Grote HYNSTEBITERS YN IT FRYSKE GEA. ledenexcursie zie pag. 10 DE TOEKOMST VAN NATUUR IN FRYSLÂN FIETSEN LANGS DE ZEEDIJK 400 JAAR CASTELEINSKOAI

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Grote HYNSTEBITERS YN IT FRYSKE GEA. ledenexcursie zie pag. 10 DE TOEKOMST VAN NATUUR IN FRYSLÂN FIETSEN LANGS DE ZEEDIJK 400 JAAR CASTELEINSKOAI"

Transcriptie

1 HERFST 2015 VOOR IEDEREEN DIE VAN DE FRIESE NATUUR HOUDT Grote ledenexcursie zie pag. 10 HYNSTEBITERS YN IT FRYSKE GEA DE TOEKOMST VAN NATUUR IN FRYSLÂN FIETSEN LANGS DE ZEEDIJK 400 JAAR CASTELEINSKOAI

2 Familie Bleeker-Nass schenkt natuurbos aan It Fryske Gea Door dit bos te schenken aan It Fryske Gea stellen we het veilig voor de toekomst. En als onze schenking aanleiding kan geven tot meer van dergelijke initiatieven, dan vertellen we graag wat ons ertoe heeft bewogen. Een compleet bos aan It Fryske Gea schenken, waarom doe je dat? Onze band met het bos van Jonkerslân dateert van de zeventiger jaren. Als stedelingen wilden we onze kinderen met de natuur in contact brengen. We kochten daarom in Langezwaag een huisje met een stuk grond. Een heerlijke plek waar we volgens de methode Le Roy een natuurlijke vegetatie hebben laten ontstaan. Een mooie plek die zich altijd nog verder ontwikkelt en waar we nog steeds graag naar toe gaan, luidt enthousiast het verhaal van de familie Bleeker-Nass. Foto: Dico de Klein We keken al die jaren uit op het bos. We vertelden destijds onze kinderen en later de kleinkinderen over de kabouters die er wonen. We zagen de reeën en de hazen die er een rustplek hebben en er gelukkig nog steeds zijn. Het hoogteverschil tussen het moerassige noorden en het hoger gelegen zuidelijke deel dat vooral uit gemengd bos bestaat, zorgde voor een bijzondere vegetatie. Daar genoten we van. De familie Bleeker-Nass kreeg nu de kans het bos te kopen. Omdat het ons dierbaar is, schenken we het graag aan It Fryske Gea in het vertrouwen dat het zo tot in lengte van jaren behouden zal blijven als natuurgebied en als gezichtsbepalend element van de streek waarmee wij ons verbonden zijn gaan voelen. 2

3 INHOUD Fryslân is rijk aan libellen. Maar liefst 55 van de 71 soorten in Nederland komen voor in onze provincie. Met dank aan onder meer It Fryske Gea. In ons boerenland zien wij een dramatische terugval van de biodiversiteit. Tijd voor bezinning over de toekomst van natuur en landschap in Fryslân! Ontsnappen aan het groene riool 8 Mei ljochtsjende wjukken6 COLOFON It Fryske Gea is een uitgave van It Fryske Gea, provinciale vereniging voor natuurbescherming in Fryslân. Postbus 3, 9244 ZN Beetsterzwaag Telefoon Rabobank NL21RABO Website: ISSN Redactie Elske van der Kooi, Henk de Vries en Theun Wiersma. Bureauredactie Dialoog Tekstproducties, Oudehaske. Medewerkers aan dit nummer Eduard Peter de Boer, Roely Boer, Fokko Bosker, Henk Dilling, Douwe Kootstra, Douwe van der Meulen en Sietske Rintjema. Fotografie Archief It Fryske Gea, Eduard Peter de Boer, J. Groen, Gerke A. Hofstra, Anton Huitema, Binne- Louw Katsma, Dico de Klein (cover), Tjerk Kunst, Hans Pietersma, S. Veenstra, Albert Wester, Jelle Witvoet en Ronald Zijlstra. Opmaak Gerke A. Hofstra / Grafysk, Franeker Druk SMG-Groep Joure 2013 CERTIFIED BY Ontdek de Bjirmen. De route van 28 km is een ontmoeting in het spannende grensland van de wildernis van het Wad en de rijke cultuurhistorie achter de zeedijk. Fietsen in de 11 zilte zeelucht Casteleinskoai, oase van rust En verder in dit nummer 4 GeaNijs 10 Grote ledenexcursie: varen op de Waddenzee 15 Column Douwe Kootstra / puzzel 16 Op aventoer yn de Fryske natoer 18 Ambassadeur/gastvrouw Mariëlle Wielstra 21 Kort financieel overzicht Bijzondere Waarnemingen De Casteleinskoai bij Lyste Geast is al meer dan 400 jaar oud! Alle reden om aandacht te schenken aan deze eendenkooi. 18 Contributieschema: leden 19,50, leden voor het leven 400,-. Het lidmaatschap kan schriftelijk tot één maand voor het begin van een nieuw jaar worden opgezegd. De activiteiten van It Fryske Gea worden mede mogelijk gemaakt door steun van de Nationale Postcode Loterij.

4 Uw mening graag!!! Natuur en landschap zijn erg belangrijk voor mensen, planten en dieren. Natuur en landschap zijn ook het bestaansrecht van onze vereniging. Wij zijn in 1930 ontstaan uit zorg over het verdwijnen ervan. Inmiddels beschermt It Fryske Gea al 85 jaar natuurterreinen door aankoop en zorgvuldig beheer. Zo zijn gebieden blijven bestaan die rijk zijn aan natuur en waar te zien is hoe de natuur zich in wisselwerking met het menselijk gebruik heeft ontwikkeld. Buiten de natuurgebieden zien we dat er steeds minder plek is voor planten en dieren en dat de kwaliteit van het landschap onder druk staat door intensiever gebruik en schaalvergroting. Het Friese landschap wordt op een toenemend aantal plaatsen gedomineerd door bedrijfsterreinen, grote stallen in strakke monotone weiden, autowegen en windmolens. Deze en nog komende veranderingen vragen om een bezinning. Hoe moet de rol van It Fryske Gea als beschermer in de toekomst worden ingevuld? Zie ook de visie van prof. dr. Theunis Piersma op pagina 8. De 85ste verjaardag van It Fryske Gea is een mooie gelegenheid voor deze bezinning. Wij betrekken de leden daar graag bij en vragen uw mening over een aantal aspecten van ons werk via een ledenraadpleging en een essaywedstrijd. Doet u ook mee? Alle leden van wie het adres bij ons bekend is, krijgen de enquête toegezonden. Verder roepen we u graag op om een essay te schrijven over de natuur in Fryslân over vijftien jaar. Heeft u geen enquête ontvangen en/of wilt u meedoen aan de essaywedstrijd? Kijk voor meer informatie en de voorwaarden op De resultaten maken we bekend via dit magazine. We nemen ze ook mee bij de toekomstplannen. Doe mee en help ons bij het zorgen voor een mooi en natuurrijk Fryslân! Henk de Vries, directeur 4 GEANIJS Voor meer informatie: VERGADEREN IN DE NATUUR Bent u op zoek naar een locatie voor een vergadering of brainstormsessie? Of wilt u uw batterij opladen en inspiratie opdoen? Denk dan eens aan de speciale vergaderaccommodaties van It Fryske Gea midden in de natuur. Bijvoorbeeld bij de sfeervolle schaapskooi, in De Alde Feanen, vlakbij Schotse Hooglanders of aan de rand van de Waddenzee. Het is allemaal mogelijk. Zie Foto: Ronald Zijlstra INRICHTING DE BURD VAN START Onlangs zijn de werkzaamheden voor de herinrichting van De Burd, een eiland in De Alde ingrijpende maatregel wordt een deel van de grotendeels een recreatieve functie. Als meest Feanen, gestart. Grote delen zijn al jaren in Súder-Burd vergraven tot een nieuw meer dat beheer bij It Fryske Gea, maar er zijn ook particuliere natuurbeheerders. Door de herinrich- de Sytebuorster Ie. Daarnaast wordt de gehele de verbinding gaat vormen tussen de Tijnje en ting wordt de Noarder-Burd opgewaardeerd kade rondom De Burd verlegd en opgehoogd. als weidevogelgebied en krijgt de Súder-Burd De gehele herinrichting is eind 2016 voltooid. GRATIS WADDENKAART Door het Programma Naar een Rijke Waddenzee is een speciale Waddenkaart gemaakt om bezoekers te wijzen op de bijzondere natuurwaarden van het Werelderfgoed Waddenzee. De kaart is gratis verkrijgbaar op diverse punten langs de Waddenkust, maar ook bij het hoofdkantoor van It Fryske Gea in Olterterp en in het Kweldercentrum Noarderleech bij Hallum. Twitter Wilma Douma. Wat is Friesland toch mooi. Vandaag rondvaart gemaakt #itfryskegea in Alde Feanen. Reisleidster Sjoerdsje is Top. IT FRYSKE GEA VERZORGT NME VOOR ACHTKARSPELEN De gemeente Achtkarspelen is met It Fryske Gea een samenwerking aangegaan voor het verzorgen van de Natuur- en Milieueducatie (NME) voor de basisscholen. De gemeente koos voor It Fryske Gea vanwege haar ervaring op het gebied van NME (er bestaat al een aantal jaren een dergelijke samenwerking met de gemeente Tytsjerkteradiel) en de bijzondere uitvalsbasis in het bezoekerscentrum Nationaal Park De Alde Feanen in Earnewâld. de Haan van de gemeente Achtkarspelen en Op de samenwerkingsschool de Waldiik in directeur Henk de Vries van It Fryske Gea de Boelenslaan ondertekenden wethouder Max overeenkomst Natuur- en Milieueducatie. Foto: Binne-Louw Katsma

5 BESTUUR EN VERENIGINGSRAAD Tijdens de Algemene Ledenvergadering op dinsdag 26 mei in Earnewâld is mevrouw prof. dr. J. van der Meer-Kooistra herkozen als bestuurslid. Als leden van de Verenigingsraad werden de heren M. Dijkhoff, drs. L. Walstra, J.W. Hettinga en mevrouw M. de Roos FFP herkozen. Onder dankzegging voor zijn inzet voor It Fryske Gea nam voorzitter mr. A. van der Meer (rechts) afscheid van prof. dr. Th. Piersma (links) als lid van de Verenigingsraad. Medewerker aan het woord Foto: Theun Wiersma Steeds meer maken we bij It Fryske Gea gebruik van online communicatie. Onze website is ongetwijfeld bekend. Daarnaast gebruiken we ook al geruime tijd Twitter, hebben we een Facebook-pagina en versturen we iedere maand een digitale nieuwsbrief aan Dico de Klein een toenemend groot aantal geïnteresseerden. Leuk medewerker communicatie te melden is dat we nu ook beschikken over een interactief digitaal jaarverslag met daarin links naar aanvullende informatie, filmpjes etc. Nieuwsgierig? Volg de link op onze website bij Publicaties. SCHENKINGEN It Fryske Gea ontvangt regelmatig steun in de vorm van schenkingen, legaten en erfenissen. Graag bedanken wij u voor deze extra steun. Wilt u een gift overmaken? Gebruik dan bankrekeningnummer NL 17 RABO De heer R.E. Vonk uit Heerenveen 300,- Mevrouw A.C. van der Helm uit Meppel Legaat ,- Boomservice De Vries uit Oudega 100,- Bouwbedrijf Bootsma uit Tirns sponsoring lammetjesdag en Oan e wyk 750,- De heer L. Mensonides uit Laren Nalatenschap ,- Familie Kooistra Westerhof 250,- Otte Installaties uit Sneek sponsoring Oan e wyk 150,- NIEUWE PETGATEN VOOR HET EASTERSKAR Het Easterskar bij Heerenveen heeft last van heden is het graven van nieuwe petgaten. verdroging en hierdoor verruigd een deel van Verder wordt de detailwaterhuishouding opgeschoond en een klein heideterreintje afge- het gebied met onder andere pitrus. Daarom is It Fryske Gea een herinrichtingsproject gestart waarbij wordt gestreefd naar voldoende het ophogen van de bestaande wandelroute plagd. Ook aan de recreant is gedacht. Door schoon water, een rijk onderwaterleven en kunnen wandelaars hier ook in natte periodes ruimte voor de otter. Eén van de werkzaam- wandelen. VEEL BELANGSTELLING VOOR ALDE FEANEN CHALLANGE Zestig duo s verschenen dit jaar aan de start van de Alde Feanen Challenge op 30 augustus. Daarmee zat dit sportieve evenement helemaal vol. Het parcours was uitgezet in en rondom De Alde Feanen. De deelnemers moesten onder andere door drassig terrein rennen, door smalle petgaten kanoën en pittige afstanden met een mountainbike fietsen. Voor uitslag en foto s zie Lionsclub Oostergoo 25,- Wist u dat een periodieke schenking een interessant fiscaal voordeel biedt. Als u uw schenking gedurende minimaal vijf jaar doet, dan is het schenkings bedrag volledig aftrekbaar voor de belasting. Hiervoor is een akte nodig. Maar daarvoor hoeft u niet naar de notaris want It Fryske Gea kan de akte voor u verzorgen. Onze adviseur helpt u graag. U kunt hem bereiken via of ANBI-status It Fryske Gea Voor de Belastingdienst zijn éénmalige giften aan een goed doel aftrekbaar wanneer u meer dan één procent (1%) van uw inkomen schenkt. 5

6 Mei ljochtsjende wjukken oer it wetter Gevlekte glanslibel Een zinderende zomerdag in de Driessenpoolder De zon doet Bandheidelibel de vochtige stripen van het laagveenmoeras verdampen en de onbewogen lucht trilt. Overal patrouilleren mannetjes van de gevlekte glanslibel tussen de moerasbossen. Even verderop in een prachtig kraakhelder petgat vol watervegetatie zit een sierlijke witsnuitlibel op een drijfblad van een witte waterlelie. Tekst: Eduard Peter de Boer Foto s: Eduard Peter de Boer en Dico de Klein 6

7 Fryslân, bolwerk van libellen Oostelijke witsnuitlibel Vroege glazenmaker Nog niet zo lang geleden was de gevlekte glanslibel uiterst zeldzaam en de sierlijke witsnuitlibel in ons land zelfs uitgestorven! Met bijna vijftig soorten vormt de Lendevallei tegenwoordig een waar walhalla voor libellen. Het wemelt er van de bruine korenbouten, glassnijders en vroege glazenmakers. Samen met de Delleboersterheide behoort de Lendevallei tot de libellenrijkste gebieden van Fryslân. Libellen zijn onlosmakelijk verbonden met water. De eitjes worden in waterplanten of gewoon in het open water afgezet. De larven leven vervolgens een paar maanden tot soms wel een paar jaar onder water en ondergaan een langzame gedaanteverwisseling. Wanneer de larve is volgroeid, kruipt deze uit het water en op een stengel. Het larvenhuidje barst open en er vindt een klein wondertje plaats. Want uit deze lelijke bruine larve kruipt een prachtig gekleurd schepsel: de libel, waartoe ook de waterjuffers behoren! De kleine waterjuffertjes lijken misschien teer en lieflijk, maar het zijn evenals grotere libellensoorten superieure jagers; toppredatoren aan de top van de insectenvoedselketen. Opportunistische jagers die ook niet terugdeinzen voor een beetje kannibalisme. Voor de mens zijn het nuttige dieren, want ze houden stekende muggen, dazen, wespen en knutten onder controle. Noordse winterjuffer Metaalglanslibel man Graadmeters Libellen hebben schoon water, een gevarieerde water- en oevervegetatie en voldoende voedsel nodig. Toen in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw onze wateren behoorlijk vervuild raakten, was dat bijna funest voor de libellen. Veel kritische soorten verdwenen uit ons land. Tegen alle verwachtingen in gaat het gelukkig weer zeer goed met de Nederlandse libellen, misschien zelfs wel beter dan ooit! Het verhaal van de comeback is bijzonder en vormt een kroon op de gezamenlijke inspanningen van zowel de overheid als de natuurbeheerders om de water- en daarmee ook de natuurkwaliteit van de natuurgebieden in ons land te verbeteren. It Fryske Gea heeft vanaf het begin een belangrijke rol gespeeld door onderzoek naar deze voor het natuurbeheer waardevolle insectengroep te stimuleren. Door libellen te monitoren kan snel informatie worden verkregen over de natuurkwaliteit. Aan de libellen is als het ware af te lezen hoe het gaat met de biodiversiteit en kwaliteit van natte natuur. Libellenrijk Fryslân Effectieve verspreiders De terugkeer en opbloei van de libellen staat in schril contrast met de nog steeds verdergaande achteruitgang van de Friese dagvlinders. Door hun uitstekende vliegvermogen hebben libellen weinig last van een versnipperd landschap, terwijl dagvlinders matige vliegers zijn en zich minder goed verspreiden. Bovendien kunnen libellen pijlsnel reageren op de kleinste veranderingen in hun leefomgeving. Ze vinden en koloniseren snel nieuwe geschikte wateren. De sterke verbetering van de waterkwaliteit en het gevoerde natuurbeheer, zoals het opschonen van verlande vennen en petgaten, nieuwe natuurontwikkeling en het nemen van hydrologische herstelmaatregelen in natuurgebieden hebben een enorm positief effect gehad op libellen. Daarnaast heeft de stijging van de gemiddelde jaartemperatuur en de opeenvolging van een aantal zachte winters en warme, zonnige zomers ervoor gezorgd dat zich in Fryslân ook een zevental zuidelijke libellensoorten hebben gevestigd, zoals de exotisch gekleurde vuurlibel, zuidelijke glazenmaker en bandheidelibel. De diversiteit van libellen is rijker dan ooit! Libellen staan de laatste jaren in Fryslân volop in de belangstelling. Vrijwel alle natuurgebieden van It Fryske Gea zijn vanaf 2001 regelmatig geïnventariseerd. Vervolgens hebben leden van de Friese libellenwerkgroep De Hynstebiter (Paardenbijter) de gehele provincie intensief onderzocht. Maar liefst 55 van de 71 in Nederland voorkomende libellensoorten komen in Fryslân voor. De Friese libellen fauna blijkt zeer rijk en tevens tal van zeldzame, in West-Europa bedreigde libellen soorten te herbergen, waaronder Noordse winterjuffer, groene glazenmaker en de Oostelijke witsnuitlibel. Het water- en natuurrijke Fryslân vormt dus een belangrijk Europees bolwerk voor libellen. Voor meer informatie zie Libellenwerkgroep Friesland op Facebook. In 2014 verscheen het unieke en rijk geïllustreerde boek Libellenrijk Fryslân van Eduard Peter de Boer, waarin de huidige kennis van de Friese libellenfauna op overzichtelijke wijze wordt gepresenteerd. Zie: Daarnaast verscheen onlangs de Fryske natoergids Deiflinters en Libellen van Sake P. Roodbergen. Meer informatie: 7

8 Ontsnappen uit het groene riool It Fryske Gea beschermt al vijfentachtig jaar natuur en landschap. Echter, buiten eigen natuurgebieden is de zeggenschap minimaal. En juist in ons boerenland zien wij een dramatische terugval van de biodiversiteit. Het is vijf voor twaalf. Het roer moet écht om. Tijd voor bezinning over de toekomst van natuur en landschap in Fryslân! Iedereen mag meedenken. Prof. dr. Theunis Piersma, hoogleraar trekvogel ecologie, geeft een voorzet. Tekst: Roely Boer Foto: Hans Pietersma De dilemma s tussen bescherming en beheer binnen natuurgebieden en het veel grotere gebied erbuiten zijn het meest zichtbaar bij dieren. Vooral bij de weidevogels die het juist moeten hebben van bloemenweides, insectenrijkdom en een lage predatiedruk. De alsmaar afnemende aantallen weidevogels representeren meteen de ecologische verarming van het Friese platteland. Het gevolg van de steeds verdere intensivering van de landbouw waarbij boerenerven zijn omgevormd tot industrieterreintjes, de strakke, groene weiden met Engels raaigras als enig leven en maïs dat het zicht ontneemt, soms zelfs op die megalomane windmolens. Kortom, is Fryslân nog wel de mooiste provincie van Nederland? U bent wel erg pessimistisch over de toekomst van het Friese landschap? Als we op dezelfde voet doorgaan, wonen we over tien jaar in een volstrekt oninteressante provincie, met hier en daar nog wat goed bewaarde landschapjes. We raken niet alleen de biodiversiteit kwijt, we verliezen door de grote windmolens en de met elzen en wilgen begroeide oevers van de meren de juist zo boeiende en kenmerkende weidsheid. De kernoorzaak komt mede door de stiefmoederlijke manier van omgaan met het boerenland. Begin juli reed ik bijvoorbeeld het rondje Sneek-Leeuwarden-Gaast waar ik woon. Treurigheid ten top! Alles is opgeruimd na een voorjaar waarin snee na snee is gemaaid. Bloemrijke weilanden in wat eens de hooimaand was, zie je niet meer. Het is allemaal lege, droge monocultuur wat de klok slaat. Slootjes zijn gedempt of droog. De met gier doorsneden bovenlaag van het land is kurkdroog en de meeste bloemrijke bermen zijn zelfs al gemaaid. De weinige vogels hebben moeite om wat eten te vinden. Soms, als een gemaaltje even hapert en een slootje overstroomt, is er opeens wel leven. Hoe ontzettend ik ook van het Friese boerenland houd, als ik er zomers rond fiets, word ik depressief van al dat kale, saaie groen. We hebben van ons land 8

9 Anders boeren moet cool worden, sexy! een groen riool gemaakt. We brengen er veel mest op, halen er veel melk af, maar blijven zitten met grote hoeveelheden ongewenste restanten. En deze veeteelt is ook beslist niet duurzaam, want het kost veel energie om de kunstmest (waar het allemaal mee begint) te produceren. Ondanks alle mooie woorden van onze politici is het tot nu toe mislukt het overgrote deel van ons prachtige cultuurlandschap te ontwikkelen tot een gebied waar het goed boeren, wonen en recreëren is. Iedereen die zijn ogen goed opendoet, kan zien dat we nu met een volstrekt ecologische kaalslag bezig zijn. Dus het gaat mis door de intensieve landbouw? Het probleem begint en eindigt inderdaad bij onze opgevoerde manier van landbouw bedrijven. De intensieve landbouw dendert naar mijn idee op een verbazingwekkende manier door met oude waarden als efficiency, productie en het verhogen van de productie. Een tendens die, tot voor kort in elk geval, ideologisch werd beschermd door de mythe dat wij de wereld zouden moeten voeden. Dat kunnen we helemaal niet. Daarvoor is de wereld te groot. Bovendien gaan we die strijd in economisch opzicht verliezen. Nu al kunnen we onze bulkzuivel slechts exporteren omdat de Nederlandse burgers zonder dat ze het weten allerlei kosten voor hun rekening nemen. Het systeem is verankerd in wat je best perverse subsidies mag noemen. We houden een exportmythe in stand en vernielen en passant de bodem waar we het uiteindelijk van moeten hebben. Plus het duizend jaar oude cultuurlandschap waar we zo trots op menen te zijn. Prachtige landbouwgrond en een prachtig landbouwsysteem verdienen zorg en toewijding, geen uitlevering aan een discutabele bulkproductie voor een onbetrouwbare wereldmarkt. gedwongen worden tot nog meer produceren. Dan moet er nog vaker en meer gemaaid worden, kunnen de boeren het gras nog minder missen, komen de koeien nog minder naar buiten, wordt de machinerie nog groter en sneller en hebben bloemen, insecten en weidevogels nog minder plek. De bekende veldbioloog Jac. P. Thijsse ( ) zat al in over de grutto omdat er voor 21 juni werd gemaaid En nu hebben we dat al zes, zeven en soms acht weken naar voren gehaald. Weidevogels krijgen geen kans om jongen groot te brengen. Insectenpieken zijn al voorbij voor je er erg in hebt. We lopen met z n allen aan de leiband van een vermeend boerenbelang. Maar wat is dat belang nu eigenlijk? Hoe zouden ze het dan moeten doen? Boeren zouden hun enorme ondernemingskracht en creativiteit ook kunnen aanwenden om het anders te doen. Misschien een beetje minder produceren, maar wel een veel beter product met grotere winstmarges. Dan komt er in het land weer ruimte voor andere organismen dan raaigras en maïs. Gelukkig zijn er al wat boeren ook jonge! die een andere weg zoeken. Al zit wat mij betreft het ouderwetse denken van de plankgasboeren nog tussen de meeste oren. We zouden als maatschappij de andersdenkenden op een voetstuk moeten zetten. En juist de boeren helpen die al een andere weg zijn ingeslagen. Dat is de basis. U pleit voor meer interactie tussen de vertegenwoordigers van natuur zoals It Fryske Gea en andere disciplines. Hoe? Creativiteit behouden en stimuleren! Goed onderlegd en eigenwijs denken. Niet iets doen of laten om iedereen te vriend te houden. Het voortouw nemen. Niet meegaan in de politieke waan van de dag. Door eigenwijs denken kunnen we met z n allen uit die impasse komen. Maar het gaat niet vanzelf, niet zonder strubbelingen. Anders boeren moet cool worden, sexy. Daar ligt trouwens ook een belangrijke taak voor de beschermer van het algemene belang, de overheid. Maar waar een overheid meestal de stemmingen volgt, kan juist een vereniging als It Fryske Gea initiëren. Uit uw betoog klinkt gelukkig toch ook nog optimisme? Gelukkig ontstaan er steeds meer impulsen voor een integrale ontwikkeling van landbouw en natuur. Samenwerking met pachters van natuurgebieden bijvoorbeeld. Of het initiatief Kening fan e Greide voor weidevogels in een rijk Fries weidelandschap. Vaak opgezet door mensen die een tijdlang buiten Fryslân woonden en zich bij terugkeer doodschrokken dat er intussen van de grote rijkdom aan bloemen en weidevogels heel veel verloren is gegaan. Het is een zeer interessante zoektocht om te ontdekken: potverdorie, de beste weg naar voren is ook goed voor landschap en biodiversiteit. Anders kan heel inspirerend zijn. We vergeten vaak dat we het in Fryslân economisch vooral van de recreatie moeten hebben. Daarom ben ik zo verbaasd dat we niet alles op alles zetten om een mooie provincie te houden waar biodiversiteit en ruimtelijkheid sleutelkenmerken zijn, met een koppeling aan wat de agrarische ondernemer interessant vindt. Het gaat toch om de leefbaarheid van het platteland, om gezondheid en om duurzame economie. En niet te vergeten om wat we de wereld in 2018 willen laten zien als Ljouwert namens Nederland de Kulturele Haadstêd van Europa is. Maar de boeren moeten toch leven? Natuurlijk! Daar zit hem nu juist de kern! Ik ben bezorgd over de toekomst van het Friese boerenbedrijf, juist omdat ik geloof dat ze niet toekomstbestendig is. Vanwege de nadruk op groot, groter, grootst staan veel boeren nu financieel met de rug tegen de muur waardoor ze Essaywedstrijd: Toekomst van de natuur in Fryslân Voor de 85ste verjaardag vraagt It Fryske essaywedstrijd met prikkelende visies. Een Gea een bijzonder cadeau. Meedenken en deskundige jury beoordeelt de inzendingen. helpen om te komen tot een goed visionair Het winnende essay wordt gepubliceerd op verhaal over de toekomst van de natuur in de website en in het magazine. Kijk voor Fryslân. Dan kan via een enquête en een meer informatie op 9

10 ZATERDAG 26 SEPTEMBER De Waddenzee is het enige lijke Wereld erfgoed dat ons land rijk natuuris. Het bijzondere getijdengebied met diepe geulen en zandbanken vormt één geheel met de Duitse en Deense waddenkust. Een plek op aarde van onschatbare waarde voor miljoenen trekvogels. Ze vinden er visjes, krabben, kokkels en wormen in de slikkige bodem. De droogvallende zandplaten voorzien zeehonden van een veilige plek om tot rust te komen. Hier kunnen ze hun jongen ongestoord voeden. De overgang tussen land en het zilte water zorgt voor kleurrijke kwelders vol zoutminnende planten. It Fryske Gea gaat de waddennatuur in. Gaat u mee aan boord? Grote ledenexcursie Op zaterdag 26 september nemen we u graag mee voor een bijzondere vaartocht met MS Zeehond op het Wad bij laag tij. Snuif de zilte zeelucht op, laat u verwonderen door de vogelrijkdom en de pure schoonheid van het Wad rond Ameland. Een ontdekkingstocht op een schelpenbank is inbegrepen. En onderweg staan GROTE ledenexcursie onze gidsen klaar voor al uw vragen. Ook vertellen ze graag over het Wad en de Friese vastelandskust, de veelzijdige flora en fauna en de rijke cultuurhistorie van het gebied. Even rustig zitten en genieten kan ook! We bieden u bovendien graag een kopje kofie/thee of fris met een bijhorende versnapering aan. Het belooft een mooie dag te worden Programma: uur inschepen en welkom uur vaartocht uur terugkomst Holwerd Gooi de trossen los! De grote ledenexcursie is bedoeld voor leden, maar ook introducés zijn van harte welkom. De bijdrage in de kosten bedraagt 25,- (tot 12 jaar 20,-) per persoon incl. koffie/thee of een glaasje fris. Aanmelden kan tot 19 september via onder vermelding van uw naam en aantal volwassenen/kinderen. De boot ligt aan de kop van de pier van Holwerd. Vergeet uw fototoestel, verrekijker en laarzen niet. Tot ziens op het Wad! GA MEE HET WAD OP! 10

11 Deze 4 pagina s kunt u vouwen tot een folder! Fiets ROUTES Informatie Het vruchtbare land oprijzend uit de zee trok al ver voor de jaartelling nomadische stammen aan. De kuststrook beviel hen zo dat zij zich er permanent vestigden. De krachtmeting van natuur en mens, rijk aan cultuurhistorie, vormde de Bouwhoek. In het gebied beheert It Fryske Gea De Slachtedyk, drie Dyksputten en buitendijkse kwelders en slikvelden. De fietsroute over een hoge kwelderrug door een licht glooiend landschap langs de zeedijk en over de Grienedyk is een verademing. Route: RA is rechtsaf, LA is linksaf. Start in Firdgum op de terp voor de Yep Hettinga Skoalle en RA de Camstrawei tot de Hoarnestreek en vervolgens LA. Voorbij Oosterbierum over de Slachtedyk verder langs de Hoarnestreek tot bij Sexbierum. LA de Latsmaleane. Bij schelpenpad RA tot de Singel van Liauckema State. LA langs Singel en de poort rechts aanhouden en terug naar de Hoarnestreek. LA tot aan Ropta State. RA via de Sylsleane naar het gemaal Roptasyl. RA langs de Sédyk langs twee Dyksputten. Verder langs de Sédyk en Dyksvaart naar Koehool. Bij de bunker uit WO II buigt de nieuwe Deltadijk af van de oude Sédyk van Verder naar de grootste Dyksput van It Fryske Gea bij Dykshoek (Dyksput Firdgum) en door naar Dykshoek. RA en na 50 m LA de Griene Dyk. Dit was tot 1505 dé noordelijke Sédyk en is nog het enige stuk originele dijk in Noordwest Fryslân. Na ruim 3 km RA de Hoarnestreek tot de Camstrawei en LA terug naar Firdgum. Fietsen in de zilte zeelucht De route door Oud-Barradeel is 28 km met varianten van 15 km (tot de Slachtedyk) en 20 km (tot Liauckema State). Zie kaartje. In het relatief open gebied kan de route bij een noordelijke wind ook andersom worden gefietst. Het Yeb Hettinga Museum is open in het weekend (13.00 tot uur) en op afspraak. Parkeren Parkeren kan bij de kerktoren aan de Camstrawei in Firdgum. Fietsen zijn in de nabije omgeving niet te huur. It Fryske Gea Postbus ZN Beetsterzwaag Tel. (0512) Website Ontdek de Bjirmen, een ontmoeting in het spannende grensland van de wildernis van het Wad en de rijke cultuurhistorie achter de zeedijk

12 Firdgum Torenvalk Wat de Bouwhoek is voor de mens, zijn de buitendijkse kwelders en slikvelden voor de vogels: een onmisbaar voedselgebied. En niet te vergeten de Dyksputten aan de landzijde, ware vogelparadijzen die ook dienen als hoogwatervluchtplaats. De kleiputten zijn erfenissen van de dijkophoging in de negentiende eeuw en kleine natuurlijke pareltjes in een door mensenhand gevormd landschap. Samen met het Doanjumerleech en Bûtlân bij Boer behoren ze tot het gebied De Bjirmen van It Fryske Gea. Tekst: Fokko Bosker Foto s: Dico de Klein, Gerke A. Hofstra, Anton Huitema, Hans Pietersma, Tjerk Kunst, en Albert Wester Het diffuse grensland tussen land en water kan met recht tot model kraamkamer van Fryslân worden uitgeroepen. Op de hoog opgeslibde kwelderwallen vestigden zich al ver voor het jaar nul de eerste bewoners. Ze leefden van de visvangst, hielden wat vee en bewerkten de kleine akkers om hun boerderij. Deus mare, Friso litora fecit. Deze oude Latijnse spreuk geeft treffend de verhouding van de Friezen tot de zee weer. God heeft de zee, de Friezen het land geschapen. Het was een wedloop om droge voeten te houden, eerst door terpen op te werpen, later door dijken te bouwen. Rijke historie De terp waarop Firdgum met de middeleeuwse kerktoren ligt, biedt een weids uitzicht over het omliggende boerenland met granen, suikerbiet, uien en aardappels. De op Deltahoogte gebrachte zeedijk - met de inmiddels ingedijkte oeverwallen - tekent zo n twee kilometer verderop scherp af tegen de horizon. De verschillende gewassen schilderen een kleurig blokkenpatroon op het land. De ideale mix van grof zand en zeekleideeltjes is goed te bewerken en vochthoudend. Vanaf de Middeleeuwen was vooral de verbouw van vlas populair. Het linnen uit Firdgum en omgeving was tot ver in het buitenland

13 Dyksput bij Sexbierum Poort Liauckama State geliefd bij de adel en geestelijkheid. De voorname Sjaerdafamilie uit Franeker bezat grote stukken grond in de Bouwhoek, evenals het voormalige klooster Lidlum bij Oosterbierum. De abt benoemde de pastoors voor Firdgum. Boerderij Camstra State heeft in de opkamer nog een grote schouw met bovenmantel van zandsteen, bewerkt in vroeg renaissance stijl, daterend van ongeveer Het getuigt van de welvaart van de boerenstand. Het mag duidelijk zijn dat niet iedereen deelde in de rijkdom en welvaart die het land en de handel brachten. De arbeiders en kleine keuterboeren waren vaak afhankelijk van meerdere inkomstenbronnen en moesten ook het Wad op voor de visvangst of het rapen van eieren. Yeb Hettinga Museum Tegenover de ingang van de veertiende eeuwse zadeldaktoren bevindt zich de oprit naar het Yeb Hettinga Museum met op het terrein een sober zodenhuis. Het pand is een reconstructie van een eenvoudig huis uit de vroege Middeleeuwen, opgebouwd uit zoden van de kleiige graslanden. Het museum gebruikt de stal voor excursiedoeleinden. In de vroegere school liggen vondsten van Yeb Hettinga, amateur archeoloog en verzamelaar van curiosa en oude landbouwwerktuigen. De bijzondere sneuper kocht in 1986 het verwaarloosde Camstra State en knapte het op. Hettinga overleed in Zijn nalatenschap wordt beheerd door een stichting. Middeleeuwse zomerkade In de elfde eeuw verrezen de eerste dijken die de terpdorpen op de langgerekte kwelderrug zo goed en zo kwaad als mogelijk verdedigden tegen de grillen van de zee. Het waren in die tijd niet meer dan aarden wallen tot borsthoogte, een simpele verhoging van de zomerkade van de kwelder. Maar wat een werk was het om dit stelsel van dijken aan te leggen en te onderhouden. De monniken en boerenstand brachten sluizen aan voor de afwatering zoals bij Roptazijl. Zo ontstond het beeld van een volk dat zich ontworstelde aan het water. In de weldadige zilte zeelucht gedijen niet alleen de gewassen op het land, maar de frisse zeebries is ook een genot tijdens het fietsen. Het zuivert de longen en luchtwegen. De kronkelende geasfalteerde Hoarnestreek, in de volksmond de Ald Dyk, loopt zo n beetje parallel aan de zeedijk en volgt precies de loop van de vroeg middeleeuwse zomerkade en de oude bedijking. Het weggetje meandert lieflijk langs voorname boerenplaatsen en opgeknapte arbeidershuisjes die boomrijke oases vormen in het glooiende akkerbouwgebied met onder andere duurzame gerst voor bier. De heuvel links in het vlakke land is een stinswier, een restant van een vroeg middeleeuws verdedigingswerk. Hiervan waren er veel in Fryslân. Deze Hege Wier is één van de gaafste overblijfsels. Duurzaam doet het overigens goed in deze hoek van Fryslân, gezien de aanwezigheid van een biologische witlofkwekerij en het biologisch dynamisch landbouwbedrijf Gerbrandastate met boerderijwinkel. Visvriendelijk gemaal In Liauckama State zit tegenwoordig een restaurant en pension. Het was vanaf de veertiende eeuw de residentie van een beroemd maar inmiddels uitgestorven geslacht. Er zijn Haas Huiszwaluw

14 Op de zeedijk bij Roptazijl Buitendijks vogelparadijs bij Westhoek bronnen die verwijzen naar Liauckama s die in de elfde eeuw deelnamen aan een Kruistocht onder leiding van Godfried van Bouillon. Het poorthuis dat de entree vormt naar het met een gracht omringd stinzenterrein is nog oorspronkelijk. De state zelf werd in 1824 uit geldnood afgebroken. Het schelpenpad biedt mooie doorkijkjes op de huidige boerderij. Ropta State met een langgerekte Roodbaarttuin in Engelse landschapsstijl is helaas niet toegankelijk. Het gemaal Roptazijl wordt gerenoveerd en visvriendelijker gemaakt zodat de palingen beter kunnen passeren op hun trek naar de Sargasso Zee waar hun paaigronden liggen. Na drie jaar bereikt hun kroost als glasaaltjes de Nederlandse kust weer. De driedoornige stekelbaars moet hier doorsteken op de trek naar paaiplaatsen in zoetwater. Zij vormen weer het hoofdmaal van lepelaars, zodat de maatregel vele winnaars oplevert. van de roerdomp klinkt tussen het gekwetter en gesnater van de andere druktemakers. Een bont geschakeerd vogelparadijs. De zoute kwel biedt het zeldzame zilt torkruid een goede biotoop, evenals het kweldergras en melkkruid. De zee blijft hier nadrukkelijk op het land kloppen, het onvoorspelbare water is nooit ver. Uitzicht over het Wad Wie ter hoogte van de Slachtedijk de zeedijk oploopt heeft een prachtig uitzicht over het Wad met grote groepen vogels die over de kwelders suizen en valkjes die loeren op een buit. In een akker staat een haas hoog op de poten, de langoren gespitst, terwijl honderden schapen en lammeren zich in de luwte van de dijk te goed doen aan het gras of loom liggen te zonnen op het asfalt. Heerlijk land, Fryslân. Dyksputten als vogelparadijzen De drie Dyksputten die It Fryske Gea in beheer heeft zijn erfenissen van de dijkophoging in de negentiende eeuw. Bij hoog water of stormvloed dienen ze als vluchtplaats voor de vogels, zoals vroeger de terpen voor de Frisii, het Germaanse volk ten tijde van de Romeinen. Het zijn niet alleen cultuurhistorische kleinoden, maar ook ware vogelparadijzen. Steltlopers zoals plevier, kanoet, kievit, scholekster, tureluur en wulp, diverse meeuwensoorten en eenden gedijen op de scheidslijn van zout en zoet. In het riet broedt de kleine karekiet en zelfs de roep De Hege Wier Fotobijschrift Melkkruid Fotobijschrift

15 Simmerguoskes Column door Douwe Kootstra Foto: Jelle Witvoet De skiere guozzepleach is in grut probleem yn de boerenatuer. Foar alle dúdlikens: de minske is noch altyd de aldergrutste en meast konstante pleach en ek dy lit him frekte min bestride. Lykas meastal is it ek yn it guozzegefal de minske syn eigen skuld. It begûn as in mearke. Begjin jierren sechstich setten biologen trije kweekte en trije wylde spantsjes fan de Anser anser út. Dat prachtige skiere guoske soe ommers sa moai passe yn de Fryske biotoop. En gelyk krigen se. Wat fielde dy grauwe gans him thús yn de hieltyd oanwaaksjende, aaiwytrike gersbiotopen fan de grutskalige lânbou en yn al dy sa deskundich oanleine nije natuer. Dêr moast ik oan tinke doe t ik by it skiftsjen fan myn argyf in mei de hân skreaun briefke fûn fan Gerrit Bosch, datearre 10 july Fûgeltsje Bosch ( ) wie yn de foarige iuw in begryp en dé kenner fan alles wat in snavel hie; hy hat sawat in libben lang waarnimmings sammele. Sa moat ik him melden ha - ik wist der neat mear fan - dat ik yn e simmer fan 73 guozzen sjoen hie. No hiel gewoan, mar doe kloppe alles noch: guozzen wiene hjir allinne winterdeis. Op dit stuit stappe der yn Fryslân it hiele jier troch sa n skiere guozzen om. Bosch syn antwurd jout in oersjoch fan de stân fan saken doe en hy meldt ek wat de bedoeling is: Guozzen yn e simmer! Elts jier binne der in tritich yn Gaasterlân, de grauwe gans. De winterguozzen: kolgans, rietgans, kleine rietgans en de brandgans binne al lang fuort. Yn Nijetrijne by Wolvegea briede elts jier wat pearkes en it is de bedoeling dat de jongen ferwylderje en sels briede yn ús lân. Mar oft der plakken binne yn ús lân dêr t se briede, yn it frije fjild, ik leau net dat it al sa fier is. Yn e oarloch hawwe se noch bret yn de N.O. polder, de aaien haw ik sjoen yn e wyldernis doe noch. Under Urk. Ik haw al earder in mei dieling hân oer guozzen yn e simmer en yn Gaasterlân haw ik in keppel sjoen fan sa n 20. Ik notearje jo waarnimming fansels wol. As Bosch anno 2015 oer de râne fan syn wolk kypje koe, soe er nuvere raar opsjen fan it duvelse pact tusken boeren, natuersbeskermers, jagers en oerheid yn e oarloch tsjin de massale legers fan de Skieren. Ik soe him taroppe dat dy lang lyn sa wolkomme fûgels no in landelijk maatschappelijk probleem foarmje, mar dat de yntinsive lânbou ûnbegrypliker wize noch altyd nét as in maatskiplik probleem sjoen wurdt. Dy bout nije stâlen as katedralen yn e jacht op de Sinese tsiiskonsumint. Sadwaande, achte himelse Bosch, is der úteinlik gjin inkeld plak mear yn e greiden foar watfoar fûgel dan ek. Hy skodhollet en ik sjoch noch krekt dat er in oantekening makket. IFG Zweedse puzzel groots en verheven water in Utrecht plaats in Drente rivier in Irak 5 water in Dongeradiel dorp in Fryslân gegeven mobiele telefoon bedelaar beroep steen theater in Drachten strijdperk 3 deel van een trein lidwoord plaats in Duitsland dominee thans gedachte imiteren staat in Amerika IFGgebied boomvrucht wagen water in Overijssel zonnegod 4 schepper snack IFGgebied deel van een schip high fidelity (afk.) 1 2 debet (afk.) gedeelte vorm van biljarten windrichting ontkenning Bij juist invullen vormen de letters in de genummerde vakjes de oplossing Stuur de oplossing vóór 19 oktober 2015 naar: It Fryske Gea, Postbus 3, 9244ZN Beetsterzwaag of De prijswinnaars krijgen een leuke verrassing toegestuurd. De winnaars van de zomer puzzel zijn: A. Oldenhof, Indijk J. Bos, Akkrum bouwval bijzondere prestatie scheidsrechter jonge kat Er waren 411 goede inzendingen. Het antwoord was witwangstern. 15

16 Op aventoer yn d Geef u nu op! Aanmelden voor activiteiten in De Alde Feanen via het bezoekerscentrum Opgave voor activiteiten in de andere natuurgebieden van It Fryske Gea kan via het hoofdkantoor Kosten (tenzij anders vermeld): leden gratis (ook voor gezinsleden), niet-leden betalen 4,- en kinderen t/m 12 jaar 2,- OPEN DAG Buismanskoai nabij Gytsjerk Zondag 4 oktober uur Locatie: Kooiweg bij Gytsjerk Op een steenworp afstand van Leeuwarden ligt een prachtige eendenkooi de Buismanskoai nabij Gytsjerk. De eendenkooi is vrij groot en heeft vijf vangpijpen. Een enthousiaste groep vrijwilligers onderhoudt de eendenkooi. Zij baggeren de vangpijpen, maaien het gras en herstellen de rieten vangpijpen. Normaal is de eendenkooi niet vrij toegankelijk, maar tijdens deze open dag krijgt iedereen de kans te komen kijken. Onze vrijwilligers leiden u graag rond in deze prachtige eendenkooi. GEZOND NATUUR WANDELEN De stichting Gezond Natuur Wandelen start in samenwerking met onder andere It Fryske Gea met het wekelijks aanbieden van toegankelijke, leuke groepswandelingen in Leeuwarden, Drachten en Beetsterzwaag. Het gaat om door vrijwilligers begeleide wandelingen van een uur in een groene omgeving. In de eerste plaats bedoeld voor mensen die meer willen bewegen. Daarnaast wordt op een paar plaatsen even gestopt om iets te vertellen over de natuur. Deelname is gratis en opgave is niet nodig. Voor meer info: VAAREXCURSIE ALDE FEANEN Vrijdag 4 sept uur Vrijdag 11 sept uur Donderdag 17 sept uur Zondag 20 sept uur Maandag 28 sept uur Zaterdag 17 okt uur Zaterdag 31 okt uur Zaterdag 7 nov uur Zaterdag 21 nov uur Zaterdag 12 dec uur VOLLE MAAN VAAREXCURSIE Dinsdag 27 okt uur Woensdag 25 nov uur Zondag 27 dec uur Kosten vaarexcursie leden 5,-, nietleden 8,- Kinderen t/m 12 jaar 3,-, niet-leden 5,- KANOTOCHT Vrijdag 4 september uur Alde Feanen HEMELSE NATUUR Zaterdag 12 sept uur Mariakerk in Foudgum, Sint Willebrorduskerk in Holwerd en de kerk van Westernijtsjerk en Noard-Fryslân Bûtendyks Auto-toertocht langs oude kerkjes en de natuur. Kosten: 3,- LEZING CASTELEINSKOAI Woensdag 30 sept uur Huize Olterterp It Fryske Gea bezit acht eendenkooien. Eendenkooi-expert Gerard Mast ontdekte dat één ervan, de Casteleinskoai, al meer dan 400 jaar oud is! Hij vertelt over zijn onderzoek en wat er zo bijzonder is aan deze eendenkooi. Toegang gratis. LEZING + EXCURSIE Zaterdag 21 november uur Noard-Fryslân Bûtendyks Trekvogels, ringen en zendering WORKSHOP Eendenkorfvlechten op ambachtelijke wijze In de periode oktober - februari organiseert It Fryske Gea in haar schaapskooi bij Bakkeveen een aantal workshops eendenkorfvlechten onder leiding van Jan Falkena. Tijdens de workshop leert u met vlas en riet de basisbeginselen van het vlechten en maakt u op ambachtelijke wijze zelf een eendenkorf die u na afloop meeneemt naar huis. Een leuk aandenken aan deze workshop en een mooi onderkomen voor de eenden in uw tuin. De workshops vinden plaats van uur en de data worden vastgesteld in overleg met de deelnemers. U kunt zich ook als groep aanmelden (4 á 5 personen). Kosten: leden 20,- en niet-leden 25,- (inclusief materiaal, zelf lunch meenemen). 16

17 e Fryske natoer WANDELEN Woensdag 9 september uur Makkumer Noardwaard Woensdag 9 september uur Ketlikerheide Avond op de heide Zondag 20 september uur Delleboersterheide Zondag 20 september uur Holwerterwestpolder Op de grens van zomer en herfst Woensdag 23 sept uur Ketliker Skar Schotse Hooglanders en damherten Zaterdag 3 oktober uur Mandefjild Zaterdag 3 oktober uur Noard-Fryslân Bûtendyks Vogels kijken Zaterdag 10 oktober uur Buismanskoai nabij Gytsjerk Paddenstoelen Zondag 11 oktober uur Ketliker Skar Paddenstoelen Zondag 18 oktober uur Noard-Fryslân Bûtendyks Herfst op het Wad Woensdag 21 oktober uur Alde Feanen Trekvogels Woensdag 28 oktober uur Buismanskoai nabij Piaam + vogelkijkhut Zaterdag 31 oktober uur Lendebos Zaterdag 31 oktober uur Grutte wielen Herfst in de Polder Zaterdag 7 november uur Lendevallei Trekvogels Zondag 8 november uur Ketliker Skar Bosexcursie met koffie en haardvuur (incl. koffie en gebak) Kosten 5,- en niet-leden 9,75 Zondag 8 november uur Alde Feanen Herfst Zondag 15 november uur Taconisbosk Woensdag 18 november uur Makkumer Noardwaard Vrijdag 20 november uur Alde Feanen Zaterdag 21 november uur Alde Feanen Trekvogels en wintergasten Woensdag 25 november uur Mandefjild Volle maan Woensdag 25 november uur Alde Feanen Volle maan Woensdag 9 december uur Makkumer Súdwaard Dinsdag 22 december uur Alde Feanen Midwinter SJOUWTOCHT Zaterdag 12 sept uur Noard-Fryslân Bûtendyks Zondag 27 december uur Peazemerlannen, Bantpolder, Ezumakeeg en de eendenkooi in de Eanjumerkolken Oudejaarssjouwtocht Kosten: leden 15,- en niet-leden 18,- NACHT VAN DE NACHT Zaterdag 24 oktober uur Alde Feanen Zaterdag 24 oktober uur Ketliker Skar Zaterdag 24 oktober uur Noard-Fryslân Bûtendyks Zaterdag 24 oktober uur De Alde Feanen Vaarexcursie NATUURFOTOGRAFIE Zondag 1 november uur Alde Feanen Wandelexcursie natuurfotografie FIETSEXCURSIE Zaterdag 5 sept uur Alde Feanen Natuur, kloosters, landschapshistorie en volksverhalen Zondag 13 september uur Noard-Fryslân Bûtendyks Oud-Barradeel. Van kwelderland naar boerenland PRAAMVAREN Zaterdag 12 sept uur Lendevalei Kosten: Leden 5,-, niet-leden 8,- Kinderen t/m 12 jaar 3,-, niet-leden 5,- ZEEDIJK AUTO-TOERTOCHT Zondag 20 december uur Noard-Fryslân Bûtendyks vogels spotten langs de zeedijk MEER INFORMATIE Voor meer informatie: 17

18 Liefde en respect voor de natuur Groene gastvrouw 18 Foto: Jelle Witvoet Foto: Jelle Witvoet

19 Ze is enthousiast, energiek en nuchter. Voor It Fryske Gea is Mariëlle Wielstra nu al enkele maanden ambassadeur/gastvrouw in district Noard. Dit gebied van ongeveer 6000 hectare strekt zich uit van Noard-Fryslân Bûtendyks en Peazemerlannen in het noorden tot en met Park Jongemastate in het midden van Fryslân. Zij maakte van haar passie haar beroep en is de eerste vrouw in deze functie bij de Friese natuurorganisatie. Een nadere kennismaking. Tekst: Henk Dilling De officiële naam van haar functie is toezichthouder: iemand die optreedt als ambassadeur/gastvrouw van It Fryske Gea. Maar die tevens bijzonder opsporingsambtenaar is en een boete mag uitschrijven als de flora- en faunawet wordt overtreden of bezoekers zich niet gedragen zoals je dat in natuurgebieden mag verwachten. Ik zie mijzelf niet als een politieagent, zegt Mariëlle. Het schrijven van bonnen is beslist geen hoofddoel. Wat ik vooral hoop te bereiken is dat mensen inzien waarom iets niet verstandig is. Dat je bijvoorbeeld honden aan de lijn houdt omdat aangelijnde honden op het pad blijven en zo geen overlast vormen voor vogels en wild én voor de andere bezoekers. Gast en gastvrouw De natuur én elkaar respecteren, daar gaat het om, zo vervolgt ze. Wij willen in onze natuurgebieden een goede gastheer of gastvrouw zijn. Maar we verwachten van de bezoekers dat zij zich dan óók als gast gedragen. Verreweg de meeste mensen doen dat ook hoor. Die genieten van de omgeving. Van de rust. En als ze je zien, hebben ze soms een vraag of er wordt even een praatje gemaakt. Heel ontspannen allemaal. Naast toezichthouden behoren ook het verzamelen van gegevens over flora en fauna, het plaatsen en onderhouden van borden en informatiepanelen en het geven van voorlichting tot haar taken. Ondertussen is ze een half jaar aan de slag als groene gastvrouw in district Noard. Het is een prachtbaan in een prachtig gebied. Het werk en het landschap zijn heel gevarieerd. En ik heb leuke collega s. Dat is ook veel waard. Ik voel mij een bevoorrecht mens, want wat is er nou mooier dan van je passie je beroep maken? Liefde en respect Mariëlle is 33 jaar geleden geboren in Dokkum. Ze groeide op in de omgeving van Driesum, het meest oostelijke dorp in de Dokkumer Wouden. Na haar studie milieukunde in Leeuwarden vertrok ze op haar twintigste naar Noord-Holland, waar ze aan de slag ging als milieu-inspecteur. Interessant werk, maar niet helemaal haar gedroomde baan. Die droombaan volgde twee jaar later: boswachter. Haar werkgebied was het Noord-Hollands Duinreservaat. Uit vele kandidaten kwam de Friezin als beste voor de dag. Ik was vier jaar en toen wist ik al, ik word veearts of boswachter. Wij zijn thuis grootgebracht met liefde en respect voor de natuur. Onze hele familie is ermee besmet. Van mijn vader leerden we van alles over vogels, planten, bomen. Met poppen heb ik bijna nooit gespeeld. Ik was het liefste buiten. Struinen door de velden. Drie keer per dag droge kleren aantrekken omdat ik in de sloot had gezeten. Blauwe plekken van het klimmen. Hutten bouwen in bomen. Zieke diertjes mee naar huis nemen. Als ik buiten was, dan voelde ik mij gelukkig. En daaraan is nog niets veranderd. Dat ze ooit de keuze maakte voor de wereld van flora en fauna heeft overigens ook te maken met een persoonlijke uitdaging. Ik vind het heel belangrijk dat kinderen meer naar buiten gaan. Dat is zo verrijkend. Ik wil ze graag laten zien en ervaren hoe bijzonder de natuur is. Dat is een enorme drijfveer. En het is nodig, vind ik. Kinderen zijn namelijk de natuurbeschermers van morgen. 19

20 Casteleinskoai al 400 jaar een oase van rust Eenden worden er niet meer gevangen in de Casteleinskoai onder de buurtschap Lytse Geast ten oosten van Leeuwarden. Voor flora en fauna is dit unieke stukje natuur met verschillende landschapstypen van groot belang. Vierhonderd jaar oud en nog altijd een oase van rust in een agrarisch landschap. Tekst: Roely Boer Foto: Dico de Klein Silst der wol net by stil stien ha, mar yn 2014 wie de Casteleinskoai al 400 jier ald. Soks moat fansels wol wat omtinken krije. Gerard Mast die onderzoek doet naar de historie van de eendenkooien vond dat deze oudste van de acht eendenkooien van It Fryske Gea en ook nog één van de oudste bestaande kooien van Fryslân wel eens in de schijnwerpers mocht. Samen met Jan Jelle Jongsma, districtshoofd Noard en medewerker Joeke Paulusma nemen wij een kijkje in de Casteleinskoai. Joeke is in het bezit van een kooikersakte, nodig voor het kooirecht. Voor het zogenoemde afpalingsrecht is het nodig dat de kooi geregistreerd staat bij de overheid. Daarin is bepaald dat 1200 meter rondom de kooi vanwege rust en stilte niet mag worden gejaagd. Deze zone wordt met afpalingsborden gemarkeerd. De Casteleinskoai ligt tussen de akkers. Een weggetje is er niet en lopend langs een maïsveld komen we bij het dammetje over de sloot rondom de kooi. Wow! De rust is direct voelbaar. Stil is het met alle vogelgeluiden niet echt, maar het is volop genieten. We wandelen over de wal rondom de waterplas waar de eenden konden poetsen en rusten. We zien een rustplaats van een ree, een leeg vogelnestje, veren van waarschijnlijk een torenvalk en komen zo bij de achterste vangpijp, één van de twee nog bestaande pijpen. Jan Jelle legt uit hoe de staleenden de wilde eenden lokten en de kooiker met zijn kooikerhond ze vingen in het vanghok aan het eind van de pijp. De juffers - lange houten balken met daarop gaas zorgden ervoor dat ze niet weg konden. De rietschermen aan de zijkant hielden de kooiker uit het zicht van de eenden. Bomen, struiken en een mooie mix van zon en schaduw zorgen voor een gevarieerde natuur met vooral veel varens, pijpenstrootje en de rankende Meer weten over eendenkooien? Op 4 oktober organiseert It Fryske Gea een speciale open dag in de Buismanskoai onder Gytsjerk. Op 30 september organiseert It Fryske Gea een lezing over de Casteleinskoai met als spreker de Friese eendenkooiexpert en onderzoeker G. Mast uit Stiens. Zie pagina 16. helmbloem. De vaak wat mysterieuze kooibossen zijn vanwege de beslotenheid van groot belang voor broedvogels (holenduif, spotvogel, winterkoning, fitis en tjiftjaf) en roofvogels als torenvalk en boomvalk. Maar ook ree, vos en marterachtigen (wezel, hermelijn en bunzing) hebben er domicilie. En niet te vergeten vlinders, libellen en andere insecten. In 1978 heeft It Fryske Gea de Casteleinskoai en de Mulderskoai onder Lytse Geast gerestaureerd en vervolgens voor het Sint Anthony Gasthuis beheerd. In 1989 kocht de natuurorganisatie beide koaien. Zo bleef dit landschappelijk en cultuurhistorisch erfgoed bewaard, ook voor de komende jaren. 20

Provinciale vereniging voor natuurbescherming. Leven is doorgeven. It Fryske Gea vereniging voor natuurbescherming in Fryslân

Provinciale vereniging voor natuurbescherming. Leven is doorgeven. It Fryske Gea vereniging voor natuurbescherming in Fryslân Provinciale vereniging voor natuurbescherming UW SCHENKING Deel uw liefde voor de natuur Leven is doorgeven Bescherm de natuur voor later It Fryske Gea vereniging voor natuurbescherming in Fryslân It Fryske

Nadere informatie

Provinciale vereniging voor natuurbescherming UW NALATENSCHAP. Geef het door. Leven is doorgeven

Provinciale vereniging voor natuurbescherming UW NALATENSCHAP. Geef het door. Leven is doorgeven Provinciale vereniging voor natuurbescherming UW NALATENSCHAP Geef het door Leven is doorgeven Bescherm de natuur voor later It Fryske Gea vereniging voor natuurbescherming in Fryslân It Fryske Gea is

Nadere informatie

Ko-Kalf. Blonde d Aquitaine,

Ko-Kalf. Blonde d Aquitaine, Een rondje regio... Ko-Kalf Nou kan ik wel een hele Blonde d Aquitaine, maar daar zit je ook niet middag blijven praten over op te wachten! Een plek waar het zo rustig is, als in de stal van boerenbedrijf

Nadere informatie

HAAL MEER UIT FRIESLAND!

HAAL MEER UIT FRIESLAND! HAAL MEER UIT FRIESLAND! STAP OVER NAAR HET ROEN & FIT COLLECTIEF Mensen met meer groen in de nabije leefomgeving voelen zich gezonder. Zo blijkt uit een groot Nederlands wetenschappelijk onderzoek *.

Nadere informatie

Uitkomsten ledenenquête toekomst Fryske Gea

Uitkomsten ledenenquête toekomst Fryske Gea Leeftijd respondenten Uitkomsten ledenenquête toekomst Fryske Gea Ter gelegenheid van haar 85 jarige jubileum vroeg It Fryske Gea haar leden naar hun mening over diverse actuele onderwerpen. In een enquête

Nadere informatie

Onderdeel A Het landschap en het ontstaan van terpen en wierden

Onderdeel A Het landschap en het ontstaan van terpen en wierden opdrachtvel naam Onderdeel A Het landschap en het ontstaan van terpen en wierden Ben je eerder klaar met de vragen? Dan mag je beginnen met de woordzoeker op de laatste pagina. 1. Welk antwoord is goed?

Nadere informatie

Wandelroute café du Midi (9,5 km)

Wandelroute café du Midi (9,5 km) Wandelroute café du Midi (9,5 km) 7 Wandelroute Café du Midi (9,5 km) Stempelplaats Café du Midi, Noordeindseweg 70, Delfgauw. wwwdumididelfgauw.nl Openingstijden: maandag t/m vrijdag vanaf 10.00 uur zaterdag

Nadere informatie

LEZEN. Terpentijd - 1500

LEZEN. Terpentijd - 1500 1 LEZEN Terpentijd - 1500 Friesland bestaat eigenlijk uit drie delen: de klei, het veen en het zand. De eerste boeren woonden op het zand (De Wouden en Gaasterland). Hun aardewerk in de vorm van trechters

Nadere informatie

Negentien windmolens van rond 1740

Negentien windmolens van rond 1740 Wandelroute Kinderdijk Lengte: 11 en 20 kilometer Landschap: veenweidegebied, soms zacht en drassig Routebeschrijving: zie pagina 70 Markering: geen Plattegrond: beschikbaar (zie: www.klikprintenwandel.nl)

Nadere informatie

Activiteiten bij De Helderse Vallei - juli 2019

Activiteiten bij De Helderse Vallei - juli 2019 De Helderse Vallei is een natuurcentrum op loopafstand van het Noordzeestrand. Bekijk de natuurexpositie, doe mee met een excursie of struin in de gezellige winkel. Vanaf De Helderse Vallei zijn er wandel,

Nadere informatie

voor vaartoeristen, fietsers en wandelaars Tekst:??????

voor vaartoeristen, fietsers en wandelaars Tekst:?????? Koning Willem Alexanderkanaal Een beleefroute voor vaartoeristen, fietsers en wandelaars Tekst:?????? Tekst: Bert Dijenborgh - Foto s: Dianne Dijenborgh 12 Drenthe MagazinE 1216-DM31_ ALEXANDERKANAAL.indd

Nadere informatie

LANDGOED BEERZE. ROUTE 4,2 km

LANDGOED BEERZE. ROUTE 4,2 km LANDGOED BEERZE ROUTE 4,2 km Een heerlijke wandeling voor de hele familie door de bossen bij Beerze, vlak bij Ommen. Lekker lopen langs heide, stuifduinen en ook via het oude huis Beerze. Route gemaakt

Nadere informatie

De Leemvallei, ga je mee op onderzoek?

De Leemvallei, ga je mee op onderzoek? De Leemvallei, ga je mee op onderzoek? Hallo allemaal, welkom in dit waanzinnige park voor jong en oud! Vandaag krijgen jullie de kans om dit park in het echt te openen met elkaar. Dit gaan we doen op

Nadere informatie

Activiteiten bij De Helderse Vallei - juli 2015

Activiteiten bij De Helderse Vallei - juli 2015 woensdag 1 juli: Nationale Modderdag 14.00-16.00 uur Het is Nationale Modderdag, een dag waarop je buiten in de modder mag spelen en natuurlijk lekker vies mag worden! Trek laarzen en oude kleren aan en

Nadere informatie

Uitkomsten van de schetsessie Matsloot en Pasop

Uitkomsten van de schetsessie Matsloot en Pasop Lees deze nieuwsbrief online In deze nieuwsbrief: Uitnodiging terugkoppeling Bombay, de Jouwer en 't Faan op 10 oktober Terugkoppeling schetssessie Matsloot en Pasop 'Paradijs' van petgaten Kritische blik

Nadere informatie

Gebedsboek. voor dagelijks gebruik. Dinsdag

Gebedsboek. voor dagelijks gebruik. Dinsdag Gebedsboek voor dagelijks gebruik Gemaakt door club 12-14 Marije Hoekstra Indra de Vries Delia Postma Ekyoci Amisi Shabani Jentje Hansma Johan Gjaltema Mendé Bosma Femke Veenhuizen Elzerd Elzinga Gert

Nadere informatie

Opdrachten over de Hooge Boezem achter Haastrecht. Op de kaart hierboven zie je het hele gebied.

Opdrachten over de Hooge Boezem achter Haastrecht. Op de kaart hierboven zie je het hele gebied. Opdrachten over de Hooge Boezem achter Haastrecht In deze les en tijdens de excursie gaat het over het gebied de Hooge Boezem achter Haastrecht en het gebied eromheen. In de omgeving van Haastrecht en

Nadere informatie

Staatsbosbeheer Bouvignelaan 35 4836 AA Breda www.staatsbosbeheer.nl. Verrassende kunst. Boswachterij Dorst, een spannend bos voor iedereen

Staatsbosbeheer Bouvignelaan 35 4836 AA Breda www.staatsbosbeheer.nl. Verrassende kunst. Boswachterij Dorst, een spannend bos voor iedereen Staatsbosbeheer Bouvignelaan 35 4836 AA Breda www.staatsbosbeheer.nl Verrassende kunst Boswachterij Dorst, een spannend bos voor iedereen Verrassende kunst Lopend door de uitgestrekte boswachterij Dorst

Nadere informatie

Sophiapolder. Een bijzonder natuureiland in het hart van de Drechtsteden. Foto Ruden Riemens

Sophiapolder. Een bijzonder natuureiland in het hart van de Drechtsteden. Foto Ruden Riemens Sophiapolder Een bijzonder natuureiland in het hart van de Drechtsteden Foto Ruden Riemens Bijzondere natuur Onze grote rivieren hebben iets wat bijna nergens in Europa voorkomt: een zoet getijdengebied.

Nadere informatie

DE CACHE MEER POLDER. De volgende attributen zul je zeker nodig hebben: - natuurlijk een GPS (al dan niet in de vorm van een smartphone),

DE CACHE MEER POLDER. De volgende attributen zul je zeker nodig hebben: - natuurlijk een GPS (al dan niet in de vorm van een smartphone), Met de cache Meer Polder beleef je het heden en verleden van de Meerpolder. Het is een prachtige tocht van ca. 9 km die je lopend of met de fiets kunt doen. Bij Zoetermeer ligt een polder die is heel bijzonder

Nadere informatie

Omdat het dorp wat hoger ligt dan de beken eromheen, was de grond goed voor boeren om zich er te vestigen en akkers te bewerken.

Omdat het dorp wat hoger ligt dan de beken eromheen, was de grond goed voor boeren om zich er te vestigen en akkers te bewerken. Laarzenpad bij Chaam 4.9 km wandelen Je wandeling start ten noorden van Chaam, maar je kunt ook vertrekken vanuit het centrum vanaf bijvoorbeeld café Bellevue, de route wordt dan 2 km langer en is vanaf

Nadere informatie

FIETS MEE & PROEF 'T REESTDAL!

FIETS MEE & PROEF 'T REESTDAL! FIETS MEE & PROEF 'T REESTDAL! ROUTE 27 km Een prachtige fietsroute door het Reestdal, waarin je ingrediënten kunt verzamelen voor het maken van Tansy pancakes! Landschap Overijssel wil mensen inspireren

Nadere informatie

TOELICHTING WEIDEVOGEL- LEEFGEBIEDEN

TOELICHTING WEIDEVOGEL- LEEFGEBIEDEN TOELICHTING WEIDEVOGEL- LEEFGEBIEDEN Foto: Onno Steendam Landschap Noord-Holland Toelichting Weidevogelleefgebieden Over wie gaat het? Weidevogels zijn vogels die in uitgestrekte en kruidige graslanden

Nadere informatie

Gemeente van onze Here Jezus Christus,

Gemeente van onze Here Jezus Christus, Gemeente van onze Here Jezus Christus, Echt gelukkig! Dat is het thema waar we vanochtend over na gaan denken. En misschien denkt u wel: Wat heeft dat thema nu met deze tekst te maken, Die gaat toch over

Nadere informatie

Bermenplan Assen. Definitief

Bermenplan Assen. Definitief Definitief Opdrachtgever: Opdrachtgever: Gemeente Assen Gemeente Mevrouw Assen ing. M. van Lommel Mevrouw M. Postbus van Lommel 30018 Noordersingel 940033 RA Assen 9401 JW T Assen 0592-366911 F 0592-366595

Nadere informatie

Klooster Hulsbergen.

Klooster Hulsbergen. Welkom op Klooster Hulsbergen Wandelroute over Klooster Hulsbergen Lengte: 3,5 km 'In het spoor van de fraters' Het Kloosterpad brengt je door natuurgebied Klooster Hulsbergen. In 1407 vestigden zich hier

Nadere informatie

routes Mooie natuur Nationale Parken Makkelijk fietsen via knooppunten NATIONALE PARKEN afstanden tussen 25 en 55 km FIETS LANGS EN DOOR 12

routes Mooie natuur Nationale Parken Makkelijk fietsen via knooppunten NATIONALE PARKEN afstanden tussen 25 en 55 km FIETS LANGS EN DOOR 12 NR. 03 / 2014 fiets routes afstanden tussen 25 en 55 km Makkelijk fietsen via knooppunten FIETS LANGS EN DOOR 12 Nationale Parken 12 NATIONALE PARKEN fietsroutes Mooie natuur Fietsen in Weerribben-Wieden,

Nadere informatie

Wandelroutes over het Wekeromse Zand. Lengtes: 2,5 tot 7,5 km

Wandelroutes over het Wekeromse Zand. Lengtes: 2,5 tot 7,5 km Welkom op het Wekeromse Zand Wandelroutes over het Wekeromse Zand. Lengtes: 2,5 tot 7,5 km Het Wekeromse Zand is een van de laatste grote stuifzandgebieden van Nederland. Het landschap is zeer afwisselend

Nadere informatie

FACTSHEET. Hoe denken Nederlanders over natuur van het boerenland, in de stad en natuurgebieden?

FACTSHEET. Hoe denken Nederlanders over natuur van het boerenland, in de stad en natuurgebieden? Onderzoeksresultaten Motivaction: FACTSHEET Hoe denken Nederlanders over natuur van het boerenland, in de stad en natuurgebieden? september 2015 Onderzoeksinstituut Motivaction heeft in opdracht van Vogelbescherming

Nadere informatie

STICHTING VELDLEEUWERIK

STICHTING VELDLEEUWERIK TEGEARRE DJOERSAAM STICHTING VELDLEEUWERIK Stichting Veldleeuwerik is een uniek samenwerkingsverband tussen telers en verwerkende bedrijven om actief duurzame akkerbouw en -productie te stimuleren. Niet

Nadere informatie

Het Rechthuis: van herberg tot gastvrij Bed & Breakfast

Het Rechthuis: van herberg tot gastvrij Bed & Breakfast Het Rechthuis: van herberg tot gastvrij Bed & Breakfast Donderdag 8 juli 2011 door Gemma van Winden-Tetteroo Jakob en Marja voor hun prachtig verbouwde Rechthuis. Schipluiden De zon kruipt bijna weg achter

Nadere informatie

Missie en visie Landschap Overijssel

Missie en visie Landschap Overijssel Missie en visie Landschap Overijssel Inhoudsopgave 1. Welkom 2. Onze missie 3. Onze visie 4. Onze kernwaarden, waardevol landschap 5. Onze kerncompetenties 6. Onze kerntaken 7. Onze afweging 8. Onze rollen

Nadere informatie

Bergen in het vlakke land

Bergen in het vlakke land Wandelnetwerk Noord-Holland Bergen in het vlakke land Openlucht skibaan Il Primo, waar het hele jaar kan worden geskied. Tekst en foto s: Joop Duijs E en van de mooiste stukjes natuur van Noord-Holland

Nadere informatie

Nieuwsbrief 3 juni 2013

Nieuwsbrief 3 juni 2013 Nieuwsbrief 3 juni 2013 www.np-weerribbenwieden.nl/jeugdnatuurclub-de-wieden Oranjetipjes zien de Paashaas Marian, begeleidster, 20 maart 2013 Verslag oranjetipjes van 20 maart 2013 Deze middag waren wij

Nadere informatie

Romeinen. Romeinen. Germanen

Romeinen. Romeinen. Germanen Romeinen Romeinen Grieken en Romeinen lijken op elkaar qua levensstijl. Het Romeinse rijk is ontstaan in Rome (753 v. Chr.). De Romeinen kwamen 50 v. Chr. naar Nederland. De Romeinen hebben het Latijns

Nadere informatie

ons Onder Vers koken als thuis Inhoud: Elk facet telt WoonZorgcentra Haaglanden 2 Berichten 3 Op de koffie bij Gerard Haasnoot

ons Onder Vers koken als thuis Inhoud: Elk facet telt WoonZorgcentra Haaglanden 2 Berichten 3 Op de koffie bij Gerard Haasnoot De digitale versie vindt u op www.wzh.nl/transvaal Onder nr 2 - maart/april 2014 ons magazine voor cliënten van WZH Transvaal 2 Inhoud: 2 Berichten 3 Op de koffie bij Gerard Haasnoot 4 Puzzel 5 Nieuwbouwrubriek

Nadere informatie

Ik ben de Klomp. Europees landbouwbeleid groep 5-6. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent.

Ik ben de Klomp. Europees landbouwbeleid groep 5-6. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent Zo! Goedemorgen of goedemiddag, wat is t? Ik moet zo de koeien weer melken, dus... Excuus, dat ik wat stink. Ik heb het zo

Nadere informatie

Steun Het Drentse Landschap

Steun Het Drentse Landschap Steun Het Drentse Landschap In Drenthe vind je nog échte stilte en kostbare natuur. Je vindt er plekjes om even weg te dromen, uitzichten om nooit te vergeten en alle ruimte voor stevige wandelingen met

Nadere informatie

Briefing Corporate Story

Briefing Corporate Story Briefing Corporate Story Naam: Marijke van den Berg Studentnummer: 498682 Klas: AD2a Docent: Luuk Pleijsier Deadline: 24-01-2014 Bedrijf/ vereniging: Natuurmonumenten Naardermeer Contactpersoon: Gradus

Nadere informatie

jaargang 18 nummer 5 oktober 2015 Uitnodiging

jaargang 18 nummer 5 oktober 2015 Uitnodiging Secr. Gerard Thijssen Rozenbloemstraat 34, 4921 KG Made Tel: 0162-683323 Mail: heemkundemadedrimmelen@gmail.com NIEUWSBRIEF jaargang 18 nummer 5 oktober 2015. Uitnodiging Op dinsdag 20 oktober organiseert

Nadere informatie

Op stap op Terschelling

Op stap op Terschelling Activiteiten Wandelingen Rondleidingen Op stap op Terschelling Excursies van Staatsbosbeheer op Terschelling Exclusief! In samenwerking met eilander ondernemers heeft Staatsbosbeheer een aantal spannende

Nadere informatie

De Robijn Nieuwsbrief Januari 2008. Het wonder komt ongemerkt je geest binnen wanneer die even pas op de plaats maakt en stil is.

De Robijn Nieuwsbrief Januari 2008. Het wonder komt ongemerkt je geest binnen wanneer die even pas op de plaats maakt en stil is. De Robijn Nieuwsbrief Januari 2008 Lieve mensen, Allereerst wens ik iedereen een vreugdevol nieuw jaar toe. Misschien begin je dit jaar met de beste voornemens, zoals altijd en heb je bewust gekeken naar

Nadere informatie

RESULTATEN GROOT WILD ENQUETE

RESULTATEN GROOT WILD ENQUETE RESULTATEN GROOT WILD ENQUETE 1 Uitkomsten van de Groot Wild enquête Dank u wel! In 2013 organiseerde Natuurmonumenten een landelijke ledenraadpleging over het beheer van wilde dieren zoals edelherten,

Nadere informatie

Voorbereiding post 1. Werken voor de hei Groep 4-5

Voorbereiding post 1. Werken voor de hei Groep 4-5 Voorbereiding post 1 Werken voor de hei Groep 4-5 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de Powerpointserie als voorbereiding op post 1: Werken voor de hei, voor groep 4 en 5. Inhoud: Algemeen Verhaal

Nadere informatie

Praktische informatie

Praktische informatie Wandelen Boswandeling landgoed De Slotplaats in Bakkeveen (Friesland) 5.84 km De Slotplaats is een natuurgebied met een grote variatie, wat het een aantrekkelijk wandelgebied maakt. Je maakt hier kennis

Nadere informatie

Natuur op Eerde uniek in Nederland

Natuur op Eerde uniek in Nederland Natuur op Eerde uniek in Nederland Eerde is méér dan mooi. Tijdens een wandeling met boswachter Jos Schouten van Natuurmonumenten wordt pas echt duidelijk hoe bijzonder de natuur op het historische landgoed

Nadere informatie

De Veenvaart... Kanaal met een verhaal!

De Veenvaart... Kanaal met een verhaal! Nieuwe Vaarroute! Open vanaf juni 2013 De Veenvaart... Kanaal met een verhaal! Vanaf juni 2013 is Nederland een prachtige vaarverbinding rijker: De Veenvaart. Deze nieuwe route voert door de Drentse en

Nadere informatie

Evenementenkalender augustus - deel 2

Evenementenkalender augustus - deel 2 Roo, Marijke de Van: Dwaande Verzonden: donderdag 14 augustus 2014 14:40 Aan: Statengriffie provinsje Fryslân Onderwerp: Waarschijnlijk SPAM Evenementenkalender juli 2014 - deel 2 Wordt

Nadere informatie

Steun Het Drentse Landschap

Steun Het Drentse Landschap Steun Het Drentse Landschap In Drenthe vind je nog échte stilte en kostbare natuur. Je vindt er plekjes om even weg te dromen, uitzichten om nooit te vergeten en alle ruimte voor stevige wandelingen met

Nadere informatie

Bezoekerscentrum Lauwersmeer Globale verhaallijn (concept)

Bezoekerscentrum Lauwersmeer Globale verhaallijn (concept) Bezoekerscentrum Lauwersmeer Globale verhaallijn (concept) Interviews: welke verhalen mogen absoluut niet ontbreken? van dynamisch getijdengebied naar zoetwatermeer achter een zeedijk nieuwe, jonge natuur

Nadere informatie

GRUTTOPARADIJS WESTWOUDERPOLDER

GRUTTOPARADIJS WESTWOUDERPOLDER Wandelnetwerk Noord-Holland GRUTTOPARADIJS WESTWOUDERPOLDER Grutto met De Woude als decor. Er zijn dit jaar al minstens vijf meldingen van gruttonesten met vijf eieren en vrijwilliger Ton Loos vond in

Nadere informatie

Struinen door De Stille Kern

Struinen door De Stille Kern 58 Horsterwold Struinen door De Stille Kern Een 900 hectare groot natuurgebied waar natuurlijke processen volop de ruimte krijgen. Het gebied wordt begraasd door een kudde konikpaarden, die zorgen voor

Nadere informatie

De Worp. Wandelen. De Worp en omgeving; natte natuur en historie rondom Drimmelen

De Worp. Wandelen. De Worp en omgeving; natte natuur en historie rondom Drimmelen Wandelen De Worp en omgeving; natte natuur en historie rondom Drimmelen De Worp Staatsbosbeheer Regio Zuid Spoorlaan CH Tilburg T - www.staatsbosbeheer.nl Ongerepte natuur met een historische naam In de

Nadere informatie

1 In het begin. In het begin leefde alleen God. De Heere God is er altijd geweest. En Hij maakte de hemel en de aarde.

1 In het begin. In het begin leefde alleen God. De Heere God is er altijd geweest. En Hij maakte de hemel en de aarde. 1 In het begin GENESIS 1:1-25 In het begin leefde alleen God. De Heere God is er altijd geweest. En Hij maakte de hemel en de aarde. De aarde is nat en donker. God wil van de aarde iets heel moois maken.

Nadere informatie

IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL

IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL I N T E R I E U R W Wonen op de Windrichtingen IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL Tekst: ANNEMIE WILLEMSE Foto s: JAN VERLINDE 22 TIJDLOOS TIJDLOOS 23 Na een zoektocht naar de ideale bouwgrond, gingen

Nadere informatie

OVER DE STORM- BAAN NAAR WINKEL

OVER DE STORM- BAAN NAAR WINKEL Wandelnetwerk Noord-Holland OVER DE STORM- BAAN NAAR WINKEL Het fraaie raadhuis van Winkel staat te koop. Onze verslaggever ging een rondje Groetpolder doen en stuitte op ongemaaid, hoog nat gras, een

Nadere informatie

SP 4 (Terschelling 02) Midsland aan Zee - Hoorn

SP 4 (Terschelling 02) Midsland aan Zee - Hoorn Page 1 of 10 19.8 km SP 4 (Terschelling 02) Midsland aan Zee - Hoorn Waddenwandelen (SP 4) Kust en duinen Heide en zand (grond) Streekpad Veel eilandbewoners hebben hun leven gegeven om anderen te redden.

Nadere informatie

Werkstuk ANW Milieugroepen

Werkstuk ANW Milieugroepen Werkstuk ANW Milieugroepen Werkstuk door een scholier 1558 woorden 28 april 2005 4,7 10 keer beoordeeld Vak ANW 1. Welke Milieugroepen zijn rondom en in jou woonplaats aanwezig? - It Fryske Gea: www.fryskegea.nl

Nadere informatie

Activiteiten bij De Helderse Vallei - juli 2018

Activiteiten bij De Helderse Vallei - juli 2018 De Helderse Vallei is een natuurcentrum op loopafstand van het Noordzeestrand. Bekijk de natuurexpositie, doe mee met een excursie of struin in de gezellige winkel. Vanaf De Helderse Vallei zijn er wandel,

Nadere informatie

VLAANDEREN VAKANTIELAND Getest en goedgekeurd door wandelaars

VLAANDEREN VAKANTIELAND Getest en goedgekeurd door wandelaars PERSBERICHT 16 januari 2013 WANDELING LANGS DE BRONNEN VAN DE VOERSTREEK IS DE MOOISTE WANDELROUTE VAN VLAANDEREN VAKANTIELAND Getest en goedgekeurd door wandelaars De wandeling Ontdek de bronnen van de

Nadere informatie

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Watersysteem Droge voeten en schoon water www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Droge voeten en schoon water Waterschappen zorgen ervoor dat jij en ik droge

Nadere informatie

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp!

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Haring! Verse haring! Wie maakt me los! Ik heb verse haring! Ha... ja, nou heb ik jullie aandacht, hè? Sorry, ik ben uitverkocht. Vandaag geen haring

Nadere informatie

natuurpunt WAL Wase Linkerscheldeoever Schor Ouden Doel

natuurpunt WAL Wase Linkerscheldeoever Schor Ouden Doel natuurpunt WAL Wase Linkerscheldeoever Schor Ouden Doel Het Schor Ouden Doel Het Schor Ouden Doel is een natuurgebied op de linkerscheldeoever tegen de scheldedijk. Aan de grens met Nederland sluit het

Nadere informatie

Oefenteksten: Vergelijking

Oefenteksten: Vergelijking efenteksten: ergelijking ndersteboven van lezen Tekststructuren Fietsen met en zonder motor Een fiets en een motorfiets zijn allebei een vervoermiddel. Bij een fiets moet je zelf trappen. De motorfiets

Nadere informatie

Wandelroutes op Hagen Lengte 5, 2,5 km en een rolstoelroute

Wandelroutes op Hagen Lengte 5, 2,5 km en een rolstoelroute Wandelroute door de natuur Hagen Wandelroutes op Hagen Lengte 5, 2,5 km en een rolstoelroute Op Hagen is het fantastisch wandelen. Bossen, lanen, akkers, weilanden, boerderijen, vennen en poelen wisselen

Nadere informatie

Romantiek. in een sprookjeslandschap. Op een boogscheut van het. drukke Gent treffen we het. Park van Beervelde aan. Wanneer we het domein

Romantiek. in een sprookjeslandschap. Op een boogscheut van het. drukke Gent treffen we het. Park van Beervelde aan. Wanneer we het domein Romantiek in een sprookjeslandschap Tekst: Fanny Storms Fotografie: Park van Beervelde Op een boogscheut van het drukke Gent treffen we het Park van Beervelde aan. Wanneer we het domein betreden worden

Nadere informatie

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Samenvatting van het beheerplan 2012-2017 een bijdrage aan het Europese programma Natura 2000 Het beheerplan is

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven Moerenburg- Inhoud: Zichtbare resultaten Kavelruil Heukelom 6 Kavelruil belangrijk voor realisatie doelstellingen Toekomstige plannen Deelname aan de Nationale Natuurwerkdag Procesmanager Nellie Raedts

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

De Vuursche. Scootmobiel. Door de bossen met de scootmobiel

De Vuursche. Scootmobiel. Door de bossen met de scootmobiel Staatsbosbeheer Regio West Naritaweg 221, 1043 CB Amsterdam T 020-7073700 www.staatsbosbeheer.nl Scootmobiel De Vuursche Door de bossen met de scootmobiel Scootmobielroute in De Vuursche In deze folder

Nadere informatie

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Week 1ABC: Algemeen Info: Prehistorie De geschiedenis in Nederland begint al heel lang geleden. Lang voordat de Romeinen in Nederland kwamen, waren er al mensen.

Nadere informatie

Voorbereiding post 5. Iedere vogel zijn eigen plekje Groep 4-5-6-7-8

Voorbereiding post 5. Iedere vogel zijn eigen plekje Groep 4-5-6-7-8 Voorbereiding post 5 Iedere vogel zijn eigen plekje Groep 4-5-6-7-8 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de digitale voorbereiding op post 5: Iedere vogel zijn eigen plekje, voor groep 4 t/m 8. Inhoud:

Nadere informatie

BOETELERVELD. ROUTE 4,3 km

BOETELERVELD. ROUTE 4,3 km BOETELERVELD ROUTE 4,3 km 20 17 Weten hoe een groot deel van Salland er tot eind 19e eeuw uitzag? Wandel dan eens door het Boetelerveld bij Raalte. Ervaar rust, ruimte en openheid in dit enig overgebleven

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

Onesse, zaterdag 6 juni 2009

Onesse, zaterdag 6 juni 2009 Onesse, zaterdag 6 juni 2009 24 kilometer, totaal 116 kilometer Om 7u30 stond het ontbijt klaar. Daar had Jacques voor gezorgd. Koffie, thee boter, jam en speciaal, biologisch brood dat eigenlijk meer

Nadere informatie

Aanbod NME voorjaar 2014

Aanbod NME voorjaar 2014 Aanbod NME voorjaar 2014 Natuur- en milieueducatie (NME) Heemtuin Muntendam biedt een aanvulling op het reguliere schoolprogramma. We richten ons in de lessen vooral op zaken die in de klas minder snel

Nadere informatie

Deel 1 Toen en nu 13

Deel 1 Toen en nu 13 Deel 1 Toen en nu 13 14 Historie Het huidige typisch Nederlandse landschap met polders en dijken kent een lange historie. Na de laatste grote ijstijd, ongeveer 10.000 jaar geleden, werd door een stijgende

Nadere informatie

Op pad met de Moeflon, een lesbrief over moeflons en hun leefomgeving op De Hoge Veluwe.

Op pad met de Moeflon, een lesbrief over moeflons en hun leefomgeving op De Hoge Veluwe. Op pad met de Moeflon, een lesbrief over moeflons en hun leefomgeving op De Hoge Veluwe. 1 Hallo jongens en meisjes, Het kan zomaar gebeuren dat je bij een wandeling door de bossen van Het Nationale Park

Nadere informatie

Waterrijk. 1. Aanzetten. 1.a Waterrijk

Waterrijk. 1. Aanzetten. 1.a Waterrijk 1. Aanzetten Waterrijk 1.a Waterrijk Jij gaat aan de slag met het dossier Waterrijk. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL TIJD BESCHRIJVING 2

Nadere informatie

www.landschapsbeheergelderland.nl Twitter: @SLGelderland Startavond Klompenpad Beekbergen Stichting Landschapsbeheer Gelderland Programma Uitleg klompenpaden (wat, waarom, hoe) Ervaringen Gerard Nijhof

Nadere informatie

Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap.

Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap. NATUURVERBINDING HOORNEBOEG GOOIS NATUURRESERVAAT Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap. PRODUCTIEBOS MAAKT PLAATS VOOR OORSPRONKELIJK HEIDELANDSCHAP TEN ZUIDEN VAN HILVERSUM LIGGEN

Nadere informatie

WEIDSE POLDERS, VIKINGEN EN DE WADDENZEE

WEIDSE POLDERS, VIKINGEN EN DE WADDENZEE Wandelnetwerk Noord-Holland WEIDSE POLDERS, VIKINGEN EN DE WADDENZEE De suikerbieten worden binnengehaald. Tekst en foto s Joop Duijs onderd jaar geleden bestond de Wieringmeerpolder nog niet eens. En

Nadere informatie

Liturgie voor de scholendienst 2015

Liturgie voor de scholendienst 2015 Liturgie voor de scholendienst 2015 Kerk van de Nazarener & Christelijke Basisschool De Vliet Klaaswaal Zondag 1 februari Thema: Bestaat God (eigenlijk wel)? Welkomstwoord Uitleg over de kerk Kinderopwekking

Nadere informatie

OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST!

OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST! ietsroute Hoogland West OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST! 5 4 6 3 2 1 Let op het verkeer en zet je fiets goed aan de kant! Mooi Hoogland-West! 1 Bolle akker locatie 1

Nadere informatie

Klein Kontakt. Jarigen. in april zijn:

Klein Kontakt. Jarigen. in april zijn: A Klein Kontakt Het is alweer eind maart wanneer dit Kontakt uitkomt, het voorjaar lijkt begonnen, veel kinderen hebben kweekbakjes met groentes in de vensterbank staan, die straks de tuin in gaan. Over

Nadere informatie

BOUWEN AAN BEWUSTWORDING PROJECTENBOEK EERSTE FASE

BOUWEN AAN BEWUSTWORDING PROJECTENBOEK EERSTE FASE LAAT JE VERWONDEREN DOOR HET PLANTENRIJK BOUWEN AAN BEWUSTWORDING PROJECTENBOEK EERSTE FASE 2017-2020 Von Gimborn Arboretum wordt Nationaal Bomenmuseum Zonder bomen en andere planten kunnen mens en dier

Nadere informatie

Foto s der natuur, biodiversiteit

Foto s der natuur, biodiversiteit Zoals u wellicht heeft gemerkt is 2010 het internationale jaar van de biodiversiteit. Met mijn fotoproject hoop ik het bewustzijn van biodiversiteit te verbeteren, want Biodiversiteit is leven Foto s der

Nadere informatie

Het Diemerbos. Onder de rook van Amsterdam

Het Diemerbos. Onder de rook van Amsterdam Staatsbosbeheer Naritaweg 221, 1043 CB Amsterdam T 020-7073700 www.staatsbosbeheer.nl Welkom buiten. Buiten is voor iedereen en er is elke dag wat te beleven. Daarom willen we zoveel mogelijk mensen uitnodigen

Nadere informatie

Boekje over de kerk. voor kinderen van ca. 4 10 jaar gemaakt door de jongste catechisatiegroep

Boekje over de kerk. voor kinderen van ca. 4 10 jaar gemaakt door de jongste catechisatiegroep Boekje over de kerk voor kinderen van ca. 4 10 jaar gemaakt door de jongste catechisatiegroep Over dit boekje Wij hebben op catechisatie wat geleerd over de kerk. Daar willen we je wat over vertellen.

Nadere informatie

Kunstweek Piet Mondriaan

Kunstweek Piet Mondriaan Agenda Do 18 apr Studiemiddag kinderen vrij vanaf 13.00 uur Vr 19 apr Boerderijschool klas 3/4 Ma 22 apr Klassen 4, 5 en 6 atletiek bij Archeus Do 25 apr 12.30 afsluiting Mondriaan weken, ouders welkom!

Nadere informatie

Oudste landschap van Nederland Natuurparel De Vilt

Oudste landschap van Nederland Natuurparel De Vilt Oudste landschap van Nederland Natuurparel De Vilt Deze oude Maas-arm is 10.000 jaar geleden gevormd en afgesloten geraakt van de huidige Maas. In de loop van de tijd is hier een uniek natuurlandschap

Nadere informatie

AVOND-FIETS-VIERDAAGSE FYTRISLOOP

AVOND-FIETS-VIERDAAGSE FYTRISLOOP Opgericht 31 oktober 1978 Gevestigd te Burgum Aangesloten bij de NTFU. PRINCENHOF-TOERTOCHT AVOND-FIETS-VIERDAAGSE FYTRISLOOP Op de adressticker staat het aantal keren vermeld dat u heeft meegedaan aan

Nadere informatie

Yvonne van Daal 67, opgegroeid in Sint Anthonis en getrouwd met Koen Geurts 62, geboren en getogen in Cuijk.

Yvonne van Daal 67, opgegroeid in Sint Anthonis en getrouwd met Koen Geurts 62, geboren en getogen in Cuijk. Hoe het begon. Even voorstellen. Wij zijn Yvonne en Koen. Yvonne van Daal 67, opgegroeid in Sint Anthonis en getrouwd met Koen Geurts 62, geboren en getogen in Cuijk. Ik (Koen) zeil al sinds mijn 12 e

Nadere informatie

Voor hetzelfde geld geeft u meer Steun uw kerk met een periodieke gift

Voor hetzelfde geld geeft u meer Steun uw kerk met een periodieke gift Voor hetzelfde geld geeft u meer Steun uw kerk met een periodieke gift Steunt u uw plaatselijke gemeente met een kerkelijke bijdrage, bijvoorbeeld via Kerkbalans? Geeft u uw diaconie geregeld een gift?

Nadere informatie

KENING fan e Greide. In november twee debat-avonden! Komt u ook? Nieuwe generatie. Wat kunnen burgers. onderzoekers legt vinger op zere plek

KENING fan e Greide. In november twee debat-avonden! Komt u ook? Nieuwe generatie. Wat kunnen burgers. onderzoekers legt vinger op zere plek aan de nieuwsbrief afmelden. Bekijk hem dan in uw browser. deze nieuwsbrief in het vervolg niet wilt ontvangen kunt u zich onder goed weergegeven? Hierbij ontvangt ii de nieuwsbrief van Kening Jan e Greide.

Nadere informatie

Het Diemerbos. fietsen. Wandelen. Paardrijden. Onder de rook van Amsterdam

Het Diemerbos. fietsen. Wandelen. Paardrijden. Onder de rook van Amsterdam Staatsbosbeheer Naritaweg 221, 1043 CB T 020-7073700 www.staatsbosbeheer.nl Welkom buiten. Buiten is voor iedereen en er is elke dag wat te beleven. Daarom willen we zoveel mogelijk mensen uitnodigen om

Nadere informatie

Cursussen Fries 2016-2017

Cursussen Fries 2016-2017 afuk.frl Wolkom by de Afûk! Bent u in Friesland komen wonen en wilt u de taal graag kunnen verstaan? Of wilt u voor uw werk graag Fries kunnen spreken? Bent u Friestalig en wilt u het Fries graag leren

Nadere informatie

Ruimte voor het veen! Zwolle, 24 november 2016 Peter de Ruyter, landschapsarchitect

Ruimte voor het veen! Zwolle, 24 november 2016 Peter de Ruyter, landschapsarchitect Ruimte voor het veen! Zwolle, 24 november 2016 Peter de Ruyter, landschapsarchitect Eerste Laag Boskoop Alle Hosper, landschapsarchitect (1943-1997) Dokkum Leeuwarden Harlingen Drachten Sneek Heerenveen

Nadere informatie

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept a Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Colofon Deze samenvatting is een uitgave van de

Nadere informatie

LANGENHOLTE: TOPNATUUR

LANGENHOLTE: TOPNATUUR LANGENHOLTE: TOPNATUUR ROUTE 18 km 20 19 Een prachtige fietstocht langs de uiterwaarden van de Vecht en 'Buitenlanden Langenholten', een nat en ruig natuurgebied waar in het voorjaar wilde kievietsbloemen

Nadere informatie