BALKAN IN DE POLDER. Naar organische gebiedsontwikkeling in Nederland? Ellen Holleman, Robert-Jan de Kort en Sabrina Lindemann (red.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "BALKAN IN DE POLDER. Naar organische gebiedsontwikkeling in Nederland? Ellen Holleman, Robert-Jan de Kort en Sabrina Lindemann (red."

Transcriptie

1 BALKAN IN DE POLDER Naar organische gebiedsontwikkeling in Nederland? Ellen Holleman, Robert-Jan de Kort en Sabrina Lindemann (red.) 1

2 2

3 BALKAN IN DE POLDER Naar organische gebiedsontwikkeling in Nederland? Ellen Holleman, Robert-Jan de Kort en Sabrina Lindemann (red.) 3

4

5 INHOUD Introductie Play the City Area development in a pressure cooker Floor Tinga The case of Co-PLAN and POLIS University Besnik Aliaj Five conditions for organic area development in the Netherlands Besnik Aliaj & Dritan Shutina A seed, some soil and the sun A conversation on the organic in area development Ellen Holleman & Robert-Jan de Kort Balkan en polder Su Tomesen De kracht van omgekeerde ontwikkelingshulp Saskia Ruijsink Stad, spel, media Spelenderwijs eigenaar worden van je stad Michiel de Lange Van participatie naar zelforganisatie Over het verschuivende initiatief voor ruimtelijke ontwikkeling Beitske Boonstra Bankieren in de wijk: creatief en waardevast Ellen Holleman De ontwikkelkracht van tijdelijk (ruimte)gebruik Organische gebiedsontwikkeling is allang begonnen Sabrina Lindemann & Iris Schutten Reflectie David Hamers Nawoord Christine Lindo Balkan en polder: fotobijschriften Personalia Colofon

6

7 INTRODUCTIE Recent zond de VPRO de documentairereeks Nederland van boven uit. De serie laat, veelal vanuit een helikopter, zien hoe Nederland functioneert. Ons land leent zich daar geweldig voor. Het is namelijk dezelfde helikopterview van waaruit Nederland de afgelopen eeuwen is ontwikkeld. Alles is gedegen van bovenaf gepland en gestructureerd. Aan de hand van thema s als handel, wonen en vrije tijd ziet de kijker Nederland als een soepel lopend uurwerk. Wat onzichtbaar blijft is de hoogst onzekere situatie van toekomstige ontwikkelingen van Nederland en van de factoren die onze steden en dorpen vormen. Vanuit de helikopter is niet te zien dat de bouwrijp gemaakte velden voorlopig niet volgebouwd zullen worden of hoe commerciële gebieden zijn stilgevallen door onzekerheid over toekomstige ontwikkelingen. Neem de Binckhorst in Den Haag. Een helikopterview leidde ertoe dat dit bedrijventerrein in 2005 werd bestempeld als toekomstig woongebied. Het gebied ligt zo centraal dat het ideaal leek om woongebied te worden. De huidige bestemming als bedrijventerrein kan veel beter naar een perifere locatie verplaatst worden, zo was de redenering. Zonder inbreng van de huidige gebruikers en bewoners van het gebied werden grootse plannen gemaakt. Dit leidde tot grote verontwaardiging. De economische crisis legde bijna alle grote ontwikkelingen in de Binckhorst stil en het ziet er niet naar uit dat de functionele reshuffle in de nabije toekomst tot stand gaat komen. Hetzelfde geldt voor talloze gebieden in Nederland. Een realiteit die vraagt om een andere manier van plannen. Maar hoe? Nederland van boven krijgt diepte als geschakeld wordt tussen het indrukwekkende helikopterstandpunt en het alledaagse maaiveld. Hier wordt de discrepantie tussen deze twee standpunten zichtbaar, maar ook de relevantie van de wisselwerking tussen top-down en bottom-up. Zo blijkt dat ogenschijnlijke chaos controleerbaar is en dat schijnbare controleerbaarheid altijd bedreigd kan worden. In een auto lijkt de file eindeloos. Vanuit de helikopter is te zien hoe files eigenlijk altijd meevallen. Andersom blijken de vanuit de helikopter bezien strakke en sterke graswallen om de oliesilo s in het Rotterdamse havengebied ondermijnd te worden door de holen die konijnen erin graven. Een jager is daarom continu bezig om de konijnen uit te roeien. Binnen gebiedsontwikkeling is het gecombineerd werken vanuit het helikopterstandpunt en vanaf het maaiveld minder vanzelfsprekend. Het is vaak het één of het ander. In Nederland bestaat, mede door economische voorspoed, een sterke cultuur van plannen van bovenaf. De huidige economische situatie heeft ertoe geleid dat beleidsmakers genoodzaakt zijn de helikopter in het geheel te laten staan om vanaf het maaiveld nieuwe, meer kleinschalige, gebiedsontwikkelingen 7

8 in gang te zetten. Dit gebeurt onder de noemer organische gebiedsontwikkeling, oftewel stedelijke transformatie zonder eindbeeld. Dit wordt opgevat als een vorm van ontwikkelen waarin kleine stappen, bestaande initiatieven, identiteit, onzekerheid en het onverwachte leidend zijn. Organische gebiedsontwikkeling levert naar men hoopt een spontane stad met veel informele activiteit en een diversiteit aan bebouwing op. Maar vooral wordt het initiatief neergelegd bij de gebruikers van het gebied. Als deze benadering wordt doorgezet, betekent dit een paradigmaverschuiving voor de Nederlandse planningscultuur. Zover is het echter nog lang niet. De ontwikkelingsenergie die nu wordt gevraagd van particulieren of kleinere partijen, is onbekend terrein voor de meeste gemeenten. Daarbij, zijn Nederlandse planningsprofessionals wel klaar voor het loslaten van eindbeelden? Is het wel denkbaar dat we bottom-up-ontwikkelingen toelaten en pas in tweede instantie gaan plannen en structureren? Is het mogelijk om voor organische gebiedsontwikkeling in Nederland een ander antwoord te formuleren dan het negentiendeeeuwse model van stadsontwikkeling waarbij de overheid de infrastructuur aanlegt en de particuliere sector de kavels invult? Voor alles dient te worden opgemerkt dat organische gebiedsontwikkeling en andere nieuwe vormen van planning weliswaar voortkomen uit een directe, door de economische crisis ingegeven actualiteit, maar dat redenen voor de noodzaak ervan dieper liggen. Een nieuwe attitude met betrekking tot planning is daarmee niet enkel nodig om op korte termijn oplossingen te vinden voor acute problemen, maar vooral om een nieuw fundament te vormen voor een planningscultuur die kan omgaan met de opgave om onze steden af te stemmen op een veranderende (economische) wereld. In het licht van het denken over meer organische manieren om gebieden te ontwikkelen, vinden wij het relevant om de vraag te stellen hoe gebieden tegelijkertijd vanaf het maaiveld en vanuit de (spreekwoordelijke) helikopter kunnen worden ontwikkeld. Een deel van het antwoord op die vraag vonden wij door over de eigen landsgrens heen te kijken naar plekken die diametraal tegenover Nederland lijken te staan: regio s waar financiering niet vanzelfsprekend beschikbaar en zelforganisatie een noodzaak is. Gebieden waar een planningscultuur is ontstaan die omgaat met deze aspecten en die erin slaagt enige orde aan te brengen in de ogenschijnlijke chaos, zonder de illusie te hebben alles te kunnen sturen. Een planningscultuur die in staat is om het bestaande op waarde te schatten, voort te bouwen op kleinschalige initiatieven en om strategische visie te vertalen in lokaal ondersteunde en gefinancierde en actieplannen. Wij hebben tijdens de studiereis What s up what s down. Cultural catalysts in Urban Space van het Fonds BKVB in 2010 zo n plek bezocht: Albanië. Sinds de omwenteling van het land begin jaren negentig is de non-gouvernementele organisatie Co-PLAN de drijvende kracht achter de hervorming van de Albanese planningscultuur. Deze hervorming was nodig om de talrijke spontaan ontstane illegale stadsdelen te structureren tot meer formele onderdelen van de stad. Co-PLAN is opgericht met behulp van Nederlandse middelen, kennis en expertise, waarmee dus de polder zijn intrede deed in de Balkan. De behendigheid 8

9 van Co-PLAN zit m vooral in de manier waarop de organisatie zowel bottom-up als top-down opereert en daarmee tegelijkertijd in de helikopter zit en tussen de gebouwen staat. Co-PLAN combineerde onze kennis van (top-down)gebiedsontwikkeling met een geheel eigen bottom-up-aanpak, wat leidde tot een rijke en effectieve werkwijze. De planningscultuur in Albanië heeft zich de laatste twee decennia van anarchie naar een (op zijn minst) evenwichtiger balans tussen private energie en publieke sturing bewogen. In Nederland is een omgekeerde tendens waarneembaar, namelijk een waarbij de overheid en de planners, noodgedwongen, met de gedachte spelen om bij gebiedsontwikkeling de teugels te laten vieren ten faveure van private initiatieven. Beide planningspraktijken bewegen derhalve naar elkaar toe en vinden daardoor ergens een vruchtbaar equilibrium. De vraag hoe dit equilibrium in elkaar steekt, is zowel voor de Albanese als de Nederlandse praktijk relevant. Waar de koerswijziging van de ruimtelijke ordening in Nederland vraagt om een cultuurverandering, daar werken Besnik Aliaj en Dritan Shutina, de oprichters van Co-PLAN, al twintig jaar aan de progressieve hervorming van de ruimtelijke ordening van hun land. Hun mindset gaat uit van het vernieuwen van rollen en posities binnen hun beroepspraktijk. Aliaj en Shutina leken ons daarom de aangewezen deskundigen om de Nederlandse situatie te beschouwen en een advies te formuleren omtrent de noodzakelijke koerswijziging van de ruimtelijke ordening, als ware het omgekeerde ontwikkelingshulp: laat nu dus de Balkan zijn intrede doen in de polder. Begin oktober 2011 nodigden wij Besnik Aliaj en Dritan Shutina uit in Den Haag voor een driedaagse expertmeeting met de titel Organische gebiedsontwikkeling: Balkan in de Polder?. Na de excursies en gesprekken reflecteerden Aliaj en Shutina met verscheidene betrokkenen op de Nederlandse situatie. Speciaal voor een intensieve en actieve uitwisseling van kennis ontwikkelde onderzoeker Ekim Tan het spel Play the City: Binckhorst versus Balkan. Hiervoor kwamen vele spelers bijeen rondom een grote maquette van het gebied en werden twee scenario s voor gebiedsontwikkeling in de Binckhorst uitgespeeld. Tot slot stelden Aliaj en Shutina hun diagnose tijdens een speciale internationale editie van het Binckcafé, georganiseerd in samenwerking met Stroom Den Haag, middels vijf kernachtige statements over onder meer de rol van overheid, onderwijs en planners. In een uitvoerig interview gingen Aliaj en Shutina verder in op hun stellingname. De uitkomsten van de expertmeeting vormen de openingszet van dit cahier. Zowel het interview als de statements en het spel zijn in de Engelse taal opgenomen. In het tweede deel van dit cahier, dat Nederlandstalig is, reflecteert een aantal in Nederland werkzame professionals die vanuit verschillende disciplines bij gebiedsontwikkeling betrokken zijn op de door Aliaj en Shutina gestelde voorwaarden voor organische gebiedsontwikkeling. De auteurs formuleren hun persoonlijke antwoorden op de vraag of de voorwaarden hout snijden of juist wringen met de Nederlandse praktijk. De focus ligt vooral op de suggesties die de oprichters van Co-PLAN doen voor de rol van de overheid en de rol van planners ten aanzien van het accommoderen van private en meer kleinschalige 9

10 ontwikkelenergie. Kaderstellende onderwerpen die in relatie tot de statements nadere beschouwing verdienen zijn: internationale kennisdeling, zelforganisatie en alternatieve economieën. Meer concreet komen vragen aan de orde als: Hoe is kennis van internationale planningspraktijken te koppelen aan de opleiding van Nederlandse planners? Wie of wat staat een exponentiële groei van particulier initiatief in de gebiedsontwikkeling in de weg? Kunnen alternatieve economische modellen gebiedsontwikkeling aanwakkeren? Tevens komen twee onderwerpen uit de planningspraktijk aan bod. Tijdelijk gebruik en serious gaming zijn geen nieuwe onderwerpen, maar in het licht van dit cahier werpen ze relevante kwesties op. Hoe kan, beredeneerd vanuit reeds opgedane ervaring, tijdelijk (ruimte)gebruik worden tot een volwaardig middel om gebieden (mede) te ontwikkelen? Verschaft serious gaming, zoals bijvoorbeeld de Play the City games van Ekim Tan, de stedenbouwkundige een nieuwe rol als initiator/spelleider en is het een geschikt medium voor betrokkenen en externe experts? Waar de inzichten van de professionals een brug slaan tussen de blik van buiten en de Nederlandse praktijk, daar geven deze laatste onderwerpen aan dat organische gebiedsontwikkeling conform de voorwaarden van Co-PLAN, zij het gefragmenteerd, al kleine wortels heeft in de Nederlandse planningspraktijk. Deze worden benoemd, alsmede de manieren waarop deze wortels zouden moeten aantakken op meer formele structuren. De aangehaalde ervaringen werken daarom tegelijkertijd bemoedigend en aansporend. Dit cahier beoogt geenszins een volledig antwoord te geven op de vraag hoe organische gebiedsontwikkeling onderdeel kan worden van de Nederlandse planningscultuur. Daarvoor is deze vraag te omvattend en dienen de aangehaalde begrippen uitvoeriger uitgediept te worden. Deze publicatie vult een lacune in het debat over organische gebiedsontwikkeling door relevante buitenlandse experts te laten reflecteren op onze situatie en deze reflectie, of aanbeveling, als uitgangspunt te nemen voor verder debat, kennisontwikkeling en vooral: concrete acties. Werkgroep Balkan in de Polder Ellen Holleman ontwerper/beeldend kunstenaar; Robert-Jan de Kort architect; Tilmann Meyer-Faje beeldend kunstenaar; Sabrina Lindemann kunstenaar/ urban curator; Su Tomesen beeldend kunstenaar en regisseur; Edwin Verdurmen architect, cultureel ondernemer 10

11

12 Videostills en fotografie Su Tomesen Play the City games provide a common interface for professionals, stakeholders and citizens. Carefully modeling interaction of engaged players and their powers, the games can provide real-time input for new plans, and evolve existing plans. Usual and unusual suspects of an urban design process, like entrepreneurs, active end users with plans as well as policy makers, designers, planners, housing corporations, developers and investors, are gathered to generate realistic future scenarios. By role playing and following simple rules adapted from reality, they evolve future scenarios. These are based on negotiating, collaborating as well as conflict. Play the City games are based on real urban questions. The game can simulate an urban block, network of public squares, a neighborhood, a city or an urban region. During the course of the game, players work toward different 3D solutions, meanwhile real governance rules frame the gameplay. Regular polls and voting help in raising the quality of different spatial solutions. Vote ranking is visible to everyone, giving a clear picture of what are the most and least valued solutions. Play the City: Binckhorst versus Balkan ontwikkeld door Ekim Tan, The Responsive City, Den Haag, 25/10/

13 PLAY THE CITY: AREA DEVELOPMENT IN A PRESSURE COOKER Floor Tinga We have ambitious plans for this location, says the Mayor of the Hague solemnly, as he gestures towards a giant model of the Binckhorst business park. What the precise details are, I don t know. I ll leave that to you. The Mayor is addressing a score of professionals who are in a position to determine the precise details of the future of de Binckhorst. What is more, the Mayor has been inspired by the organic area development of the Albanian capital, Tirana. There is only one drawback note to the fairytale that the politician is outlining: the money has run out. For a town council that is in dire financial straits, the creative abilities of those present are crucial. The Mayor is hopeful. He closes his speech with a smile: My advice to you is to build the Binckhorst using crowd funding and crowd building. You ve got five minutes to develop the Binckhorst up to and including PLAY THE BINCKHORST The situation described above is a short extract from the game Play the City, that was played on 25 October 2011 in the Binckhorst district of the Hague in the Netherlands. The game, developed by town planning researcher Ekim Tan, offers residents, leaders and other stakeholders in town planning a way of coming together in dialogue with each other. Inspired by the classic role playing game, all participants are appointed key functions from area planning. These vary from project developer, politician, small businessman, town planner, resident or activist. The model of the area functions as a game board on which the participants can test their plans in situ. Each game lasts five minutes, which is equivalent to one year of development. In short: it s environmental development in a pressure cooker. Play the City has been divided into two rounds specially for the session in the Binckhorst. The first round is devoted to organic area development following the Albanian model. This model has pretty loose reins when it comes to rules and regulations and organic development is central. The players have no restrictions except that they must be able to negotiate with each other. In the second round the roles are reversed and the Dutch situation leads. Green belt and sound pollution buffer zones are therefore prominent in the scale model in which the players wish to build their own living and work spaces. This game is an experiment aimed at finding out which qualities the different models have, but also what the drawbacks are. The Hague city council has expressed a wish to develop Binckhorst organically over the coming years, whilst at the same time they have plans for a big infrastructure project the Rotterdamsebaan link road. The conflict of interests between wanting to facilitate spontaneous initiatives on the one hand, and the completion of a large-scale infrastructure project on the other seems worth exploring with the help of Play the City. This serious game can provide insight into how to proceed with this situation. DO IT YOURSELF As soon as the signal to begin is given, the players crowd round the table which has been placed 13

14 next to the model. The table contains piles of coloured blocks representing houses, offices, restaurants, creative companies, social services and green spaces. The idea is to introduce these elements between the existing development in the Binckhorst, which is currently characterised by (empty) offices, motor repairs and graphic industries. While the rules of the game are still being repeated out loud like a mantra by some players, most quickly make their way over to the model to try out their ideas for developing the area. You should come and join me. Then you ll be able to build bigger, says a woman to a couple of residents and small businessmen who are standing looking rather lost next to the model. As spokesperson for the Private Customer Collective (CPO) she is actively seeking others to collaborate with. It works. In next to no time a large group has formed around an empty industrial building. With their do-it-yourself mentality, the players soon revision the site as residential units and creative companies. In other parts of the area parasite homes suddenly appear on the roofs of office buildings. The resident who is responsible for this illegal development defends his approach thus: If the council tolerates me in the first round, I ll expand the number of houses slowly and become legal of my own accord. It s a method that seems to bear fruit, because after a number of go s this resident has increased the number of apartments and attracted some fellow players to move in to his development. The lack of money doesn t hinder the lust to build for a moment, while the lack of rules and regulations seems to egg the players on even more. After every five minutes, which is equivalent to one year s development, the game is stopped to analyse what the key changes are. At these junctures the Mayor can use his power of veto to sweep existing projects from the board. The activist also has the same power, but with the proviso that s/he must find at least five other players to support her/his veto. There are even a number of voting rounds built in in which the participants can embrace new developments or alternatively vote them out. This not only throws relationships into sharp relief during the game, but is also a way of seeing which plans have a chance of succeeding in reality. As the round progresses in years, the development of the area also grows with the addition of housing and businesses, many of which re-use existing buildings. In this way the available space is used extremely efficiently. Even after 15 minutes of play, one can see that the area is bursting with housing alongside the water, creative clusters and green parks. Living in the Binckhorst isn t so bad at all. BIG, BIGGER, BIGGEST How different the behaviour of the players is when the game is played according to the Dutch model. The Mayor s speech in which he outlined the difficult financial situation is unchanged, but this time there are also notable obstacles that influence the state of play. For instance, there are zones demarcated on the model where no housing is allowed in accordance with environmental laws. What is striking is that these are the very zones that were built full of houses in the previous round. The ideal living places turn out to be unlivable in reality. In this situation an important arterial road, the Rotterdamsebaan, is now running straight through the Binckhorst: a project that the Hague city council actually has in its locality plan. Because of these limitations in the playing field, the attitude of the players immediately changes. Whereas the participants in the Albanian model hardly gave a thought in advance to the steps they were going to take, the game is mainly at a standstill the first minutes of this round. There s a lot of deliberation and discussion, but nobody appears to be entrepreneurial straight off. Eventually it turns out to be the big players the project developers and the big contractors who after much deliberation dare to take the first steps. And those steps are quite bold. A large apartment complex, a hotel and a sizeable multipurpose function hall spring up alongside the motorway. The building volume and the market value seem to be the most important things about these landmarks. That is remarkable, considering 14

15 that the council s coffers are still empty during this round. Apparently the players feel confident enough that these large projects will succeed in finding their way to the market. The strict rules and regulations spark quite a power struggle between various parties. It quickly becomes apparent that the building of apartments alongside the Rotterdamsebaan won t be allowed by the council. The amount of noise and pollution means that a housing project in this location is not practical. Also, the energy and enthusiasm that was brimming over in the first round is noticeably lacking in the second. Instead of making use of the empty spaces where environmental zoning and infrastructure aren t an obstacle, the players go looking for problems. One project developer places detached villas alongside the Rotterdamsebaan, drawing fierce objections from one resident. Despite all the action, things are getting nowhere fast. At a certain moment, the mood has soured to the point that a powerful developer declares that he s not going to invest in the area any more. Like many other players, he feels there s a lack of clear vision from the council. Even the activist can t see the point of being active any more and keeps quiet. The players seem to be derailed by the environmental zones and the road that cuts through the area. What is remarkable in both rounds is that nobody really feels responsible for the development of social provision. The lack of schools, doctors surgeries and care homes for the elderly suggests that there is either not much thought about the future, or an expectation that the government will pay for social provision. LESSONS What new insights into the development of the Binckhorst does Play the City offer? In both situations the council had no money, let alone a clear vision for the future. In contrast to the Dutch round, this wasn t seen as a problem in the Albanian round. Here the players revealed themselves to be cooperative and full of energy when it came to planning the area. In the Dutch model the players are focused on the drawbacks of regulation, even though the model offered plenty of room to develop the environmental zones. The way in which the game developed therefore most closely resembles a self-fulfilling prophecy. In both rounds the players acted as expected: small scale and cooperative in the Albanian round, as opposed to large scale and conservative in the Dutch round. It could be that the players romanticised the Albanian model too much. The Dutch tendency to tighten the reins is not comparible to the reasons why organic urban development in Albania reached such a high tempo. For the Albanians the fall of the communist regime in 1991 signalled the start of an explosive growth of illegal building settlements. The fact that the country was experiencing unstable democracy and financial crisis meant that the population had to fend for itself. Social provision such as sewers and infrastructure was therefore neglected. Although public provision is now being provided step by step, the situation in Albania still contrasts sharply with the well-organized Netherlands. The main lesson to emerge from this game is that neither model is sustainable in the longterm. A Binckhorst that is completely illegal and devoid of social provision is just as undesirable as a monolithic Binckhorst with large scale infrastructure. A middle path between these two ways is needed. Anyone who wants to encourage spontaneous initiatives can not just lean back and see how it turns out. That is exactly when leadership and vision are indispensible. If the Hague s city council wants to make a success of the organic development of the Binckhorst, they will need to be just as proactive as the DIY pioneers they d like to do the job. 15

16

17 THE CASE OF CO-PLAN AND POLIS UNIVERSITY Besnik Aliaj In Albania I am known as one of the Dutch guys from Co-PLAN/POLIS who are pushing for the reform of the Albanian planning and education systems into more structured and regulated practices, as found in northern Europe and specifically in the Netherlands. Personally I consider my intellectual and professional growth to be a product of my own work, a combination of Albanian background and Dutch/international exposure. I spent two years studying my postgraduate specialization in the Netherlands at Erasmus University and Institute for Housing and Urban Development Studies (IHS) Rotterdam, and then worked in Albania for almost 15 years in close partnership with Dutch NGOs. But now I ve been invited to come over and discuss the fact that the Dutch planning system has become too rigid and needs some gymnastics. Countries like Albania, and the Balkans in general, which are known for their informality and chaotic developments over the past two decades, are deemed to be helpful, inspirational and useful as reference points. This is really confusing to me but it is a good confusion it means that after 15 years I can also reposition myself and acknowledge once again that we change, that societies change, that planning in itself changes and evolves, and that we desperately need to reform ourselves and move ahead. FROM GRASSROOTS TO TECHNICAL PLATFORM Since the early 90s, my colleagues and I at Co- PLAN one of the most prominent and reputable professional NGOs in the country developed an alternative way of thinking about urban planning in Albania and the wider Balkans. We started with grassroots community-based projects, with a strong participatory logic. And we started with the most complex case: the emerging informal settlements of Tirana, which at that time were not yet seen as up-and-coming phenomena by the authorities or society in general. There we built the first pilot models, growing in scale and replicating the latter to city scale trying to bridge authorities and communities, combining physical economy and environmental perspectives. During we pushed strongly for change at the highest political level. Co-PLAN proposed a technical platform to all political parties in the Albanian parliament, calling for reformative measures in the way the national territory and resources are planned, developed and administered. It has been a difficult but inspiring, almost heroic phase, where we had to confront a broad audience and exposed our ideas through considerable coverage by local and national media. The opposition at that time adopted most of this platform, which caused a lot of political and public debate especially on informal developments, formalization, restitution 17

18 of properties, environmental and tourism issues, planning and database creation, decentralization and regionalization, and so on. POLITICS In 2005 I resigned from Co-PLAN to work with the new Prime Minister, Sali Berisha, and establish a task force for the reformation of planning modernization and formalization. For the first time in the history of Albanian institutions we undertook a survey/research on informality on a national scale. The work was intensive and tough, politically. It raised expectations, jealousies and fears, and because of inertia of the bureaucracy and politics it proved hard to change the status quo. So at a certain point I decided to resign and get back to my professional world. At that point, in collaboration with my friends of Co-PLAN and many internationally trained Albanian professionals, we initiated POLIS University as a platform to disseminate such experience in Albania and region, and create a critical mass of expertise that will guarantee the real reform of the Albanian planning system. Despite such ups and downs we learned a lot. But the main lesson came from the research we produced during the time I lead the task force in Albanian government. Some of the most dramatic findings of the survey: 1. In terms of quantity the Albanian economy contains an equivalent amount of extra-legal economy of 13 Billion US$ (2007 values), almost equal to the value of the formal GDP1. So if this amount of dead capital were to be integrated into the formal one, the country s economy would be dramatically changed. 2. The different forms of call it informal/ organic/extra-legal economy could be classified into four main groups: A Illegal economy, including organised criminal activity: the trafficking of goods, drugs, humans representing 10-15% of share. With this typology of informality you don t make compromise but war! Every country has it, and although it is impossible to eradicate completely, it should at least be kept to a minimum. The question is how to keep it under control and minimize at maximum. More than 60 criminal groups were arrested within the first 6 months and most of the trafficking links were cut down. At that point Albania was rewarded with membership to NATO and progressed accession relations with the EU. B Informal economy 30-35% of share, mainly comprising people and families that are forced to fall into this category due to the lack of legal and affordable solutions by authorities in terms of real estate (housing) and business (employment) opportunities. In this category we recommended reforming integrative measures like formalization laws for housing and busineses, easing licensing procedures, reducing costs and timing, and so on. C Extra-legal economy 20-25% of share, coming mainly from that section of society that wants to respect laws, but because of either an inefficient government, human mistakes or corruption, their properties and businesses are not registered properly and therefore not fairly contributing to the society via taxes. For this category several measures were undertaken to fight corruption in public administration and services. D Formal economy 20-25% of share, those who shouldered the real costs of Albania s progress during the last 20 years. These groups must be topped up with category B and C in order to achieve formalization of the economy. 3. If Albania continues with this structure and speed of development it will need at least 3-4 decades to reach the average standard of EU, which is the real integration, as opposed to the political decision of acceptance to be undertaken soon in Brussels. 18

19 MOVING TOWARDS EACH OTHER Nowadays Albania has changed a lot and we all learned a lot. Still, Albanian economy remains largely informal/organic/extra-legal. Within the conditions of the global crisis, strangely informality the status of not being integrated within society and an international global economy is what helped Albania to resist crisis and perform better than developing economies. The Albanian economy is still growing and is a leading economy in the region. Everything is not perfect, but then, not everything we proposed was perfect either. But despite this, POLIS hopefully will have a long-term impact. Finally, I think the Netherlands and Albania are different and yet similar in so many ways. We can learn from each other and make a difference, and at the same time we all need to learn how to think outside the box. I believe that Albania still needs to learn from the Netherlands in terms of regulations, systems and roles of planning, but the Netherlands might also learn from the creativity and energy of Albanian people and entrepreneurship, not expecting everything to be provided by the authorities. I believe we must meet together somewhere in the middle, half way, hopefully in a sustainable integrative structure like EU. 19

20

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

SMART(ER) GATES Multi use and multi functional HUB s. ADVIER Mobiliseert, NIO Architecten en OKRA landschapsarchitecten

SMART(ER) GATES Multi use and multi functional HUB s. ADVIER Mobiliseert, NIO Architecten en OKRA landschapsarchitecten SMART(ER) GATES Multi use and multi functional HUB s ADVIER Mobiliseert, NIO Architecten en OKRA landschapsarchitecten Background and team Contest City of Antwerp design contest for parking houses (P+R

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Het project en de doelstellingen:

Het project en de doelstellingen: Het project en de doelstellingen: Wit.h heeft al heel wat ervaring met sociaal artistieke projecten als deze. De Erasmus studenten daarentegen hebben elk een andere achtergrond en voor sommige onder hen

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality Deze dia-indeling is zo gemaakt dat zelf een afbeelding kan worden geplaatst. Klik met de rechtermuisknop in de achtergrond en kies Achtergrond opmaken. Klik op Opvulling met figuur of bitmappatroon en

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Working with Authorities

Working with Authorities Working with Authorities Finding the balance in the force field of MUSTs, SHOULDs, CANs, SHOULD-NEVERs, CANNOTs Jacques Schuurman SURFnet-CERT Amsterdam, 24 February 2006 Hoogwaardig internet voor hoger

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Rethinking leadership and middle management

Rethinking leadership and middle management Rethinking leadership and middle management 17 October 2013 Prof. dr. Jesse Segers The Future Leadership Initiative @Segersjesse challenging thoughts about leadership. Ego-dominant ( macht ) Rationeel

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Every day we see them during the commercial break: the best products in the world. Whether they are a pair of sneakers, new mascara or the latest smartphone, they all seem to

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen.

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Lesbrief Les 1.1: On my way Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Nouns: train, tram, bus, car, bike, plane, boat, underground, stop,

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Future of the Financial Industry

Future of the Financial Industry Future of the Financial Industry Herman Dijkhuizen 22 June 2012 0 FS environment Regulatory & political pressure and economic and euro crisis 1 Developments in the sector Deleveraging, regulation and too

Nadere informatie

Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013

Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013 Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013 Rode Leeuw missie!!de Rode Leeuw biedt een moedertaalprogramma aan voor kinderen vanaf 4 tot 16 jaar bestaande uit kwalitatief goed NTC-onderwijs

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Graphic Design. Keuzevak GD1. Raul Martinez-Orozco (r.d.martinez.orozco@hro.nl / raul@thecombine.nl)

Graphic Design. Keuzevak GD1. Raul Martinez-Orozco (r.d.martinez.orozco@hro.nl / raul@thecombine.nl) Graphic Design 1 Graphic Design Keuzevak GD1 Raul Martinez-Orozco (r.d.martinez.orozco@hro.nl / raul@thecombine.nl) Graphic Design 2 Expectations Attendance, creativity, motivation and a professional attitude

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

Educational Design as Conversation

Educational Design as Conversation 1 Educational Design as Conversation Inter-professional dialogue about the teaching of academic communications skills EATAW 2011 - Jacqueline van Kruiningen, University of Groningen Grading papers collaboratively

Nadere informatie

Business as an engine for change.

Business as an engine for change. Business as an engine for change. In the end, the success of our efforts will be measured against how we answered what we have found to be the fundamental question: how do we love all the children, of

Nadere informatie

Rolf Driesen, 15de Overheidscongres, 21 Oktober 2014

Rolf Driesen, 15de Overheidscongres, 21 Oktober 2014 If you have a client logo or other co-branding to include, this should go here. It should never be larger than the Deloitte logo. Waarom kiezen voor een shared services center? Succesfactoren en valkuilen

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Usage guidelines. About Google Book Search

Usage guidelines. About Google Book Search This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world s books discoverable online. It has

Nadere informatie

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik Over dit boek Dit is een digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliotheekplanken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat doen we omdat we alle boeken ter wereld online

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

From Padua to Groningen

From Padua to Groningen From Padua to Groningen The effects of the CercleS Seminar in Padua in 2009 on writing Nederlands in gang (0-A2) Berna de Boer Benvenuti a tutti! Contents I. State of affairs in September 2009 II. The

Nadere informatie

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0 Discussie en vragen Ambition Document 1.0 2.0 Potention Research Parkstad Limburg Energy Transition (PALET 3.0) Basic principles PALET

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Identity & Access Management & Cloud Computing

Identity & Access Management & Cloud Computing Identity & Access Management & Cloud Computing Emanuël van der Hulst Edwin Sturrus KPMG IT Advisory 11 juni 2015 Cloud Architect Alliance Introductie Emanuël van der Hulst RE CRISC KPMG IT Advisory Information

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp BT Makelaars Aalsmeerderweg 606 Rozenburg Schiphol Postbus 3109 2130 KC Hoofddorp Telefoon 020-3 166 166 Fax 020-3 166 160 Email: info@btmakelaars.nl Website : www.btmakelaars.nl PROJECT INFORMATION Building

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

Wij ontwerpen met gamification gedrag. gamification

Wij ontwerpen met gamification gedrag. gamification AIDA Wij ontwerpen met gamification gedrag gamification GAME VS PLAY HELDERE REGELS PUNTEN SCOREN BEGIN en eind ANDERE WERELD GAME VS PLAY ONTDEKKEN REGELS VERANDEREN GROEI GAME VS PLAY KEN

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility UNIT 2 Begeleiding Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility 1 2 Wat is coaching? Coaching is een methode voor het ontwikkelen van potentieel

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Titel, samenvatting en biografie Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Samenvatting: Nieuwe projecten nemen toe in complexiteit: afhankelijkheden tussen software componenten,

Nadere informatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Dexia & social media Frank Van ssche, Head of Brand & Project Office, Communicatie Gent, 28/04/2011 Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Quotes Social media isn't (just) about the media,

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

Gerontologie Fontys / HOG Bouw en Ruimte

Gerontologie Fontys / HOG Bouw en Ruimte ! "#$%& # $ ' #!"#$% &' (() ()% *# *# +# Dort Spierings, HAN AiH 1 ((),-.% / 0'# 1/%& 2)3 ' #'#1' 234 56#' 278 97) Dort Spierings, HAN AiH 2 *+$ :+ $%;! + $% & # ), 5> "?&# /#&%# %!= &#&# # &#&#

Nadere informatie

Slim & Leuk Buffelen in de Zorg Alleen ga je sneller, samen kom je verder!

Slim & Leuk Buffelen in de Zorg Alleen ga je sneller, samen kom je verder! Slim & Leuk Buffelen in de Zorg Alleen ga je sneller, samen kom je verder! Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University Internationaal Instituut voor Briljante

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013 Update Empowermentproject Kenia september 2013 Het Empowerment-project in Kenia van de Rotaryclub Rhenen-Veendaal begint aan de derde fase: een derde en laatste bezoek, met een Empowerment workshop voor

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

De Technologische Cultuur van Geluidssystemen

De Technologische Cultuur van Geluidssystemen De Technologische Cultuur van Geluidssystemen De Technologische Cultuur van G eluidssystemen Cultuur ontwikkeling technologie Voorbeeld: luidsprekertechnologie & line arrays Technologie cultuur & gedrag

Nadere informatie

Work to Work mediation

Work to Work mediation Work to Work mediation Mobility Centre Automotive Theo Keulen 19-9-2008 Policy Context Flexibility,mobility and sustainable employability are key words in modern labour market policy Work to work arrangements

Nadere informatie

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren )

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) PAST SIMPLE TENSE ( onvoltooid verleden tijd ) Hoe? vervoeging - werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) van bijv,

Nadere informatie

STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC

STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC LIGHTREC Energiezuinige lampen zijn goed voor het milieu, maar mogen niet worden afgedankt bij het gewone huisvuil. De materialen uit energiezuinige verlichting

Nadere informatie

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation!

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University Internationaal Instituut voor

Nadere informatie

Hoe vergroot ik het lerend vermogen van mijn organisatie? Continue verbeteren, accelerated learning

Hoe vergroot ik het lerend vermogen van mijn organisatie? Continue verbeteren, accelerated learning Aad Streng Jean In het Panhuis Hoe vergroot ik het lerend vermogen van mijn organisatie? Continue verbeteren, accelerated learning Werkwijze workshop Onze visie op leren en continu verbeteren. Deze visie

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

vrijdag 8 juni 12 DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN

vrijdag 8 juni 12 DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN DE CONSUMENT IN DE ZORG? Fragmentatie ehealth initiatieven zorgen weer voor eilandjes in de zorg: ICT leveranciers, Regio s, Ziekenhuizen, Klinieken, Patiënt Verenigingen, Verzekeraars,

Nadere informatie

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement Learnings from 2011 case for: Erdee Media Group Cebuco, Amsterdam BY Martin Leeflang (Validators) Esomar Paper Augustus 2011

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos

GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos GOOD TRAINING COALITIE GEMEENTE AMSTERDAM RANDSTAD GOOD HOTEL AMSTERDAM PREFERRED PARTNER PROGRAM Create Beauty, Do Good WHY Create Beauty, Do Good 2009 2012 2014

Nadere informatie

Signal from the Stream

Signal from the Stream Signal from the Stream How social technologies are changing business. Eugenie van Wiechen http://nl.linkedin.com/in/eugenievanwiechen Sanoma Uitgevers LinkedIn EMEA Eugenie van Wiechen McKinsey LinkedIn

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Manon krabbenborg, Sandra Boersma, Marielle Beijersbergen & Judith Wolf s.boersma@elg.umcn.nl Homeless youth in the Netherlands Latest estimate:

Nadere informatie

MCA Gemini Groep & Healthy Data Vault on budget

MCA Gemini Groep & Healthy Data Vault on budget MCA Gemini Groep & Healthy Data Vault on budget Introduction BI Team Koen Schutten, BI Specialist Jos Kee, BI Specialist + 4 other team members + Barbara Peruskovic, Consulting DW Architect A story about

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Elena Cavagnaro, lector in service studies MLI & SEN 2013 09 06 1 9/6/2013 Agenda Even voorstellen Wereldbeelden Welk beeld hebben we van de wereld

Nadere informatie

LES 10. Naar onze buurt verhuisd. Sabbat Doe Lees Johannes 1 en Hebreeën 2.

LES 10. Naar onze buurt verhuisd. Sabbat Doe Lees Johannes 1 en Hebreeën 2. LES Naar onze buurt verhuisd Ben je ooit verhuisd naar eenn nieuw huis? Vroeg je je af of je in de nieuwe buurt zou passen? Misschien is er een nieuw persoon in jouw buurt komen wonen. Wat heb je gedaan

Nadere informatie

Inclusive Education: competences for teacher training

Inclusive Education: competences for teacher training 08052014 Inclusive Education: competences for teacher training Evelien Dankert MSc Teacher Training Institute Leiden University of Applied Sciences The Netherlands Our goal in teacher training in relation

Nadere informatie

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander 2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander HOI 2.0 introduction Importance HOI currency Future print = HOI 2.0 HOI 2.0 Print: Décomplexation/more simple Digital: New set-up Core values HOI Accountability

Nadere informatie

Ethiek & Testen het Debat

Ethiek & Testen het Debat Together. Free your energies Ethiek & Testen het Debat Nathalie van Delft & Budimir Hrnjak, Capgemini De hosts Nathalie van Delft Budimir Hrnjak????? 1 Ethiek & Testen het Debat ETHIEK zn v ethiek ( mv)

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

i29 interior architects

i29 interior architects i29 interior architects We are i29 l interior architects, a creative and versatile interior design studio. Our aim is to create intelligent designs and striking images. Space is the leitmotiv, the result

Nadere informatie

Re: instruments for creating health care consumers

Re: instruments for creating health care consumers Re: instruments for creating health care consumers Seminar voice and choice in health care Kees Molenaar Market and consumer directorate Instruments were designed for blue The analysis and conclusions

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Consumer billing Best practices

Consumer billing Best practices Consumer billing Best practices Jaap Jan Nienhuis 20 March 2013 tomorrow s transactions today Welcome 2 Titel subtitel. Auteur(s) datum voluit. Innopay BV. Alle rechten voorbehouden. Jaap Jan Nienhuis

Nadere informatie

User Centred Development. UCD Werkcollege blok 1 week 4

User Centred Development. UCD Werkcollege blok 1 week 4 User Centred Development UCD Werkcollege blok 1 week 4 Agenda Introductie Huisregels Blok beschrijving Observatie opdracht & huiswerk Introductie Aranea Felëus Industrieel Ontwerpen Strategic Product Design

Nadere informatie

LCA, wat kan je er mee. Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com

LCA, wat kan je er mee. Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com LCA, wat kan je er mee Anne Gaasbeek Anne Gaasbeek Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com PRé Consultants PRé is pionier i van LCA sinds 1990; ontwikkelaar van Ecoindicator and ReCiPe

Nadere informatie