EERST LEZEN DAN GENEZEN. Consumentenstudie over het gebruik van de patiëntenbijsluiter

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "EERST LEZEN DAN GENEZEN. Consumentenstudie over het gebruik van de patiëntenbijsluiter"

Transcriptie

1 EERST LEZEN DAN GENEZEN Consumentenstudie over het gebruik van de patiëntenbijsluiter In samenwerking met de Vrije Universiteit Brussel, in het kader van een Masterthesis Farmaceutische Wetenschappen Juni 2011

2 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 Lijst met gebruikte afkortingen... 3 Onderzoeksgroep en contactgegevens Inleiding Doelstelling Methodologie Resultaten Steekproefverdeling Hoe en door wie wordt de bijsluiter gelezen? Houdt het lezen van de bijsluiter verband met leeftijd, geslacht of opleiding? Welke rubrieken worden het meest gelezen? Waarom wordt een bijsluiter niet gelezen? Het gebruik van internet Beschikbaarheid van internet en het gebruik ervan in de zoektocht naar gezondheidsinformatie Houdt het zoeken naar informatie over gezondheid, medicatie of bijsluiters verband met leeftijd, geslacht of opleiding? Het FAGG als informatiebron Lost de website van het FAGG de verwachtingen in? Discussie Steekproefverdeling Hoe wordt de bijsluiter gelezen? Gebruik van pictogrammen Het gebruik van kleur, tekstgrootte en lay-out Waarom wordt een bijsluiter niet gelezen? Het gebruik van internet FAGG Conclusie Referentielijst Samenvatting Abstract

3 Lijst met gebruikte afkortingen FAGG Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten KNMP Koninklijke Nederlandse Maatschappij der Pharmacie QRD Quality Review of Documents SKP Samenvattingen van de Kenmerken van het Product SPSS Statistical Package for the Social Sciences 3

4 Onderzoeksgroep en contactgegevens Prof. Dr. Apr. L. Leemans (amace - VUB) Dr. Apr. S Deferme (amace) N. Heylen (Masterstudent VUB) Apr. A. Quanten (amace) Dr. Apr. E. Adriaens (Adriaens Consulting bvba - statistical consultancy) Voor meer informatie contacteer: Prof. Dr. L. Leemans amace bvba Interleuvenlaan Leuven T: 016/

5 1. Inleiding België heeft steeds het voortouw genomen op gebied van patiëntvriendelijke bijsluiters. In 1984 werd hier voor het eerst in Europa de publieksbijsluiter geofficialiseerd. In 1992 besloot de Europese Unie een standaardisering door te voeren van de patiënteninformatie. Het document Europese richtlijn (2001/83/EG) betreffende de etikettering en de bijsluiter van geneesmiddelen voor menselijk gebruik beschrijft de voorwaarden waaraan elke bijsluiter binnen de Europese wettelijke context moet voldoen. Later, in 1998, werden er aanvullende richtlijnen (EMEA/245309/2005) gepubliceerd in verband met de leesbaarheid van de bijsluiter, Guideline on the readability of the label and package leaflet of medicinal product for human use. Hierin wordt aandacht besteed aan de vereiste inhoud, opbouw en lay-out van de bijsluiter. Er werd eveneens een modelbijsluiter voorgesteld, die de leesbaarheid van de bijsluiter moest verbeteren: de QRD-template (Quality Review of Documents). Dit model, dat regelmatig aangepast wordt, bepaalt welke elementen een bijsluiter moet bevatten, in welke volgorde deze moeten voorkomen, de titels voor elke paragraaf en de formulering van een aantal specifieke onderdelen. Volgende zes rubrieken zijn standaard terug te vinden in elke bijsluiter: 1. Waarvoor wordt XXX 1 gebruikt? 2. Wanneer mag u XXX niet gebruiken of moet u er extra voorzichtig mee zijn? 3. Hoe gebruikt u XXX? 4. Mogelijke bijwerkingen 5. Hoe bewaart u XXX? 6. Aanvullende informatie Sinds 2004 is de herziening van de Europese geneesmiddelenwet afgerond en zijn producenten dus ook verplicht, wanneer ze een nieuw geneesmiddel registreren, de bijsluiter te testen op leesbaarheid. Er zijn duidelijke vereisten waaraan de testmethode moet voldoen. België bevestigt zijn voortrekkersrol door ook die bijsluiters te laten testen die reeds voor 2005 geregistreerd werden [1, 2, 3, 4]. 1 Waarbij XXX staat voor de productnaam. 5

6 Informatie over geneesmiddelen en bijsluiters vindt men ook overvloedig terug op het internet. Maar is deze informatie altijd even betrouwbaar en wetenschappelijk? Sinds januari 2010 stelt het Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten (FAGG) een databank ter beschikking op hun website (www.fagg.be). Deze databank bevat alle bijsluiters en samenvattingen van de kenmerken van het product (SKP s) van alle vergunde en gecommercialiseerde geneesmiddelen in België. Hierdoor heeft de patiënt de mogelijkheid om de nodige informatie te raadplegen, mocht hij de bijsluiter verliezen. Ook geeft het de gebruiker de mogelijkheid de bijsluiter te raadplegen in PDF-formaat, wat toelaat de tekst te vergroten met als doel de leesbaarheid te verbeteren. Dit zou het goed gebruik van het geneesmiddel moeten bevorderen. Het FAGG belooft dat elke bijsluiter in zijn volledige en laatst bijgewerkte versie terug te vinden is op hun website en dit in de drie landstalen [5]. De bijsluiters en SKP s zijn te vinden op onder de rubriek Bijsluiters en Samenvattingen van de Kenmerken van het Product (SKP s). Daarna kan men nog een keuze maken tussen menselijk en dierlijk gebruik. Onder de zoekfunctie kan men het desbetreffende geneesmiddel ingeven, zoals geïllustreerd in Figuur 1 [5]. Figuur 1: Deze figuur geeft een beeld van de zoekpagina van de website van het FAGG. 6

7 2. Doelstelling Dit onderzoek kaderde in een breder project rond bijsluitertesten, opgelegd door de Belgische overheid. Aangezien er tijdens deze testen sowieso heel wat face-to-face interviews met patiënten werden uitgevoerd, bood dit de opportuniteit om hier een bijkomend onderzoek aan te koppelen omtrent de visie van de gebruikers over bijsluiters. Dit specifiek onderzoek wou vooral een antwoord formuleren op volgende vragen: Wie leest de bijsluiter? En welke delen van de bijsluiter worden hoofdzakelijk gelezen? Houdt het al dan niet lezen van de bijsluiter verband met leeftijd, geslacht of opleidingsniveau? Speelt het nemen van de hoeveelheid geneesmiddelen hierbij een rol? Welke rol speelt het internet? Gebruikt men het internet om informatie te zoeken over gezondheid en medicatie? Heeft men ooit al een bijsluiter gezocht op het internet? Hoe bekend is de website van het FAGG? Hebben mensen interesse voor deze website? Zijn de courante bijsluiters in de drie landstalen terug te vinden op de site? Zo ja, gaat het dan om de recentste versie? 7

8 3. Methodologie Om een algemeen idee te krijgen in welke mate de bijsluiter in Vlaanderen gelezen wordt, werd een enquête opgesteld met enkele doelgerichte vragen. De enquête telt vier bladzijden en bevat vier hoofdvragen. Deze vragen werden mondeling aan de mensen gesteld. Allereerst werd er gevraagd of ze op dat ogenblik medicatie innamen. Bij een positief antwoord werd verder gevraagd naar het aantal geneesmiddelen en de duur van de inname. Daarna werd de belangrijkste vraag van deze enquête gesteld nl. of ze de bijsluiter altijd, soms, zelden of nooit lazen bij het gebruik van een nieuw, voor hen onbekend, geneesmiddel. Naargelang het gegeven antwoord werden meer gerichte vragen gesteld (Figuur 2). In een derde grote vraag werd er gepeild naar het internetgebruik omtrent het zoeken van informatie over hun gezondheid en medicatie (Figuur 3). Er werd bevraagd of ze ooit al een bijsluiter raadpleegden op het internet. Als laatste werd er afgetoetst of ze op de hoogte waren van het bestaan van de website van het FAGG. Zouden ze hier in de toekomst gebruik van maken? Om af te sluiten werd het geslacht, de leeftijd en het opleidingsniveau genoteerd. De eerste 400 enquêtes werden afgenomen bij mensen die zich vrijwillig aanboden om deel te nemen aan de leesbaarheidstesten van bijsluiters. Deze mensen, allen uit Vlaams Brabant, werden vooraf gerekruteerd volgens leeftijd, geslacht en opleiding. De vraag rees of deze resultaten wel representatief waren voor de gehele bevolking. Aangezien deze mensen geïnteresseerd zijn in bijsluiters, bestaat de kans dat ze de bijsluiter meer lezen dan de doorsnee geneesmiddelengebruiker. Om een meer algemeen beeld te krijgen, werd de enquête eveneens afgenomen bij willekeurig geselecteerde mensen in twee verschillende apotheken in een totaal andere regio, nl. de Kempen. Dit werd gedaan op 6 verschillende dagen tijdens de maanden november, december en januari gedurende openingstijd, om een zo breed mogelijk publiek te bereiken. Dit proces leverde eveneens 400 enquêtes op. Globaal genomen werden dus 800 respondenten opgenomen in de studie. 8

9 800 enquêtes 400 enquêtes Pil test 400 enquêtes apotheek Lezen bijsluiter altijd Lezen bijsluiter soms/zelden Lezen bijsluiter nooit Helemaal door Helemaal door Waarom niet? Enkel bepaalde rubrieken Enkel bepaalde rubrieken Afhankelijk van voorschriftplicht? Gericht lezen? (i.g.v. specifieke vraag) Figuur 2: Overzicht van de algemene hoofdvraag. Internet? ja nee Zoekt u info over gezondheid? Zoekt u info over medicatie? Zoekt u de bijsluiter op? Kent u de website van het FAGG? Welke websites? Reden? Nee Ja : Wel/niet geraadpleegd? Figuur 3: Overzicht van de vragen over het internetgebruik. 9

10 De bekomen gegevens werden ingebracht in het statistische programma SPSS Elk antwoord kreeg hierbij een numerieke code. De leeftijd werd opgedeeld in vier categorieën, nl , 36-50, 51-65, >65 jarigen. Ook het opleidingsniveau werd opgesplitst in 3 categorieën nl. niet- of laaggeschoolden, middelmatig geschoolden en hooggeschoolden. Tot de categorie van laaggeschoolden behoren mensen die geen diploma hebben of enkel dit van lager of middelbaar onderwijs. Deelnemers die een beroeps- of bacheloropleiding genoten (inclusief de vroegere A1 en A2 opleidingen), werden ondergebracht bij de middelmatig geschoolden. Hooggeschoolden zijn diegenen die een masterdiploma op zak hebben of een doctoraat volbrachten. Vervolgens werden de gegevens statistisch geanalyseerd. Om een algemeen beeld te krijgen over de steekproefverdeling en de antwoorden op elke vraag, werd een frequentie analyse uitgevoerd. De relatie tussen de leeftijd, het geslacht of het opleidingsniveau en bv. het lezen van de bijsluiter werd geëvalueerd met behulp van een X² test. Indien de X² test significant was, werd met behulp van de gestandaardiseerde residuen nagegaan welke categorieën over- (> 1,9) of onder- (< -1,9) vertegenwoordigd waren in vergelijking met de verwachte frequentie. Een p-waarde kleiner dan 0,05 werd als statistisch significant beschouwd. Om de beloofde doelstellingen van het FAGG na te gaan, nl. dat alle bijsluiters in laatst bijgewerkte versie en in de drie landstalen op hun website terug te vinden zijn, werd een lijst van de meest verkochte producten opgevraagd bij een van de belangrijkste groothandels in België (o.w.v. gevraagde confidentialiteit wordt deze firma niet vernoemd). Vermits dit een vertekend beeld kan geven, aangezien veel OTC producten rechtstreeks bij de producent besteld worden, werd deze lijst eveneens vergeleken met de top 200 van de meest verkochte producten in twee verschillende apotheken. Uit deze verschillende lijsten werden de 200 meest courante producten geselecteerd en vervolgens één na één opgezocht op de website van het FAGG. Er werd gekeken of de bijsluiter effectief terug te vinden was op de FAGG-website en of hij voldeed aan de wettelijke QRD-richtlijnen. Ook werden de data, vermeld bij de rubrieken laatst herschreven en goedgekeurd, geverifieerd. 10

11 4. Resultaten 4.1. Steekproefverdeling In het totaal namen 800 mensen deel aan de enquête. Tabel 1 geeft de frequentieverdeling weer van de ondervraagden per leeftijdscategorie, geslacht en opleiding. Om na te kunnen gaan of er beïnvloedende factoren zijn, is het belangrijk te weten hoe de steekproef eruit ziet. Tabel 1: Karakteristieken van de onderzoekspopulatie. Leeftijd Opleidingsniveau Man Vrouw Totaal Aantal % Aantal % Aantal % Niet/laagopgeleiden Matigopgeleiden Hoogopgeleiden Totaal 66 21, , , Niet/laagopgeleiden Matigopgeleiden Hoogopgeleiden Totaal 73 24, , , Niet/laagopgeleiden Matigopgeleiden Hoogopgeleiden Totaal 92 30, , ,6 > 65 Niet/laagopgeleiden Matigopgeleiden Hoogopgeleiden Totaal 73 24, , Algemeen totaal Niet/laagopgeleiden ,6 Matigopgeleiden ,9 Hoogopgeleiden ,5 Totaal , ,

12 Zoals weergegeven in bovenstaande tabel, zijn er ongeveer 40 % mannen en 60% vrouwen geïncludeerd. Het percentage ondervraagden per leeftijdscategorie nl , 36-50, 51-65, >65, bedraagt respectievelijk 23,6%, 27,8%, 30,6% en 18%. De deelnemende personen zijn tussen 17 en 91 jaar oud, met een gemiddelde leeftijd van ,4% zijn hooggeschoold en 45,6% niet of laaggeschoolden. De overige 40,9% behoren tot de categorie met een beroepsopleiding of bachelordiploma. Er werd ook gepeild naar het aantal geneesmiddelen dat de deelnemers per dag chronisch of acuut innamen. Men nam gemiddeld 1,84 chronische geneesmiddelen in, met een maximum aantal van 18. Het aantal acute geneesmiddelen was gemiddeld 0,30, met een maximum van 9 verschillende specialiteiten. Een X² test toonde echter aan dat het nemen van het aantal geneesmiddelen geen invloed heeft op het lezen van de bijsluiter Hoe en door wie wordt de bijsluiter gelezen? Eén van de belangrijkste onderzoeksvragen in dit eindwerk was in welke mate de bijsluiter gelezen wordt door het algemene publiek. Het is immers belangrijk dat mensen een geneesmiddel correct en verantwoord gebruiken. Aan alle deelnemers werd gevraagd of ze de bijsluiter van een geneesmiddel dat ze nooit eerder innamen altijd, soms, zelden of nooit lezen (Figuur 4). 23,0% Lezen de bijsluiter altijd Lezen de bijsluiter soms 5,0% 58,5% Lezen de bijsluiter zelden Lezen de bijsluiter nooit 13,5% Figuur 4: Deze figuur geeft een procentuele weergave van de frequenties waarin de bijsluiter gelezen wordt. 12

13 Percentage 58,5% (n=468) van de ondervraagden beweert de bijsluiter altijd te lezen. Hiervan leest 44,9% (n=210) de patiëntenbijsluiter altijd volledig door, de anderen lezen enkel de rubrieken die hen het meest boeit. 23% (n=184) neemt de bijsluiter nooit in zijn handen en dit om uiteenlopende redenen (zie Waarom wordt een bijsluiter niet gelezen ). De overige 18,5% (n=148) leest de bijsluiter soms of zelden door. Maar ook dan leest de meerderheid (82,4%) hem slechts gedeeltelijk Houdt het lezen van de bijsluiter verband met leeftijd, geslacht of opleiding? We wensten niet alleen te weten met welke frequentie de bijsluiter gelezen wordt, maar we wilden ook een duidelijk profiel schetsen van wie de lezers nu juist zijn. We stelden ons de vraag of variabelen zoals leeftijd (Figuur 5), geslacht (Figuur 6) en scholingsgraad de leesfrequentie van de bijsluiter mee beïnvloeden. 100% 90% 80% 70% 60% 50% Leest bijsluiter nooit Leest bijsluiter zelden Leest bijsluiter soms 40% Leest bijsluiter altijd 30% 20% 10% 0% > 65 Leeftijd Figuur 5: Een visuele weergave van het verband tussen het lezen van de bijsluiter en de leeftijd. 13

14 Percentage Deze grafiek toont duidelijk aan dat de bijsluiter meer gelezen wordt naarmate men ouder is. Anderzijds zien we ook dat het percentage dat de bijsluiter nooit leest het hoogst is in de categorie 65-plus nl. 27,08%. Ook de X² test illustreert deze bevindingen (X²=25,196; p=0,003): bij een nadere analyse van de gestandaardiseerde residuen merken we inderdaad dat het significant verschil vooral te wijten is aan de groep van de 65-plussers die de bijsluiter ofwel altijd ofwel niet lezen. We stelden ons ook de vraag of zij die de bijsluiter altijd lezen hem eerder doelgericht lezen (bepaalde rubrieken) of helemaal doornemen. Ook hier merken we eenzelfde significant verband tussen het helemaal doorlezen van de bijsluiter en de leeftijd: 65- plussers lezen de bijsluiter vaker helemaal door dan deelnemers uit de andere leeftijdscategorieën (X²=11,161; p=0,011). Er is echter geen verder verband met het geslacht of de opleiding. Daarnaast waren we ook geïnteresseerd in de invloed van het geslacht op het feit of men al dan niet de bijsluiter leest. Figuur 6 schetst een beeld over het verschil tussen mannen en vrouwen wat betreft het lezen van de bijsluiter. 70% 60% 50% Lezen de bijsluiter altijd Lezen de bijsluiter soms Lezen de bijsluiter zelden 40% Lezen de bijsluiter nooit 30% 20% 10% 0% Man Geslacht Vrouw Figuur 6: Een visuele weergave van het verband tussen het lezen van de bijsluiter en het geslacht. 14

15 Het blijken vooral de vrouwen te zijn die de bijsluiter altijd lezen. 30% van de mannen geeft toe de bijsluiter nooit te lezen, wat niet uitsluit dat toch 50% van de mannen de bijsluiter altijd leest. Ook de X² test met analyse van de gestandaardiseerde residuen ondersteunt de bevinding dat er in verhouding significant meer mannen dan vrouwen de bijsluiter nooit of zelden lezen (X²=26,517; p=0,000). In deze studie blijkt de scholingsgraad geen significante invloed te hebben op het lezen van de bijsluiter Welke rubrieken worden het meest gelezen? Zoals beschreven in de inleiding bestaat elke bijsluiter, die voldoet aan de QRD-richtlijnen, uit zes grote rubrieken. Daarom werd aan de respondenten die de bijsluiter altijd, soms of zelden lezen, gevraagd of ze al dan niet de volledige bijsluiter doorlezen. Voor welke secties hebben ze het meest interesse? Tabel 2 geeft weer naar welke rubrieken de aandacht van de doelgerichte lezers vooral uitgaat. Men mocht meer dan 1 rubriek opnoemen. De resultaten worden opgesplitst voor diegenen die de bijsluiter altijd lezen en diegenen die hem soms/zelden lezen. Tabel 2: Overzicht van de meest gelezen rubrieken bij doelbewuste lezers. Lezen soms/zelden Lezen altijd bepaalde Totaal bepaalde rubrieken rubrieken (n=258) (n=380) (n=122) Aantal Percentage Aantal Percentage Percentage Rubriek , ,2 43,9 Rubriek , ,2 30,3 Rubriek , ,2 62,6 Rubriek , ,6 70,0 Rubriek 5 9 3,5 2 1,6 2,89 Rubriek 6 3 1, ,789 15

16 De meest gelezen rubrieken uit de bijsluiter blijken rubriek 1, 3 en 4 te zijn. Rubriek 1 bevat informatie over wat het geneesmiddel is en waarvoor het gebruikt wordt. 43,9% van de ondervraagden neemt deze rubriek altijd door. De 3 de rubriek zegt iets meer over hoe het geneesmiddel gebruikt dient te worden. Dit deel wordt door 62,6% van de respondenten gelezen. De meest geraadpleegde rubriek is deze van de bijwerkingen of rubriek 4. De grote meerderheid nl. 70% leest deze sectie. De overige 30% gaven als mondelinge toelichting dat nevenwerkingen hen zorgen baart. De interesse voor rubriek 2 lijkt eerder matig; 30% van de lezers checkt deze rubriek alvorens een geneesmiddel in te nemen. De minst gelezen rubrieken waren 5 en 6. Rubriek 5 vermeldt hoe het geneesmiddel bewaard moet worden. Rubriek 6 bevat bijkomende informatie over o.a. hulpstoffen, de verpakking en de coördinaten van de firma in België. Wanneer we de lezers includeren die de bijsluiter altijd, soms of zelden helemaal doorlezen (n=616) is het percentage per rubriek groter, maar nog steeds wordt in verhouding rubriek 2 weinig geraadpleegd Waarom wordt een bijsluiter niet gelezen? We wilden niet alleen weten waarom een bijsluiter gelezen wordt, maar het is minstens even belangrijk te weten waarom men een bijsluiter niet zou lezen. De 184 respondenten, die nooit de bijsluiter lezen, hadden de keuze uit 7 verschillende stellingen. Hiervan mochten ze slechts één, de voor hen belangrijkste, reden opnoemen (Tabel 3). Tabel 3: De voornaamste redenen waarom een bijsluiter nooit gelezen wordt. Aantal Percentage Arts of apotheker geven voldoende informatie ,5 Geen interesse 15 8,2 Maakt me ongerust 12 6,5 Lettertype te klein 10 5,4 Te moeilijke informatie 5 2,7 Gebruiksadvies door familie en vrienden 4 2,2 Bevat te veel informatie 1 0,5 16

17 De voornaamste reden waarom de bijsluiter nooit gelezen wordt, is omdat de vertrouwde arts of apotheker voldoende informatie geeft. Veel minder respondenten dan verwacht wijzen het te kleine lettertype of de moeilijkheidsgraad van de bijsluiter met de vinger. Slechts een bepaald aantal vindt de informatie in de bijsluiter te moeilijk of te overvloedig Het gebruik van internet Beschikbaarheid van internet en het gebruik ervan in de zoektocht naar gezondheidsinformatie Maar liefst 84,4% van de ondervraagden heeft toegang tot het internet. Zoals verwacht zijn er significant meer jongeren die gebruik maken van het internet dan ouderen (X²=155,392; p=0,000). Op vlak van het geslacht worden geen verschillen opgemerkt. Daartegenover merken we dat de proportie respondenten die toegang hebben tot het internet verschilt naargelang de scholingsgraad (X²=47,687; p=0,000). Dit is vooral toe te schrijven aan de groep van de 65-plussers: laaggeschoolde 65-plussers hebben significant minder toegang tot het internet dan hun leeftijdsgenoten met een intermediaire of hoge opleidingsgraad (X²=29,786; p=0,000). Zoals eerder vermeld hadden 675 van de 800 ondervraagden toegang tot het internet. Gebruiken deze personen het internet om informatie te zoeken over hun gezondheid of over bepaalde medicatie? Zoeken ze soms een bijsluiter op het internet? Figuur 7 geeft een antwoord op deze vragen. 17

18 Beschikken over internet Beschikken niet over internet Beschikken over internet en zoeken informatie op over gezondheid Beschikken over internet, maar zoeken nooit informatie op over gezondheid Zoeken informatie over gezondheid en over medicatie Zoeken informatie over gezondheid, maar nooit over medicatie Zoeken informatie over medicatie en zochten al een bijsluiter op het internet Zoeken informatie over medicatie, maar zochten nooit eerder een bijsluiter op het internet Figuur 7: Beschikbaarheid van internet en het gebruik ervan in de zoektocht naar gezondheidsinformatie. 391 personen of 57,9% van de ondervraagden met toegang tot het internet zegt het internet wel eens te gebruiken om informatie te zoeken over hun gezondheid. 34,4% (n=232) respondenten zoekt wel eens informatie op over bepaalde geneesmiddelen. Meestal start men met de zoekmachine Google en komt men zo op diverse websites terecht. 18,8% (n=127) heeft al ooit een bijsluiter geraadpleegd op het net. Hiervan zocht 60,6% (n=77) de bijsluiter op na aankoop van het geneesmiddel, 29,9% (n=38) raadpleegde de bijsluiter op het internet vóór het geneesmiddel werd aangeschaft. De ondervraagden konden meerdere redenen opsommen waarom ze reeds een bijsluiter op het net zochten (Figuur 8). 18

19 Percentage Originele bijsluiter verloren Voor meer informatie Te kleine lettertype Waarom zoekt men een bijsluiter op het internet? Figuur 8: De voornaamste redenen waarom men naar een bijsluiter zocht op het internet. Deze percentages werden berekend op het aantal respondenten die beschikken over internet en er reeds eerder naar een bijsluiter zochten (n=127). Zoals deze figuur aantoont gaat men vooral op zoek naar meer informatie (62,2%; n=79). Een te klein lettertype wordt slechts door 7,87% (n=10) van de ondervraagden als oorzaak aangehaald. Van de 127 personen die ooit een bijsluiter opzochten, vond 95,3% de gewenste bijsluiter ook effectief op het internet. De grote meerderheid vond deze door te vertrekken vanaf de zoekrobot Google Houdt het zoeken naar informatie over gezondheid, medicatie of bijsluiters verband met leeftijd, geslacht of opleiding? We waren niet enkel geïnteresseerd met welke frequenties er gezocht wordt naar informatie over gezondheid, over medicatie of naar bijsluiters. We wensten ook en duidelijk beeld te krijgen van de googelende personen. Welke leeftijdscategorie is het actiefst op zoek? Is er een verschil waar te nemen tussen mannen en vrouwen? Zijn er opmerkelijke verschillen wat de scholingsgraad betreft? 19

20 Percentage Een X² test suggereert dat er een associatie bestaat tussen het geslacht en het opzoeken van informatie over gezondheid op het internet (X²=12,266; p=0,000). Er zijn zeer weinig mannen die het internet gebruiken om informatie te zoeken over hun gezondheid. De proportie respondenten verschilt echter niet naargelang de leeftijd of de scholingsgraad. Mannen gebruiken het internet eveneens weinig om informatie te zoeken omtrent geneesmiddelen (X²=11,574; p=0,001). Ook hier heeft de leeftijd noch de opleiding een invloed. Figuren 9 en 10 geven een visueel overzicht van het percentage per leeftijdscategorie en opleidingsniveau van de personen die zoeken naar informatie over gezondheid, medicatie of naar bijsluiters. 70,0 60, , ,0 > 65 30,0 20,0 10,0 0,0 Informatie over hun gezondheid Informatie over medicatie Bijsluiter Wat zoekt de gebruiker op het internet? Figuur 9: Deze grafiek toont het gebruik van internet per leeftijdscategorie. De percentages zijn berekend op het aantal personen per leeftijdscategorie die beschikken over internet. 20

21 Percentage In elke leeftijdscategorie zoekt meer dan de helft van de ondervraagden wel eens informatie op over hun gezondheid. Bij het zoeken naar informatie over medicatie wordt geen groot verschil waargenomen tussen de verschillende leeftijdsgroepen. Daartegenover is het duidelijk dat 65-plussers, slechts 6,7%, veel minder het internet gebruikten om een bijsluiter te raadplegen. 70,0 60,0 50,0 laag geschoold matig geschoold 40,0 hoog geschoold 30,0 20,0 10,0 0,0 Informatie over hun gezondheid Informatie over medicatie Bijsluiter Wat zoekt de gebruiker op het internet? Figuur 10: Het gebruik van internet per scholingsgraad wordt in deze figuur weergegeven. De percentages zijn berekend op het aantal personen per scholingsgraad die beschikken over internet. De grafiek laat duidelijk zien dat laaggeschoolden het internet beduidend minder raadplegen om te zoeken naar bijsluiters of antwoorden op vragen rond gezondheid of medicatie. De percentages hoog en matig geschoolden zijn met elkaar vergelijkbaar Het FAGG als informatiebron Vermits het FAGG sinds januari 2010 alle bijsluiters, zowel voor menselijk als dierlijk gebruik, toegankelijk stelt op hun website, waren we geïnteresseerd naar de bekendheid van deze website. Wordt deze website geraadpleegd bij het zoeken naar bijsluiters (Figuur 12)? 21

22 Kennen de website van het FAGG niet Kennen de website van het FAGG Kennen de website van het FAGG en bezochten deze reeds eerder Kennen de website van het FAGG, maar bezochten deze nooit Figuur 12: Deze figuur geeft het aantal personen weer die de website van het FAGG al dan niet kennen en deze ooit al bezochten. Slechts 112 mensen of 16,6%, van al diegene die over internet beschikken, hebben ooit al gehoord van de website van het FAGG. Hiervan hebben er nog maar 52 of 46,4% deze website ooit geraadpleegd. Hebben de mensen die nog nooit eerder van de website van het FAGG gehoord hebben, interesse in zo n website? Zouden ze deze website bezoeken nu ze er weet van hebben (Figuur 13)? 22

23 Kennen de website van het FAGG Kennen de website van het FAGG niet Kennen de website van het FAGG niet, maar zouden er wel gebruik van maken Kennen de website van het FAGG niet en zouden hier ook geen gebruik van maken Figuur 13: Deze figuur geeft het aantal personen weer die interesse toonden in de website van het FAGG. 337 van de mensen of 59,86% die nooit eerder van de website van het FAGG gehoord hadden, tonen klaarblijkelijk interesse. Nu ze weten dat deze website bestaat, zouden ze indien nodig, de website raadplegen Lost de website van het FAGG de verwachtingen in? Wanneer een geneesmiddel in de handel gebracht wordt, moet het geregistreerd worden en moet de bijsluiter en de SKP goedgekeurd worden door het FAGG of de Europese Commissie. De bijsluiter en SKP, die bedoeld is voor gezondheidsbeoefenaars, zijn een enorme bron van informatie. Niet alleen voor het juiste gebruik, maar ook voor het juist voorschrijven en afleveren van geneesmiddelen zijn deze documenten uiterst noodzakelijk. Vandaar dat het essentieel is dat ze beschikbaar zijn in de volledige en laatst bijgewerkte versie. Om deze redenen heeft het FAGG beslist alle bijsluiters en SKP s vrij te publiceren op hun website. 23

24 Elke bijsluiter zou beschikbaar moeten zijn in de drie landstalen, de SKP s enkel in het Frans en Nederlands. Daarnaast zouden de bijsluiters voor het publiek en de SKP s regelmatig bijgewerkt worden. Deze doelstellingen werden gecontroleerd voor 200 verschillende bijsluiters. 20 van de 200 gecontroleerde bijsluiters of 10% kunnen niet teruggevonden worden op de website van het FAGG. Hiervan zijn 10 geneesmiddelen voorschriftplichtig en 10 vrij te verkrijgen bij de apotheek. 33 bijsluiters voldoen niet aan de QRD-richtlijnen 7.3., hiervan zijn 16 geneesmiddelen enkel te krijgen op medisch voorschrift. Slechts 15 bijsluiters voldoen aan de nieuwe QRD-richtlijnen. Daarnaast zijn er 2 bijsluiters die niet in de drie landstalen beschikbaar zijn. 14 bijsluiters bevatten geen datum van goedkeuring. Tabel 4 geeft een overzicht van de vastgestelde tekortkomingen. Tabel 4: Verschillende gebreken waaraan een aantal van de geteste bijsluiters leden. Tekortkomingen Aantal bijsluiters Geen datum van goedkeuring 14 Ingescande bijsluiter 3 Lege bladzijden 3 Enkel SKP 2 Enkel beschikbaar in het Frans 2 Te uitgebreide inhoudstafel 2 Gebreken aan lay-out 2 Track changes 1 In de QRD-template die wordt aangeboden is een kleine typfout geslopen. In rubriek 5, die vertelt hoe het geneesmiddel te bewaren, wordt ook vermeld wat er met vervallen of ongebruikte geneesmiddelen moet gebeuren. De bijsluiter vermeldt letterlijk volgende tekst Spoel geneesmiddelen niet door de gootsteen of de WC en gooi ze niet in de vuilsnisbak. Deze fout werd letterlijk overgenomen door 7 van de geteste bijsluiters. 24

25 5. Discussie 5.1. Steekproefverdeling Zoals reeds vermeld, werden 400 enquêtes afgenomen bij mensen die zich vrijwillig opgaven om deel te nemen aan leesbaarheidstesten voor bijsluiters. Deze personen werden vooraf geselecteerd op leeftijd, geslacht en opleiding. De steekproefverdeling voldoet aan de normen die het FAGG oplegt voor bijsluitertesten. Om een meer representatief beeld te krijgen van het lezen van de bijsluiter bij de gehele bevolking werden nog eens 400 enquêtes afgenomen. Dit werd gedaan door ad random mensen te ondervragen in een apotheek om een zo breed mogelijk publiek te bekomen. Als we de 800 resultaten globaal bekijken, zien we dat de verhouding mannen/vrouwen 40/60 bedraagt. In Vlaanderen ligt deze verhouding lichtjes anders. Maar het FAGG keurt deze marge goed wat de bijsluitertesten betreft. Qua leeftijd bekomt men een analoge verdeling met de laatst beschikbare lokale statistieken van het Vlaamse Gewest. Recente gegevens over de statistische verdeling van de scholingsgraad van de Vlaamse bevolking zijn niet beschikbaar. Hierdoor kunnen we niet nagaan of onze stekproef representatief is, wat mogelijk leidt tot een bias. Toch willen we erop wijzen dat wel degelijk alle scholingsgraden zijn opgenomen in de studie en dit volgens de richtlijnen van bijsluitertesten opgelegd door het FAGG. Er zijn bewust meer laaggeschoolden opgenomen, omdat eerder gebleken is dat deze meer moeilijkheden ondervinden bij het lezen en begrijpen van een bijsluiter [6, 7]. Het stelt ons gerust dat de meerderheid van de respondenten nl. 58,5% de bijsluiter altijd leest (geheel of gedeeltelijk). Ongeveer 1 op 4 respondenten leest hem altijd helemaal door. We vragen ons hier echter af of dit geen te positief resultaat weergeeft. 400 resultaten zijn namelijk afkomstig van mensen die zich vrijwillig inschreven voor bijsluitertesten. De interesse voor de bijsluiter kan bij deze mensen hoger zijn, dan bij de doorsnee consument. Daarnaast werden deze personen thuis ondervraagd, wat een rustige, vertrouwde sfeer creëert. Dit in tegenstelling tot de ondervraagden in de apotheek. Bij deze laatste groep was de omgeving bijgevolg minder vertrouwd en stelde de onderzoeker op de man af de vragen. Mogelijk gaven deze respondenten daardoor een meer sociaal wenselijk antwoord. We zien dat het aantal geneesmiddelen dat men chronisch of acuut inneemt geen invloed heeft op het al dan niet lezen van de bijsluiter. 25

26 We merken tevens op dat men de bijsluiter meer en meer gaat lezen naargelang men ouder wordt. De groep die altijd de bijsluiter leest, wordt het meest vertegenwoordigd door de 65-plussers. Dit kan misschien verklaard worden door het feit dat deze personen, waarvan de meerderheid reeds van het pensioen geniet, meer tijd hebben om zich te verdiepen in de bijsluiter. Daartegenover staat ook dat ze eveneens het grootste deel vertegenwoordigen van de groep ondervraagden die nooit de bijsluiter lezen. Door het grote aantal geneesmiddelen die ouderen innemen, verliezen sommigen de interesse naar het gebruik van het geneesmiddel. Daarenboven vertrouwen ze blindelings de behandelende arts of apotheker, wat het lezen van de bijsluiter in hun ogen overbodig maakt. Het te kleine lettertype kan eveneens een hinderpaal zijn voor ouderen. De tijd die ze spenderen in het ontcijferen van de bijsluiter, weegt vaak niet op tegen de extra informatie die ze terugvinden. Het gebruik van internet, waar men de bijsluiter kan raadplegen in de gewenste lettergrootte, zou hierbij een mooie oplossing bieden. Spijtig genoeg is dit ook de kleinste groep die over internet beschikt [8]. Toch wordt in deze enquête het kleine lettertype niet vaak als oorzaak opgegeven voor het niet lezen van de bijsluiter. Slechts 10 ondervraagden, die nooit de bijsluiter lezen, geven dit op als voornaamste reden. Het betreft allemaal personen van hogere leeftijd, nl. tussen 53 en 79 jaar. Opmerkelijk is ook dat het aantal mannen die toegeven de bijsluiter zelden of nooit te lezen, veel hoger ligt dan het aantal vrouwen. De exacte reden hiervoor is niet bekend Hoe wordt de bijsluiter gelezen? De meest gelezen rubriek van een bijsluiter, is deze waarin de neveneffecten worden opgesomd. De patiënten wensen duidelijke informatie te krijgen over de mogelijke bijwerkingen die het geneesmiddel kan veroorzaken. Het optreden van een nevenwerking heeft vaak tot gevolg dat de patiënt nood heeft aan meer informatie en is daarnaast ook vaak een reden om de therapie te beëindigen. Artsen zijn doorgaans niet erg gehaast om veel informatie te geven over de mogelijke nevenwerkingen. Ze vrezen dat dit ongerustheid zal opwekken bij de patiënt, wat de therapie zou kunnen beïnvloeden. Dit zou de patiënt kunnen overhalen de behandeling niet te starten of vroegtijdig te beëindigen. Uit onderzoek is echter gebleken dat de arts het niet bij het rechte eind heeft. De patiënt voldoende details geven over bijwerkingen stelt hem klaarblijkelijk gerust en laat hem toe een onderscheid te maken tussen symptomen die effectief een nevenwerking zijn en andere klachten die niets met het geneesmiddel te maken 26

27 hebben [9, 10, 11, 12, 13]. Toch werd door 30% van de respondenten aangehaald dat er zoveel verschillende bijwerkingen in de bijsluiter staan opgesomd, dat ze minder vertrouwen hebben in het geneesmiddel en vaak last krijgen van ingebeelde nevenwerkingen. Er treedt dus in zeker zin toch enige vorm van ongerustheid op bij het lezen van deze sectie. Het is zeer opvallend dat sectie 2 zeer weinig gelezen wordt. Deze rubriek vertelt wanneer het geneesmiddel niet mag gebruikt worden. Het is een belangrijke rubriek die eigenlijk niet over het hoofd mag gezien worden. De vraag is hoe men deze rubriek meer kan laten opvallen, zodat mensen deze sectie toch eens doornemen. Pictogrammen zouden hierbij een goede oplossing kunnen bieden. Deze trekken onmiddellijk de aandacht van de lezer, zodat de nodige informatie zeker gelezen wordt. Daarnaast zorgen ze ervoor dat de informatie ook langer in het geheugen blijft en het gebruik van het geneesmiddel correcter zal gebeuren. Ook het gebruik van kleur, aangepaste tekstgrootte en lay-out kunnen hierin verbetering brengen [14, 15]. Ook rubriek 5, waarin o.a. verteld wordt hoe het geneesmiddel moet bewaard worden, lezen de mensen zelden. Dit verbaast ons weinig. Meestal wordt door de apotheker expliciet vermeld als een geneesmiddel op een speciale plaats bewaard moet worden. Toch zou in dit geval een pictogram onmiddellijk de aandacht kunnen trekken en een foute bewaring kunnen voorkomen. Rubriek 6, die aanvullende informatie over hulpstoffen en verpakking bevat, alsook de coördinaten van de firma in België, blijkt voor de patiënt vaak overbodig en onbegrijpelijk [16] Gebruik van pictogrammen Het is zeker de moeite om even terug te komen op het belang van het gebruik van pictogrammen. Uit eerder onderzoek is gebleken dat de meerderheid van de patiënten het zeer nuttig zouden vinden dat bepaalde pictogrammen of symbolen de belangrijkste informatie zouden aanduiden. De wet beveelt het gebruik van symbolen aan, maar geeft geen concreet advies. Het is afhankelijk van geslacht, leeftijd, opleiding en afkomst welke symbolen de voorkeur krijgen per onderdeel [14]. Indien men algemene symbolen of pictogrammen zou invoeren, dan is het nodig de patiënten deze symbolen aan te leren, zodat er geen verwarring ontstaat en de symbolen juist geïnterpreteerd worden. Dit kan gebeuren via campagnes in de apotheek of via de media [14]. 27

28 Het gebruik van symbolen zou ook een groot voordeel bieden op vlak van communicatie. Door migratie is er een mix ontstaan van enorm veel verschillende culturen en talen zodat het niet altijd eenvoudig is om een belangrijke boodschap duidelijk over te brengen. Het zou, zowel voor arts als apotheker, eenvoudiger zijn om anderstaligen in te lichten aan de hand van algemeen gekende symbolen [14]. Een algemene studie naar het gebruik van pictogrammen per onderdeel zou dus zeer interessant zijn [14]. Wellicht is het nuttig om per rubriek enkele gerichte pictogrammen te gebruiken. Als uitgangspunt voor de pictogrammen werd een studie van de Duitse apothekersbond geconsulteerd (Tabel 5) [17]. Tabel 5: Enkele voorbeelden van pictogrammen per rubriek van een bijsluiter. XXX staat voor de desbetreffende specialiteit. Rubriek Pictogrammen Betekenis Tabletten Zalven Rubriek 1: Waarvoor wordt XXX gebruikt? Wat is XXX en waarvoor wordt het gebruikt Rubriek 2: Wanneer mag u XXX niet gebruiken of moet u er extra voorzichtig mee zijn? Gebruik XXX niet:... Pas goed op met XXX:... Gebruik van XXX in combinatie met voedsel en drank Zwangerschap Borstvoeding Besturen van voertuigen Belangrijke informatie 28

29 Gebruik van XXX in combinatie met andere geneesmiddelen Gebruik bij kinderen onder de 18 jaar Raadpleeg uw arts als... Rubriek 3: Hoe gebruikt u XXX? Hoe wordt XXX ingenomen Wat moet u doen als u meer XXX heeft ingenomen dan u zou mogen Wat moet u doen als u XXX vergeet te gebruiken Rubriek 4: Mogelijke bijwerkingen Mogelijke bijwerkingen Rubriek 5: Hoe bewaart u XXX? Hoe bewaart u XXX Rubriek 6: Aanvullende informatie Aanvullende informatie 29

30 Het gebruik van kleur, tekstgrootte en lay-out Volgens de Europese richtlijnen mag er gebruik gemaakt worden van verschillende kleuren. Kleuren trekken onmiddellijk de aandacht van de lezer en zijn dan ook zeer handig om de belangrijkste punten herkenbaar te maken. Het gebruik van verschillende kleuren moet voorbehouden worden voor hoofdingen; rood mag enkel gebruikt worden voor belangrijke waarschuwingen. Hoofdletters mogen niet te veel gebruikt worden omdat ze de leesbaarheid verminderen, maar kunnen soms wel nuttig zijn om iets te benadrukken. De lettergrootte moet minstens 8 punten bedragen. Het gebruik van verschillende kleuren, een leesbare lettergrootte en een geschikte lay-out leiden tot duidelijkheid en geloofwaardigheid van informatie, wat zeer belangrijk is [15]. Uit onderzoek is echter gebleken dat de meeste personen geen kleuren verkiezen in een bijsluiter. Dit is in groot contrast met de moderne wereld van media en reclame waarin kleuren een zeer belangrijke rol spelen. Het kan verklaard worden door het feit dat mensen kleuren associëren met commerciële producten. Hierdoor vermindert volgens hen het wetenschappelijke aspect van de bijsluiter en verliest deze een groot deel van zijn geloofwaardigheid [15]. Zoals al eerder vermeld in dit eindwerk, komt het kleine lettertype niet als groot nadeel naar voor in deze enquête. Andere bronnen vermelden de tekstgrootte vaak als een belangrijk minpunt. De minimum lettergrootte van 8 punt is te klein, wat lezen moeilijk maakt en aanspoort om de bijsluiter zelfs niet te lezen. De meeste verkiezen een lettergrootte van 10 en 11 punt. Echter, dit is gezien de 3 landstalen die in België verplicht op de bijsluiter vermeld moeten worden, een weinig haalbare kaart. Bernardini et al. suggereren om lettergrootte aan te passen aan de doelgroep van het geneesmiddel [15]. In België zou men misschien beter denken aan de aflevering van een bijsluiter door de apotheker in de moedertaal van de patiënt. Iets wat sommige apotheeksoftware in een eerste uitgifte pakket reeds aanbiedt Waarom wordt een bijsluiter niet gelezen? Aan de mensen die antwoordden de bijsluiter nooit te lezen, werd ook gevraagd waarom ze dit nooit deden. De ondervraagden hadden de mogelijkheid te kiezen uit 7 verschillende antwoorden en mochten slechts één reden, de meest passende, uitkiezen. Hierdoor is het aantal antwoorden op bepaalde vragen te klein, waardoor er geen verderen analyses kunnen worden gedaan naar o.a. de invloed van het geslacht, leeftijd of opleidingsniveau. 30

31 Als er enkel naar de frequenties gekeken wordt, zien we dat de voornaamste reden ligt in het feit dat arts en apotheker voldoende informatie geven voor een goed gebruik van het geneesmiddel. Uit andere bronnen is inderdaad gebleken dat de arts de eerste informatiebron is. Patiënten verwachten van hun arts informatie over o.a. het ziektebeeld, de prognose en de behandeling. De arts kan de informatie aanpassen aan het niveau van de patiënt, wat deze duidelijk apprecieert. Wel geeft de bijsluiter de mogelijkheid om de vertelde informatie achteraf nog eens op te zoeken [18, 19, 20]. De apotheker komt in onderzoek meestal pas op de tweede of derde plaats als geneesmiddeleninformant. Hij wordt door de maatschappij vaak als winkelier of kruidenier bestempeld, wat in schril contrast staat met zijn universitaire opleiding enerzijds en zijn professionele rol van farmaceutisch zorgverlener anderzijds. Er zal van de apotheker meer en meer verwacht worden dat hij naast de arts, bijkomende informatie zal verschaffen. Bovendien is de apotheker verantwoordelijk voor het verantwoord afleveren van geneesmiddelen en moet hij in staat zijn interacties tussen bepaalde geneesmiddelen te vermijden, te detecteren en op te lossen [12, 21, 22]. Daarenboven is de drempel om de apotheek te bezoeken kleiner dan voor een raadpleging bij een arts. Een apotheek is toegankelijk voor iedereen, de medische info is er gratis en de wachttijden beperkter [11, 23]. Pas als de dokter onbereikbaar is gaat men de bijsluiter raadplegen om een antwoord te vinden op hun vragen. De patiënt ziet de bijsluiter eerder als een ondersteuning, ze volgen allereerst de raad meegedeeld door de arts [11, 23]. Als een patiënt de mondelinge informatie van de arts niet voldoende vindt, gaat hij vaak zelf op zoek naar informatie. Dit niet alleen in de bijsluiter; ook het internet wordt volgens bepaalde studies vaak geraadpleegd [24]. Dit onderzoek ondersteunt deze bevinding echter niet helemaal Het gebruik van internet Internet is een zeer eenvoudige toegangsweg tot een massa aan informatie, wat het tot één van de populairste informatiebronnen maakt. In onze huidige maatschappij is het ondenkbaar te leven zonder de luxe die het internet biedt. Met enkele trefwoorden vindt men ondenkbaar veel informatie. Een nadeel aan het gebruik van internet is de betrouwbaarheid. Niet elke website is even wetenschappelijk onderbouwd, wat de geloofwaardigheid kan aantasten. Een kritische kijk is cruciaal om niet te verdrinken in 31

32 deze overvloed van al dan niet correcte informatie. Het is logisch dat jongeren meer over internet beschikken dan ouderen. De beperkte computerkennis en het gebrek aan internetervaring, maakt het voor ouderen moeilijk dit als informatiebron te raadplegen. Toch gebruikt meer dan de helft van de ondervraagden het internet wel eens om iets op te zoeken over hun gezondheid. 34,4% van diegenen die over internet beschikken, zoekt zelfs informatie op over bepaalde medicatie. Een specifieke reden waarom mannen hier veel minder gebruik van maken, is niet gekend. Mogelijk gaat het om een gebrek aan interesse in gezondheidsaspecten. Ook in eerdere studies is aangetoond dat het world-wide web niet meer weg te denken is bij het zoeken naar gezondheidsinformatie. In april 2010 werden door IASIS 1000 Belgen tussen 18 en 65 jaar geënquêteerd over het internetgebruik bij het opzoeken van medische informatie. Volgens deze enquête gaat 88% van de Belgen online op zoek. Een publicatie van InSites Consulting in 2009 toont aan dat 73% van de Belgische internetgebruikers naar medische info zoekt. In onze studie consulteren slechts 6 op 10 internetgebruikers het internet om gezondheidsinformatie op te snorren; meestal via Google. Wellicht heeft het verschil in resultaat te maken met de geïncludeerde populatie. In dit onderzoek werden nl. ook 65-plussers opgenomen, waarvan blijkt dat ze internet beduidend minder gebruiken [24, 25]. Wanneer men tocht doelbewust sites opzoekt, blijken vooral websites over specifieke ziektebeelden en medische portaalsites populair te zijn. Daarnaast controleert ook 50% van de Belgische surfers de diagnose van de arts via het internet. Het wordt ook meer en meer de trend dat men, alvorens de dokter te raadplegen, zelf een diagnose stelt om nadien de arts om een specifiek geneesmiddel te vragen. Merkwaardig genoeg gaat de helft van de artsen daadwerkelijk in op het verzoek van de patiënt [24, 25]. Tegenwoordig beschikken ook vele apotheken over hun eigen website. De patiënt kan op deze website producten kopen, reserveren en zich informeren. Via het internet mogen enkel voorschriftvrije geneesmiddelen voor menselijk gebruik en medische hulpmiddelen verkocht worden. Medicatie op voorschrift kan gereserveerd worden, maar aflevering en betaling dienen in de apotheek te gebeuren [25]. 32

33 5.5. FAGG De website van het FAGG is een zeer handig hulpmiddel bij het zoeken naar bijsluiters. Het zou de eerste bron moeten zijn die men raadpleegt als men een bijsluiter zoekt. Toch heeft het grote publiek duidelijk de weg naar deze website nog niet gevonden. Bij minder dan 1 op 5 van al de ondervraagde internetgebruikers deed het FAGG een belletje rinkelen. Minder dan de helft hiervan heeft deze site al eens bezocht. Uit de enquêtes zien we wel dat er heel wat interesse is. Maar liefst 6 op 10 van de mensen die nooit eerder van deze website hoorden, zouden er toch gebruik van maken indien nodig. Waarom zijn er zo weinig mensen op de hoogte van het bestaan van deze website? Het probleem ligt hem wellicht in de moeilijke benaming. De term FAGG gaat nooit spontaan in de gedachte opkomen als men naar een bijsluiter zoekt. Een eenvoudige webnaam zoals bv. of zou een oplossing kunnen zijn. Zelfs bij het zoeken naar een bijsluiter van een bepaald geneesmiddel via de zoekrobot Google, is de website van het FAGG niet de eerste verwijzing. Als men een succes van deze website wil maken is het ook noodzakelijk dat ze voldoet aan de beloofde verwachtingen. Allereerst is het belangrijk dat de website effectief alle bijsluiters bevat. De afwezigheid van bepaalde belangrijke bijsluiters schept geen vertrouwen bij de gebruiker. Een ander minpunt aan de website van het FAGG is dat het enkel PDF-bestanden toont. Een meer interactieve site zou veel meer mogelijkheden kunnen bieden. Via links kan een gebruiker van een bepaald deel naar een ander deel scrollen, zonder de tussenliggende tekst te bekijken. Zo kan de gebruiker zeer snel informatie doorlopen en overspringen naar de voor hem belangrijke rubrieken in de bijsluiter. Een mooi voorbeeld hiervan is de Nederlandse KNMP-website (Figuur 14, 15) [1, 26, 27, 28]. 33

34 Figuur 14: Een weergave van de startpagina van de Nederlandse website Figuur 15: Een weergave van de zoekfuncties op 34

Na consultatie herziene vertaling van de QRD-template

Na consultatie herziene vertaling van de QRD-template Na consultatie herziene vertaling van de QRD-template Deelrapport voortkomend uit het adviestraject Het verbeteren van de begrijpelijkheid van patiëntenbijsluiters 10 juli 2009 Dr. Leo Lentz UiL-OTS Universiteit

Nadere informatie

Het lezen van de bijsluiter is ook even slikken De begrijpelijkheid van de bijsluiter. Daphne Dost MSc BA KNMP Geneesmiddel Informatie Centrum

Het lezen van de bijsluiter is ook even slikken De begrijpelijkheid van de bijsluiter. Daphne Dost MSc BA KNMP Geneesmiddel Informatie Centrum Het lezen van de bijsluiter is ook even slikken De begrijpelijkheid van de bijsluiter Daphne Dost MSc BA KNMP Geneesmiddel Informatie Centrum Begrijpelijkheid van de bijsluiter Regeling Geneesmiddelenwet,

Nadere informatie

KB 21 januari 2009: Onderrichtingen der apothekers Checklist Internet

KB 21 januari 2009: Onderrichtingen der apothekers Checklist Internet KB 21 januari 2009: Onderrichtingen der apothekers Checklist Internet In 2006 maakte de Belgische wetgever bij de hervorming van de Geneesmiddelenwet een opening voor verkoop op afstand, volgens het vrij

Nadere informatie

KB 21 januari 2009: onderrichtingen der apothekers Checklist Internet

KB 21 januari 2009: onderrichtingen der apothekers Checklist Internet KB 21 januari 2009: onderrichtingen der apothekers Checklist Internet In 2006 maakte de Belgische wetgever bij de hervorming van de Geneesmiddelenwet een opening voor verkoop op afstand, volgens het vrij

Nadere informatie

Uitgangspunten die de apotheker titularis bij de uitbouw van een website steeds goed voor ogen moet houden, zijn:

Uitgangspunten die de apotheker titularis bij de uitbouw van een website steeds goed voor ogen moet houden, zijn: 6. Verkoop van geneesmiddelen via internet Deze bepalingen zijn in werking sinds 9 februari 2009 INFO-FICHE - KB 2009 1. INLEIDING * In het arrest DocMorris van 11 december 2003 oordeelde het Europese

Nadere informatie

Jongeren en Gezondheid 2014: Seksualiteit en Relaties

Jongeren en Gezondheid 2014: Seksualiteit en Relaties Jongeren en Gezondheid 14: Seksualiteit en Relaties Inleiding Tijdens hun puberjaren, ondergaan jongens en meisjes diepgaande biologische, cognitieve, emotionele en sociale veranderingen. Deze periode

Nadere informatie

Algemene inleiding Reclame is vandaag de dag niet meer weg te denken uit onze maatschappij. Bekende producenten brengen hun producten en diensten onder de aandacht van het grote publiek via verschillende

Nadere informatie

De vrouwen hebben dan ook een grotere kans op werkloosheid (0,39) dan de mannen uit de onderzoekspopulatie (0,29).

De vrouwen hebben dan ook een grotere kans op werkloosheid (0,39) dan de mannen uit de onderzoekspopulatie (0,29). In het kader van het onderzoek kreeg de RVA de vraag om op basis van de door het VFSIPH opgestelde lijst van Rijksregisternummers na te gaan welke personen op 30 juni 1997 als werkloze ingeschreven waren.

Nadere informatie

6.7.1.1. Inleiding. Bespreking 5.3.7.1.2. pagina 1

6.7.1.1. Inleiding. Bespreking 5.3.7.1.2. pagina 1 6.7.1.1. Inleiding Algemeen wordt erkend dat de prenatale consultaties een fundamentele rol spelen inzake de gezondheid van de moeder en het toekomstige kind, maar de rol van respectievelijk de huisarts,

Nadere informatie

BALSOCLASE MUCOLYTICUM 5%, DRANK ZONDER SUIKER carbocisteïne

BALSOCLASE MUCOLYTICUM 5%, DRANK ZONDER SUIKER carbocisteïne Bijsluiter: informatie voor de gebruiker BALSOCLASE MUCOLYTICUM 5%, DRANK ZONDER SUIKER carbocisteïne Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat innemen want er staat belangrijke informatie

Nadere informatie

Bijsluiter: informatie voor de patiënt

Bijsluiter: informatie voor de patiënt Bijsluiter: informatie voor de patiënt Loratadine 10 mg tabletten loratadine Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat innemen want er staat belangrijke informatie in voor u. Gebruik

Nadere informatie

22 januari 2009 Zoekstrategieën op het internet

22 januari 2009 Zoekstrategieën op het internet 22 januari 2009 Zoekstrategieën op het internet Auteur: Franklin Widjaja Student aan de Universiteit van Leiden, FSW Datum: 17-12-2008 In opdracht van: Merge Media Saturnusstraat 60 unit 9 / 2516 AH Den

Nadere informatie

Version 3.1, 06/2015 BIJSLUITER

Version 3.1, 06/2015 BIJSLUITER Version 3.1, 06/2015 BIJSLUITER Bijsluiter: informatie voor de gebruiker PYRIDOXINE LABAZ 250 mg tabletten Pyridoxine hydrochloride Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken,

Nadere informatie

Senokot 7,5 mg tabletten Sennoside B uit Cassia senna L., vrucht, poeder / Cassia angustifolia Vahl., vrucht, poeder

Senokot 7,5 mg tabletten Sennoside B uit Cassia senna L., vrucht, poeder / Cassia angustifolia Vahl., vrucht, poeder : informatie voor de gebruiker Senokot 7,5 mg tabletten Sennoside B uit Cassia senna L., vrucht, poeder / Cassia angustifolia Vahl., vrucht, poeder Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel

Nadere informatie

BIJSLUITER. pl-market-nl-rhini-san-mar16-apprmar16.docx 1/5

BIJSLUITER. pl-market-nl-rhini-san-mar16-apprmar16.docx 1/5 BIJSLUITER pl-market-nl-rhini-san-mar16-apprmar16.docx 1/5 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Rhini-San 2 mg/20 mg tabletten Difenylpyralinehydrochloride Fenylefrinehydrochloride Lees goed de hele

Nadere informatie

9-07-2015. Medicijngebruik. een onderzoek van seniorenorganisatie ANBO en apothekerskoepel KNMP

9-07-2015. Medicijngebruik. een onderzoek van seniorenorganisatie ANBO en apothekerskoepel KNMP 9-07-2015 Medicijngebruik een onderzoek van seniorenorganisatie ANBO en apothekerskoepel KNMP Over dit onderzoek Dit onderzoek over medicijngebruik is uitgevoerd door onderzoeksbureau MWM2 in opdracht

Nadere informatie

Tabel 2.1 Overzicht van de situatie op de arbeidsmarkt van de onderzochte personen op 30/06/97. Deelpopulatie 1996

Tabel 2.1 Overzicht van de situatie op de arbeidsmarkt van de onderzochte personen op 30/06/97. Deelpopulatie 1996 Dit deel van het onderzoek omvat alle personen tussen de 18 en 55 jaar oud (leeftijdsgrenzen inbegrepen) op 30 juni 1997, wiens dossier van het Vlaams Fonds voor de Sociale Integratie van Personen met

Nadere informatie

1,9 miljoen Belgen hebben nog nooit een computer gebruikt; 2,6 miljoen Belgen hebben nog nooit op het internet gesurft.

1,9 miljoen Belgen hebben nog nooit een computer gebruikt; 2,6 miljoen Belgen hebben nog nooit op het internet gesurft. ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 8 november 2006 1,9 miljoen Belgen hebben nog nooit een computer gebruikt; 2,6 miljoen Belgen hebben nog nooit op het internet gesurft.

Nadere informatie

PE-TAM, 500 mg, tabletten paracetamol

PE-TAM, 500 mg, tabletten paracetamol PE-TAM, 500 mg, tabletten paracetamol Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat innemen want er staat belangrijke informatie in voor u. Gebruik dit geneesmiddel altijd precies zoals

Nadere informatie

Resultaten voor Vlaamse Gemeenschap Prenatale opvolging Gezondheidsenquête, België, 1997

Resultaten voor Vlaamse Gemeenschap Prenatale opvolging Gezondheidsenquête, België, 1997 6.7.1.1. Inleiding Algemeen wordt erkend dat de prenatale consultaties een fundamentele rol spelen inzake de gezondheid van de moeder en het toekomstige kind, maar de rol van respectievelijk de huisarts,

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. Nystatine Labaz 100 000 IE/ml, suspensie voor oraal gebruik (Nystatine)

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. Nystatine Labaz 100 000 IE/ml, suspensie voor oraal gebruik (Nystatine) BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS Nystatine Labaz 100 000 IE/ml, suspensie voor oraal gebruik (Nystatine) Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken - Bewaar deze bijsluiter.

Nadere informatie

Strepsils Vit C Sinaasappel zuigtabletten dichlorobenzylalcohol, amylmetacresol en Vitamine C

Strepsils Vit C Sinaasappel zuigtabletten dichlorobenzylalcohol, amylmetacresol en Vitamine C BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Strepsils Vit C Sinaasappel zuigtabletten dichlorobenzylalcohol, amylmetacresol en Vitamine C Lees goed de hele bijsluiter voor dat u dit geneesmiddel gaat gebruiken

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Laburide 200 mg TABLETTEN Feneturide Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u. Gebruik

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS DUPHALAC FRUIT 10 g / 15 ml Siroop Lactulose

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS DUPHALAC FRUIT 10 g / 15 ml Siroop Lactulose BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS DUPHALAC FRUIT 10 g / 15 ml Siroop Lactulose Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u.

Nadere informatie

27 mai 2014. VSM Belgium bvba Rodizen, PIL-NL 1(5) Bijsluiter: informatie voor de Patiënt

27 mai 2014. VSM Belgium bvba Rodizen, PIL-NL 1(5) Bijsluiter: informatie voor de Patiënt 1(5) Bijsluiter: informatie voor de Patiënt 2(5) Rodizen, filmomhulde tabletten Gedroogde Rhodiola rosea wortelextract (1.5 5 : 1) (WS 1375). Extractiemiddel: 60% ethanol (g/g) Lees goed de hele bijsluiter

Nadere informatie

Adviezen over leesbaarheidstesten voor geneesmiddelenbijsluiters

Adviezen over leesbaarheidstesten voor geneesmiddelenbijsluiters Adviezen over leesbaarheidstesten voor geneesmiddelenbijsluiters Deelrapport voortkomend uit het adviestraject Het verbeteren van de begrijpelijkheid van patiëntenbijsluiters 22 december 2008 Dr. Henk

Nadere informatie

DOLPRONE 500 MG TABLET

DOLPRONE 500 MG TABLET Pagina 1 van 5 DOLPRONE 500 MG TABLET Paracetamol Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke informatie Dit geneesmiddel kunt u zonder recept krijgen. Maar gebruik het wel zorgvuldig, dan

Nadere informatie

Rechtstreekse mededeling aan de Gezondheidszorgbeoefenaars

Rechtstreekse mededeling aan de Gezondheidszorgbeoefenaars Een Direct Healthcare Professional Communication (DHPC) is een schrijven dat naar de gezondheidszorgbeoefenaars wordt gezonden door de farmaceutische firma s, om hen te informeren over mogelijke risico

Nadere informatie

RESULTATEN ENQUÊTE OVER OVERLEG APOTHEKERS-HUISARTSEN

RESULTATEN ENQUÊTE OVER OVERLEG APOTHEKERS-HUISARTSEN RESULTATEN ENQUÊTE OVER OVERLEG APOTHEKERS-HUISARTSEN Om na te gaan in welke mate de huisartsen en apothekers uit dezelfde wijk contact hebben en met elkaar overleggen, verstuurden de Apothekers van Brussel

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. RHINI-SAN 2 mg/20 mg tabletten. Difenylpyralinehydrochloride Fenylefrinehydrochloride

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. RHINI-SAN 2 mg/20 mg tabletten. Difenylpyralinehydrochloride Fenylefrinehydrochloride BIJSLUITER 1 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS RHINI-SAN 2 mg/20 mg tabletten Difenylpyralinehydrochloride Fenylefrinehydrochloride Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke informatie

Nadere informatie

Prod. oktober 2014, NL/TRIM/0001/14, Exp. oktober 2016. Triumeq. Starten met. Patiënteninformatie

Prod. oktober 2014, NL/TRIM/0001/14, Exp. oktober 2016. Triumeq. Starten met. Patiënteninformatie Prod. oktober 2014, NL/TRIM/0001/14, Exp. oktober 2016 Starten met Triumeq Patiënteninformatie Vooraf U krijgt deze folder omdat u Triumeq gaat gebruiken om hiv te remmen. In deze folder vindt u de belangrijkste

Nadere informatie

Wat gebeurt er met uw vermogen als u er niet meer bent? Een onderzoek door SeniorenNet.be en Rode Kruis-Vlaanderen

Wat gebeurt er met uw vermogen als u er niet meer bent? Een onderzoek door SeniorenNet.be en Rode Kruis-Vlaanderen Wat gebeurt er met uw vermogen als u er niet meer bent? Een onderzoek door SeniorenNet.be en Rode Kruis-Vlaanderen Structuur van de presentatie 1. Opzet & methode 2. Demografisch profiel 3. Analyse van

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER. Donnafyta Premens, filmomhulde tabletten. Agni casti extractum siccum

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER. Donnafyta Premens, filmomhulde tabletten. Agni casti extractum siccum BIJSLUITER 1 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER Donnafyta Premens, filmomhulde tabletten Agni casti extractum siccum Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken, want

Nadere informatie

4.2. Evaluatie van de respons op de postenquêtes. In dit deel gaan we in op de respons op instellingsniveau en op respondentenniveau.

4.2. Evaluatie van de respons op de postenquêtes. In dit deel gaan we in op de respons op instellingsniveau en op respondentenniveau. 4.2. Evaluatie van de respons op de postenquêtes 4.2.1. Algemeen In dit deel gaan we in op de respons op instellingsniveau en op respondentenniveau. Instellingsniveau (vragenlijst coördinator) provincie,

Nadere informatie

PATIËNTENBIJSLUITER. CRESTOR (rosuvastatine) Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel.

PATIËNTENBIJSLUITER. CRESTOR (rosuvastatine) Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. PATIËNTENBIJSLUITER CRESTOR (rosuvastatine) Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. Bewaar deze bijsluiter, het kan nodig zijn om deze nogmaals door te

Nadere informatie

Gezondheid en (psycho)somatische klachten bij adolescenten in Vlaanderen 2014

Gezondheid en (psycho)somatische klachten bij adolescenten in Vlaanderen 2014 Gezondheid en (psycho)somatische klachten bij adolescenten in Vlaanderen 214 Inleiding Gezondheid in de internationale HBSC (Health Behaviour in School-aged Children) studie en in de Wereldgezondheidsorganisatie

Nadere informatie

DAFLON 500 mg filmomhulde tablet Gemicroniseerde gezuiverde flavonoïdefractie

DAFLON 500 mg filmomhulde tablet Gemicroniseerde gezuiverde flavonoïdefractie BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER DAFLON 500 mg filmomhulde tablet Gemicroniseerde gezuiverde flavonoïdefractie Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat

Nadere informatie

OV-plangedrag Breng-reizigers

OV-plangedrag Breng-reizigers OV-plangedrag Breng-reizigers Lectoraat Human Communication Development Auteurs: Daphne Hachmang Renée van Os Els van der Pool Datum: 9-9-2014 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Achtergrond onderzoek 4 2.1

Nadere informatie

4. Resultaten. 4.1 Levensverwachting naar geslacht en opleidingsniveau

4. Resultaten. 4.1 Levensverwachting naar geslacht en opleidingsniveau 4. Het doel van deze studie is de verschillen in gezondheidsverwachting naar een socio-economisch gradiënt, met name naar het hoogst bereikte diploma, te beschrijven. Specifieke gegevens in enkel mortaliteit

Nadere informatie

Statistiekensynthese internet & e-government in Vlaanderen

Statistiekensynthese internet & e-government in Vlaanderen Statistiekensynthese internet & e-government in Vlaanderen februari 2009 Lieselot Vandenbussche Campus Vijfhoek O.-L.-Vrouwestraat 94 2800 Mechelen Tel. 015 36 93 00 Fax 015 36 93 09 www.memori.be Inhoudstafel

Nadere informatie

Duspatalin 135 mg omhulde tabletten mebeverinehydrochloride

Duspatalin 135 mg omhulde tabletten mebeverinehydrochloride Versie 5.1 a MSP+MKT -032011 072013 012014-082014 Pagina 1/5 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER omhulde tabletten mebeverinehydrochloride Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat

Nadere informatie

Wetenschap in het Paleis. Rapport

Wetenschap in het Paleis. Rapport Wetenschap in het Paleis Rapport 2008 1 Inleiding Van 25 juli tot 7 september was het Koninklijk Paleis geopend voor het publiek. Bezoekers konden onder het thema Wetenschap in het Paleis twee tentoonstellingen

Nadere informatie

Digitale (r)evolutie in België anno 2009

Digitale (r)evolutie in België anno 2009 ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 9 februari Digitale (r)evolutie in België anno 9 De digitale revolutie zet zich steeds verder door in België: 71% van de huishoudens in

Nadere informatie

Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding.

Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Tabellenboek bij 'Gebruik van internet voor gezondheidsinformatie' (verschenen in Huisarts&Wetenschap, augustus

Nadere informatie

Bijsluiter: informatie voor de gebruiker. SANDOZ CALCIUM 500 MG poeder voor drank. calcium lactaat gluconaat en calcium carbonaat

Bijsluiter: informatie voor de gebruiker. SANDOZ CALCIUM 500 MG poeder voor drank. calcium lactaat gluconaat en calcium carbonaat Bijsluiter: informatie voor de gebruiker SANDOZ CALCIUM 500 MG poeder voor drank calcium lactaat gluconaat en calcium carbonaat Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat innemen want

Nadere informatie

Resultaten voor België Roken Gezondheidsenquête, België, 1997

Resultaten voor België Roken Gezondheidsenquête, België, 1997 6.1.1. Inleiding Het tabaksgebruik is een van de voornaamste risicofactoren voor longkanker, ischemische hartziekten en chronische ademhalingsaandoeningen (1). Men schat dat er in Europa niet minder dan

Nadere informatie

Jaarverslag Herplaatsingsfonds. 1.1 Aanvragen voor outplacementbegeleiding

Jaarverslag Herplaatsingsfonds. 1.1 Aanvragen voor outplacementbegeleiding Jaarverslag Herplaatsingsfonds 1.1 Aanvragen voor outplacementbegeleiding Het Herplaatsingsfonds financiert de outplacementbegeleiding van alle ontslagen werknemers tewerkgesteld in bedrijven in het Vlaamse

Nadere informatie

Op de vraag of men de artikelen zelf in het Engels schrijft, gaf één wetenschapper het volgende aan:

Op de vraag of men de artikelen zelf in het Engels schrijft, gaf één wetenschapper het volgende aan: NEDERLANDS, TENZIJ Onderzoek Vakgroep Marktkunde en Marktonderzoek RUG In dit onderzoek zijn de volgende vragen geformuleerd: Welke factoren zijn op dit moment van invloed op de beslissing of Nederlandse

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER BENERVA 300 mg maagsapresistente tabletten Thiaminehydrochloride

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER BENERVA 300 mg maagsapresistente tabletten Thiaminehydrochloride BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER BENERVA 300 mg maagsapresistente tabletten Thiaminehydrochloride Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat innemen want er staat belangrijke

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Lactulose EG 670 mg/ml, siroop Lactulose EG 10 g, poeder voor drank. lactulose

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Lactulose EG 670 mg/ml, siroop Lactulose EG 10 g, poeder voor drank. lactulose BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Lactulose EG 10 g, poeder voor drank lactulose Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat innemen want er staat belangrijke informatie in voor

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. NORMACOL granulaat. Sterculia urens Roxb., gom

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. NORMACOL granulaat. Sterculia urens Roxb., gom BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS NORMACOL granulaat Sterculia urens Roxb., gom Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke informatie. Dit geneesmiddel kunt u zonder voorschrift krijgen.

Nadere informatie

Website Performance Rapport 2013: E-COMMERCE

Website Performance Rapport 2013: E-COMMERCE Website Performance Rapport 2013: E-COMMERCE E-commerce sites behoren als categorie tot de sites met de slechtste performance, ondanks het feit dat beschikbaarheid en performance rechtstreeks impact hebben

Nadere informatie

Capecitabine Accord moet permanent worden stopgezet bij patiënten die een ernstige huidreactie hebben gehad tijdens de behandeling.

Capecitabine Accord moet permanent worden stopgezet bij patiënten die een ernstige huidreactie hebben gehad tijdens de behandeling. Een Direct Healthcare Professional Communication (DHPC) is een schrijven dat naar de gezondheidszorgbeoefenaars wordt gezonden door de farmaceutische firma s, om hen te informeren over mogelijke risico

Nadere informatie

Hoofdstuk 5:... 50 Het patientendossier als referentiedocument... 50 1. Inleiding... 51 2. Inhoud van het patientendossier... 52

Hoofdstuk 5:... 50 Het patientendossier als referentiedocument... 50 1. Inleiding... 51 2. Inhoud van het patientendossier... 52 Hoofdstuk 5:... 50 Het patientendossier als referentiedocument... 50 1. Inleiding... 51 2. Inhoud van het patientendossier... 52 Officiële versie 2015 - Hoofdstuk 5 49 Hoofdstuk 5: Het patientendossier

Nadere informatie

BIJSLUITER 1/5 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. Aspirine 500 Bruis, 500 mg, bruistablet. Acetylsalicylzuur

BIJSLUITER 1/5 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. Aspirine 500 Bruis, 500 mg, bruistablet. Acetylsalicylzuur BIJSLUITER 1/5 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS Aspirine 500 Bruis, 500 mg, bruistablet Acetylsalicylzuur Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke informatie Dit geneesmiddel kunt

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER SPASMINE FORTE, 120 MG, CAPSULES, HARD ALVERINE CITRAAT

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER SPASMINE FORTE, 120 MG, CAPSULES, HARD ALVERINE CITRAAT BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER SPASMINE FORTE, 120 MG, CAPSULES, HARD ALVERINE CITRAAT Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat innemen want er staat belangrijke informatie

Nadere informatie

Belg tevreden over arts Transparantie en kostprijs blijven pijnpunt

Belg tevreden over arts Transparantie en kostprijs blijven pijnpunt Belg tevreden over arts Transparantie en kostprijs blijven pijnpunt Bijlage Naar aanleiding van het vijftigjarig bestaan van de ziekte- en invaliditeitsverzekering heeft CM de tevredenheid van de Belgen

Nadere informatie

Enquête over de informatie aan de HZIV-leden: resultaten

Enquête over de informatie aan de HZIV-leden: resultaten Enquête over de informatie aan de HZIV-leden: resultaten 1. Doelstelling Ter uitvoering van de verplichtingen van de bestuursovereenkomst hield de HZIV tijdens de maanden juni, juli en augustus 2004 een

Nadere informatie

BIJSLUITER (27.10.2010)

BIJSLUITER (27.10.2010) BIJSLUITER (27.10.2010) 1 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS BISOLTUSSIN 2 mg/ml siroop volwassenen (Dextromethorfan hydrobromide) Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke informatie

Nadere informatie

BIJSLUITER DULCOLAX PICOSULPHATE 2,5 MG ZACHTE CAPSULES

BIJSLUITER DULCOLAX PICOSULPHATE 2,5 MG ZACHTE CAPSULES BIJSLUITER DULCOLAX PICOSULPHATE 2,5 MG ZACHTE CAPSULES Lees de hele bijsluiter aandachtig door, omdat er voor u belangrijke informatie in staat. Dit geneesmiddel is zonder voorschrift verkrijgbaar. Desalniettemin

Nadere informatie

PROSCAR 5 mg, filmomhulde tabletten (finasteride)

PROSCAR 5 mg, filmomhulde tabletten (finasteride) Lees de hele bijsluiter aandachtig door alvorens dit geneesmiddel te gebruiken. Bewaar deze bijsluiter, misschien heeft u hem nog een keer nodig. Raadpleeg uw arts of apotheker, als u aanvullende vragen

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Aspirine 500 Bruis, 500 mg, bruistabletten Acetylsalicylzuur

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Aspirine 500 Bruis, 500 mg, bruistabletten Acetylsalicylzuur BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER 500 Bruis, 500 mg, bruistabletten Acetylsalicylzuur Lees goed de hele bijsluiter, voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken, want er staat belangrijke informatie

Nadere informatie

Rechtstreekse melding aan de gezondheidszorgbeoefenaars

Rechtstreekse melding aan de gezondheidszorgbeoefenaars Een Direct Healthcare Professional Communication (DHPC) is een schrijven dat naar de gezondheidszorgbeoefenaars wordt gezonden door de farmaceutische firma s, om hen te informeren over mogelijke risico

Nadere informatie

Common Technical Document Prospan hoestsiroop, stroop Drug Substance: Ivy leaves dry extract Module 1 1.3.1 Labelling Page 1 of 11

Common Technical Document Prospan hoestsiroop, stroop Drug Substance: Ivy leaves dry extract Module 1 1.3.1 Labelling Page 1 of 11 Module 1 1.3.1 Labelling Page 1 of 11 B: PACKAGE LEAFLET 100/200 ml bottle Module 1 1.3.1 Labelling Page 2 of 11 Hedera helix (Klimop) droogextract (5-7,5 : 1) Extractie vloeistof: ethanol 30% g/g Lees

Nadere informatie

Rhinofebryl 240 mg/3,2 mg harde capsules

Rhinofebryl 240 mg/3,2 mg harde capsules Roundup Pagina 1 van 5 Bijsluiter: informatie voor de gebruiker Paracetamol en chloorfenaminemaleaat Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie

Nadere informatie

Opmerkelijke stijging van het aantal rokers in 2008

Opmerkelijke stijging van het aantal rokers in 2008 PERSBERICHT Brussel, 4 december 2008 Opmerkelijke stijging van het aantal rokers in 2008 Voor het eerst in zes jaar stijgt het percentage dagelijkse rokers in ons land, van 27% in 2007 naar 30% in 2008.

Nadere informatie

Dit geneesmiddel is onderworpen aan aanvullende monitoring. Belangrijke informatie voor beroepsbeoefenaren

Dit geneesmiddel is onderworpen aan aanvullende monitoring. Belangrijke informatie voor beroepsbeoefenaren De gezondheidsautoriteiten van de Europese Unie hebben het in de handel brengen van het geneesmiddel Kadcyla verbonden aan bepaalde voorwaarden. Het verplichte farmacovigilantieplan ter minimalisatie van

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. DAKTOZIN 2,5 mg/150 mg zalf Miconazolnitraat en zinkoxide

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. DAKTOZIN 2,5 mg/150 mg zalf Miconazolnitraat en zinkoxide BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER DAKTOZIN 2,5 mg/150 mg zalf Miconazolnitraat en zinkoxide Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie

Nadere informatie

Zelfcertificeringsvragen ZegelGezond

Zelfcertificeringsvragen ZegelGezond Zelfcertificeringsvragen ZegelGezond Hieronder staan alle vragen van de zelfcertificering van ZegelGezond. Deze vragen toetsen of de website aan de minimale kwaliteitseisen van ZegelGezond voldoet. Deze

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. MYCOSTEN 80 mg/g nagellak. Ciclopirox

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. MYCOSTEN 80 mg/g nagellak. Ciclopirox BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS MYCOSTEN 80 mg/g nagellak Ciclopirox Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u.gebruik

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER. Yomesan 500 mg tabletten Niclosamide

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER. Yomesan 500 mg tabletten Niclosamide BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER Yomesan 500 mg tabletten Niclosamide Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het innemen van dit geneesmiddel. Bewaar deze bijsluiter. Het

Nadere informatie

Communicatie voor iedereen

Communicatie voor iedereen Communicatie voor iedereen 7 basiselementen: 1. Kies bewust de communicatiemix 2. Zorg dat iedereen de informatie vindt 3. Bouw de communicatie logisch op 4. Gebruik een toegankelijke lay-out 5. Zorg voor

Nadere informatie

Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin

Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin ruime zin in België, Duitsland, Frankrijk en Nederland in 2014 Directie Statistieken, Begroting en Studies stat@rva.be Inhoudstafel: 1

Nadere informatie

Prod. Maart 2014, NL/DLG/0022/14, Exp. Maart Tivicay. Starten met. Patiënteninformatie

Prod. Maart 2014, NL/DLG/0022/14, Exp. Maart Tivicay. Starten met. Patiënteninformatie Prod. Maart 2014, NL/DLG/0022/14, Exp. Maart 2014 Starten met Tivicay Patiënteninformatie Vooraf U krijgt deze folder omdat u Tivicay en andere medicijnen gaat gebruiken om hiv te remmen. In deze folder

Nadere informatie

2. Wat u moet weten voordat u Paracetamol comp. Apotex gebruikt

2. Wat u moet weten voordat u Paracetamol comp. Apotex gebruikt Version 2008_11 Page 1 of 5 1.3.1.3 PATIENT INFORMATION LEAFLET BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER PARACETAMOL COMP. APOTEX, TABLETTEN paracetamol en coffeïne Lees de hele bijsluiter zorgvuldig

Nadere informatie

Normacol 62% Granulaat

Normacol 62% Granulaat B p. 1/5 Lees de hele bijsluiter aandachtig door, omdat er voor u belangrijke informatie in staat. Dit geneesmiddel is zonder voorschrift verkrijgbaar. Desalniettemin dient u Normacol 62% Granulaat zorgvuldig

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER CREON 5000 maagsapresistent granulaat Pancreatine

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER CREON 5000 maagsapresistent granulaat Pancreatine BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER CREON 5000 maagsapresistent granulaat Pancreatine Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in

Nadere informatie

Resultaten voor Brussels Gewest Chronische Ziekten Gezondheidsenquête, België, 1997

Resultaten voor Brussels Gewest Chronische Ziekten Gezondheidsenquête, België, 1997 Ziekten en langdurige aandoeningen (verder kortweg aandoeningen genoemd) brengen specifieke gevolgen met zich mee voor de gezondheidsbeleving, het dagelijks functioneren en het gebruik van de gezondheidszorg.

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. Acneryne 2% - 4% Gel Erythromycine

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. Acneryne 2% - 4% Gel Erythromycine BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS Acneryne 2% - 4% Gel Erythromycine Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken Dit geneesmiddel kunt u zonder voorschrift krijgen. Maar

Nadere informatie

Acetandos 200 mg granulaat N-acetylcysteine

Acetandos 200 mg granulaat N-acetylcysteine BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER Acetandos 200 mg granulaat N-acetylcysteine Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken, want er staat belangrijke informatie in

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. Paracetamol EG 500 mg tabletten Paracetamol

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. Paracetamol EG 500 mg tabletten Paracetamol BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS Paracetamol EG 500 mg tabletten Paracetamol Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft u hem

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Yomesan 500 mg tabletten Niclosamide

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Yomesan 500 mg tabletten Niclosamide 1 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Yomesan 500 mg tabletten Niclosamide Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken, want er staat belangrijke informatie in voor u. Gebruik

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS Sensidoz 13,7 g poeder voor drank, sachet Macrogol 3350,Natriumchloride,Natriumwaterstofcarbonaat,Kaliumchloride Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke

Nadere informatie

Bijsluiter: informatie voor de patiënt. Tinctuur van Serenoa repens (Bartram Small), Sap van Echinacea purpurea (Moench)

Bijsluiter: informatie voor de patiënt. Tinctuur van Serenoa repens (Bartram Small), Sap van Echinacea purpurea (Moench) Bijsluiter: informatie voor de patiënt Urgenin druppels Tinctuur van Serenoa repens (Bartram Small), Sap van Echinacea purpurea (Moench) Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER. Paludrine, tabletten 100 mg Proguanilhydrochloride

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER. Paludrine, tabletten 100 mg Proguanilhydrochloride Paludrine Bijsluiter BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER Paludrine, tabletten 100 mg Proguanilhydrochloride Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het innemen van dit geneesmiddel.

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER R CALM DIMENHYDRINATE 50 MG TABLETTEN

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER R CALM DIMENHYDRINATE 50 MG TABLETTEN BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER R CALM DIMENHYDRINATE 50 MG TABLETTEN Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat innemen want er staat belangrijke informatie in voor u. Gebruik

Nadere informatie

Resultaten voor België Risicofactoren voor wiegendood Gezondheidsenquête, België, 1997

Resultaten voor België Risicofactoren voor wiegendood Gezondheidsenquête, België, 1997 6.7.4.1. Inleiding Er werd reeds vroeger bewezen dat een prematuur respiratoir systeem een oorzaak was voor wiegendood. Het gevaar bestond vooral tijdens de slaap. Met de huidige kennis van zaken zijn

Nadere informatie

Naam van het geneesmiddel PERDOLAN COMPOSITUM volwassenen, tabletten en zetpillen

Naam van het geneesmiddel PERDOLAN COMPOSITUM volwassenen, tabletten en zetpillen Publieksbijsluiter PERDOLAN COMPOSITUM VOLWASSENEN Lees de hele bijsluiter aandachtig door, omdat er voor u belangrijke informatie in staat. Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft u hem nog een keer nodig.

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. ALLERGO RHINATHIOL 120 mg filmomhulde tabletten Fexofenadine hydrochloride

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. ALLERGO RHINATHIOL 120 mg filmomhulde tabletten Fexofenadine hydrochloride BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS ALLERGO RHINATHIOL 120 mg filmomhulde tabletten Fexofenadine hydrochloride Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke informatie. Dit geneesmiddel

Nadere informatie

Resultaten voor België Psychische Gezondheid Gezondheidsenquête, België, 1997

Resultaten voor België Psychische Gezondheid Gezondheidsenquête, België, 1997 6.2.1. Inleiding Binnen de verschillen factoren van risico gedrag heeft alcoholverbruik altijd al de aandacht getrokken van de verantwoordelijken voor Volksgezondheid. De WGO gebruikt de term "Ongeschiktheid

Nadere informatie

FAQ Administratief afsluiten

FAQ Administratief afsluiten FAQ Administratief afsluiten Iris Geussens 1 Vragen betreffende de afsluitdocumenten in het algemeen Algemeen kan gesteld worden, dat in alle omstandigheden in eerste instantie de final SPC, harmonized

Nadere informatie

DIGITALE DIENSTVERLENING regio Kortrijk

DIGITALE DIENSTVERLENING regio Kortrijk DIGITALE DIENSTVERLENING regio Kortrijk SYNTHESERAPPORT Onderzoek naar de (digitale) dienstverlening van Kortrijk, Harelbeke, Waregem, Wevelgem en Zwevegem door Memori, i.s.m. Leiedal. januari april 2010

Nadere informatie

Bijsluiter: informatie voor de gebruiker. Chloorhexidine digluconaat

Bijsluiter: informatie voor de gebruiker. Chloorhexidine digluconaat Bijsluiter: informatie voor de gebruiker HIBIDIL 50 mg/100 ml oplossing voor cutaan gebruik Chloorhexidine digluconaat Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat

Nadere informatie

Generisch of origineel: geen verschil voor uw gezondheid

Generisch of origineel: geen verschil voor uw gezondheid Federaal agentschap voor geneesmiddelen en gezondheidsproducten Generisch of origineel: geen verschil voor uw gezondheid Nieuwe bewustmakingscampagne van het fagg Xavier De Cuyper, Administrateur-generaal

Nadere informatie