Overzicht en karakteristieken klimaatrisico s Nederland. Willem Ligtvoet

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Overzicht en karakteristieken klimaatrisico s Nederland. Willem Ligtvoet"

Transcriptie

1 Overzicht en karakteristieken klimaatrisico s Nederland Willem Ligtvoet

2 Kader: Nationale Adaptatiestrategie (begin 2016) Gevraagd: breed overzicht klimaateffecten en aangrijpingspunten voor beleid Aanvulling op analyses uitgevoerd in Deltaprogramma. Februari 2015: Syntheserapport PBL Overzicht klimaatrisico s naar omvang en waarschijnlijkheid Welke kansen biedt klimaatverandering voor Nederland en het Nederlandse bedrijfsleven? Welke aangrijpingspunten zijn er voor de (rijks)overheid en andere partijen om kwetsbaarheid voor klimaatverandering te verminderen en kansen te benutten? Eveneens in februari 2015: PBL-studie Risico s klimaateffecten elders in de wereld PBL studie Raamwerk Monitoring en Evaluatie voor Nationale Adaptatiestrategie 2

3 Van klimaateffecten naar adaptatiebeleid klimaateffecten kwetsbaarheid en kansen ontwikkelingen 2030 (e.v.) (voorgenomen) maatregelen aangrijpingspunten NAS Geleidelijk Temperatuur Zeespiegel Verzuring zee.. Extremen Waterpeil Regenbuien Hittegolven.. Nu/in 2050 In Nederland/ wereldwijd Meest pregnante bedreigingen Sociaal Economie... Tijdelijk/lokaal; systeemfalen Cross-sectoraal; cascade-effecten Meest pregnante kansen (direct en indirect) Mythes Sociaaleconomische scenario s Sectorale scenario s Drijfveren en achterliggende percepties Voorkómen, gevolgbeperking, herstellen Innovaties Technisch Organisatorisch Sociaal Diverse actoren Bedrijfsleven NGO s Overheden Topsectoren In Nederland, Europa, mondiaal Inweven in (voorgenomen) beleid Specifieke acties NAS Overheden, bedrijfsleven, NGO s Icoon-projecten, nationaal en internationaal Wisselwerking met mitigatie Monitor 3

4 Van klimaateffecten naar adaptatiebeleid klimaateffecten kwetsbaarheid en kansen ontwikkelingen 2030 (e.v.) (voorgenomen) maatregelen aangrijpingspunten NAS Geleidelijk Temperatuur Zeespiegel Verzuring zee.. Extremen Waterpeil Regenbuien Hittegolven.. Nu/in 2050 In Nederland/ wereldwijd Meest pregnante bedreigingen Sociaal Economie... Tijdelijk/lokaal; systeemfalen Cross-sectoraal; cascade-effecten Meest pregnante kansen (direct en indirect) Mythes Sociaaleconomische scenario s Sectorale scenario s Drijfveren en achterliggende percepties Voorkómen, gevolgbeperking, herstellen Innovaties Technisch Organisatorisch Sociaal Diverse actoren Bedrijfsleven NGO s Overheden Topsectoren In Nederland, Europa, mondiaal Inweven in (voorgenomen) beleid Specifieke acties NAS Overheden, bedrijfsleven, NGO s Icoon-projecten, nationaal en internationaal Wisselwerking met mitigatie Monitor 4

5 Omgeving klimaatadaptatie: complexe netwerk- en informatiemaatschappij Beleid Risicostudie Samenleving Wetenschap 5

6 Beschouwde klimaateffecten Al beschikbaar: KNMI 2014 klimaatscenario s 4 scenario s voor Nederland PBL 2005 en 2012 Effecten klimaatverandering in Nederland Deltaprogramma : - Waterveiligheid - Zoetwatervoorziening - Ruimtelijke adaptatie - Cascade-effecten van overstromingen Actualisatie/bundeling informatie PBL i.s.m. Kennis voor Klimaat Energie ICT Transport en infrastructuur Landbouw en visserij Volksgezondheid Natuur Recreatie en toerisme Milieukwaliteit 6

7 Onderscheiden typen klimaatverandering Type Klimaatverandering Voorbeelden Onzekere systeemveranderingen op mondiale schaal Geleidelijke veranderingen Verandering weersextremen Versneld afsmelten ijskappen + extreem snelle zeespiegelstijging Stoppen warme golfstroom Omslag klimaatsystemen Temperatuurstijging CO2 stijging Zeespiegelstijging Verzuring oceanen Toename neerslag in de winter Veranderingen rivierafvoeren Afname waterbeschikbaarheid in de zomer Toename verzilting van laag Nederland Toename bodemdaling veengebieden Toename frequentie en intensiteit extreme buien Toename hagel- en onweersbuien Toename droogtesituaties in de zomer Pieken in rivierafvoeren Extreem lage rivierafvoeren in de zomer 7

8 Onderscheiden typen klimaatverandering Type Klimaatverandering Voorbeelden Onzekere systeemveranderingen op mondiale schaal Geleidelijke veranderingen Verandering weersextremen Versneld afsmelten ijskappen + extreem snelle zeespiegelstijging Stoppen warme golfstroom Omslag klimaatsystemen Temperatuurstijging CO2 stijging Zeespiegelstijging Verzuring oceanen Toename neerslag in de winter Veranderingen rivierafvoeren Afname waterbeschikbaarheid in de zomer Toename verzilting van laag Nederland Toename bodemdaling veengebieden Toename frequentie en intensiteit extreme buien Toename hagel- en onweersbuien Toename droogtesituaties in de zomer Pieken in rivierafvoeren Extreem lage rivierafvoeren in de zomer 8

9 Overzicht aandachtsvelden voor NAS Klimaateffecten Domeinen/sectoren Zeespiegelstijging Pieken in rivierafvoeren (hoog en laag) Pieken in regenval Overige weersextremen (storm, onweer) Hittegolven Geleidelijke temperatuurstijging Toenemende droogte Verzilting en bodemdaling Verslechtering luchtkwaliteit (o.a. allergenen) Verslechtering waterkwaliteit (Infectie)ziekten mens Dierziekten en -plagen Verzuring zeeën en oceanen Verdwijnen zee-ijs Noordpool Energievoorziening X X X * * * * ICT X X X * * * * Transport en infrastructuur (incl waterleidingen) X X X * * * * * Land- en tuinbouw X X * * * * * X * Visserij * * * Natuur * * * * * * * * * * * * Volksgezondheid X X * * * * * * Milieukwaliteit (lucht, bodem, water) X X * * * * * * * Chemie en nucleair X X Recreatie en toerisme * * * * * * * * Waterveiligheid X X X X X Zoetwatervoorziening X X X X Bebouwde omgeving X X X X X * X X * * * Internationale dimensie (o.a. veiligheid en voedselvoorziening) * * * * * * * * * * * Scope onderzoek PBL en KvK (2014 en eerder) * Klimaateffecten in Deltaprogramma X 9

10 Onderscheiden klimaatrisico s Rli en WRR: Er is niet één alles-dekkende risicomaat. Risico s zijn fundamenteel verschillend. Derhalve onderscheid in: Economische risico s Persoonsgebonden risico s Milieu- en natuurrisico s Ordening naar 1) Omvang impact (hoog midden laag) 2) Waarschijnlijkheid (hoog midden laag) 10

11 Overzicht economische risico s Waarschijnlijkheid gering Kleine kans (<< 1/100) Waarschijnlijkheid midden Gerede kans (1/10 1/100) Waarschijnlijkheid groot Vaak optredend(1:1-10 jaar) 11 Hoog (Systeemfalen) Midden (Bovenlokale/ regionale impacts Laag (Lokale impacts) Schade door overstroming door bezwijken primaire kering Schade door landelijke black-out elektriciteit/ict door koelwatertekort NW Europa Landelijke disruptie transportsysteem door extreem weer Schade overstroming door bezwijken secundaire kering Beperking scheepvaart/schade door laag rivier/waterstanden Hinder transport/schade door hitte Lokale uitval energie/schade door koelwatertekort Uitval energie/schade door extreme neerslag Productieschade landbouw door droogte en of landelijke piekneerslag Productieschade landbouw door bovenlokale plaag/infectieziekte Schade door natuurbranden Disruptie en schade transport/verkeersysteem door weersextremen Lokale schade overstroming door extreme neerslag Productieschade lokale uitval elektriciteit/ict door weersextremen Productieschade landbouw door lokale weersextremen Productieschade landbouw door lokale plaag/infectieziekte Productieschade voor uitval drinkwatervoorziening

12 Overzicht persoonsgebonden risico s Hoog Waarschijnlijkheid laag Kans klein (<< 1/100 jaar) Overlijden/getroffen door overstroming door bezwijken primaire kering Waarschijnlijkheid midden Gerede kans (1/10-1/100 jaar) Bovenregionale black-out elektriciteit/ict door koelwatertekort NW Europa Grote uitbraak nieuwe infectieziekten Waarschijnlijkheid hoog Frequent optredend (> 1/10 jaar) Midden Overlijden/getroffen door hitte in de stad Overlijden/getroffen door overstroming bezwijken sec. kering (Wilnis) Getroffen door uitval energie/ict systeem op bovenlokale schaal Toename allergieën (o.a.) hooikoorts, Laag Overlijden/getroffen door weersextremen (overstroming extreme regenval/onweer/stormen) Getroffen door verkeershinder door weersextremen Getroffen door lokale energie/ict uitval door weersextremen Getroffen door lokale uitval drinkwater-voorziening 12

13 Overzicht milieu/natuurrisico s Waarschijnlijkheid gering Waarschijnlijkheid midden Waarschijnlijkheid groot Hoog Midden Vernietiging habitat door overstroming vanuit zee door bezwijken primaire kering of waar land > 1 jaar onder water blijft staan Verandering functioneren ecosystemen Tijdelijke verstoring door extreme droogte Verlies soorten door temperatuurstijging en verslechtering waterkwaliteit Verlies habitat en soorten door verdwijnen veenbodems Verlies habitat en soorten door verdroging Verlies habitat en soorten door verzilting Verlies soorten door vestiging exoten Verslechtering waterkwaliteit door temperatuurstijging (blauwalgenbloei) Laag Tijdelijke verstoring door lokale weersextremen 13

14 Overzicht milieu/natuurrisico s Waarschijnlijkheid gering Waarschijnlijkheid midden Waarschijnlijkheid groot Hoog Midden Vernietiging habitat door overstroming vanuit zee door bezwijken primaire kering of waar land > 1 jaar onder water blijft staan Verandering functioneren ecosystemen Tijdelijke verstoring door extreme droogte Verlies soorten door temperatuurstijging en verslechtering waterkwaliteit Verlies habitat en soorten door verdwijnen veenbodems Verlies habitat en soorten door verdroging Verlies habitat en soorten door verzilting Verlies soorten door vestiging exoten Verslechtering waterkwaliteit door temperatuurstijging (blauwalgenbloei) Laag Tijdelijke verstoring door lokale weersextremen 14

15 Overzicht/patroon klimaatrisico s Hoog/ Nationaal Waarschijnlijkheid gering Kans heel klein (<< 1/100 jaar) Grote desastreuse overstroming Waarschijnlijkheid substantieel Gerede kans (1/10-1/100 jaar) Grote black-out elektriciteit/ict door koelwatertekort NW Europa Waarschijnlijkheid groot Frequent optredend (> 1/10 jaar) Verdwijnen habitats en soorten Grote uitbraak nieuwe infectieziekten (mens, dier, plant) Verandering functioneren ecosystemen Midden/ Regionaal Overlijden/getroffen door hitte in de stad Overlijden/getroffen door overstroming bezwijken sec. kering (Wilnis) Schade door uitval energie/ict systeem op bovenlokale schaal Toename allergieën (o.a. hooikoorts) Disrupties transport/verkeersysteem Laag/ Lokaal Overlijden/getroffen door lokale weersextremen (overstroming extreme regenval/onweer/stormen) Lokale verkeershinder door weersextremen Lokale uitval energie/ict door weersextremen Lokale uitval drinkwatervoorziening door weersextremen 15

16 Vervolgstappen: cascade effecten Effecten kunnen in omvang gelijk zijn aan directe effecten Overstromingen meest ontwrichtend - Deltaprogramma Buiten Deltaprogramma extra aandacht nodig voor: Grote onderlinge afhankelijke energie-, ICT- en transportnetwerken Afhankelijkheid van energie en vooral ICT-diensten neemt toe dus ook kans op cascade-effecten Onderdelen gaan (nu) uit van 100% zekerheid toelevering 16

17 Vervolgstappen: analyse toekomstige klimaatrisico s Voorbeeld energie: Klimaatverandering Verandering energiesysteem Toename afhankelijkheid Nieuwe technologie? Vervangingssnelheden? Aangrijpingspunten vergroten robuustheid energiesysteem 17

18 Voorlopige conclusies Groot spectrum aan risico s Van kleine kans/grote gevolgen (systeemfalen) tot frequent optredende beperkte gevolgen (overlast, disrupties dagelijks leven nemen toe). Naast Deltaprogramma extra aandacht nodig voor outlyers: energiesysteem, gezondheid, verkeersontwrichting: effecten worden in relatie tot waarschijnlijkheid hoog ingeschat Veel risico s op lokale/regionale schaal Veel risico s i.r.t. weersextremen spelen zich af op lokaal en regionaal niveau. Impacts kunnen opschalen afhankelijk van schaal/frequentie weersextremen. De bewustwording daarvan is nog beperkt (bij sectoren en overheden). Cascade effecten kiem voor systeemfalen internationale en intersectorale verwevenheid energie, ICT en transport zijn kiemen voor systeemfalen. 18

19 Voorlopige conclusies Leren zicht te krijgen op toekomstige risico s Inzicht krijgen in toekomstige risico s complexe opgave: vraagt per domein en op verschillende schaal niveaus een integrale analyse van mogelijke krachten. Dit biedt tegelijkertijd zicht op aangrijpingspunten voor vergroten klimaatbestendigheid. Kansen zien Een onzekere wereld blijft onzeker, de klimaatrisico s zijn echter evident en spelen op alle schaalniveaus. De wereld zit niet stil: overheden, bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties ontwikkelen zich en investeren. Adaptatie is kansen zien. Omslag nodig: van vragen naar hoe groot is het probleem naar vragen rond wat kunnen we er aan doen en wie kan er wat aan doen 19

Klimaatadaptatie. Charles Aangenendt

Klimaatadaptatie. Charles Aangenendt Klimaatadaptatie Charles Aangenendt Adaptatie Ruimte en Klimaat 2006: start Nationaal Programma Adaptatie Ruimte en Klimaat (ARK) Doel: klimaatbestendig maken van ruimtelijke inrichting lange termijn:

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek Scheldemondraad: Actieplan Grensoverschrijdende klimaatbeleid, 11 september 2009 Interregproject

Nadere informatie

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Bodem & Klimaat Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Jaartemperaturen en warmterecords in De Bilt sinds het begin van de metingen in 1706 Klimaatverandering KNMI scenarios Zomerse dagen Co de Naam

Nadere informatie

Aanpassen aan klimaatverandering Kwetsbaarheden zien, kansen grijpen

Aanpassen aan klimaatverandering Kwetsbaarheden zien, kansen grijpen Aanpassen aan klimaatverandering Kwetsbaarheden zien, kansen grijpen Aanpassen aan klimaatverandering Kwetsbaarheden zien, kansen grijpen PBL Aanpassen aan klimaatverandering Kwetsbaarheden zien, kansen

Nadere informatie

Klimaatveranderingstand. wetenschap. Prof Wilco Hazeleger

Klimaatveranderingstand. wetenschap. Prof Wilco Hazeleger Klimaatveranderingstand van de wetenschap Prof Wilco Hazeleger Achtergrond Wetenschap kan nooit absolute zekerheden bieden Het klimaatsysteem is complex Beperkingen in kennis en waarnemingen Beleid wil

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

KNMI 06 klimaatscenario s

KNMI 06 klimaatscenario s KNMI 06 klimaatscenario s Stof tot nadenken? Opzet presentatie Klimaatverandering en het (versterkte) broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering De nieuwe KNMI-klimaatscenario s Mogelijke effecten 1

Nadere informatie

Regionale Adaptatie Strategie vanwege klimaatverandering. MT 22 maart 2012 Arno Lammers

Regionale Adaptatie Strategie vanwege klimaatverandering. MT 22 maart 2012 Arno Lammers Regionale Adaptatie Strategie vanwege klimaatverandering MT 22 maart 2012 Arno Lammers Voorgeschiedenis RAS - Proces Waterkader Haaglanden gestart febr. 2003 na opdracht AB - Regionaal Bestuursakkoord

Nadere informatie

Klimaat in de 21 e eeuw

Klimaat in de 21 e eeuw Klimaat in de 21 e eeuw Hoe verandert ons klimaat? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Waargenomen klimaatverandering Wat verwachten we wereldwijd en voor Nederland Mogelijke

Nadere informatie

Deltascenario s. Deltaprogramma

Deltascenario s. Deltaprogramma Deltaprogramma Deltascenario s Verkenning van mogelijke fysieke en sociaaleconomische ontwikkelingen in de 21 ste eeuw op basis van KNMI 06- en WLO-scenario s, voor gebruik in het Deltaprogramma 2011-2012

Nadere informatie

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering BIODIVERSITEIT RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering DUURZAME ONTWIKKELING INTEGRAAL WATERBEHEER BIODIVERSITEIT Wat? Belang?

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

Achtergrondrapport Marijke Vonk, Arno Bouwman, Rob van Dorland, Hans Eerens

Achtergrondrapport Marijke Vonk, Arno Bouwman, Rob van Dorland, Hans Eerens ACHTERGRONDEN BIJ WERELDWIJDE KLIMAATEFFECTEN RISICO S EN KANSEN VOOR NEDERLAND Achtergrondrapport Marijke Vonk, Arno Bouwman, Rob van Dorland, Hans Eerens 29 april 2015 Inhoud 1 Inleiding 6 1.1 Aanleiding

Nadere informatie

klimaatverandering Planet

klimaatverandering Planet klimaatverandering Planet 66 67 klimaatver andering De verandering van het klimaat wordt tegenwoordig gezien als de grootste milieudreiging in de wereld. Klimaatmodellen voorspellen op de lange termijn

Nadere informatie

Inleiding. Waarom Ruimtelijke adaptatie? Doel en afbakening van het klimaatatelier. Proces

Inleiding. Waarom Ruimtelijke adaptatie? Doel en afbakening van het klimaatatelier. Proces Betreft Verslag klimaatatelier Goirle Project Klimaatateliers Hart van Brabant Van ORG-ID / HydroLogic Aan Gemeente Goirle Datum 7 juni 2016 Inleiding In opdracht van de werkgroep Afvalwaterketen van de

Nadere informatie

Waterschap Hollandse Delta. dynamiek in de delta

Waterschap Hollandse Delta. dynamiek in de delta Waterschap Hollandse Delta dynamiek in de delta Inhoud De dynamiek in de tijd Een dynamische ruimte De opgaven nu en voor de toekomst Water besturen Functionele overheid Algemeen belang en specifiek belang

Nadere informatie

Klimaatadaptatie. Programmaplan duurzame en gezonde stad

Klimaatadaptatie. Programmaplan duurzame en gezonde stad Klimaatadaptatie Programmaplan duurzame en gezonde stad Inhoud Ons klimaat verandert Wat betekent het voor Nederland? De uitdagingen voor onze regio Wat doen we al in Helmond en waar dragen we aan bij?

Nadere informatie

WERELDWIJDE KLIMAATEFFECTEN

WERELDWIJDE KLIMAATEFFECTEN WERELDWIJDE KLIMAATEFFECTEN RISICO S EN KANSEN VOOR NEDERLAND BELEIDSSTUDIE Wereldwijde klimaateffecten Risico s en kansen voor Nederland Marijke Vonk Arno Bouwman Rob van Dorland Hans Eerens Wereldwijde

Nadere informatie

ENQUETE. Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering. Retourneer deze enquête a.u.b. aan:

ENQUETE. Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering. Retourneer deze enquête a.u.b. aan: ENQUETE Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering Binnen het BSIK-programma "Klimaat voor Ruimte" (website: http://www.klimaatvoorruimte.nl/) wordt veel aandacht besteed aan de

Nadere informatie

Stand van zaken van het adaptatiebeleid in Vlaanderen. Johan Bogaert

Stand van zaken van het adaptatiebeleid in Vlaanderen. Johan Bogaert Stand van zaken van het adaptatiebeleid in Vlaanderen Johan Bogaert Oplossing Ten gronde aanpakken : wereldbevolking Brand blussen : mitigatie Verder leven : adaptatie 4 Europese strategie Be A Plan FAP

Nadere informatie

NAS Stef Meijs Netwerkdag Ruimtelijke Adaptatie 19 jan 2017

NAS Stef Meijs Netwerkdag Ruimtelijke Adaptatie 19 jan 2017 NAS 2016 Stef Meijs Netwerkdag Ruimtelijke Adaptatie 19 jan 2017 Het verhaal van de NAS Voorgeschiedenis Trends en bollenschema s Focus op urgente risico s Vervolg: proces en acties 2 Ministerie van Infrastructuur

Nadere informatie

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling Prof. dr. Patrick Meire Universiteit Antwerpen Ecosystem management research group De polders, tussen de kust en zandig/zandlemig

Nadere informatie

(Regionale) gebiedsinformatie over huidig watersysteem

(Regionale) gebiedsinformatie over huidig watersysteem Memo DM 1013497 Aan: Marktpartijen uitwerking plannen het Burgje, gemeente Bunnik Van: Beke Romp, Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden Datum: 13 januari 2016 Onderwerp: Notitie gebiedskenmerken (waterthema

Nadere informatie

KNMI 06 klimaatscenario s

KNMI 06 klimaatscenario s KNMI 06 klimaatscenario s Hoe verandert ons klimaat? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Klimaatscenario s Mogelijke

Nadere informatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie Klimaatverandering Wat kunnen we in de toekomst verwachten? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Wat verwachten we wereldwijd/in

Nadere informatie

Regionale Klimaateffectatlas

Regionale Klimaateffectatlas Regionale Klimaateffectatlas Projectcode MR12039 Datum Regionale Klimaateffectatlas Versie 1.0 Opdrachtgever stadsregio Rotterdam Opdrachtnemer IGWR Inleiding De stadsregio Rotterdam werkt sinds 2008 aan

Nadere informatie

3 november 2014. Inleiding

3 november 2014. Inleiding 3 november 2014 Inleiding In 2006 publiceerde het KNMI vier mogelijke scenario s voor toekomstige veranderingen in het klimaat. Het Verbond van Verzekeraars heeft vervolgens doorgerekend wat de verwachte

Nadere informatie

tijdreeksen voor de toekomst

tijdreeksen voor de toekomst Klimaatverandering, klimaatscenario s en tijdreeksen voor de toekomst J. Bessembinder J. Beersma, KNMI Opzet presentatie Definitie klimaat en klimaatscenario s Mondiale en regionale klimaatscenario s Relatie

Nadere informatie

De klimaatateliers focussen zich in principe op de vier thema s uit de klimaateffectatlas: waterveiligheid, wateroverlast, droogte en hitte.

De klimaatateliers focussen zich in principe op de vier thema s uit de klimaateffectatlas: waterveiligheid, wateroverlast, droogte en hitte. Betreft Verslag klimaatatelier Loon op Zand Project Klimaatateliers Hart van Brabant Van ORG-ID / HydroLogic Aan Gemeente Loon op Zand Datum 2 juni 2016 Inleiding In opdracht van de werkgroep Afvalwaterketen

Nadere informatie

EffEctEn van klimaatverandering in nederland: 2012 Planbureau voor de leefomgeving BElEidsstudiEs

EffEctEn van klimaatverandering in nederland: 2012 Planbureau voor de leefomgeving BElEidsstudiEs Effecten van klimaatverandering in Nederland: 2012 Beleidsstudies Effecten van klimaatverandering in Nederland: 2012 Planbureau voor de Leefomgeving Met medewerking van: Koninklijk Nederlands Meteorologisch

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Gevolgen van watertekorten voor stedelijk gebied. Marco Hoogvliet Projectmanager Stedelijk water en bodembeheer. Opdrachtgever: het Deltaprogramma

Gevolgen van watertekorten voor stedelijk gebied. Marco Hoogvliet Projectmanager Stedelijk water en bodembeheer. Opdrachtgever: het Deltaprogramma Gevolgen van watertekorten voor stedelijk gebied Focus op funderingsschade Marco Hoogvliet Projectmanager Stedelijk water en bodembeheer Opdrachtgever: het Deltaprogramma Doel Deltaprogramma Garanderen

Nadere informatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie Klimaatverandering Welke extremen kunnen we in de toekomst verwachten? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Klimaatscenario

Nadere informatie

De relatie tussen klimaatverandering en weersextremen

De relatie tussen klimaatverandering en weersextremen Notitie De relatie tussen klimaatverandering en weersextremen Opgesteld door de staf van de Deltacommissaris en het KNMI Aanleiding De motie Vos, van 20 februari 2014, verzoekt de regering in haar gesprekken

Nadere informatie

EXTREME WEATHER EVENTS

EXTREME WEATHER EVENTS EXTREME WEATHER EVENTS Benaderd vanuit MKB-accountancy Het wereldwijde klimaat en ook het klimaat in Nederland gaat veranderen en veroorzaakt waarschijnlijk meer weerextremen in de vorm van stormen, hevige

Nadere informatie

DE KLIMAATBESTENDIGE STAD: INRICHTING IN DE PRAKTIJK. Hittestress in de stad: Over urgentie, metingen en maatregelen

DE KLIMAATBESTENDIGE STAD: INRICHTING IN DE PRAKTIJK. Hittestress in de stad: Over urgentie, metingen en maatregelen DE KLIMAATBESTENDIGE STAD: INRICHTING IN DE PRAKTIJK Hittestress in de stad: Over urgentie, metingen en maatregelen Dr. Ir. Lisette Klok november 2015 1 HITTEGOLF 30 JUNI 5 JULI, 2015 2 TOUR DE FRANCE,

Nadere informatie

Klimaatbestendige ontwikkeling van Nederland. Is het rijk aan zet? Willem Ligtvoet, 19 april 2011

Klimaatbestendige ontwikkeling van Nederland. Is het rijk aan zet? Willem Ligtvoet, 19 april 2011 Klimaatbestendige ontwikkeling van Nederland Is het rijk aan zet? 1 Voorstudie PBL (2009) Speerpunten klimaatbestendige ruimtelijke ontwikkeling: 1. Waterveiligheid 2. Zoetwatervoorziening 3. Klimaatbestendige

Nadere informatie

Klimaatverandering & schadelast. April 2015

Klimaatverandering & schadelast. April 2015 Klimaatverandering & schadelast April 2015 Samenvatting Het Centrum voor Verzekeringsstatistiek, onderdeel van het Verbond, heeft berekend in hoeverre de klimaatscenario s van het KNMI (2014) voor klimaatverandering

Nadere informatie

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM De maatschappelijke discussie over klimaatverandering wordt onvoldoende scherp gevoerd. Er wordt nauwelijks nagedacht over de ernst van de problematiek

Nadere informatie

Inleiding. Waarom Ruimtelijke adaptatie? Doel en afbakening van het klimaatatelier. Proces

Inleiding. Waarom Ruimtelijke adaptatie? Doel en afbakening van het klimaatatelier. Proces Betreft Verslag klimaatatelier Hilvarenbeek Project Klimaatateliers Hart van Brabant Van ORG-ID / HydroLogic Aan Gemeente Hilvarenbeek Datum 9 juni 2016 Inleiding In opdracht van de werkgroep Afvalwaterketen

Nadere informatie

LEVEN MET WATER STRATEGIE WATERVEILIGHEID EN KLIMAATBESTENDIGHEID IN DE IJSSEL-VECHTDELTA

LEVEN MET WATER STRATEGIE WATERVEILIGHEID EN KLIMAATBESTENDIGHEID IN DE IJSSEL-VECHTDELTA LEVEN MET WATER STRATEGIE WATERVEILIGHEID EN KLIMAATBESTENDIGHEID IN DE IJSSEL-VECHTDELTA STRATEGIE KLIMAATBESTENDIGHEID & MEERLAAGSVEILIGHEID IJSSEL-VECHTDELTA De IJssel-Vechtdelta is een gebied dat onderdeel

Nadere informatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie Klimaatverandering Mondiaal en in Nederland J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Wat verwachten we wereldwijd/in Europa

Nadere informatie

Klimaatverandering, kansen voor agrarische ondernemers

Klimaatverandering, kansen voor agrarische ondernemers Klimaatverandering, kansen voor agrarische ondernemers Nationale Najaarsconferentie POP 3 Workshop Klimaatverandering en Landbouw Utrecht, 17 Nov. 2016 door Pier Vellinga Wetenschappelijk directeur Kennis

Nadere informatie

Versneld aan de slag met klimaatadaptatie

Versneld aan de slag met klimaatadaptatie Uitnodiging Versneld aan de slag met klimaatadaptatie Wij ervaren klimaatverandering in Zuid-Nederland als urgent én acuut. Droogte, hitte, hagel of wateroverlast zijn haast aan de orde van de dag. Wij

Nadere informatie

Analyse van de sociale kwetsbaarheid van de gemeente via een kaart

Analyse van de sociale kwetsbaarheid van de gemeente via een kaart Thema(s): Landgebruik: Kosten: Beschrijving van de maatregel: Niet elke inwoner van de gemeente heeft evenveel last van klimaateffecten. Een aantal sociale bevolkingsgroepen ondervindt meer last of worden

Nadere informatie

Klimaatverandering en stedelijk waterbeheer

Klimaatverandering en stedelijk waterbeheer Klimaatverandering en stedelijk waterbeheer Janette Bessembinder KNMI Augustus 2006 14 augustus Schiedam 1 Neerslagsommen augustus 2006 Max. 93 mm/dag Maasland op 2 augustus Landelijk gemiddelde 184 mm,

Nadere informatie

Klimaatscenario s voor Vlaanderen, en impact op de waterhuishouding

Klimaatscenario s voor Vlaanderen, en impact op de waterhuishouding Vlaamse Klimaatconferentie: Adaptatie, 26.5.2011, Antwerpen Klimaatscenario s voor Vlaanderen, en impact op de waterhuishouding Johan Brouwers Dienst Milieurapportering - MIRA, Vlaamse Milieumaatschappij

Nadere informatie

Klimaatverandering gevolgen voor weginfrastructuur

Klimaatverandering gevolgen voor weginfrastructuur Klimaatverandering gevolgen voor weginfrastructuur Thomas Bles In Nederland veelal gerelateerd aan water Maar ook Niet alleen uitdaging voor de toekomst Belang Rijkswaterstaat Waarom inzicht krijgen in

Nadere informatie

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012 Meer met minder Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI 6 juni 2012 Inhoud presentatie Mondiale trends die van invloed zijn op toekomstige watervraag Nationale

Nadere informatie

Pilots zoetwatervoorziening: van concept naar uitvoering

Pilots zoetwatervoorziening: van concept naar uitvoering Pilots zoetwatervoorziening: van concept naar uitvoering Ervaringen uit de projecten GO-FRESH en Waterhouderij Programma: 1. Presentatie Walter Jonkers (provincie Zeeland) 2. Filmpjes uit het veld: proeven

Nadere informatie

Klimaatverandering : effecten, risico s en adaptatiebeleid in Europa Dr Hans Bruyninckx EEA Executive Director

Klimaatverandering : effecten, risico s en adaptatiebeleid in Europa Dr Hans Bruyninckx EEA Executive Director Klimaatverandering : effecten, risico s en adaptatiebeleid in Europa Dr Hans Bruyninckx EEA Executive Director Klimaatadaptatie in de Benelux Brussel, 25 November 2014 Missie: informatie voor beleidsmakers

Nadere informatie

Kennisagenda NKWK- KBS. Groeidocument versie 0.1

Kennisagenda NKWK- KBS. Groeidocument versie 0.1 Kennisagenda NKWK- KBS Groeidocument versie 0.1 November 2015 Voorwoord Dit is de eerste versie (versie 0.1) van het Groeidocument van de Kennisagenda NKWK- KBS. Dit document is een eerste aanzet voor

Nadere informatie

Factsheet klimaatverandering

Factsheet klimaatverandering Factsheet klimaatverandering 1. Klimaatverandering - wereldwijd De aarde is sinds het eind van de negentiende eeuw opgewarmd met gemiddeld 0,9 graden (PBL, KNMI). Oorzaken van klimaatverandering - Het

Nadere informatie

Deltaprogramma: het werk aan onze delta is nooit af. Katja Portegies Staf Deltacommissaris 11 juni 2014

Deltaprogramma: het werk aan onze delta is nooit af. Katja Portegies Staf Deltacommissaris 11 juni 2014 Deltaprogramma: het werk aan onze delta is nooit af Katja Portegies Staf Deltacommissaris 11 juni 2014 1 Tot 6.70 m. onder zeeniveau 60% overstroombaar gebied, daar wonen ongeveer 9 miljoen mensen met

Nadere informatie

Klimaatverandering in internationaal perspectief

Klimaatverandering in internationaal perspectief Klimaatverandering in internationaal perspectief Gaan onze buurlanden uit van dezelfde verandering? Janette Bessembinder Stelling 1 Als de warme golfstroom tot stilstand komt, wordt het in Nederland minstens

Nadere informatie

De KNMI 14 klimaatscenario s Neerslag en neerslagextremen

De KNMI 14 klimaatscenario s Neerslag en neerslagextremen De KNMI 14 klimaatscenario s Neerslag en neerslagextremen Geert Lenderink KNMI 26 mei 2014: presentatie KNMI14 scenario s De Basis: het 5de IPCC rapport van WG1 (2013) 1. Kennis m.b.t. globale klimaatverandering

Nadere informatie

Klimaat kwetsbaarhedenkaart Haaglanden. Kans op hittestress. Kans op overstroming. Kans op wateroverlast. Kans op blauwalg

Klimaat kwetsbaarhedenkaart Haaglanden. Kans op hittestress. Kans op overstroming. Kans op wateroverlast. Kans op blauwalg Klimaat kwetsbaarhedenkaart Haaglanden Kans op hittestress Kans op overstroming Hittestress komt voor bij een periode van uitzonderlijk warm weer en wordt versterkt door het hitte-in-de-stad of urban heat

Nadere informatie

KNVWS Delft. Overzicht

KNVWS Delft. Overzicht Het klimaat in de afgelopen en komende 100 jaar KNVWS Delft 17 oktober 2017 Peter Siegmund KNMI Overzicht Het klimaat van de afgelopen 100 jaar: temperatuur, neerslag, diversen Het broeikaseffect Klimaatmodellen

Nadere informatie

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer-

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Klimaatverandering; wat komt er op ons af? -Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Het klimaat in Nederland gaat veranderen. Op dit moment is dat nog niet te merken. De

Nadere informatie

Albert Klein Tank, Geert Lenderink, Bernadet Overbeek, Janette Bessembinder, KNMI

Albert Klein Tank, Geert Lenderink, Bernadet Overbeek, Janette Bessembinder, KNMI Klimaatverandering in Nederland Aanvullingen op de KNMI 06 scenario s Albert Klein Tank, Geert Lenderink, Bernadet Overbeek, Janette Bessembinder, KNMI De KNMI klimaatscenario s voor Nederland uit 2006

Nadere informatie

Weer en water in de 21 e eeuw

Weer en water in de 21 e eeuw Weer en water in de 21 e eeuw Een samenvatting van het derde ipcc klimaatrapport voor het Nederlandse waterbeheer Het derde klimaatrapport van het ipcc 1 Waargenomen veranderingen in de 2 e eeuw t De mondiale

Nadere informatie

Klimaat, -verandering en -scenario s

Klimaat, -verandering en -scenario s Klimaat, -verandering en -scenario s Janette Bessembinder et al. Opzet presentatie Wat is klimaat en klimaatverandering Waargenomen veranderingen Klimaatscenario s Klimaatdienstverlening 1 Wat is klimaat?

Nadere informatie

Impact van klimaatverandering op hydrologie en de gevolgen voor overstromingen en watertekorten

Impact van klimaatverandering op hydrologie en de gevolgen voor overstromingen en watertekorten Impact van klimaatverandering op hydrologie en de gevolgen voor overstromingen en watertekorten Katrijn Holvoet, Thomas Vansteenkiste, Wouter Vanneuville, Patrick Willems 09-03-2010 Gent Inhoud Situering

Nadere informatie

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a.

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a. Nieuwe KNMI klimaatscenario s Nieuwe KNMIklimaatscenario s 2006 2006 Janette Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Klimaatverandering Waargenomen veranderingen Wat zijn klimaatscenario s? Huidige en nieuwe

Nadere informatie

Natuurlijke Klimaatbuffer Ooijen-Wanssum. Natte natuur voor droge voeten

Natuurlijke Klimaatbuffer Ooijen-Wanssum. Natte natuur voor droge voeten Natuurlijke Klimaatbuffer Ooijen-Wanssum Natte natuur voor droge voeten Marcel Vermeulen projectleider / projectcoördinator Staatsbosbeheer regio Zuid Projectenbureau initiëren, begeleiden, uitvoeren extern

Nadere informatie

Rotterdamse adaptatiestrategie. John Jacobs Programmabureau Duurzaam Rotterdam Climate Proof

Rotterdamse adaptatiestrategie. John Jacobs Programmabureau Duurzaam Rotterdam Climate Proof John Jacobs Programmabureau Duurzaam Rotterdam Climate Proof Adaptatie? Effecten klimaatverandering Rotterdam: er is urgentie om te handelen Strategie gericht op functioneren van de stad Bebouwing Nutsnetwerken

Nadere informatie

Dalende bodems, stijgende kosten

Dalende bodems, stijgende kosten Dalende bodems, stijgende kosten Mogelijke maatregelen tegen veenbodemdaling in het landelijk en stedelijk gebied door Gert Jan van den Born 1 Aanleiding voor een studie over veenbodemdaling Recent verleden:

Nadere informatie

ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving

ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving Voorzichtig herstel bedreigde soorten Verdere achteruitgang functioneren van ecosystemen en biodiversiteit Meer aandacht voor natuur als basisvoorwaarde

Nadere informatie

Bo02 Hammarby Sjöstad, Stockholm, Sweden atelier GROENBLAUW, Madeleine d Ersu

Bo02 Hammarby Sjöstad, Stockholm, Sweden atelier GROENBLAUW, Madeleine d Ersu Uitdagingen Bo02 Hammarby Sjöstad, Stockholm, Sweden atelier GROENBLAUW, Madeleine d Ersu Klimaatverandering Voor de meeste wetenschappers en de beleidsmakers is de klimaatverandering een feit. De voor

Nadere informatie

foto: Vera Siemons Resultaten onderzoek naar klimaatbeleving Uitgevoerd door Gfk i.o.v. Achmea - oktober 2016

foto: Vera Siemons Resultaten onderzoek naar klimaatbeleving Uitgevoerd door Gfk i.o.v. Achmea - oktober 2016 foto: Vera Siemons Resultaten onderzoek naar klimaatbeleving Uitgevoerd door Gfk i.o.v. Achmea - oktober 2016 1 De meeste jongeren (34%) houden zich niet bezig met de gevolgen van klimaatverandering Toch

Nadere informatie

Klimaat verandert toerisme

Klimaat verandert toerisme 5 10 15 20 25 30 35 40 Tekst 4 Klimaat verandert toerisme (1) Het klimaat verandert, zoveel is inmiddels wel zeker. De temperatuur loopt op, neerslagpatronen veranderen, de kans op hittegolven neemt toe,

Nadere informatie

toekomst veenweide Inspiratieboek

toekomst veenweide Inspiratieboek toekomst veenweide Inspiratieboek BOSCH SLABBERS toekomst veenweide Inspiratieboek Opdrachtgever Kennis voor Klimaat In samenwerking met Alterra, DHV, Gemeente Midden-Delfland, Provincie Zuid-Holland,

Nadere informatie

Waterveiligheid in Westpoort

Waterveiligheid in Westpoort Pilotstudie 2012 / 2013 Atlas samengesteld 15 interviews 3 workshops Opbrengst Ketenafhankelijkheden Handelingsperspectieven Deltaprogramma Nieuwe normen voor Waterveilighied Zoetwatervoorziening voorspelbaarder

Nadere informatie

Rotterdamse adaptatiestrategie. John Jacobs Afdeling Water Rotterdam Climate Proof

Rotterdamse adaptatiestrategie. John Jacobs Afdeling Water Rotterdam Climate Proof John Jacobs Afdeling Water Rotterdam Climate Proof Adaptatie is niet nieuw! Effecten klimaatverandering Rotterdam: er is urgentie om te handelen Strategie gericht op functioneren van de stad Bebouwing

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Wegen naar een klimaatbestendig Nederland

Wegen naar een klimaatbestendig Nederland Wegen naar een klimaatbestendig Nederland Wegen naar een klimaatbestendig Nederland Met medewerking van: Deltares International Centre for Integrative Studies (ICIS), Universiteit van Maastricht Kenniscentrum

Nadere informatie

Naar minder harde grenzen. Luc Kohsiek Dijkgraaf

Naar minder harde grenzen. Luc Kohsiek Dijkgraaf Naar minder harde grenzen Luc Kohsiek Dijkgraaf Inhoud Het klimaat verandert De samenleving verandert Van scherpe scheiding tussen overheid en burgers naar participerende samenwerking Van scherpe scheiding

Nadere informatie

Klimaatverandering, de afspraken van Parijs wat betekent dat, wereldwijd en voor de hoge zandgronden?

Klimaatverandering, de afspraken van Parijs wat betekent dat, wereldwijd en voor de hoge zandgronden? Klimaatverandering, de afspraken van Parijs wat betekent dat, wereldwijd en voor de hoge zandgronden? Waterbeheer in tijden van klimaatverandering Deltaprogramma Hogezandgronden, regio oost door Pier Vellinga

Nadere informatie

Deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie

Deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie Deltaprogramma Ruimtelijke adaptatie Deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie Het Deltaprogramma: een nieuwe aanpak Een goede kwaliteit van de leefomgeving is een basisvoorwaarde voor een aantrekkelijk vestigingsklimaat

Nadere informatie

AANPASSEN MET BELEID BOUWSTENEN VOOR EEN INTEGRALE VISIE OP KLIMAATADAPTATIE BELEIDSSTUDIES

AANPASSEN MET BELEID BOUWSTENEN VOOR EEN INTEGRALE VISIE OP KLIMAATADAPTATIE BELEIDSSTUDIES AANPASSEN MET BELEID BOUWSTENEN VOOR EEN INTEGRALE VISIE OP KLIMAATADAPTATIE BELEIDSSTUDIES Aanpassen met beleid Bouwstenen voor een integrale visie op klimaatadaptatie Willem Ligtvoet (PBL), Leendert

Nadere informatie

Toelichting Klimaatadaptatie

Toelichting Klimaatadaptatie Toelichting Klimaatadaptatie Provinciale Klimaatdag 13 oktober Resi Pansaerts 1-10/18/2016 Proces Ondertekenen Europese convenant okt 2014 Opdracht studiebureau nov 2015 Interne werkgroep Milieu Natuur

Nadere informatie

Samen Duurzaam DOEN! Stap 1 // Welkom en inleiding. Stap 2 // Voorstelronde aanwezigen. (5 minuten) (10 minuten)

Samen Duurzaam DOEN! Stap 1 // Welkom en inleiding. Stap 2 // Voorstelronde aanwezigen. (5 minuten) (10 minuten) Samen Duurzaam DOEN! Leuk dat u samen met uw buren na wilt denken over duurzaamheid. Aan de hand van dit stappenplan helpen wij u graag op weg om het gesprek op gang te brengen. Dit stappenplan is bedoeld

Nadere informatie

KNMI next klimaatscenario s. Bernadet Overbeek Gé Verver

KNMI next klimaatscenario s. Bernadet Overbeek Gé Verver KNMI next klimaatscenario s Bernadet Overbeek Gé Verver Inhoud 1. Totstandkoming klimaatscenario s 2. Keuzes KNMI next scenario s 3. Afstemming met gebruikers 4. Vragenronde: wensen uit beleid Klimaatscenario

Nadere informatie

Voetje voor voetje. Op weg naar een klimaatbestendig Nederland

Voetje voor voetje. Op weg naar een klimaatbestendig Nederland Voetje voor voetje Op weg naar een klimaatbestendig Nederland Resultaten van een onderzoek door Klimaatverbond Nederland naar klimaatadaptatie-activiteiten van haar gemeenteleden. Voetje voor voetje Op

Nadere informatie

Medegebruik van dijk(zones):

Medegebruik van dijk(zones): Medegebruik van dijk(zones): vanwege ruimtegebrek en voor draagvlak Dijken voor de Toekomst Studiedag STOWA en Kennis voor Klimaat Jantsje M. van Loon-Steensma 24 november 2011 Centrum Water & Klimaat;

Nadere informatie

Versie 28 februari 2014. Tijd voor een grondige aanpak, Fundering voor een nationale strategie.

Versie 28 februari 2014. Tijd voor een grondige aanpak, Fundering voor een nationale strategie. Versie 28 februari 2014 Tijd voor een grondige aanpak, Fundering voor een nationale strategie. 250 miljoen euro per jaar wordt geraamd als extra onderhoudskosten voor infrastructuur (wegen en rioleringen)

Nadere informatie

Klimaatverandering, waterhuishouding en adaptatienoden in Vlaanderen

Klimaatverandering, waterhuishouding en adaptatienoden in Vlaanderen Klimaatverandering, waterhuishouding en adaptatienoden in Vlaanderen enkele aanvullende beschouwingen prof. dr. ir. Patrick Willems K.U.Leuven Afdeling Hydraulica Toekomstig klimaat? huidig klimaat: gematigd

Nadere informatie

Aanpassen met ambitie. Nationale klimaatadaptatiestrategie

Aanpassen met ambitie. Nationale klimaatadaptatiestrategie Aanpassen met ambitie Nationale klimaatadaptatiestrategie 2016 december 2016 2 Aanpassen met ambitie 2 Aanpassen met ambitie Verantwoording De Nationale klimaatadaptatiestrategie (NAS) is tot stand gekomen

Nadere informatie

Aanpassen met ambitie. Nationale klimaatadaptatiestrategie

Aanpassen met ambitie. Nationale klimaatadaptatiestrategie Aanpassen met ambitie Nationale klimaatadaptatiestrategie 2016 december 2016 2 Aanpassen met ambitie 2 Aanpassen met ambitie Nationale klimaatadaptatiestrategie 2016 1 Inhoudsopgave Verantwoording De Nationale

Nadere informatie

Duurzaamheid in weg- en waterbeheer

Duurzaamheid in weg- en waterbeheer Eventuele subtitel Duurzaamheid in weg- en waterbeheer Programma voor deze sessie Platform WOW Eric Diepstraten (Rijkswaterstaat) Lindy Molenkamp (provincie Overijssel) Wat betekent klimaatverandering

Nadere informatie

Klimaatverandering, en wat het voor ons betekent op het gebied van energie, voedsel, water en landschap;

Klimaatverandering, en wat het voor ons betekent op het gebied van energie, voedsel, water en landschap; Klimaatverandering, en wat het voor ons betekent op het gebied van energie, voedsel, water en landschap; lezing Marneslenk living lab Pingjum 28 augustus 2017 door Pier Vellinga Wetenschappelijk directeur

Nadere informatie

Stresstest voor Klimaatbestendige Ruimte PWVE

Stresstest voor Klimaatbestendige Ruimte PWVE Stresstest voor Klimaatbestendige Ruimte PWVE Resultaten klim aatstresstest light Albert Elshof en Matthijs van den Brink.. december 2015 Colofon Dit rapport is tot stand gekomen dankzij de inbreng van..

Nadere informatie

Samenvatting 203 Klimaatverandering leidt volgens de voorspellingen tot een toename van de mondiale temperatuur en tot veranderingen in de mondiale waterkringloop. Deze veranderingen in de waterkringloop

Nadere informatie

Verzekeringen en Klimaatverandering: Risico s en Kansen om te Innoveren voor Verzekeraars Prof.dr. Wouter Botzen

Verzekeringen en Klimaatverandering: Risico s en Kansen om te Innoveren voor Verzekeraars Prof.dr. Wouter Botzen Rockhampton Australië, januari 2011 Verzekeringen en Klimaatverandering: Risico s en Kansen om te Innoveren voor Verzekeraars Prof.dr. Wouter Botzen 1. Context: Natuurgeweld in de media Orkanen Harvey

Nadere informatie

Nationale Milieuverkenning

Nationale Milieuverkenning Nationale Milieuverkenning 5 2000 2030 Nationale Milieuverkenning 5 2000-2030 RIJKSINSTITUUT VOOR VOLKSGEZONDHEID EN MILIEU met medewerking van Adviesdienst Verkeer en Vervoer (AVV) Alterra b.v. Centraal

Nadere informatie

Maak ruimte voor klimaat!

Maak ruimte voor klimaat! Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Ministerie van Economische Zaken, Interprovinciaal

Nadere informatie

Effecten van de klimaatverandering op de laagwaterproblematiek van de Maas

Effecten van de klimaatverandering op de laagwaterproblematiek van de Maas Effecten van de klimaatverandering op de laagwaterproblematiek van de Maas Prof. dr. ir. Patrick Willems KU Leuven Dept. Burgerlijke Bouwkunde Afdeling Hydraulica Historische trend in temperatuur Jaarlijkse

Nadere informatie

Klimaatverandering & fysieke opgaven

Klimaatverandering & fysieke opgaven Klimaatverandering & fysieke opgaven Klimaatadaptatie en EU-fondsen 15 december 2016 Joke Schalk Weten, willen werken 2 RWS ONGECLASSIFICEERD Inhoud Weten, willen werken klimaatverandering Aspecten Effecten

Nadere informatie

Het Deltaprogramma. Nederland op orde: vandaag en morgen. Wim Kuijken / Bart Parmet. 7 december 2012 KNAG-Onderwijsdag

Het Deltaprogramma. Nederland op orde: vandaag en morgen. Wim Kuijken / Bart Parmet. 7 december 2012 KNAG-Onderwijsdag Het Deltaprogramma Nederland op orde: vandaag en morgen Wim Kuijken / Bart Parmet 7 december 2012 KNAG-Onderwijsdag Het Deltaprogramma Nationaal programma voor waterveiligheid en zoetwatervoorziening 2

Nadere informatie

Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie. Bouw mee aan de stad van de toekomst

Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie. Bouw mee aan de stad van de toekomst Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie Bouw mee aan de stad van de toekomst Wateroverlast Wateroverlast is waarschijnlijk het meest zichtbare probleem. Steeds vaker staan winkels en kelders vol water. Zo

Nadere informatie