1 De tijd van jagers en boeren

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "1 De tijd van jagers en boeren"

Transcriptie

1

2 1 De tijd van jagers en boeren Planner Oriëntatie Te doen Datum klaar Score Oriëntatie op de tijd van jagers en boeren Kern 1 Jagers en verzamelaars 2 Een nieuwe manier van leven 3 Leven aan de oevers van de Nijl 4 Een leven na de dood e Computerles kern Onderzoek 5 De eerste landbouwers in Nederland e Computerles onderzoek Afsluiting e Computerles vaardigheden e Samenvatting e Toets hoofdstuk 1 In deze planner kun je het werk voor dit hoofdstuk plannen. Vul de planner in overleg met je docent in. Ga als volgt te werk: 1 Zet een vinkje bij de onderdelen die je van je docent moet doen. De Oriëntatie en Kern zijn verplicht. Met de Computerles kern kun je alle kernstof nog eens oefenen. 2 In de kolom Datum klaar kun je invullen wanneer je de paragraaf af hebt of af moet hebben. 3 In de kolom Score kun je de score voor de digitale oefentoets per paragraaf of hoofdstuk invullen. 4 Als je een computerles hebt gemaakt, kun je ook in de kolom Score je score invullen. 5 Als je klaar bent, kun je bij de Afsluiting invullen of je de Oefentoets bij het hoofdstuk gaat maken en wat je score is. Van je docent krijg je bij dit hoofdstuk ook nog tussentoetsen en een eindtoets.

3 oriëntatie HOOFDSTUK 1 De tijd van jagers en boeren Oriëntatieopdrachten 1 Bekijk de muurschildering uit het oude Egypte en de foto op bladzijde 8-9 van je handboek. a Welke gereedschappen zie je op deze muurschildering? 3 Bekijk bron 1 in je werkboek. a Wat doen de vrouwen op deze bron? b Waarom zouden juist vrouwen dit doen? b Welk gereedschap gebruikte men om de oogst van het land te halen? c Hoe wordt in onze tijd de oogst van het land gehaald? 2 Waarom haalden in Egypte juist de mannen de oogst van het land? Kies het goede antwoord. A Mannen werkten nauwkeuriger dan vrouwen. B Het was zwaar werk. C Vrouwen vonden het geen leuk werk. D Mannen hadden hier meer tijd voor. bron 1 Een houten model uit het oude Egypte van ongeveer 2000 voor Christus. Links zie je twee vrouwen graan malen. Rechts een oven om brood te bakken. De tijd van jagers en boeren Dit hoofdstuk gaat over de prehistorie. Deze periode noemen we ook wel de tijd van jagers en boeren. Je leert hoe jagers en verzamelaars leefden. Verzamelaars zochten voedsel in de natuur. 4 Bekijk de tijdbalk in je handboek. Tot wanneer leefden de mensen alleen van jagen en verzamelen? A tot voor Christus B tot 9000 voor Christus C tot 3400 voor Christus D tot 3000 voor Christus 5 Gebruik bron 2 in je werkboek. De muurschildering past bij het ontstaan van de landbouw. a Wanneer is de landbouw in Egypte ontstaan? b In welk gebied gingen de mensen voor het eerst aan landbouw doen? A in Egypte C in Mesopotamië B in Europa D in Midden-Amerika bron 2 Gebieden waar mensen voor het eerst aan landbouw gingen doen. MIDDEN- AMERIKA EGYPTE Nijl MESOPOTAMIË Tigris Eufraat Indus INDIA CHINA A N D E S landbouw v.chr. landbouw v.chr km landbouw v.chr. 7

4 kern 1 Jagers en verzamelaars Jagers en verzamelaars konden niet schrijven. Gelukkig hebben we wel sporen van ze gevonden, zoals speerpunten en bijlen. De jagers en verzamelaars hebben ook tekeningen in grotten gemaakt. Zo kunnen wij zien hoe ze leefden. bron 1 Voorwerpen uit de prehistorie. Ze zijn gevonden in Egypte en zijn meer dan 5000 jaar oud. Je ziet bijlen en speerpunten. 1 Ontdekken Stel, jij bent een jager of verzamelaar. Je gaat een tekening maken over hoe je leeft. 1 Bekijk bron 1 in je handboek. De jagers en verzamelaars jaagden op bizons. Ze gebruikten alles van een dode bizon. Maak de zinnen compleet. Kies uit: gereedschappen kleding vlees. De jagers waren erg blij als ze een bizon hadden geschoten. Het aten ze op. Van de botten maakten ze. De huid gebruikten ze voor. 2 Bekijk bron 2 in je handboek. Bekijk ook de tijdbalk op bladzijde 8-9 in je handboek. Wat aten de mensen in de prehistorie? 3 Bekijk bron 1 in je werkboek. Waarvoor werden deze speerpunten gebruikt? 5 Lees bron 2 in je werkboek. Hoe bewaarden de jagers en verzamelaars hun voedsel? Schrijf drie manieren op. 1 4 De manier waarop mensen aan voedsel komen, noem je middel van bestaan. Welk middel van bestaan past bij bron 1 in je werkboek? A voedsel verzamelen B jagen C vissen D landbouw 2 3 bron 2 Voedsel bewaren De eerste mensen bewaarden hun voedsel in leren zakken. Ook gebruikten ze magen en darmen van dieren. Soms gebruikten ze manden van gevlochten takken. Ze konden het voedsel niet lang bewaren. Daarom droogden ze het voedsel. Vlees of vis werd boven vuur gerookt. Van fruit werd moes gemaakt. Met honing erbij werd het jam. Als het warm was, bewaarde men het eten in een kuil. Daar bleef het lekker koel. 8

5 HOOFDSTUK 1 De tijd van jagers en boeren 6 Bekijk bron 3 in je handboek. Waarvan zijn de kleren van jagers en verzamelaars gemaakt? 7 Welke gereedschappen zie je op de bron? Kruis ze aan. ijzeren hamers speren pijl en boog stenen bijlen 8 Hoe woonden deze jagers en verzamelaars? 9 Bekijk bron 3 in je werkboek. Op de bron zie je vrouwen aan het werk. Maar wat doen ze? Zet de juiste letters bij de lijntjes op de tekening. A Huiden van dieren bewerken. B Kleren drogen. C Eten zoeken. D Met de kinderen bezig zijn. bron 3 Zo leefden de eerste mensen. 12 De jagers en verzamelaars hadden een taakverdeling. Mannen en vrouwen hadden hun eigen taak. Hieronder staan vijf taken. Zet een M achter de taken die mannen deden en een V achter de taken die vrouwen deden. Taak Wie doet wat? Jagen Kleding maken Pijlen en messen maken Kinderen verzorgen Voedsel zoeken Ga naar 3 in je handboek op blz Streep de foute woorden door. Jagen en verzamelen Landbouw was het middel van bestaan voor de eerste mensen. Ze leefden van de natuur. De eerste mensen woonden op een vaste plaats trokken rond. Dat deden ze omdat het voedsel steeds opraakte. Jagers en verzamelaars leefden in kleine grote groepen. Ga naar 4 in je handboek op blz Om te leren 10 Bekijk nog eens bron 3 in je werkboek. Waarin wonen deze mensen? 11 Je weet nu veel van de jagers en verzamelaars. Je weet hoe ze woonden, welke gereedschappen ze hadden, wat ze aten en hoe ze aan eten kwamen. Maak nu een tekening over de jagers en verzamelaars. Daarop laat je zien hoe ze leefden. 14 Controleer jezelf! Zet een T achter de zinnen die over de taakverdeling gaan. Zet een M achter de zinnen die over middelen van bestaan gaan. Jagen en verzamelen: Vrouwen verzorgen de kinderen: Jagen op wilde dieren: Mannen maken gereedschappen: Kinderen verzamelen vruchten: 15 e Je kunt op de site de oefentoets bij deze paragraaf maken. Ga naar 2 in je handboek op blz. 10 9

6 kern 2 Een nieuwe manier van leven De jagers en verzamelaars hadden geen vaste woonplaats. Als het voedsel op was, gingen ze naar een andere plek. Rond 9000 voor Christus veranderde dat. De mensen werden steeds meer boer. Maar waarom deden ze dat? Er was toch genoeg voedsel te vinden? Waarom werden ze dan toch boer? Wat zou jij doen? 5 De boeren deden aan akkerbouw en veeteelt. Dat noem je landbouw. Het leven van de eerste boeren had zowel voordelen als nadelen. Bekijk bron 4, 5 en 6 in je handboek. Bedenk samen twee voordelen van het leven als boer. 1 Ontdekken Wat ga je kiezen: jager of boer? Vorm tweetallen en maak de vragen 1 tot en met 8. 1 Het leven als jager en verzamelaar had nadelen. Welke zijn dat? Kruis ze aan. Je moest steeds verhuizen. Je moest jagen. Je wist nooit of je wel voldoende eten zou vangen. Het was een avontuurlijk leven. 2 Bedenk zelf een voordeel van het leven als jager en verzamelaar. 3 Bekijk bron 4 in je werkboek. Welke drie werkzaamheden op de bron horen bij akkerbouw? ploegen zaaien koeien fokken koeien melken 4 Bekijk bron 5 in je handboek. Streep het foute antwoord door en maak de zin af. Op de bron zie je akkerbouw veeteelt want 6 Bedenk samen twee nadelen van het leven van de eerste boeren. 7 Vul met je antwoorden van vraag 1, 2, 5 en 6 het schema in. Eén antwoord is al ingevuld. Jagers en verzamelaars Boeren Voordelen Avontuurlijk leven Nadelen 8 Bekijk het schema van vraag 7 nog eens. Wat zou jij doen? Jager blijven of boer worden? Kies een antwoord en maak de zin af. Ik blijf jager word boer, want bron 4 Een boer aan het werk. Ga naar 2 in je handboek op blz a Vul de volgende oefening in. Kies uit de volgende woorden. Er blijft één woord over. akkers ossen Midden-Oosten melk dieren Noord-Afrika planten.

7 HOOFDSTUK 1 De tijd van jagers en boeren De eerste boeren woonden in en het. Ze kwamen op het idee om te verbouwen. Rond 7500 voor Christus gingen de mensen houden. Die zorgden voor, vlees en huiden. werden gebruikt om de ploeg te trekken. b Leg uit wat het overgebleven woord met de landbouw te maken heeft. b Kruis de juiste antwoorden aan. Waarvoor werden die beesten gehouden? Er zijn drie antwoorden goed. voor het vlees om de ploeg te trekken voor de huiden voor de melk bron 5 Koeien op een rotstekening uit de Sahara. De tekening is ongeveer 6000 jaar oud. Deze koeien werden niet alleen om het vlees gehouden. Ga naar 3 in je handboek op blz Welk voordeel hadden de mensen die leefden van de akkerbouw? A Ze hoefden niet meer op jacht. B Ze konden op een vaste plek blijven wonen. C Ze hoefden minder hard te werken. D Ze hadden meer te eten. 11 Door de landbouw veranderde er veel in de manier van leven. Kruis de juiste veranderingen aan. De mensen kregen een vaste woonplaats. De mensen gingen dieren houden. De mensen hadden nooit meer honger. De mensen konden voorraden aanleggen. Er ontstonden dorpen. 12 Bekijk bron 5 in je werkboek. a Welk soort dieren zie je op de bron? Ga naar 4 in je handboek op blz Om te leren 13 a Los de kruiswoordpuzzel over jagers en boeren op. Omschrijvingen: 1 Het fokken van dieren. 2 Een middel van bestaan: verzamelen en 3 Mensen die leven van de landbouw. 4 Een groep huizen bij elkaar. 5 Het verbouwen van gewassen. 6 De eerste boeren woonden in het 7 Dit heb je nodig om vlees te roosteren. 8 De boeren hadden een vaste b Welk woord lees je van boven naar beneden in de omlijnde balk? e Je kunt op de site de oefentoets bij deze paragraaf maken

8 kern 3 Leven aan de oevers van de Nijl De boeren konden niet zonder het water van de Nijl. Direct langs de Nijl was er voldoende water. Maar de boeren wilden ook graag dat de planten op de akkertjes die verderop lagen water kregen. Hoe moesten ze dat aanpakken? bron 6 De Nijl in de drie seizoenen. 1 Ontdekken Hoe kregen de boeren het water op hun akkers? Je gaat dit probleem in deze paragraaf oplossen. 1 Waar zorgde de Nijl voor? Er zijn meer antwoorden goed. vis vruchtbare grond makkelijk vervoer regen 2 Bekijk bron 7 in je handboek. Wat is een sjadoef? A een zaaimachine B een soort emmer om water te verplaatsen C een wapen tegen vijanden D een ploeg 3 Bekijk bron 8 in je handboek. De Egyptenaren kenden drie seizoenen: overstromingstijd, zaaitijd en oogsttijd. Kleur op bron 6 in je werkboek hoe hoog het water stond in ieder seizoen. Gebruik een blauw potlood. Schrijf de namen van de seizoenen erbij. 4 De Egyptenaren gebruikten een aantal middelen om water op de akkers te krijgen. Welke omschrijving hoort bij welk middel? A dijk 1 water op de akkers tillen B sluisje 2 water tegenhouden C kanaaltje 3 water naar de akkers verplaatsen D sjadoef 4 af en toe water doorlaten De goede combinaties zijn: bron 7 De irrigatielandbouw van de Egyptenaren. 12

9 HOOFDSTUK 1 De tijd van jagers en boeren 5 Bekijk bron 7 in je werkboek. Dit is een tekening van de Nijl. a Zet de goede woorden bij de lijntjes. Kies uit: akkertjes Nijl dijkjes kanaaltjes. b Deze manier van landbouw, noem je irrigatielandbouw. Kleur de akkertjes geel, de dijken bruin en de kanalen en de Nijl blauw. bron 8 Een aantal tekens uit het hiërogliefenschrift. A B C D E F G H I J K L M N O P Q R Ga naar 2 in je handboek op blz Welke taken had de farao? Er zijn meer antwoorden goed. legeraanvoerder het land bewerken hoogste rechter baas van het bestuur van het land 7 Het was belangrijk dat de dijken goed werden onderhouden. Leg uit waarom. Ga naar 3 in je handboek op blz Bekijk bron 9 in je handboek. De Egyptenaren kenden het schrift. Waarom was het zo belangrijk voor de Egyptenaren om dingen op te schrijven? Ze moesten bijhouden wie belasting had betaald. Ze moesten dingen noteren over het onderhoud van de dijkjes. Ze wilden graag gedichten maken. Ze vonden het belangrijk dat wij weten hoe zij leefden. Daarom schreven ze allerlei dingen op. 9 Bekijk bron 8 in je werkboek. Er staat een woord in het hiërogliefenschrift. Probeer erachter te komen wat er staat. S T U V W X Y Z 10 Schrijf je eigen naam in hiërogliefenschrift. Gebruik bron 8 in je werkboek. Ga naar 4 in je handboek op blz Om te leren 11 Zoek de volgende woorden in de puzzel. Er blijft één woord over. Kies uit: dijken bestuur irrigatie schrift farao akker. a s c h r i f t a l b e r t d ij k s t r a k k e ij t j e s d b k i a k s t u g ij e ij k b e s t u u r s k r e n m a l m s t e r i r r r a b t k o o s a n n e f a i r r i g a t i e j r a k k e b e s t a 12 Maak met het woord dat overblijft een goede zin. 13 e Je kunt op de site de oefentoets bij deze paragraaf maken

10 kern 4 Een leven na de dood De Egyptenaren dachten dat de goden alles regelden. Ook het leven na de dood. De Egyptenaren bouwden voor de farao s grote piramides. De farao s werden in deze piramides begraven. 1 Ontdekken De Egyptenaren gingen op een bijzondere manier met hun doden om. Hoe? Dat ga je in deze paragraaf ontdekken. 1 Toetanchamon had allerlei dingen meegekregen in zijn graf. Waarom zouden de mensen dat hebben gedaan? A Omdat de farao die spullen mooi vond. B Omdat de Egyptenaren geloofden dat hij die spullen nodig had in het dodenrijk. C Omdat de farao erg rijk was. D Om ervoor te zorgen dat de goden niet boos werden. 2 Bekijk bron 10 in je handboek. De piramide van farao Cheops is erg bijzonder. Het wordt ook wel een wereldwonder genoemd. Waarom zouden mensen deze piramide een wereldwonder noemen? A In de piramide vinden wonderen plaats. B Cheops was een beroemde farao. C De piramide is een heel groot bouwwerk. Het is ook heel knap gemaakt. 3 Bekijk bron 11 in je handboek. a Welke persoon op de tekening is de dode? b Wat doet de persoon in het midden? c Wordt de dode toegelaten in het dodenrijk? Leg je antwoord uit. 4 De farao s werden in piramides begraven. In de buurt van de piramide lagen soms ook de vrouwen en dienaren van de farao begraven. Bekijk bron 9 in je werkboek. Deze piramide ligt aan de Nijl. Zet de woorden die hieronder staan op de goede plek bij de tekening. Kies uit: graven van de ambtenaren van de farao piramides voor de drie vrouwen van de farao weg naar de Nijl piramide top van goud. 5 De Egyptenaren zorgden ervoor dat de lichamen van belangrijke mensen die overleden waren bewaard bleven. Van de lichamen werden mummies gemaakt. Dat was niet zo n fijn klusje. Gebruik de plaatjes van het knipvel op bladzijde 105. Knip de plaatjes uit en plak ze bij de goede omschrijving. bron 9 14

11 HOOFDSTUK 1 De tijd van jagers en boeren Het lijk wordt eerst gewassen. Daarna worden de ingewanden en hersenen uit het lijk gehaald, anders gaat het lijk rotten. 6 De Egyptenaren gingen op een speciale manier met hun doden om. Kruis de goede zinnen aan. Ze bouwden piramides voor de farao s. De farao kreeg gouden voorwerpen mee in zijn graf. Iedereen werd in piramides begraven. Van het lichaam van de dode werd een mummie gemaakt. Ga naar 2 in je handboek op blz Bekijk bron 12 in je handboek. Priesters hadden allerlei taken. Met welke taak zijn ze op bron 12 bezig? A De farao raad geven. B Offers brengen aan de goden. C De doden klaarmaken voor hun reis naar het dodenrijk. D Raad vragen aan de goden. 8 Het geloof van de Egyptenaren noemen we een natuurgodsdienst. Welke zinnen zijn goed? In een natuurgodsdienst wordt bijvoorbeeld de zon vereerd. Omdat Egyptenaren genoeg voedsel hadden, was de natuur niet meer belangrijk. Volkeren met een natuurgodsdienst hebben vaak meerdere goden. Ga naar 3 in je handboek op blz. 17 Het lichaam wordt bedekt met zout en soda. Hierdoor wordt het vocht uit het lichaam gehaald. Dit duurt veertig dagen. Het lichaam wordt Het lichaam wordt bedekt met windsels. bedekt met een doek. De priester zegent het Het lichaam kan in de kist lichaam. gelegd worden. 9 Bekijk bron 13 in je handboek. Welke beroepen zie je op deze bron? steenhouwers tekenaars schrijvers houtbewerkers Ga naar 4 in je handboek op blz Om te leren 10 Hieronder staan twee rijen woorden en namen. Zoek ze bij elkaar. A Cheops 1 timmerman B farao 2 grafkamers C andere beroepen 3 bewaren van een lichaam D natuurgodsdienst 4 offers aan de goden brengen E piramide 5 baas van Egypte F priester 6 grote piramide G mummie 7 bijvoorbeeld: de zon aanbidden De goede combinaties zijn: 11 e Je kunt op de site de oefentoets bij deze paragraaf maken. 15

12 onderzoek hoe leefden... 5 De eerste landbouwers in Nederland 1 Intro 1 Bekijk bron 1 in je handboek. Bekijk bron 1 in je werkboek. a In welke tijd leefde de Krabbeplasman? b In de bronstijd gebruikten de mensen voorwerpen die waren gemaakt van brons. Welke materialen gebruikten de mensen nog meer in de prehistorie? bron 1 De prehistorie in Nederland. Periode Jaartallen Oude steentijd tot 8000 voor Christus Middensteentijd voor Christus 3 3 Bekijk bron 1 in je werkboek nog een keer. In welke periode leefden de eerste boeren in Nederland? A in de oude steentijd D in de bronstijd B in de middensteentijd E in de ijzertijd C in de nieuwe steentijd 4 Bekijk bron 2 in je handboek. a De eerste boeren woonden in Zuid-Limburg. Bij welke groep hoorden die boeren? A de boeren van de Vlaardingen-groep B de boeren van de Trechterbekercultuur C de boeren van de Bandkeramiekcultuur b Wat aten en dronken deze boeren? Nieuwe steentijd Bronstijd voor Christus voor Christus IJzertijd voor Christus Nederland in de prehistorie Deze paragraaf gaat over de eerste boeren in Nederland. Hoe leefden deze mensen? Dat ga je onderzoeken. De opdrachten maak je samen met een andere leerling. Aan het eind van de paragraaf vul je een schema in. Daarbij moet je ook de antwoorden van vraag 1 t/m 8 gebruiken. Tot slot kijk je nog hoe hunebedden werden gebouwd. bron 2 Leven zoals de eerste boeren. Een groep mensen in Eindhoven wilde weten hoe de mensen leefden in de prehistorie. Ze waren vooral benieuwd naar het eten uit die tijd. Ga naar 2 in je handboek op blz Bedenk hoe mensen zich warm hielden rond voor Christus. 16 Ga naar 3 in je handboek op blz Bekijk bron 2 in je werkboek. a Waarom leefden deze mensen op dezelfde manier als de eerste boeren? A Ze hadden geen geld om in een gewoon huis te wonen. B Ze vonden het leuk om zich te verkleden. C Ze wilden weten hoe het leven er toen uitzag. D Ze vonden kamperen leuk.

13 HOOFDSTUK 1 De tijd van jagers en boeren b Op bron 2 in je werkboek zie je rechts een weefgetouw. Hiermee maakten de mensen zelf hun kleding. Wat zouden de mensen in de prehistorie nog meer zelf hebben gemaakt? Bedenk minstens vier dingen c Stel je voor, je moet twee weken leven als de eerste boeren. Zou je dat kunnen? Leg je antwoord uit. Het bouwen van een hunebed 10 Hoe is het mogelijk dat mensen in de prehistorie hunebedden bouwden? De hunebedden zijn gemaakt van hele zware stenen. Ze hadden toen geen kranen en vrachtwagens. In deze opdracht bedenk en teken je hoe ze de stenen verplaatsten. Doe het samen met een andere leerling. a Bekijk bron 3 in je werkboek. Deze bron gaat over de bouw van hunebedden. Hoe werden volgens deze bron hunebedden gebouwd? b Leg uit dat deze verklaring niet klopt. Ga naar 4 in je handboek op blz Bekijk bron 1 in je werkboek. In welke periode leefden de hunebedbouwers? A in de oude steentijd B in de middensteentijd C in de nieuwe steentijd D in de bronstijd E in de ijzertijd 7 Bekijk bron 2 in je handboek. In welk deel van Nederland woonden de hunebedbouwers? 8 Bekijk bron 3 in je handboek. Wat bewaarden de mensen in voorraadpotten? Eén antwoord is goed. A graan C vlees B water D vis 9 Vul met de antwoorden van vraag 1 t/m 8 het schema onderaan de bladzijde in. bron 3 Een dominee uit de zeventiende eeuw dacht dat reuzen hunebedden hadden gebouwd. 11 Het grootste probleem voor de hunebedbouwers was het verplaatsen van de zware stenen. Ze legden de zware stenen op een aantal boomstammen. Om de stenen werd een touw geknoopt. Mensen en ossen trokken aan het touw om de stenen te verplaatsen. De boomstammen rolden mee. Hierdoor ging het verplaatsen van de stenen gemakkelijker. Teken het verplaatsen van de stenen zoals dat volgens jou is gebeurd. Doe dat op het tekenblad op blz. 19. schema: Nederland in de prehistorie Eerste boeren Hunebedbouwers Krabbeplasman Periode Nieuwe steentijd Gebied in Nederland Vlaardingen Gebruikte materialen Naam van de cultuur Trechterbekercultuur 17

14 afsluiting Afsluiting 1 Vul de goede woorden in. Gebruik hiervoor de tekst uit je handboek. Als je het goed doet, heb je een korte samenvatting van dit hoofdstuk. De eerste mensen leefden eerst alleen van. Dit was het enige. De mensen woonden in of. Ze leefden in groepen bij elkaar. Ze trokken rond. Vanaf ongeveer voor Christus gingen de mensen ook leven van de. Er werd voedsel verbouwd op het land. Dit gebeurde het eerst in het en. Door het fokken van dieren ontstond de veeteelt. Mensen leefden op een vaste. 2 Wat hoort bij elkaar? Trek lijntjes tussen de goede combinaties. A irrigatielandbouw 1 hiërogliefen B farao 2 belangrijkste rivier in Egypte C piramide 3 mensen die regels en wetten maken D Nijl 4 Toetanchamon E priester 5 water op de akkers brengen F schrift 6 graf van de farao G bestuur 7 dienaar van de goden 3 Zoek bij de onderstaande jaartallen de goede omschrijving. A tot 9000 voor Christus 1 ontstaan van veeteelt B 9000 voor Christus 2 ontstaan van landbouw in Nederland C 7500 voor Christus 3 ontstaan van landbouw D 5300 voor Christus 4 jagen en verzamelen De goede combinaties zijn: 4 e Je kunt op de site de oefentoets en de samenvatting bij dit hoofdstuk maken. 18

15 Tekenblad 19

1 De tijd van jagers en boeren

1 De tijd van jagers en boeren h / t 1 S I N E D CHIE ouw GESor de onderb vo OE B K R WE K 1 De tijd van jagers en boeren Planner Oriëntatie Oriëntatie op de tijd van jagers en boeren Te doen Te doen Datum klaar Score Kern 1 Leven van

Nadere informatie

Dit verslag is van Ylaine en Ryanne Mulder 29-10-'03. Verslag van het oude Egypte Ylaine en Ryanne Mulder 29-10- 03

Dit verslag is van Ylaine en Ryanne Mulder 29-10-'03. Verslag van het oude Egypte Ylaine en Ryanne Mulder 29-10- 03 Dit verslag is van Ylaine en Ryanne Mulder 29-10-'03 blz.0 Inhoudsopgave Inleiding blz. 2 De Egyptenaren jagen en oogsten blz. 3 De Farao blz. 4 Doden blz. 5 Arm of welvarend blz. 6 Ik ben de Farao blz.

Nadere informatie

De steentijd Jagers en verzamelaars

De steentijd Jagers en verzamelaars De steentijd Jagers en verzamelaars De prehistorie is de geschiedenis van de mensheid voordat mensen konden lezen en schrijven. We hebben uit de prehistorie daarom geen boeken, dagboeken of andere geschreven

Nadere informatie

een zee Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de van tijd een zee van tijd

een zee Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de van tijd een zee van tijd Werkblad Ω Een tijd geleden... Ω Les : Rendierjagers Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de mensen konden schrijven. Ze woonden niet op een vaste

Nadere informatie

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Week 1ABC: Algemeen Info: Prehistorie De geschiedenis in Nederland begint al heel lang geleden. Lang voordat de Romeinen in Nederland kwamen, waren er al mensen.

Nadere informatie

De eerste boeren Het dorp

De eerste boeren Het dorp De eerste boeren Later gaan de mensen zelf eten verbouwen. Wortels en bonen, en graan om brood van te bakken. De mensen hebben ook schapen en koeien. De jagers zijn boeren geworden. Het dorp Boeren trekken

Nadere informatie

1 bk GESCHIEDENIS. voor de onderbouw HANDBOEK

1 bk GESCHIEDENIS. voor de onderbouw HANDBOEK 1 bk GESCHIEDENIS voor de onderbouw HANDBOEK 22 28 32 voor Chr. OUDHEID 776 v.chr. Egyptische Rijk 750 v.chr. 740 v.chr. 60 v.chr. 50 v.chr. 27 v.chr. Griekse cultuur Romeinse Rijk: verspreiding Grieks-Romeinse

Nadere informatie

De presentatie rond de trap

De presentatie rond de trap Kijktocht OER! Plus 6000 jaar geleden woonden er al mensen in dit gebied. Het is de prehistorie; de tijd van de jagers en boeren. De mensen noemen we Swifterbantmensen. Deze kijktocht helpt je ontdekken

Nadere informatie

Feniks Geschiedenis voor de onderbouw 1 vmbo-t/havo Hoofdstuk 1 Leven van de natuur Open toetsvragen

Feniks Geschiedenis voor de onderbouw 1 vmbo-t/havo Hoofdstuk 1 Leven van de natuur Open toetsvragen Feniks Geschiedenis voor de onderbouw 1 vmbo-t/havo Hoofdstuk 1 Leven van de natuur Open toetsvragen Paragraaf 1 A. Jager-verzamelaars hadden waarschijnlijk een taakverdeling tussen mannen en vrouwen.

Nadere informatie

Oerboeren in de Friese Wouden.

Oerboeren in de Friese Wouden. Stichting IJstijdenmuseum Buitenpost. www.ijstijdenmuseum.nl. Oerboeren in de Friese Wouden. Het grootste deel van de geschiedenis van ons mensen ligt in de prehistorie. Met prehistorie duiden we een tijd

Nadere informatie

1 De tijd van jagers en boeren

1 De tijd van jagers en boeren o w v 1 S I N E D CHIE ouw GESor de onderb vo E O B K WER K 1 De tijd van jagers en boeren Planner Oriëntatie Te doen Datum klaar Score Oriëntatie op de tijd van jagers en boeren Kern 1 Jagers en verzamelaars

Nadere informatie

b. Bekijk het laatste deel van de maquette, de kwelders. Waarom staat daar geen dorpje, denk je?

b. Bekijk het laatste deel van de maquette, de kwelders. Waarom staat daar geen dorpje, denk je? Kijktocht OER! basis 6000 jaar geleden woonden er al mensen in dit gebied. Het is de tijd van de jagers en verzamelaars. De mensen noemen we Swifterbantmensen. Hoe ze leefden en hoe hun gebied eruitzag,

Nadere informatie

Hunebedden. Inleiding. Hoofdstuk 1 Wat zijn hunebedden en waar kun je ze vinden?

Hunebedden. Inleiding. Hoofdstuk 1 Wat zijn hunebedden en waar kun je ze vinden? Hunebedden Inleiding Ik hou mijn werkstuk over hunebedden, omdat ik het een leuk onderwerp vind. Maar ik hou het er ook over, omdat ik er veel van te weten wil komen. Ik ben op het idee gekomen, omdat

Nadere informatie

Feniks Geschiedenis voor de onderbouw 1 vmbo-t/havo Hoofdstuk 1 Leven van de natuur Gesloten toetsvragen

Feniks Geschiedenis voor de onderbouw 1 vmbo-t/havo Hoofdstuk 1 Leven van de natuur Gesloten toetsvragen Feniks Geschiedenis voor de onderbouw 1 vmbo-t/havo Hoofdstuk 1 Leven van de natuur Gesloten toetsvragen Paragraaf 1 Zijn de zinnen goed of fout? 1. Een nomade heeft een vaste verblijfplaats. 2. Van een

Nadere informatie

Hunebedden de steentijd

Hunebedden de steentijd Deze les hoort bij het prentenboek Het grote bouwwerk, geschreven door Rian Visser in de serie Terugblikken van Uitgeverij Delubas. Met tekeningen van Irene Goede. Doel: leerlingen bekend maken met hunebedden

Nadere informatie

Beleef de prehistorie HUNEBEDQUIZ. Door: Nadine Lemmers 1 februari 2016

Beleef de prehistorie HUNEBEDQUIZ. Door: Nadine Lemmers 1 februari 2016 Beleef de prehistorie HUNEBEDQUIZ Door: Nadine Lemmers 1 februari 2016 RONDE 1: HUNEBEDDEN 1. Wat is een hunebed? A. Een graf B. Een huis C. Een opslag D. Weten we niet 2. Hoe oud zijn de Nederlandse hunebedden?

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen Tijdvak 1 Toetsvragen 1 De meeste kennis over de periode waarin de eerste mensen leefden, komt van archeologen. Wat houdt het werk van archeologen in? A Zij bestuderen de verschillende theorieën over de

Nadere informatie

Egypte. Amber Badal 1. Werkstuk: Amber Badal Groep 7 Prinses Beatrixschool. Dit is de nationale vlag van Egypte.

Egypte. Amber Badal 1. Werkstuk: Amber Badal Groep 7 Prinses Beatrixschool. Dit is de nationale vlag van Egypte. Egypte Werkstuk: Amber Badal Groep 7 Prinses Beatrixschool Dit is de nationale vlag van Egypte. Amber Badal 1 Voorwoord Ik heb dit onderwerp gekozen omdat het een leuk en erg interessant onderwerp lijkt.

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

HET TRECHTERBEKERVOLK. het hunebed de trechterbeker de provincie Drenthe de zwerfkei. het hunebed de trechterbeker de provincie Drenthe de zwerfkei

HET TRECHTERBEKERVOLK. het hunebed de trechterbeker de provincie Drenthe de zwerfkei. het hunebed de trechterbeker de provincie Drenthe de zwerfkei HET TRECHTERBEKERVOLK HET TRECHTERBEKERVOLK het hunebed de trechterbeker de provincie Drenthe de zwerfkei het hunebed de trechterbeker de provincie Drenthe de zwerfkei Vraag: Waar werd een hunebed in de

Nadere informatie

Antwoorden bij Hoofdstuk 1 Tijd van jagers en boeren. Oriëntatie op het tijdvak

Antwoorden bij Hoofdstuk 1 Tijd van jagers en boeren. Oriëntatie op het tijdvak Antwoorden bij Hoofdstuk 1 Tijd van jagers en boeren Oriëntatie op het tijdvak a De prehistorie is de periode voordat mensen het schrift gingen gebruiken. De letterlijke betekenis is: voor-historie. b

Nadere informatie

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen DEF

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen DEF Project Prehistorie, Grieken en Romeinen DEF Week 1DEF: Algemeen Info: Prehistorie De geschiedenis in Nederland begint al heel lang geleden. Lang voordat de Romeinen in Nederland kwamen, waren er al mensen.

Nadere informatie

Welkom 1. - Hallo! - Oek - Museum - Kwartet. Hallo! Ik ben Oek.

Welkom 1. - Hallo! - Oek - Museum - Kwartet. Hallo! Ik ben Oek. Welkom 1. - Hallo! - Oek - Museum - Kwartet Hallo! Ik ben Oek. Welkom 1. - Hallo! - Oek - Museum - Kwartet Op deze kaarten kun je plaatjes vinden van mijn wereld. De wereld van Oek Welkom 1. - Hallo! -

Nadere informatie

1t/h GESCHIEDENIS HANDBOEK. voor de onderbouw

1t/h GESCHIEDENIS HANDBOEK. voor de onderbouw 1t/h GESCHIEDENIS voor de onderbouw HANDBOEK Griekse cultuur WB H2 Oriëntatie Romeinse Rijk: verspreiding Grieks-Romeinse cultuur Ontstaan en verspreiding christendom 28 29 36 40 voor Chr. In 1910 vond

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

VAN VUISTBIJL TOT TRECHTERBEKER

VAN VUISTBIJL TOT TRECHTERBEKER VAN VUISTBIJL TOT TRECHTERBEKER Van vuistbijl tot trechterbeker Thema: Archeologie en prehistorie Doelgroep: groep 5 t/m 8 Duur: 1,5 uur Voorbereiding: 1,5 uur Kosten: 1,50 per leerling Leskoffer: 15,00

Nadere informatie

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is rcheobode Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is archeoloog. Hij hoort bij de groep archeologen die nu aan het opgraven is in Oosterhout in het gebied Vrachelen. Daar wordt over een jaar

Nadere informatie

Les 1 de Nijl. De seizoenen in Egypte. De Nijl overstroomt. Zaaien en oogsten

Les 1 de Nijl. De seizoenen in Egypte. De Nijl overstroomt. Zaaien en oogsten Les 1 de Nijl Woestijn Egypte bestond voor het grootste deel uit een zandwoestijn. Planten en dieren hadden het daar moeilijk. Veel leefde er dan ook niet in de woestijn. Maar dwars door de woestijn van

Nadere informatie

Geschiedenis hoofdstuk 3

Geschiedenis hoofdstuk 3 Geschiedenis hoofdstuk 3 Romeinse rijk 500 v Christus 500 na Christus Rome de eeuwige stad : deze stad bestaat al eeuwenlang. De tijdlijn Het Romeinse rijk begint 500v Chr. En eindigt 500 na Christus.

Nadere informatie

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika In het vroegere Amerika woonden Indianenstammen. Columbus ontdekte dit land van de Indianen in 1492. Het waren de Azteken, de Inca s

Nadere informatie

Werkboek IJstijden groep 5-6

Werkboek IJstijden groep 5-6 Werkboek IJstijden groep 5-6 Naam Groep Les 1 Groep 5/6 Ontstaan van de ijstijd In het verhaal van Manny heb je kunnen lezen hoelang de ijstijd duurde. Wanneer eindigde de laatste ijstijd? In het verhaal

Nadere informatie

Antwoordkernen bij Eureka 1 Het oude Egypte H. 5 t/m 7

Antwoordkernen bij Eureka 1 Het oude Egypte H. 5 t/m 7 Antwoordkernen bij Eureka 1 Het oude Egypte H. 5 t/m 7 Antwoordkernen zijn vrijwel nooit volledige zinnen. Antwoordkernen geven alleen aan, wat er beslist in het antwoord moet staan. De bedoeling is, dat

Nadere informatie

Egypte 5000-3000 jaar voor Christus Gemaakt door Veerle, Eline en Sebastian. Inhoud Les 1. Les 2

Egypte 5000-3000 jaar voor Christus Gemaakt door Veerle, Eline en Sebastian. Inhoud Les 1. Les 2 Egypte 5000-3000 jaar voor Christus Gemaakt door Veerle, Eline en Sebastian Inhoud Les 1 Les 2 Water in de woestijn Woestijn Rivier Vruchtbaar Wonen De seizoenen in Egypte De Nijl overstroomd Zaaien en

Nadere informatie

Verzamelen. Les 1. Verzamelen. Opdracht. Lesbrief groep 7 en 8. Van: Heb jij een verzameling? JA / NEE

Verzamelen. Les 1. Verzamelen. Opdracht. Lesbrief groep 7 en 8. Van: Heb jij een verzameling? JA / NEE Regionaal Historisch Centrum Eindhoven Postbus 191, 5600 AD Eindhoven www.rhc-eindhoven.nl Lesbrief groep 7 en 8 Verzamelen Van: Les 1 Verzamelen Heel veel mensen sparen iets. Als je iets spaart, dan krijg

Nadere informatie

Bijvoorbeeld: Welke dieren er waren. Dat de mensen goed konden tekenen. Van welke stoffen ze verfkleuren maakten.

Bijvoorbeeld: Welke dieren er waren. Dat de mensen goed konden tekenen. Van welke stoffen ze verfkleuren maakten. Antwoorden hoofdstuk 1 1 Jagers en boeren 1 a 15 000 v.c. b 10 000 v.c. c 5000 v.c. 2 3 a Nog nooit waren zoveel oude afbeeldingen bij elkaar gevonden. b Bijvoorbeeld: De schilderingen hebben mooie kleuren

Nadere informatie

Andere boeken in deze serie:

Andere boeken in deze serie: Andere boeken in deze serie: 978-94-6175-157-7 (HB) 978-94-6175-964-1 (e-book) 978-94-6175-218-5 (HB) 978-94-6175-960-3 (e-book) 978-94-6175-216-1 (HB) 978-94-6175-158-4 (HB) 978-94-6175-958-0 (e-book)

Nadere informatie

Soorten bronnen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62210

Soorten bronnen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62210 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 25 June 2015 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/62210 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

1 T/H ANTWOORDENBOEK. geschiedenis voor de onderbouw

1 T/H ANTWOORDENBOEK. geschiedenis voor de onderbouw 1 T/H ANTWOORDENBOEK geschiedenis voor de onderbouw 1 T/H ANTWOORDEN geschiedenis voor de onderbouw Auteurs Hans Bulthuis Eleonoor Geenen Mark Hagenaars Jessie Jongejans Frank Kerstjens Barbara Peters

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren

Tijd van jagers en boeren Tijd van jagers en tot 3000 v. Chr. De prehistorie Prehistorie 3000 v. Chr. Evolutietheorie: Eerste mensen ong. 3 miljoen jaar geleden in Afrika ontstaan. Hij is geëvolueerd (Theorie Charles Darwin) en

Nadere informatie

Antwoordkernen bij Eureka 1 Prehistorie H. 1 t/m 4

Antwoordkernen bij Eureka 1 Prehistorie H. 1 t/m 4 Antwoordkernen bij Eureka 1 Prehistorie H. 1 t/m 4 Antwoordkernen zijn vrijwel nooit volledige zinnen. Antwoordkernen geven alleen aan, wat er beslist in het antwoord moet staan. De bedoeling is, dat je

Nadere informatie

Doelgroep: groep 5 t/m 8 (vraag 9 is vooral geschikt voor groep 7/8. Groep 5/6 kan deze vraag overslaan)

Doelgroep: groep 5 t/m 8 (vraag 9 is vooral geschikt voor groep 7/8. Groep 5/6 kan deze vraag overslaan) UITLEG VOOR DE LEERKRACHT In deze lessenserie hebben leerlingen van alles geleerd over archeologie en het leven van vroeger. Met deze quiz kunnen ze hun kennis testen. Opmerking: De leerlingen hebben tot

Nadere informatie

Ik houd mijn spreekbeurt over de eerste mensen en mensachtigen op aarde, zoals de Neanderthalers.

Ik houd mijn spreekbeurt over de eerste mensen en mensachtigen op aarde, zoals de Neanderthalers. Ik houd mijn spreekbeurt over de eerste mensen en mensachtigen op aarde, zoals de Neanderthalers. Ik vind het zelf erg leuk om hier meer over te weten, heb hier veel over opgezocht en wil jullie daar nu

Nadere informatie

Hoe de Egyptenaren dieren behandelden, verschilde per streek. Een dier kon vereerd worden in de ene plaats en gegeten worden in de volgende plaats.

Hoe de Egyptenaren dieren behandelden, verschilde per streek. Een dier kon vereerd worden in de ene plaats en gegeten worden in de volgende plaats. [TT tekst Fauna] Dieren in het oude Egypte Een Egyptenaar in de oudheid zag veel verschillende landschappen om zich heen, zoals woestijn, moeras en akkerland. Door het hele land stroomde de rivier de Nijl.

Nadere informatie

Fivelsgoud 2. Achtergrondteksten voor docenten bij: Eindredactie, structuur en validatie: Eelco Bruinsma. Projectleiding: Eelco Bruinsma

Fivelsgoud 2. Achtergrondteksten voor docenten bij: Eindredactie, structuur en validatie: Eelco Bruinsma. Projectleiding: Eelco Bruinsma Fivelsgoud 2 Achtergrondteksten voor docenten bij: TIJDVAK 1: Tijd van jagers en boeren 3000-50 voor Christus (Oorspronkelijke tekst: Jouke Nijman. Bewerking: Merel Thomése. Redactie: Anja Reenders) Eindredactie,

Nadere informatie

Deze activiteit MOET worden voorbereid op school, anders kunnen de opdrachten tijdens de excursie niet uitgevoerd worden.

Deze activiteit MOET worden voorbereid op school, anders kunnen de opdrachten tijdens de excursie niet uitgevoerd worden. VOORBEREIDING Mens in De Maashorst Deze activiteit MOET worden voorbereid op school, anders kunnen de opdrachten tijdens de excursie niet uitgevoerd worden. De activiteit leert leerlingen wat de rol is

Nadere informatie

Bevolkingsgroepen DOE KAART 1. Naam van het project. Als je voor deze opdracht kiest leer je meer over een bepaalde bevolkingsgroep.

Bevolkingsgroepen DOE KAART 1. Naam van het project. Als je voor deze opdracht kiest leer je meer over een bepaalde bevolkingsgroep. DOE KAART 1 Bevolkingsgroepen Als je voor deze opdracht kiest leer je meer over een bepaalde bevolkingsgroep. Zoek 6 verschillende bevolkingsgroepen op. Kies 1 bevolkingsgroep uit waar je meer over wilt

Nadere informatie

1. Van je juf of meester krijg je een plaatje. Bekijk je plaatje goed. 3. Zoek samen nog vier klasgenoten met een ander plaatje.

1. Van je juf of meester krijg je een plaatje. Bekijk je plaatje goed. 3. Zoek samen nog vier klasgenoten met een ander plaatje. Opdracht 1 Ongeveer 150 jaar geleden stonden er veel steenfabrieken langs de IJssel. De stenen werden van klei gemaakt. Dat kon je langs de IJssel vinden. Als de rivier overstroomde, bleef er een laagje

Nadere informatie

Werkboek IJstijden groep 7-8

Werkboek IJstijden groep 7-8 Werkboek IJstijden groep 7-8 Naam Groep Les 1 Groep 7/8 Hoe ontstaat een IJstijd? In het verhaal vertelt Manny over de IJstijd. Wanneer eindigde laatste IJstijd? Voor deze opdracht mag je een atlas gebruiken.

Nadere informatie

Opdracht 1 en 2. Voorbeeld: Deze toets is dat wel moeilijk; maar het toen is erg belangrijk dat je laat hondje zien wat je kunt.

Opdracht 1 en 2. Voorbeeld: Deze toets is dat wel moeilijk; maar het toen is erg belangrijk dat je laat hondje zien wat je kunt. leestoets Opdracht 1 en 2 In de volgende teksten staan heel wat woorden te veel. Dat komt doordat er iets fout is gelopen bij het printen van de teksten: er zat een virus op de computer en daardoor zijn

Nadere informatie

1. Je krijgt van je juf of meester een plaatje. Bekijk het plaatje goed.

1. Je krijgt van je juf of meester een plaatje. Bekijk het plaatje goed. D S K C N L gemeente Olst-Wijhe Opdracht 1 Deze opdracht doe je in een groepje van vier. Nodig: papier, lijm. 1. Je krijgt van je juf of meester een plaatje. Bekijk het plaatje goed. 2. Zoek nu een klasgenoot

Nadere informatie

leerwerkboek leerwerkboek Naam ISBN 978-90-01-84110-2

leerwerkboek leerwerkboek Naam ISBN 978-90-01-84110-2 leerwerkboek 5 leerwerkboek 5 ISBN 978-90-01-84110-2 Naam 9 789001 841102 255534 Wijzer Geschiedenis 5 LWB.indd 1 25-09-14 22:13 Wijzer! Geschiedenis Groep 5 Auteurs Marja Baeten Bo Buijs Celeste Snoek

Nadere informatie

Voor/na het bezoek. Museum voor Natuurwetenschappen.be Vautierstraat, 29 1000 Brussel info@natuurwetenschappen.be

Voor/na het bezoek. Museum voor Natuurwetenschappen.be Vautierstraat, 29 1000 Brussel info@natuurwetenschappen.be Voor/na het bezoek Museum voor Natuurwetenschappen.be Vautierstraat, 29 1000 Brussel info@natuurwetenschappen.be Wat is de prehistorie? Prehistorie betekent letterlijk voorgeschiedenis, het tijdperk voor

Nadere informatie

100% romeins. opdrachtenboekje

100% romeins. opdrachtenboekje opdrachtenboekje schoonheid en gezondheid goden handel huis en haard leger Dit is de route van jullie groepje: Jullie beginnen bij LEGER. Ben je klaar, dan loop je door naar HUS EN HAARD. En zo verder.

Nadere informatie

Activiteitenschema Archeologie

Activiteitenschema Archeologie Activiteitenschema Archeologie Soort activiteit: Spullen opgraven uit de zandbak. Tijdsindeling: 5 Minuten de plaatjes in de zandbak verstoppen. 5 Minuten vertellen over hoe de mensen vroeger wat zochten

Nadere informatie

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK 5 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK 5 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK Eindredactie: Carla Wiechers Leerlijnen: Mark van Heck Auteurs: Marc ter Horst, Jacques van der Pijl THEMA 4 thema 4 les 1 Wat eten

Nadere informatie

GESCHIEDENIS. voor de onderbouw HANDBOEK

GESCHIEDENIS. voor de onderbouw HANDBOEK 1 vwo GESCHIEDENIS voor de onderbouw HANDBOEK 42 In januari 426 voor Christus ging in Athene de komedie Van de Griekse tragedies en komedies zijn enkele tientallen De Acharniërs in première. Dit was de

Nadere informatie

De exodus. Foto s van het materiaal

De exodus. Foto s van het materiaal De exodus Focus van dit verhaal De focus van dit verhaal ligt bij de uittocht van het volk van God (Exodus 11:1 15:21). Het verhaal is één van de heilige verhalen en behoort tot de kernpresentatie. Lesdoelen

Nadere informatie

28 oktober 2016

28 oktober 2016 28 oktober 2016 www.obsdeklimop.nl Nieuw thema. Volgende week beginnen we met het nieuwe thema: Prehistorie, Grieken en Romeinen. Voordat we naar de landen aan de Middellandse Zee vertrekken, zullen we

Nadere informatie

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Watersysteem Droge voeten en schoon water www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Droge voeten en schoon water Waterschappen zorgen ervoor dat jij en ik droge

Nadere informatie

HIERIN VINDT U DE OPBOUW VAN HET PROGRAMMA EN DE GANG VAN ZAKEN IN DE PRAKTIJK THEMA: HET LEVEN VAN EEN STAM IN DE STEENTIJD IN TWENTE

HIERIN VINDT U DE OPBOUW VAN HET PROGRAMMA EN DE GANG VAN ZAKEN IN DE PRAKTIJK THEMA: HET LEVEN VAN EEN STAM IN DE STEENTIJD IN TWENTE COMPLETE DOCENTENINFORMATIE: HIERIN VINDT U DE OPBOUW VAN HET PROGRAMMA EN DE GANG VAN ZAKEN IN DE PRAKTIJK JAGERS EN VERZAMELAARS IN TWENTE VOOR GROEP 5-6 THEMA: HET LEVEN VAN EEN STAM IN DE STEENTIJD

Nadere informatie

Naam: Wijzer. door de tijd. Demoversie Dedicon

Naam: Wijzer. door de tijd. Demoversie Dedicon Naam: Wijzer door de tijd 6 Hoofdauteur Ferry Siemensma Vakinhoudelijk adviseur Leo Salemink Vormgeving en opmaak Koningsberger & van Duijnhoven Omslagtekeningen Klaartje Berkelmans Omslagfoto s Frans

Nadere informatie

6. Regenten en Vorsten. Het streven van vorsten naar absolute macht. 1600 n.chr. 1700 n.chr. Piet Heyn. 7. Pruiken en Revoluties.

6. Regenten en Vorsten. Het streven van vorsten naar absolute macht. 1600 n.chr. 1700 n.chr. Piet Heyn. 7. Pruiken en Revoluties. De 10 tijdvakken. 1. Jagers en Boeren (prehistorie). Levenswijze van jager-verzamelaars.? 3000 v.chr. Venus van Willendorf. 2. Grieken en Romeinen (oudheid). Ontwikkeling Jodendom / Christendom 3000 v.chr.

Nadere informatie

ONTDEKKINGSREIZIGERS en AVONTURIERS. Van:

ONTDEKKINGSREIZIGERS en AVONTURIERS. Van: ONTDEKKINGSREIZIGERS en AVONTURIERS Van: Ieder groepje gaat op ontdekkingsreis, deze gebieden worden verdeeld: heelal, de zee, een onderaards gebied, een vulkanisch gebied, een bergachtig gebied, een woestijn

Nadere informatie

Ga op reis naar Egypte! CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/31550

Ga op reis naar Egypte! CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/31550 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Slimme Uilen 17 April 2012 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/31550 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Leembouw en vakwerkbouw

Leembouw en vakwerkbouw Leembouw en vakwerkbouw 1. Leem? Leem! Deze gebouwen zien er alle vijf heel verschillend uit. Ze zijn dan ook gebouwd op vier verschillende continenten, in verschillende tijdperken en met verschillende

Nadere informatie

Groep blauw doet verslag van het museumbezoek in Leiden

Groep blauw doet verslag van het museumbezoek in Leiden Groep blauw doet verslag van het museumbezoek in Leiden Het museum vond ik heel erg leuk, vooral met de speurtocht met meester Ronald. Alleen vond ik het auto rijden best heel erg lang duren. Het tempeltje

Nadere informatie

WERKBLAD pingo. naam. Heel lang geleden was het hier erg koud. Dat noemen we de ijstijd. Er waren heuvels, heel bijzondere heuvels.

WERKBLAD pingo. naam. Heel lang geleden was het hier erg koud. Dat noemen we de ijstijd. Er waren heuvels, heel bijzondere heuvels. WERKBLAD pingo Heb je wel eens gehoord van een pingo? Pingo betekent heuvel die groeit. Het is een woord uit de taal van de Eskimo s of Inuït. Dat lijkt ver weg, maar pingo s zijn heel dichtbij geweest!

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID?

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID? Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM BOUWEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

WOORDEN VERANDEREN. grap. glas. kras. grijs NIEUWE WOORDEN MAKEN. sterk - kers. ster. Kies een woord uit het woordpakket. gras -

WOORDEN VERANDEREN. grap. glas. kras. grijs NIEUWE WOORDEN MAKEN. sterk - kers. ster. Kies een woord uit het woordpakket. gras - WOORDEN VERANDEREN Kies een woord uit het woordpakket. gras - grap Schrijf dit woord in je schrift. glas kras Maak een nieuw woord door één letter grijs te veranderen. Zoek zoveel mogelijk nieuwe woorden.

Nadere informatie

JAGERS EN VERZAMELAARS IN TWENTE

JAGERS EN VERZAMELAARS IN TWENTE JAGERS EN VERZAMELAARS IN TWENTE groep 5-6 HET LEVEN VAN EEN STAM IN DE STEENTIJD De 12 leden van een groep jagers en verzamelaars staan centraal in dit onderwijsprogramma. Ieder stamlid heeft een eigen

Nadere informatie

De Vlaardingencultuur. leven in de steentijd

De Vlaardingencultuur. leven in de steentijd De Vlaardingencultuur leven in de steentijd INHOUDSOPGAVE INLEIDING... 3 LES 1... 4 LES 2... 5 LES 3... 7 OPDRACHTEN... 8-12 2 Inleiding Voor u ligt de docentenhandleiding van het lespakket over de Vlaardingencultuur.

Nadere informatie

De Eerste Communie. Eerste Communieproject 63. Jij bent er helemaal klaar voor

De Eerste Communie. Eerste Communieproject 63. Jij bent er helemaal klaar voor Eerste Communieproject 63 De Eerste Communie Jij bent er helemaal klaar voor We hebben nu 10 lessen gehad. Je hebt al een heleboel geleerd! Je weet dat God onze Vader is. Hij heeft alles gemaakt en wil

Nadere informatie

PREHISTORIE IN BOXTEL Dik Bol (auteur) Hans de Visser (tweede lezer) mei 2016

PREHISTORIE IN BOXTEL Dik Bol (auteur) Hans de Visser (tweede lezer) mei 2016 Samenvatting PREHISTORIE IN BOXTEL Dik Bol (auteur) Hans de Visser (tweede lezer) mei 2016 Deze basistekst is gekoppeld aan de canon van Boxtel. In deze basistekst wordt het vroegste deel van de menselijke

Nadere informatie

Basisschool de Triangel HET MAKEN VAN EEN WERKSTUK

Basisschool de Triangel HET MAKEN VAN EEN WERKSTUK Basisschool de Triangel HET MAKEN VAN EEN WERKSTUK 1 INHOUDSOPGAVE WERKSTUK I. Keuze. 1 II. Hoe te starten? 2 III. Inhoudsopgave 3 IV. Inleiding 4 V. Indeling 4 VI. Illustraties 7 VII. Taalgebruik 7 VIII.

Nadere informatie

WERKBLAD mijn landschap

WERKBLAD mijn landschap WERKBLAD mijn landschap Hoe zie jij het landschap? Wat vind je mooi of belangrijk? Ga alleen of in groepjes aan de slag en maak - een presentatie op papier of digitaal - een gedicht, een verhaal of een

Nadere informatie

Welkom in het kartuizerklooster

Welkom in het kartuizerklooster Welkom in het kartuizerklooster Hallo, ik ben monnik Dionysius van Leeuwen. Mijn voornaam spreek je uit als di-o-ni-si-us. Ik ben geboren in 1402. Mijn bijnaam is Dionysius de Kartuizer, omdat ik namelijk

Nadere informatie

Geschiedenis en Techniek Groep 6

Geschiedenis en Techniek Groep 6 Geschiedenis en Techniek Groep 6 Hunebedden Prehistorie Groep 6 Handleiding voor de leerkracht Deze handleiding en de opdrachten zijn bedoeld als aanvulling op de geschiedenislessen over de prehistorie.

Nadere informatie

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff Spreekbeurt en werkstuk over Ridders Door: Oscar Zuethoff Mei 2007 Inleiding Waarom houd ik een spreekbeurt over de ridders en de riddertijd? Toen ik klein was wilde ik altijd al een ridder zijn. Ik vind

Nadere informatie

kids en de Bijbel voorlezen of zelf lezen, samen bidden, kleuren, puzzelen en knutselen

kids en de Bijbel voorlezen of zelf lezen, samen bidden, kleuren, puzzelen en knutselen kids en de Bijbel voorlezen of zelf lezen, samen bidden, kleuren, puzzelen en knutselen Verhalen die de Here Jezus als kind hoorde: David, Saul en Jonatan Nadat hij Goliat had verslagen en de Filistijnen

Nadere informatie

Hoe maak je een werkstuk?

Hoe maak je een werkstuk? Hoe maak je een werkstuk? Je gaat een werkstuk maken. Maar hoe zit een werkstuk nou eigenlijk in elkaar? Hoe moet je beginnen? En hoe kies je nou een onderwerp? Op deze vragen en nog vele anderen krijg

Nadere informatie

Binnenproef 1. Opdrachtblad

Binnenproef 1. Opdrachtblad Jagen Als je vlees wilt eten in de Midden-Steentijd moet je op jacht. Een geslaagde jacht betekent groot feest in het kamp! De jachtbuit levert namelijk niet alleen vlees voor het avondeten, maar ook een

Nadere informatie

Les 1: Kinderarbeid. Bedelende jongen

Les 1: Kinderarbeid. Bedelende jongen Les 1: Kinderarbeid Les 1: Kinderarbeid Het fenomeen kinderarbeid Kinderarbeid bestaat al net zolang als de mensheid bestaat. In de prehistorie gingen kinderen vaak mee op jacht of hielpen ze bij het verzamelen

Nadere informatie

Opdrachten over de Hooge Boezem achter Haastrecht. Op de kaart hierboven zie je het hele gebied.

Opdrachten over de Hooge Boezem achter Haastrecht. Op de kaart hierboven zie je het hele gebied. Opdrachten over de Hooge Boezem achter Haastrecht In deze les en tijdens de excursie gaat het over het gebied de Hooge Boezem achter Haastrecht en het gebied eromheen. In de omgeving van Haastrecht en

Nadere informatie

Hoe maak je een werkstuk?

Hoe maak je een werkstuk? Hoe maak je een werkstuk? Je gaat een werkstuk maken. Maar hoe zit een werkstuk nou eigenlijk in elkaar? Hoe moet je beginnen? En hoe kies je nou een onderwerp? Op deze vragen en nog vele anderen krijg

Nadere informatie

Bij de tijd Groep 6 thema 2, les 1 Een middeleeuwse stad Werkblad 1. dit is Joris. hij werkt in de her-berg. hij is blij en voert de kip-pen,

Bij de tijd Groep 6 thema 2, les 1 Een middeleeuwse stad Werkblad 1. dit is Joris. hij werkt in de her-berg. hij is blij en voert de kip-pen, Bij de tijd Groep 6 thema 2, les 1 Een middeleeuwse stad Werkblad 1 Ik wil vrij zijn! Joris = geel graaf = rood stad = blauw vrij = groen dit is Joris hij werkt in de her-berg hij is blij en voert de kip-pen,

Nadere informatie

Aardewerken pot Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het voorwerp is?... Munten Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het voorwerp is?...

Aardewerken pot Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het voorwerp is?... Munten Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het voorwerp is?... WERKBLAD 1 HET WERK VAN DE ARCHEOLOOG Kruis aan welk materiaal jij met je groepje onderzoekt. Bekijk de film en zoek het antwoord op de vraag. Aardewerken pot Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het

Nadere informatie

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET ECOLOGIE VMBO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK SPOREN Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen hier

Nadere informatie

BSO WERELDPLEK 1 PRESENTEERT

BSO WERELDPLEK 1 PRESENTEERT BSO WERELDPLEK 1 PRESENTEERT 2 Welkom Tijdreizigers! STAP MAAR IN ONZE TIJDMACHINE Deze zomer staat er een heel bijzonder apparaat op de Wereldplek: een echte tijdmachine! Met een tijdmachine kan je reizen

Nadere informatie

Werkblad: Vind me dan

Werkblad: Vind me dan Werkblad: Vind me dan Stap 1 Stap 2 Wat is het probleem? Vraag het de natuur! Hoe lost de natuur dit probleem op? Hoe zorgen planten en dieren ervoor dat ze niet opvallen? Kennen jullie voorbeelden? Schrijf

Nadere informatie

dieren in de dierentuin

dieren in de dierentuin dieren in de groep 4-5 Geachte leerkracht, Dit lespakket ondersteunt u bij het voorbereiden van uw schoolreisje naar Burgers Zoo. Daarnaast kan het ook prima worden ingezet als u een thema over en of exotische

Nadere informatie

Reflectie I Het is druk in Jeruzalem

Reflectie I Het is druk in Jeruzalem Reflectie I Het is druk in Jeruzalem Vijftig dagen na de dood van Jezus, is het druk hier in Jeruzalem. Maar dat heeft met Jezus niets te maken. De meeste bezoekers van de stad weten niet eens dat hij

Nadere informatie

Waterrijk. 1. Aanzetten. 1.a Waterrijk

Waterrijk. 1. Aanzetten. 1.a Waterrijk 1. Aanzetten Waterrijk 1.a Waterrijk Jij gaat aan de slag met het dossier Waterrijk. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL TIJD BESCHRIJVING 2

Nadere informatie

Archeon Expeditietocht prehistorie

Archeon Expeditietocht prehistorie Archeon Expeditietocht prehistorie Hartelijk welkom in Themapark Archeon. De naam Archeon heeft te maken met archeologie. Een archeoloog onderzoekt hoe de mensen vroeger woonden en leefden door letterlijk

Nadere informatie

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus.

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 1 Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 2 Het verhaal De Goede Week Trouw, Hoop en Spijt Ik wil jullie vandaag vertellen over de Goede Week. Dat

Nadere informatie

Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs

Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs Opdracht 1 Bij de tekst Schokland Werelderfgoed op de grond. 1a. De grote foto op de grond is gemaakt in 1930. Toen was Schokland nog een eiland. Waarom

Nadere informatie

Flintstone beleefroute Overleven in de Steentijd

Flintstone beleefroute Overleven in de Steentijd Leerlingenboekje Flintstone beleefroute Overleven in de Steentijd Overleven in de Steentijd Stel je voor, 9000 jaar geleden, in de Midden-Steentijd, wonen er al mensen in Ede! Dat zijn jagers-verzamelaars.

Nadere informatie

WERKBOEK VOOR DE DALTON-VERSIE. Dit werkboek is van:. Ik zit in groep:.

WERKBOEK VOOR DE DALTON-VERSIE. Dit werkboek is van:. Ik zit in groep:. WERKBOEK VOOR DE DALTON-VERSIE De Middeleeuwen Dit werkboek is van:. Ik zit in groep:. 1 Hoi! Ik ben Tim de Wekker! Ik wil graag weten hoe vaak en hoe lang je bezig bent met een taak. Daarom heb ik een

Nadere informatie

1. Streep de foute antwoorden door. Vroeger kwam het voedsel vooral uit de buurt / Nederland / de rest van de wereld.

1. Streep de foute antwoorden door. Vroeger kwam het voedsel vooral uit de buurt / Nederland / de rest van de wereld. Opdracht 1 Deze week ga je drie dagen bijhouden wat je allemaal eet en drinkt op een dag. Dat schrijf je op het menu, dat je van je juf of meester krijgt. Opdracht 2 Je krijgt een menu van ongeveer 100

Nadere informatie

Ontdekkersgroep dag 25 25 maart 2014

Ontdekkersgroep dag 25 25 maart 2014 Ontdekkersgroep dag 25 25 maart 2014 Onderwijsactiviteit 11 Water Water. We denken er niet vaak over na, maar het is belangrijk voor het leven op aarde. Het is dan ook één van de vier elementen. In dit

Nadere informatie

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Dankdag voor gewas en arbeid Liturgie Voorzang LB 448,1.3.4 Stil gebed Votum Groet Zingen: Gez 146,1.2 Gebed Lezen: Johannes 6,1-15 Zingen: Ps

Nadere informatie