieuwe energiediensten. Op basis van deze eisen is binnen het project een blauwdruk van een smart billing-architectuur met relevante com ponenten geschetst.

19 TNO-rapport I TNO-2014-R t23 Aanpassen wet- en regelgev ng. Nieuwe mogelijkheden met het afrekenen kunnen een nieuwe impuls geven aan de ontwikkelingen in de elektriciteitssector, maar ook innovaties op het gebied van ICT stimuleren. Daarvoor is het wel nodig dat partijen kunnen toetreden tot de markt met nieuwe diensten. Wet- en regelgeving mogen daaraan niet in de weg staan. Op dit moment is dat wel het geval. Om nieuwe ontwikkelingen op het gebied van smart billing mogelijk te maken zou de wet anders ingericht moeten worden. Om dit goed te kunnen doen dient eerst precies beschreven te zijn welke taken onderscheiden kunnen worden. Vervolgens kan worden nagedacht of het nodig is om deze taken al bij wet toe te delen aan bepaalde partijen. Wenselijkheid Proof of Concept. Hoe de overgang van de huidige energierekening, met één aanbieder en één afnemer en één prijsschema, naar een smart bill waarbij transacties vermeld worden tussen meer aanbieders, meer afnemers en verschillende prijsschema's, zich zal voltrekken is nu nog niet duidelijk. Het zal in stappen gaan, waarbij er steeds meer mogelijkheden zijn. Als conclusie van het project wordt gesteld dat het wenselijk is om een Proof of Concept met partners uit het ecosysteem van de TKI S2SG te houden. De uitdaging zit in het realiseren van de vernieuwing van billing voor de toekomstige energie huishouding. Zo'n Proof of Concept laat zien hoe smart billing in praktische zin, geïntegreerd in real-life bedrijfsomgevingen, ingevuld kan worden. 3.3 Output ln onderstaande tabel is een samenvattlng van de belangr kste output in termen van publicaties (peer-reviewed, niet-peer reviewed), conference papers etc. weergegeven. Dit betreft alleen output die direct gerelateerd is aan het VP Energie Etficientie. Onder de tabel zijn de details opgenomen. Tvoe Publicatie Aantal Onderwero(en) Peer reviewed Publicaties 8 o Voortvloeiend uitlnternationale onderzoeksoroiecten. Presentati e/co nfe re n ce 54 r Presentaties en publicaties uit Papers met name internationale projecten en samenwerking kenniscentra. Professionele 9. Eindrapportages en specifieke ou blicaties/raooorten extern gerichte publicaties Figuur T.Output van het VP naar categorieën. Hieronder een selectie van de output. Peer Reviewed Publicaties o (hgl-schap) Rumph, F.J., G.B. Huitema, J. Verhoosel; Towards interoperability of energy management systems using flexibility through conceptual modeling; (lm 2013), 2013 lflp/ieee lnternational Symposium on lntegrated Network Management, ,2013 o (hgl-schap) lttoo, A., N.B. Szirbik, G.B. Huitema, J.C. Wortmann; Simulation, Gaming and Natural Language Processing for Modelling Stakeholder Behavior in Energy investments. Proceedings SC2013. o (hgl-schap) Kamphuis, LG., Roossien,8., Eijgelaar, M., De Heer, H., Van der Noort, A. & Van der Velden, J. (2013). Real-time trade dispatch of a commercial VPP with residential customers in the PowerMatching City SmartGrid living lab. Oral : Proceedings of the lnternational Conference on Electricity Distribution (CIRED-2013), June 2013, Stockholm, Sweden, London: IET. (EcoGrid) Preben Nyeng, Koen Kok, Salvador Pineda, Ove Grande, Jonathan

20 TNO-rapport I TNO-2014-R t23 Sprooten, Bob Hebb, Frans Nieuwenhout, Enabling Demand Response by Extending the European Electricity Markets with a Real-Time Market, IEEE tsgt o (EcoGrid) MacDougall, Pamela; Roossien, Bart;Warmer, Cor; Kok, Koen, Quantifying flexibility for smart grid services, Power and Energy Society General Meeting (PES), 2013 IEEE.. (Ecogrid) Koen Kok, The PowerMatcher: Smart Coordination for the Smart Electricity Grid, Thesis VU, 13 mei (DEVS) Freek Baalbergen, Coordinated agent-based control for on-line voltage instability prevention, Thesis TuD, 7 June o (Suggest) B. Kotterink, e-customs, accepted, Journal of Policy Administration Research and Theory. P re se ntati e/co nfe re n ce P a pe rs o (Advanced) Attema,R., Bodea, G. and Breunink, G., Privacy and active demand, workshop, Congress Energy Utility Week, A'dam, 16 november 2013 o (CvE) A.E.H.Huygen, dagvoorzitter, conferenlie Energie, Recht & Regelgeving 2013, llr, Amsterdam, 20 juni o (CvE) A.E.H. Huygen, Naar een grootschalige integratie van zonnestroom in de Nederlandse Netten, inleiding en lid panel in het kader van een symposium georganiseerd door Holland Solar, als onderdeel van het Europese project PV Grid, Loyens en Loeff, Amsterdam,lT mei2013. r (CvE) A.E.H. Huygen, Lokale energiebedrijven, Masterclass economie georganiseerd door de provincie Zuid-Holland, Den Haag, 16 april o (CvE) A.E.H. Huygen, Decentrale opwekking, een sfrafegische Verkenning, Loyens en Loeff, Power & Utilities Seminar 2013, 11 februari (CvE) A.E.H. Huygen, Harmonization of tariffs, Seminar van de Nederlandse Vereniging van Energierecht (Never), en The Benelux Association of Energy Economists. Den Haag, 31 januari (CvE) Saskia Lavrijssen en Annelies Huygen, De warmteconsument in de kou: een juridische en economische analyse van de positie van de warmteconsument, SEW, juni (EcoGrid) Young European Energy Professionals over Smart Grids, EcoGrid en PowerMatcher. Webinar YEEP (EcoGrid) Webinar OpenADR Alliance, (EcoGrid) Smart Grids Seminar, VU, 13 mei o (EcoGrid) Koen Kok, voorzitter Sessie Dynamic pricing, European Utility Week o (E-Hub) Paul Booij, Vincent Kamphuis, Olaf van Pruissen, Cor Warmer: Multiagent control for integrated heat and electricity management in residential districts, ATES2013, 6-10 May o (E-Hub) Mieke Oostra, Bronia Jablonska: Understanding Local Energy lnitiatives and Preconditions for Business Opportunities, Sustainable Building 20'1 3, OULU, Finland, May, o (E-Hub) Christian Finck et. al.: Experimental Results of a 3 kwh thermochemical heat storage module for space heating application, lnternational Conference on Solar Heating and Cooling, Freiburg, Germany, Sept, (FlexiGas) F. Pierie, J. Broekhuijsen, M. Vonder, A tool for analysing, researching and modeling energy etficiency, sustainability and flexibility of biogas chains operating as load balancer within decentralized (smart) energy systems, Kopenhagen, European Biomass Conference o (FlexiGas) M. Rajagopal, W. Wijbrandi, F. Pierie, Flexible Biogas Chain Simulator, World Renewable Energy Technology Congres, New Delhi, o (FlexiQuest), bijdrage radio-uitzending BNR Duurzaam, 1'1 november 2013.

TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid. Programmalijnen en speerpunten 2014

TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid. Programmalijnen en speerpunten 2014 TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid Programmalijnen en speerpunten 2014 Programmalijnen en aandachtspunten 1. Energiemanagement voor fleibiliteit van energiesysteem 2. Informatie en control

Nadere informatie

Smart Energy Systems Op weg naar een energiediensten economie

Smart Energy Systems Op weg naar een energiediensten economie Smart Energy Systems Op weg naar een energiediensten economie Suzanne van Kooten 26 november 2012 9 februari 2012 De Energietransitie Vraag naar energie blijft stijgen Aandeel duurzaam moet omhoog De Energietransitie

Nadere informatie

ECN TNO activiteiten systeemintegratie

ECN TNO activiteiten systeemintegratie ECN TNO activiteiten systeemintegratie Rob Kreiter Den Haag 22-05-2015 www.ecn.nl Aanleiding: meer duurzaam - minder zekerheid - meer complexiteit Uitdaging voor de (verre) toekomst Elektriciteitsbalans

Nadere informatie

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 1 Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 Inhoud 2 1. Innovatietafel aanloop naar TKI Switch2SmartGrids 2. Actieplan Duurzame Energievoorziening link naar E-akkoord 3. Toekomstbeelden

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Slimme Netten Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Netbeheer Nederland (1) Netbeheer Nederland brancheorganisatie van alle elektriciteit-

Nadere informatie

Smart Grids proeftuinen. Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN)

Smart Grids proeftuinen. Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten

Nadere informatie

Groener door ICT. Erik Huizer Algemeen directeur TNO Informatiemaatschappij

Groener door ICT. Erik Huizer Algemeen directeur TNO Informatiemaatschappij Groener door ICT Erik Huizer Algemeen directeur TNO Informatiemaatschappij 2 Groener door ICT Smart energy systems door ICT Slimmer rijden door ICT Slimmer werken door ICT Vergroening van ICT Smart Grids

Nadere informatie

Vlaamse Complementariteit. SET5Y Ronnie Belmans

Vlaamse Complementariteit. SET5Y Ronnie Belmans Vlaamse Complementariteit SET5Y Ronnie Belmans EnergyVille en Campus EnergyVille EnergyVille = samenwerking tussen VITO, KUL en IMEC in onderzoek, ontwikkeling en valorisatie Geïmplementeerd via samenwerkingsovereenkomsten

Nadere informatie

Hoe realiseer je een Smart City?

Hoe realiseer je een Smart City? Hoe realiseer je een Smart City? Thema Inclusive Society Dr. Ir. Rianne Valkenburg FUTURE Steden worden langzaam bedolven onder sensoren Steden waren al vol, namelijk met mensen Kwaliteit van leven? Hoe

Nadere informatie

ideego programma 2015

ideego programma 2015 ideego programma 2015 Wijnand van Hooff Programmadirecteur TKI Solar Energy TKI Solar Energy zonnestroomtechnologieën 1. Zonnestroom 2 TKI EnerGO energie in de gebouwde omgeving 2. Warmte en koude 3 TKI

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Projecten smart grids en smart energy systems

Projecten smart grids en smart energy systems 1 februari 2014 Projecten smart grids en smart energy systems Projecten onder de volgende programma s: TKI Switch2SmartGrids. EBU (Economic Board Utrecht) NWO programma s SES (Smart Energy Systems) en

Nadere informatie

INNOVATIECONTRACT SMART GRIDS. New Energy Business Community Groningen, 7 juni 2012. Frits Verheij DNV KEMA Voorzitter Innovatietafel Smart Grids

INNOVATIECONTRACT SMART GRIDS. New Energy Business Community Groningen, 7 juni 2012. Frits Verheij DNV KEMA Voorzitter Innovatietafel Smart Grids INNOVATIECONTRACT SMART GRIDS New Energy Business Community Groningen, 7 juni 2012 Frits Verheij DNV KEMA Voorzitter Innovatietafel Smart Grids 7 juni 2012 Topteam Energie Agenda 1. Het belang van Smart

Nadere informatie

IPIN Proeftuin Lochem

IPIN Proeftuin Lochem IPIN Proeftuin Lochem Inleiding, samenwerking, uitdaging Oktober 2013 Ben Tubben Opzet programma IN4Energy Het consortium IN4Energy maakt het mogelijk dat deelnemers aan de proeftuin daadwerkelijk richting

Nadere informatie

Slimme netten net wel, of net niet? Presentatie Smart Grids MVO Bijeenkomst Oostburg Zeeland. Cofely Energy & Infra

Slimme netten net wel, of net niet? Presentatie Smart Grids MVO Bijeenkomst Oostburg Zeeland. Cofely Energy & Infra Slimme netten net wel, of net niet? Presentatie Smart Grids MVO Bijeenkomst Oostburg Zeeland Cofely Energy & Infra INHOUD Voorstellen Waarom eigenlijk Smart Grids? De transitie naar Smart Grids Verschillende

Nadere informatie

De Minor Energie en ICT aan de Hanzehogeschool Groningen. 30 jan 2014 Driebergen-Zeist / Antropia. Rolf Velthuys R.J.Velthuijs@pl.hanze.

De Minor Energie en ICT aan de Hanzehogeschool Groningen. 30 jan 2014 Driebergen-Zeist / Antropia. Rolf Velthuys R.J.Velthuijs@pl.hanze. De Minor Energie en ICT aan de Hanzehogeschool Groningen 30 jan 2014 Driebergen-Zeist / Antropia Rolf Velthuys R.J.Velthuijs@pl.hanze.nl Overzicht Onderwijs en Onderzoek aan de Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

Open Data Estafette Duurzame Energie, 11 juni 2014, Amersfoort

Open Data Estafette Duurzame Energie, 11 juni 2014, Amersfoort Open Data Estafette Duurzame Energie, 11 juni 2014, Amersfoort Gaston Halders (Enexis) Arjan van Diemen (TNO) Derek Rodenberg (KPN) Energie Informatie Agenda Introductie sprekers Projectachtergrond Het

Nadere informatie

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Dr. ir. Émile J. L. Chappin Challenge the future 1 Mondiale uitdagingen Spanning tussen toename

Nadere informatie

Gebruikers en smart grids

Gebruikers en smart grids Gebruikers en smart grids KIvI NIRIA 23 Juni Gorinchem Geert Verbong Inhoud Belofte van Smart Grids: de actieve gebruiker Verschillende rollen Homo economicus De groene consument Nieuwe diensten De lastige

Nadere informatie

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013 Kansen zien, kansen pakken! Vvg 13 november 2013 Leven in de stad van de toekomst Louis Bekker City Account Manager Programma manager Onderwijs (PO/MO) Smart Concurrentie Leefbaar Groen Samenwerking Onze

Nadere informatie

Smart Grids. Ernst ten Heuvelhof 10-1-2011. Challenge the future. Delft University of Technology

Smart Grids. Ernst ten Heuvelhof 10-1-2011. Challenge the future. Delft University of Technology Smart Grids Ernst ten Heuvelhof Smart Grids Twee-richtingsverkeer stroom in laagspanningsnet Real time prijzen stroom zichtbaar voor afnemers Taskforce Smart Grids Ingesteld door Minister van EZ Secretariaat

Nadere informatie

Bob Meijer Lancering TKI Wind op Zee Tenders 2015 30 januari 2015

Bob Meijer Lancering TKI Wind op Zee Tenders 2015 30 januari 2015 Bob Meijer Lancering TKI Wind op Zee Tenders 2015 30 januari 2015 2015 First come, first served Januari 2015 Subsidieregelingen TKI Wind op Zee 2015 onder voorbehoud de officiële regeling is leidend 2

Nadere informatie

Eandis smart metering uitdaging en uitrol

Eandis smart metering uitdaging en uitrol Eandis smart metering uitdaging en uitrol Agenda 2 Visionair Seminarie 2010 10 05 Eandis Cijfers Eandis actief in 239 gemeenten 1.5 milljoen LP gasaansluitingen 2.5 milljoen LV elektriciteitsaansluitingen

Nadere informatie

Domotica & Energiemanagement Via domotica naar Smart Grids!

Domotica & Energiemanagement Via domotica naar Smart Grids! Domotica & Energiemanagement Via domotica naar Smart Grids! Smart Homes Nationaal Kenniscentrum Domotica & Slim Wonen Duizelseweg 4a 5521 AC Eersel www.smart-homes.nl info@smart-homes.nl Peter Brils tel.

Nadere informatie

Smart Grids & Elektrisch vervoer. Innovatie workshop. Delft, 7 januari 2011. Joris Knigge Innovatie Asset Management

Smart Grids & Elektrisch vervoer. Innovatie workshop. Delft, 7 januari 2011. Joris Knigge Innovatie Asset Management Smart Grids & Elektrisch vervoer Innovatie workshop Delft, 7 januari 2011 Joris Knigge Innovatie Asset Management Inhoud Inleiding Energietransitie en Elektrisch vervoer (mobile) Smart Grids Praktische

Nadere informatie

Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT. RvT maart 2013

Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT. RvT maart 2013 Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT RvT maart 2013 Het topsectorenbeleid Overheid, Rijksdient voor ondernemend Nederland Tenders voor Demo, pilot en Early adapter projecten Topcluster voor

Nadere informatie

Uitdagingen van de energie transitie

Uitdagingen van de energie transitie Uitdagingen van de energie transitie Presentatie Congres Energy Next Dordrecht 10 december 2015 Remko Bos Directeur Energie ACM Vicepresident CEER 1 ACM als toezichthouder ACM bevordert kansen en keuzes

Nadere informatie

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen SMART CITY UTRECHT Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen Brigitte Hulscher Program Manager Smart Cities, Marketing & Innovation Utrecht Jong en hoog opgeleid 334.862 inwoners, 20 % < 17, 18% 18-26,

Nadere informatie

IWT TETRA-PROJECT NANOGRIDS IN DE PRAKTIJK. Startvergadering 25/03/2013 15u Geel

IWT TETRA-PROJECT NANOGRIDS IN DE PRAKTIJK. Startvergadering 25/03/2013 15u Geel IWT TETRA-PROJECT NANOGRIDS IN DE PRAKTIJK Startvergadering 25/03/2013 15u Geel Eestermans Bart Lector - Onderzoeker Thomas More Kempen Kenniscentrum Energie 1 Smart Grid Microgrid Nanogrid WHAT'S IN A

Nadere informatie

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Amandus Lundqvist Voorzitter Topteam HTSM 21 maart 2014 Topteam HTSM advies toename private én publieke

Nadere informatie

Het TKI SOLAR ENERGY in het Nederlandse Energie- / Topsectorenbeleid

Het TKI SOLAR ENERGY in het Nederlandse Energie- / Topsectorenbeleid Het TKI SOLAR ENERGY in het Nederlandse Energie- / Topsectorenbeleid SundayNL 2014-19 november 2014 - Arnhem Wijnand van Hooff Programmadirecteur TKI Solar Energy Inhoud Het Nederlandse Energiebeleid en

Nadere informatie

SmartGrid in de praktijk*:

SmartGrid in de praktijk*: Round Table event February 2014 Smartgrid in de praktijk oct 2012 26 februari 2014 SmartGrid in de praktijk*: De uitdagingen: o Energiecollectieven o Systeem stabiliteit o Cybersecurity * deze presentatie

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

CELSIUS* *Combined Efficient Large Scale Integrated Urban Systems. Roland van Rooyen Oubbol Oung Astrid Madsen 25-06-2015

CELSIUS* *Combined Efficient Large Scale Integrated Urban Systems. Roland van Rooyen Oubbol Oung Astrid Madsen 25-06-2015 CELSIUS* *Combined Efficient Large Scale Integrated Urban Systems Roland van Rooyen Oubbol Oung Astrid Madsen 25-06-2015 This project has received funding from the European Union s Seventh Framework Programme

Nadere informatie

Realisatie energieambitie Wageningen

Realisatie energieambitie Wageningen Dr.ir. Mieke Oostra - lector Innovatieve Technologie in de Bouw - Saxion & lector Ruimtelijke Transformaties - Hanzehogeschool Realisatie energieambitie Wageningen 11 juni 2015 AMBITIE wageningen OPVALLEND

Nadere informatie

SMART GRID ALBERT MOLDERINK

SMART GRID ALBERT MOLDERINK SMART GRID ALBERT MOLDERINK WIE BEN IK Albert Molderink (http://www.utwente.nl/ctit/energy/people/molderink_a.php) www.utwente.nl www.ipsumenergy.com Computer Architectures for Embedded Systems Discrete

Nadere informatie

VOLGENDE GENERATIE REKENMODELLEN VOOR ENERGIESIMULATIES OP STADSNIVEAU

VOLGENDE GENERATIE REKENMODELLEN VOOR ENERGIESIMULATIES OP STADSNIVEAU VOLGENDE GENERATIE REKENMODELLEN VOOR ENERGIESIMULATIES OP STADSNIVEAU Ruben BAETENS KU Leuven Building Physics Section DE TRADITIONELE BENADERING binnen gebouwsimulatie Klassieke combinatie van warmte-

Nadere informatie

Topsector Energie. Addendum 2013 bij het Innovatiecontract Smart Grids februari 2012

Topsector Energie. Addendum 2013 bij het Innovatiecontract Smart Grids februari 2012 Topsector Energie Addendum 2013 bij het Innovatiecontract Smart Grids februari 2012 Juni 2013 Update in juli en december 2013 van enkele hyperlinks in de tekst Bladzijde 1 van 17 Inhoudsopgave TKI Switch2SmartGrids:

Nadere informatie

All about Energy College Doel van dit ronde tafel gesprek

All about Energy College Doel van dit ronde tafel gesprek All about Energy College Doel van dit ronde tafel gesprek Een gezamenlijk project definiëren, dat samen met ons netwerk succesvol kan worden gerealiseerd. Het definiëren van uw Roadmap naar 26 mei 2025

Nadere informatie

26-11-2010. In balans met Smart Grids Willem Kooiman 29 november 2010. Team Smart Grids. Stelling! Inhoud. Wat is Smart Grid

26-11-2010. In balans met Smart Grids Willem Kooiman 29 november 2010. Team Smart Grids. Stelling! Inhoud. Wat is Smart Grid Team s John v.d. Ven, DLV GE Marco Polet Priva Sjoerd Leij Yacht Maarten Pennings NXP Marc Vlemmings NXP In balans met s Willem Kooiman 29 november 2010 Johan Hugh Egbert Irin Hans Euson Maaskant Bouwhuis

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

Energizing the city: Almere energy axis

Energizing the city: Almere energy axis Inhoud Energizing the city: Almere energy axis... 3 Van Noord/West naar Zuid/Ooost... 4 Energie die stroomt door de as... 5 Focus on knowledge & education... 6 Focus on innovation & experiments... 7 Focus

Nadere informatie

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Martin Bakker, 18 februari 2014 Eind 2014 gaan twee nieuwe Europese samenwerkingsverbanden van start. Verspreid over Europa zullen universiteiten, kennisinstellingen,

Nadere informatie

IS ENERGIEOPSLAG HET ANTWOORD?

IS ENERGIEOPSLAG HET ANTWOORD? IS ENERGIEOPSLAG HET ANTWOORD? JA! DE VOLGENDE STAP NAAR MEER ONAFHANKELIJKHEID WAAROM? 1. Eigen energie voorziening Geen impact meer van prijsstijgen en zelf in controle van je eigen elektriciteit, dag

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Lokale energiecoöperatie

Lokale energiecoöperatie Lokale energiecoöperatie Stuwende kracht achter de de duurzame energietransitie van onderaf 1 Inhoud I. Visie II. De Energie Coöperatie III. Eemflow Energie VOF 2 Van Klimaat beleid naar Energie transitie

Nadere informatie

HEGRID EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO. Hybrid Energy GRID Management. TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI

HEGRID EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO. Hybrid Energy GRID Management. TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI HEGRID Hybrid Energy GRID Management EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI 1 Doel en verwachte resultaten Doel: realiseren van een Open HybridEnergy

Nadere informatie

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Dutch industry fit for the future?! onze wereld verandert en dus ook onze industrie. met impact op economie en samenleving smart industry agenda

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

De Omslag in het ICT Onderwijs: Duurzaamheid voor Systeembeheerders. Ervaringen met een Pilot

De Omslag in het ICT Onderwijs: Duurzaamheid voor Systeembeheerders. Ervaringen met een Pilot De Omslag in het ICT Onderwijs: Duurzaamheid voor Systeembeheerders Ervaringen met een Pilot 1 Even voorstellen Henk Plessius Hogeschool Utrecht o Onderzoeker o Docent o Projectleider Aandachtsgebieden:

Nadere informatie

Samen op weg naar een Smart City

Samen op weg naar een Smart City Samen op weg naar een Smart City Amsterdam Smart City (ASC) is een uniek samenwerkingsverband tussen bedrijven, overheden, kennisinstellingen én de Amsterdammer. ASC loopt voorop in de ontwikkeling van

Nadere informatie

Greenbridge wetenschapspark incubator demonstrator

Greenbridge wetenschapspark incubator demonstrator Greenbridge wetenschapspark incubator demonstrator - faciliteert de ontwikkeling/optimalisatie van uw technologie - helpt uw energietechnologie succesvol in de markt zetten voor (startende) bedrijven:

Nadere informatie

HAN en duurzame energie

HAN en duurzame energie Beroepsonderwijs tijdens de energie transitie HAN en duurzame energie Van buiten naar binnen. Tinus Hammink programma-manager SEECE Hogeschool van Arnhem en Nijmegen HBO en topsectoren; keuze van HAN 1.

Nadere informatie

De potentie van diepe geothermie voor de transitie naar duurzame energie. Technologische kansen voor de Nederlandse industrie

De potentie van diepe geothermie voor de transitie naar duurzame energie. Technologische kansen voor de Nederlandse industrie De potentie van diepe geothermie voor de transitie naar duurzame energie Technologische kansen voor de Nederlandse industrie Diepe geothermie heeft vele voordelen Characteristics Geothermal Geothermal

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken

Ministerie van Economische Zaken DOORBRAAKPROJECT ICT EN ENERGIE Routekaart doorbraakproject ICT en Energie Ministerie van Economische Zaken Rapport nr.: 14-2884 Datum: 2014-10-15 SAMENVATTING ROADMAP Het kabinet wil dat de uitstoot van

Nadere informatie

De Energietransitie van Onderaf

De Energietransitie van Onderaf De Energietransitie van Onderaf Rapportage WP3 - Handelingsperspectieven DEEL 0 Inleiding 1 Auteurs Roelien Attema & Geerte Paradies Uitgegeven voor Titel Versie 1.0 STEM programma Rapportage WP3 Handelingsperspectieven

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Alliander Rol E- opslag

Alliander Rol E- opslag Alliander Rol E- opslag Vakbeurs energie 7 oktober 2015 Den Bosch Drs. J.H. Blom MBE Tuesday, 13 October 2015 1 Jos Blom Info Energy Life 5 juni 2012 Alliander Visie: Wij staan voor een energievoorziening

Nadere informatie

Internet of Things De definitieve stap naar slimme woningen

Internet of Things De definitieve stap naar slimme woningen Internet of Things De definitieve stap naar slimme woningen Frank den Hartog Senior Scientist Consumer Networks, TNO Chair of the Technical Working Group, HGI Frank.denHartog@tno.nl www.frankdenhartog.net

Nadere informatie

Valorisatie Technosprong. Paul Althuis, 10-10-2011

Valorisatie Technosprong. Paul Althuis, 10-10-2011 Valorisatie Technosprong Paul Althuis, 10-10-2011 Visie Op regionaal niveau heeft Technosprong over 2010-2016 bijgedragen aan de realisatie van een optimaal starterklimaat in een regio vol open innovatie

Nadere informatie

Slotbijeenkomst Deelnemers. IPIN Proeftuin Slim Net Lochem Paul Stolte, 12 juni 2015

Slotbijeenkomst Deelnemers. IPIN Proeftuin Slim Net Lochem Paul Stolte, 12 juni 2015 Slotbijeenkomst Deelnemers IPIN Proeftuin Slim Net Lochem Paul Stolte, 12 juni 2015 IPIN Project Proeftuin Innovatieprogramma Intelligente Netten (Min. van EZ) 2011-2014 IN4 energy Heel even mee terug

Nadere informatie

Nederland wordt slimmer met energie

Nederland wordt slimmer met energie Nederland wordt slimmer met energie SPEECH Bert de Vries, plv. Directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, NEBC 8 juni (uitgesproken door Jaco Stremler (plv. directeur Energie en Duurzaamheid)

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

FLEXINES ARCHITECTUUR

FLEXINES ARCHITECTUUR Flexines architectuur Introductie Het doel van het Flexines project is om een Energie Management Systeem (EMS) te ontwikkelen voor huishoudens. Figuur 1 geeft de scope van het EMS aan. GUI Energy Management

Nadere informatie

Energiedag voor lokale besturen VVSG. Heidi Lenaerts 26/10/2011

Energiedag voor lokale besturen VVSG. Heidi Lenaerts 26/10/2011 Energiedag voor lokale besturen VVSG Heidi Lenaerts 26/10/2011 Agenda 1. Huidig energiesysteem + evoluties 2. Wat zijn smart grids? 3. Link naar gebruikers & gebouwen 4. Wie is Smart Grids Flanders? Huidig

Nadere informatie

THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0

THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0 THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0 How to create a sustainable future for production companies in Belgium, given the context of high costs & global competition? Industry 4.0: visie op een industriële

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Ontwikkelingen naar een duurzame energiemarkt. Klaas Hommes, TenneT 28 juni 2014

Ontwikkelingen naar een duurzame energiemarkt. Klaas Hommes, TenneT 28 juni 2014 Ontwikkelingen naar een duurzame energiemarkt Klaas Hommes, TenneT 28 juni 2014 Transitie Veranderingen in productie Veranderingen in balancering Nieuwe kansen Vergroening 20-03-2013 2 Ontwikkeling: transitie

Nadere informatie

Inpassing van duurzame energie

Inpassing van duurzame energie Inpassing van duurzame energie TenneT Klantendag Erik van der Hoofd Arnhem, 4 maart 2014 doelstellingen en projecties In de transitie naar duurzame energie speelt duurzame elektriciteit een grote rol De

Nadere informatie

SOFTWARE ENERGY FOOTPRINT LAB

SOFTWARE ENERGY FOOTPRINT LAB SOFTWARE ENERGY FOOTPRINT LAB Bo Merkus (CleanTech onderzoeker) Eric Hoekstra (E-tech docent / CleanTech onderzoeker) Robert van den Hoed (Lector Energie & Innovatie) 15 mei 2012 1 HVA FACTS Totaal HvA:

Nadere informatie

BIM + DCIM = optimaal ontwerpen, bouwen en beheren (+ een gunstige TCO) Leo van Ruijven Principal Systems Engineer Croon Elektrotechniek BV TBI

BIM + DCIM = optimaal ontwerpen, bouwen en beheren (+ een gunstige TCO) Leo van Ruijven Principal Systems Engineer Croon Elektrotechniek BV TBI BIM + DCIM = optimaal ontwerpen, bouwen en beheren (+ een gunstige TCO) Leo van Ruijven Principal Systems Engineer Croon Elektrotechniek BV TBI TBI is een groep van ondernemingen die onze leefomgeving

Nadere informatie

Kennisvalorisatie en Innovatief netwerken met Grote Bedrijven

Kennisvalorisatie en Innovatief netwerken met Grote Bedrijven Kennisvalorisatie en Innovatief netwerken met Grote Bedrijven Best Practices binnen de TU Delft: Ervaringen en Resultaten met Shell Gebaseerd op informatie van Marco Waas en het advies van IJsbrand Haagsma

Nadere informatie

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Partners TNO is een onafhankelijk kennis instituut met meer dan 80 jaar ervaring in technologie

Nadere informatie

Bijeenkomst TKI S2SG community verbinden met projecten, 25 maart 2014 Tafel nummer 4, Sessie 2 middag

Bijeenkomst TKI S2SG community verbinden met projecten, 25 maart 2014 Tafel nummer 4, Sessie 2 middag Bijeenkomst TKI S2SG community verbinden met projecten, 25 maart 2014 Tafel nummer 4, Sessie 2 middag Vragen Tafel nummer 4 Sessie 2 middag Uitwerking Voorzitter RVO tafelheer Leon Straathof (TKI klankbordgroep)

Nadere informatie

Smart Wind Farm ConTrol. Frederik Hindryckx - SET5Y 28/01/2014

Smart Wind Farm ConTrol. Frederik Hindryckx - SET5Y 28/01/2014 Smart Wind Farm ConTrol Frederik Hindryckx - SET5Y 28/01/2014 Eandis in de energiemarkt CREG / VREG Producenten elektriciteit Invoerders aardgas Elia Distributienetbeheerders Fluxys Leveranciers Klanten

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Zonnecellen 2.0. Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013

Zonnecellen 2.0. Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013 Zonnecellen 2.0 Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013 Innovatiereis 0-energieomgeving De toekomst van zonne-energie Oktober 2013 3 Inhoud Commerciële haalbaarheid Zonne-cellen 2.0 Smart grid Rexel Nederland

Nadere informatie

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot:

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: Jac. Gofers 16 april 2015 1 Smart Industry Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: de productvraag (specificaties,

Nadere informatie

Empowering smart energy citizens

Empowering smart energy citizens Green Deal Smart Energy Cities Eindrapport Fase 2 en Aanpak Fase 3 (Foto met dank aan gemeente Groningen) Versie: 3.0 Opdrachtgever: Consortium Green Deal Smart Energy Cities Netbeheer Nederland Datum:

Nadere informatie

Ontwikkeling van Europese onderzoeksprojecten

Ontwikkeling van Europese onderzoeksprojecten Ontwikkeling van Europese onderzoeksprojecten Twente Grants Week Workshop Oriëntatie Europese Projecten 8 oktober 2015 Hans Schaffers Lector Ambient Intelligence, ACT, Saxion Research director Aalto University

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

LED & de integratie in slimme netwerken met diverse sensoren, bieden nieuwe kansen voor openbare verlichting,

LED & de integratie in slimme netwerken met diverse sensoren, bieden nieuwe kansen voor openbare verlichting, / solution partner of the at TU/e De vraag Samenhangende vraagstellingen mbt openbare verlichting: Mogelijke vervanging van 21.000 lichtmasten in de stad Strategie die breder kijkt dan energiebesparing

Nadere informatie

Incore Solutions Learning By Doing

Incore Solutions Learning By Doing Incore Solutions Learning By Doing Incore Solutions Gestart in November 2007 Consultants zijn ervaren met bedrijfsprocessen en met Business Intelligence Alle expertise onder 1 dak voor een succesvolle

Nadere informatie

Tasten Smart Grids het bestaansrecht van de netbeheerder aan?

Tasten Smart Grids het bestaansrecht van de netbeheerder aan? Tasten Smart Grids het bestaansrecht van de netbeheerder aan? Steenwinkel Kruithof Associates (SKA) werpt met deze paper licht op invoeringsstrategieën voor Smart Grids met als doel de netbeheerder bewust

Nadere informatie

Vlaams Kenniscentrum water. Van projectidee tot projectconsortium

Vlaams Kenniscentrum water. Van projectidee tot projectconsortium Vlaams Kenniscentrum water Van projectidee tot projectconsortium ca. 600 calls -> 96 calls Intern gebruik -> nuttig voor Vlaanderen 96 calls -> 34 calls -> 6 thema s o o o o o o Sustainable rural development

Nadere informatie

Enphase Micro omvormers in een snel veranderende wereld. Frank Berets Country Manager NL April 2015

Enphase Micro omvormers in een snel veranderende wereld. Frank Berets Country Manager NL April 2015 Enphase Micro omvormers in een snel veranderende wereld Frank Berets Country Manager NL April 2015 Solar Power verandert Stand alone Geintegreerd 2 2 Solar Power verandert Stand alone Geïsoleerde systemen

Nadere informatie

Eindrapport fase 2. Green Deal Smart Energy Cities. GreenDeal

Eindrapport fase 2. Green Deal Smart Energy Cities. GreenDeal Eindrapport fase 2 Green Deal Smart Energy Cities GreenDeal 2 Eerste resultaten en beoogde effect Op 12 november 2013 hebben twaalf partijen de Green Deal Smart Energy Cities ondertekend 1 (initiatiefase,

Nadere informatie

R&D activiteiten in Nederland Ernst van Zuijlen KIVI 19 september 2012

R&D activiteiten in Nederland Ernst van Zuijlen KIVI 19 september 2012 R&D activiteiten in Nederland Ernst van Zuijlen KIVI 19 september 2012 R&D activiteiten in Nederland Ernst van Zuijlen KIVI 19 september 2012 Doelen Kostprijsreductie in 2020 KOSTEN O&M kosten -25%

Nadere informatie

Mijnwater Heerlen Symposium: Smart Cities op wankele bodem

Mijnwater Heerlen Symposium: Smart Cities op wankele bodem 1 Mijnwater BV 2012 Mijnwater Heerlen Symposium: Smart Cities op wankele bodem Smart Cities door slim gebruik van energienetwerken: Mijnwater 3.0 7 René Verhoeven (r.verhoeven@mijnwater.com) Cluster Manager

Nadere informatie

Positioning paper Warmtepompen in smart grids

Positioning paper Warmtepompen in smart grids Positioning paper Warmtepompen in smart grids Maart 2013 2 Positioning paper Dit document is bedoeld om beslissers en beleidsmakers binnen netwerkbeheerders, centrale en decentrale overheden, grotere installatiebedrijven,

Nadere informatie

s-hertogenbosch, juni 2013 Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis

s-hertogenbosch, juni 2013 Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis INHOUD 1. Inleiding 2. Pilot laadinfrastructuur Brabant 3. Overwegingen 4. Doelstellingen 5. Gefaseerde

Nadere informatie

Inventarisatie activiteiten energiebesparing met betrekking tot de slimme meter

Inventarisatie activiteiten energiebesparing met betrekking tot de slimme meter Inventarisatie activiteiten energiebesparing met betrekking tot de slimme meter Activiteit Toelichting Categorie Doelgroep In samenwerking met Initiatief geplaatst onder Financiering activiteit Zelf Energie

Nadere informatie

Wilfried van Sark. Copernicus Institute of Sustainable Development Universiteit Utrecht. Voorspelbaarheid van PV in het kader van Smartgrids

Wilfried van Sark. Copernicus Institute of Sustainable Development Universiteit Utrecht. Voorspelbaarheid van PV in het kader van Smartgrids Wilfried van Sark Copernicus Institute of Sustainable Development Universiteit Utrecht Voorspelbaarheid van PV in het kader van Smartgrids A definition [NWO] The terms Smart Grids or Smart Energy Systems

Nadere informatie

Inventarisatie juridische vragen en belemmeringen IPIN-projecten

Inventarisatie juridische vragen en belemmeringen IPIN-projecten Inventarisatie juridische vragen en belemmeringen IPIN-projecten Inventarisatie juridische vragen en belemmeringen IPIN-projecten Conclusies en aanbevelingen (uit Rapport TNO september 2013 in opdracht

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie