Minister Bussemaker: Internationalisering ligt soms op straat

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Minister Bussemaker: Internationalisering ligt soms op straat"

Transcriptie

1 transfer vakblad over internationalisering in het hoger onderwijs Minister Bussemaker: Internationalisering ligt soms op straat 1 jaargang 22 september / oktober 2014 hoofdpunten uit de internationaliseringsvisie buitenlandse campus niet langer taboe dubbel afscheid van eaie-voorzitter van liempd je leven lang profijt van een afs-jaar groningen zet energieonderzoek in de spotlights

2 1 transfer Transfer is een onafhankelijk vakblad voor internationale samenwerking in het hoger onderwijs en onderzoek. Transfer is ook online: Transfer is een uitgave van de Nuffic, de Nederlandse organisatie voor internationale samenwerking in het hoger onderwijs. Verschijnt zes keer per jaar. Redactie Ralph Aarnout, Els Heuts en Annelieke Zandvliet Aan dit nummer werkten mee Ries Agterberg, Rob Burkhard, Han van der Horst, Yvonne van de Meent, Martine Postma, Rineke Wisman. Beeld David van Dam/HH, H.C.Ellis/AFS, Henriëtte Guest, Ronald van den Heerik, Peter Hilz/ HH, Istock, Valerie Kuypers, Bart van Overbeeke, Abbie Rowe/AFS, Thomas Schlijper, Ramona da Silva Wells, Peter Strelitski/De Beeldredaktie Redactieraad Ries Agterberg (DUB), Sebastiaan den Bak (Neth-ER), Klaartje van Genugten (Zuyd Hogeschool), Leonard van der Hout (Hogeschool van Amsterdam), Erwin Ploeger (Unesco-IHE) Redactieadres Nuffic, Postbus 29777, 2502 LT Den Haag, tel.: / / fax: Abonnementen Transfer is gratis verkrijgbaar. Geïnteresseerden kunnen zich voor een gratis abonnement aanmelden via Adreswijzigingen Abonnees kunnen adreswijzigingen doorgeven via het contactformulier op Vormgeving en lay-out Sabrina Luthjens BNO en Christina Schürmann (www.makingwaves.nl) Druk Drukkerij Verloop, Alblasserdam Overname artikelen Het overnemen en vermenigvuldigen van artikelen uit Transfer is slechts geoorloofd na schriftelijke toestemming van de hoofdredactie. Competente rebellen Het Nederlandse hoger onderwijs moet grensoverschrijdende denkers en doeners opleiden; competente rebellen die door creativiteit, lef en ambitie verandering teweegbrengen, vindt minister Bussemaker. In haar visiebrief Internationalisering, die deze zomer verscheen, noemt ze een aantal maatregelen om dit streven te realiseren. Het verwerven van interculturele en internationale vaardigheden wordt wat haar betreft de standaard. Dat zal menig internationaliseerder als muziek in de oren klinken, maar de weg daar naartoe is nog lang. Veel studenten zijn niet geïnteresseerd in een buitenlands studieverblijf en de internationalisering van het curriculum staat nog in de kinderschoenen. Hoe verhoudt die dagelijkse praktijk zich dat tot de ambities uit de internationaliseringsbrief? En waar staan we over tien jaar? Daarover interviewde Transfer minister Bussemaker. Niet iedere student hoeft naar het buitenland, zegt ze. Zeker in de grote steden ligt internationalisering voor een deel op straat. Daar heeft de minister gelijk in. En het is ook onmogelijk om iedere student over de grens te laten studeren. Maar voor degenen die wel naar het buitenland gaan en een andere cultuur leren kennen, blijkt die periode vaak van grote invloed te zijn op hun verdere leven. Drempels voor een internationale werkkring zijn al weggenomen. Zo ook voor Louise Boveree-Roos. Met een beurs van AFS, een van de oudste organisaties op het gebied van internationale uitwisselingsprogramma s, vertrok ze in 1962 naar de Verenigde Staten om een jaar highschool te doen. Ze heeft nog steeds contact met haar toenmalig gastgezin en haar internationale inslag is in dat jaar ontstaan, vertelt ze in deze Transfer. Je zou iedereen zo n ervaring gunnen. AFS viert in november haar honderdjarig bestaan. De organisatie, begonnen in de Eerste Wereldoorlog als een club Amerikaanse vrijwilligers die dienst namen op de ambulance, transformeerde na de Tweede Wereldoorlog tot een inter nationale uitwisselingsorganisatie. Nooit meer oorlog, was het idee. Als mensen zich onderdompelen in een andere cultuur ontstaat er meer begrip voor elkaar en komt wereldvrede een stuk dichterbij. Met oprukkende fundamentalisten, oplopende spanningen tussen Oost en West en alle andere brandhaarden in de wereld, is die doelstelling nog steeds actueel. Net zoals het opdoen van interculturele competenties. els heuts Omslag Minister Bussemaker bij de regeringsgebouwen in Den Haag. Foto: David van Dam/HH Transfer 2, jaargang 22, verschijnt op 27 november

3 inhoud Bussemakers internationaliseringsvisie Minister Bussemaker heeft deze zomer haar visie op internationalisering in het hoger onderwijs naar de Tweede Kamer gestuurd. In deze Transfer gaan we dieper op het negentien pagina s tellende document in. We zetten de vijf belangrijkste punten op een rijtje, en vragen acht betrokkenen naar hun mening daarover (pag ). Ook spreken we de minister zelf (pag ). Als onderdeel van de nieuwe visie mogen instellingen binnenkort opleidingen aanbieden in het buitenland. Zal dat in het Nederlandse hoger onderwijs een aardverschuiving veroorzaken? (pag ). 22 Je leven lang profijt van een AFS-jaar Uitwisselingsorganisatie AFS een van de grootste en oudste organisaties in haar soort bestaat binnenkort honderd jaar. Ter gelegenheid daarvan spreekt Transfer met vijf Nederlanders die ooit via AFS een jaar in het buitenland woonden. Het AFS-jaar blijkt vaak bepalend te zijn geweest voor de rest van hun leven. 26 We hebben de neiging te veel in ons kokertje te blijven Hans-Georg van Liempd was de afgelopen vier jaar (vice-)voorzitter van de European Association for International Education (EAIE). Deze maand nam hij afscheid. Met Transfer blikt hij terug op een periode waarin hij menige discussie aanzwengelde. Zoals over de vraag: moet het Europese hoger onderwijs met álle landen samenwerken? En verder 2 Colofon en redactioneel 4 Kort nieuws 13 Column Ries Agterberg 21 Opinie: houd het NIMAR open 29 Sorry? Pardon! Misverstanden in het buitenland 30 Een andere bril op bij de Energy Summer School 33 Aanpakken: internationaliseerders aan het werk 34 Gelezen 35 Onbekend terrein: Marianne Thieme over haar buitenlandse studie-ervaring

4 4 nieuws teamspirit in rotterdam Foto: facebook.com/eugames2014 Het spande erom of het evenement door kon gaan, omdat de begroting wankel was. Maar de organisatoren hielden voet bij stuk, ook toen de Erasmus Universiteit uit de organisatie stapte. Hun volharding werd beloond. Meer dan deelnemers uit 34 landen namen deze zomer deel aan de tweede European Universities Games in Rotterdam, het grootste sportevenement voor studenten in Europa. In 2016 mogen studenten in Zagreb en Rijeka proberen het succes te evenaren. Ook buitenlandse student hoeft niet meer te loten Hoge cijfers zijn in de toekomst geen garantie meer voor een studieplek bij numerus-fixusopleidingen, die populair zijn bij buitenlandse studenten. De centrale loting wordt vanaf het studiejaar 2017/2018 afgeschaft. Onderwijsinstellingen gaan dan ook selecteren op persoonlijkheidskenmerken en motivatie. Dat kan gevolgen hebben voor het aantal internationale studenten bij lotingsstudies. Dit studiejaar hebben zo n van de in totaal ingelote studenten (circa 15 procent) een buitenlandse nationaliteit. In 2012 was dat nog een op de vijf. Ondanks die daling zijn buitenlandse studenten naar verhouding nog steeds oververtegenwoordigd bij lotingsstudies. Scholieren met een gemiddeld eindexamencijfer van 8 of hoger vallen in lotingsklasse A en worden rechtstreeks toegelaten. Buitenlandse studenten kwamen, ongeacht hun cijfers, tot 2012 in lotingsklasse C terecht. Dat kwam overeen met een gemiddeld cijfer tussen de 7 en 7,5. In 2011 veroordeelde de Raad van State deze praktijk. Ook buitenlandse bollebozen zouden direct toegelaten moeten worden tot een lotingsstudie. Cijfers op buitenlandse diploma s zijn niet gemakkelijk vergelijkbaar met Nederlandse cijfers. In veel landen worden hogere cijfers gegeven dan in ons land. De Nuffic heeft daarom in kaart gebracht wanneer eindcijfers uit diverse buitenlanden evenveel waard zijn als gemiddeld een acht in Nederland. (EH)

5 5 Eerder aanspraak op Duitse studiefinanciering Terwijl de Nederlandse overheid de basisbeurs afschaft, maakt Duitsland zich op voor een flinke verhoging van de studiefinanciering. Jaarlijks wil minister van Onderwijs Johanna Wanka er zo n half miljard euro extra aan uitgeven. Buitenlandse studenten komen in de nieuwe plannen aanzienlijk sneller in aanmerking voor Duitse studiefinanciering. We investeren in rechtvaardig onderwijs en opleidingsmogelijkheden, aldus Wanka bij de presentatie van de plannen. De studiefinanciering gaat voor alle studenten met 7 procent omhoog, de beurs voor uitwonenden wordt ruimer, studenten mogen meer bijverdienen en de inkomensgrens voor aanvullende studiefinanciering gaat naar beneden. Hierdoor komen nog eens zo n studenten in aanmerking voor een aanvullende beurs, bovenop het huidige aantal. Buitenlandse studenten kunnen straks al na vijftien maanden studie in Duitsland studiefinanciering krijgen. Nu ligt die grens bij vier jaar. Wanka wil hiermee laten zien dat deze mensen met hun kennis en ervaringen welkom zijn bij ons. Studentenbonden zijn ontevreden met de aangekondigde hervormingen. Sinds de laatste ingreep in de studiefinanciering in 2010 zijn de kosten van levensonderhoud, vooral de huurprijzen in studentensteden, enorm gestegen. De 7 procent verhoging die Wanka in het vooruitzicht stelt, is volgens hen amper genoeg om de inflatie te corrigeren. (RA) Wie investeert het meest in hoger onderwijs? Nationale uitgaven als percentage van het bbp kopgroep achtervolgers bus peloton 46 procent van alle promovendi aan Nederlandse universiteiten is afkomstig uit het buitenland. Dat blijkt uit cijfers van de VSNU. Ruim een derde van het wetenschappelijk personeel heeft inmiddels een niet-nederlandse nationaliteit. Het aantal banen in de wetenschap nam sinds 2007 toe met zo n Bijna al die extra arbeidsplaatsen werden opgevuld door buitenlands talent. Het aantal Nederlandse medewerkers bleef met circa vrijwel gelijk. 1,2 VK 1,0 Hongarije, Italië 1,5 Frankrijk, Oostenrijk 1,4 België, Portugal 1,3 Duitsland, Polen, Spanje 1,9 Denemarken, Finland 1,8 Nederland 1,7 Noorwegen, Zweden 2,4 Chili 2,7 VS 2,6 Korea 2,8 Canada bron: oeso, education at a glance 2014.

6 6 nieuws De beurs van Jaarlijks komen honderden studenten, promovendi en cursisten uit ontwikkelingslanden naar Nederland met een NFP-beurs. Wie zijn zij en wat doen ze? swati pujari (28) masterstudent instituut voor urban management (ihs) Foto: Henriëtte Guest Geen twv-eis bij werk zoeken met Nederlands diploma Wie een Nederlands diploma behaalt maar hier pas een paar jaar later op zoek wil naar een baan, kan een beroep doen op het zoekjaar afgestudeerden. Het kabinet wil de regeling daartoe aanpassen. Anders dan bij de regeling hoogopgeleiden, waar deze groep nu nog onder valt, is daarbij geen tewerkstellingsvergunning (twv) nodig voor een tijdelijke baan om rond te komen tijdens het zoekjaar. Voor internationaal talent met een master- of PhD-diploma van een buitenlandse top-universiteit blijft de regeling hoogopgeleiden bestaan, inclusief twv-eis. Die voorwaarde vormt een knelpunt, zo blijkt uit een recente evaluatie. Ook komt daaruit naar voren dat de regeling weinig hoogopgeleiden aantrekt. De meeste gebruikers zijn al in Nederland. Het zoekjaar afgestudeerden moet nu nog meteen na het afstuderen van start gaan. (AZ) Wat is je werkervaring en -achtergrond? Ik ben in dienst als architect bij een bedrijf in Kathmandu. Maar ik heb ook ervaring als journalist bij een vakblad over architectuur en als docent op de afdeling architectuur van het Kathmandu Engineering College. Ik zou mij op lange termijn het liefst bezighouden met onderzoek naar urbanisme de studie van steden en hun impact op de omgeving vanuit het oogpunt van de inwoner. Waarin verschilt de stedelijke ontwikkeling in Azië van die in West-Europa? Nepal worstelt nog met het reguleren van verkeersstromen en de verkeersveiligheid. Daar ligt Europa een stap voor. Kathmandu is zich aan het herstellen van de revolutie die een decennium geleden in Nepal plaatsvond. De stad streeft naar de netheid, het stedelijk landschap en de organisatie van westerse steden. Aan de andere kant heeft Kathmandu een sense of charm and identity dat je mist in de sommige westerse steden. Wat verwacht je van deze opleiding? Dat de sociale wetenschappen er onderdeel van zijn, spreekt me aan. Ik wil me verdiepen in de brede context van interacties tussen de maatschappij en de ruimte van de omgeving. (RW) Engelse toelatingstoets onder vuur Bij de Universiteit Leiden is ophef ontstaan over de Engelstalige toelatingstoets die een deel van de huidige lichting geneeskunde studenten heeft gedaan als onderdeel van hun selectieprocedure. Volgens studentenpartij LVS werkt de Biomedical Admissions Test (BMAT) niet in Nederland omdat deze toegespitst zou zijn op het Engelse systeem. Nederlandse scholieren zouden anders op de test reageren dan Engelse scholieren. Ook de Leidse universiteitsraad heeft twijfels over deze test, schrijft Universiteitsblad Mare. De BMAT en andere Engelstalige toetsen zouden vooralsnog hun nut uitsluitend bewezen hebben binnen een Engelse context. De raad wil daarom een grondige evaluatie van dit soort toetsen in de Nederlandse situatie. (EH) Werkgevers van buitenlandse studenten beboet De Inspectie SZW (voorheen Arbeidsinspectie) heeft vorig jaar ruim euro aan boetes uitgedeeld aan 75 bedrijven die studenten van buiten de EER illegaal lieten werken. De werkgevers werden betrapt op overtredingen zoals onderbetaling, valsheid in geschrifte en het ontbreken van een werkvergunning. De inspectie onderzocht 168 bedrijven, vooral in de horeca, de detailhandel en de uitzendsector. 83 studenten bleken zonder vergunning te werken of werkten meer uren dan wettelijk is toegestaan. In meer dan een derde van de gevallen ging het om Chinese studenten. Sinds 2009 controleert de Inspectie SZW gericht op illegale arbeid van buitenlandse studenten. Volgens een woordvoerder is het te vroeg om te stellen dat die aanpak vruchten afwerpt. De controles worden de komende jaren voortgezet. (EH)

7 7 Belasting bedreigt PhD-beurzen NFP Foto: Peter Hilz/HH De toekomst van PhD-beurzen in het kader van de capaciteitsopbouwprogramma s NFP en NICHE staat op het spel. Bursalen dreigen daar belasting over te moeten gaan betalen, omdat de Belastingdienst de beurzen als inkomen beschouwt. Enkele universiteiten hebben aangekondigd dan geen kandidaten meer voor te zullen dragen voor PhD-beurzen binnen de Netherlands Fellowship Programmes (NFP), zegt Chris Bergholtz van de Nuffic. Bergholtz legt uit dat Wageningen University, die de meeste PhD-bursalen van de NFP herbergt, tot voor kort een uitzonderingspositie had weten te bedingen bij de regionale Belastingdienst. Andere instellingen konden zich daar vervolgens op beroepen. Maar de Belastingdienst heeft aangekondigd daar een eind aan te willen maken, aldus Bergholtz. Daarbij speelt mogelijk een rol dat in het nieuwe NFP-programma de student de beurs rechtstreeks van de eigen instelling ontvangt, en niet meer van de Nuffic. Voorzitter Han Aarts van het Platform for International Education (PIE), waar universiteiten en hogescholen die zich bezighouden met capaciteitsopbouw bij zijn aangesloten, noemt de gang van zaken grotesk. Geld dat beschikbaar wordt gesteld door het ministerie van Buitenlandse Zaken vloeit zo immers via het ministerie van Financiën terug naar de overheid. Het beursbedrag is nota bene van overheidswege vastgesteld op basis van de hoogte van de kosten van levensonderhoud en studie in Nederland, zegt Aarts. Daardoor houden bursalen te weinig geld over als zij belasting moeten betalen, benadrukt hij, met alle gevolgen van dien. Dit staat het aantrekken van talent in de weg, aldus de voorzitter van PIE. De Nuffic is naarstig op zoek naar een oplossing, want de deadline voor het voordragen van kandidaten voor PhD-beurzen binnen de NFP is begin november. Bergholtz hoopt dat de ministeries van Buitenlandse Zaken en Financiën onderling zullen afspreken dat er voor deze bursalen een uitzondering geldt. Een alternatief is dat er een nieuwe categorie promovendi in het leven wordt geroepen: de studentpromovendus, die niet belastingplichtig is en waar de instelling geen premies voor hoeft af te dragen. Maar dat gaat te lang duren, denkt Bergholtz. Daar is een wetswijziging voor nodig. De Belastingdienst was niet bereikbaar voor een reactie. (AZ) cv-beurzen universities #InternationalStudents create 136k UK jobs: no wonder people oppose reducing their numbers ly/1wo0gob ver. Wetenschappers moeten zelf afwegen of ze nog met Russische collega's willen samenwerken samenwerking-met-ruslandieders-eigen-zaak beurs deadline start studie/onderzoek Duitsland, kunstenaarsbeurs 1 nov okt 2015 Duitsland, studiebeurs 15 nov 1 okt 2015 Duitsland, zomerbeurs 15 nov jun/aug 2015 Zwitserland, studiebeurs 15 nov 1 okt 2015 Mexico, speciaal programma 15 nov Israël, studiebeurs 30 nov okt 2015 Israël, ULPAN zomerbeurs 30 nov jul/aug 2015 Duitsland, onderzoeksbeurs 6 dec 1 okt 2015 Indonesië 9 dec mrt 2015 Meer informatie op

8 8 nieuws Eerste lichting Erasmus+ de grens over Foto: Ramona da Silva Wells Merel de Bie ontvangt een van de eerste beurzen van Erasmus+. Een kleine studenten gaan dit studiejaar de grens over met een Erasmusbeurs. Het grootste deel (7.266 studenten) gebruikt de toelage om een periode aan een buitenlandse instelling te studeren, de rest gaat ermee op stage. De Universiteit Maastricht is koploper en kan bijna 1 miljoen euro aan Erasmusbeurzen uitdelen. De eerste lichting studenten van Erasmus+, het nieuwe EU-programma voor onderwijs, opleiding, jeugd en sport, vertrekt dit studiejaar naar het buitenland of is al vertrokken. Daarmee is een bedrag gemoeid van ruim 14 miljoen euro en is het budget voor dit jaar uitgegeven. Het nieuwe programma loopt tot Nieuw in Erasmus+ is dat de beursbedragen ge differentieerd zijn. Wie naar een duur land gaat, zoals de Scandinavische landen en het Verenigd Koninkrijk, heeft recht op een maandelijkse toelage van 270 euro voor een studie en 390 euro voor een stage. Dat is aanzienlijk meer dan voor landen met lage kosten in het levens onderhoud zoals Bulgarije en de Baltische Staten (respectievelijk 150 euro en 270 euro). Nederland behoort tot de landen met middelhoge kosten. In de afgelopen 25 jaar gingen zo n 3 miljoen studenten op reis met een Erasmusbeurs. De Europese Commissie wil dat het er in miljoen zijn. (EH) Noodfonds nodig voor internationale student Er moet een nationaal noodfonds komen voor internationale studenten in het Verenigd Koninkrijk. Die conclusie trekt de National Union of Students (NUS) op basis van eigen onderzoek. Van de ondervraagde hogeronderwijsinstellingen heeft 65 procent een noodfonds voor buitenlandse studenten. Bij 13 procent ontbreekt zo n voorziening, de overige 22 procent kent een algemeen fonds of regelt financiële steun per geval. Gemiddeld trekken universiteiten in het Verenigd Koninkrijk hier omgerekend zo n euro per jaar voor uit; 6,70 euro voor elke internationale student. De effectiviteit van de beschikbare voorzieningen wordt echter beperkt door strenge criteria en een maximum aan de uitgekeerde toelagen, zo gaven veel respondenten aan. Bij grote financiële problemen zijn de toegewezen bedragen vaak onvoldoende, stelt de NUS vast, terwijl studenten met geringe tegenslagen meestal niet in aanmerking komen voor ondersteuning. Een percentage van de collegegeld-inkomsten zou gebruikt moeten worden om een algemeen noodfonds op te richten, vindt de NUS. Daaruit kunnen giften en leningen worden verstrekt tot 1000 pond (zo n 1260 euro) voor kleinere financiële problemen, oplopend tot pond bij ernstige gevallen. Voor zo n fonds zou omgerekend ruim 46 tot 123 miljoen euro per jaar nodig zijn. (AZ)

9 9 Britse collegegelden wellicht verder omhoog Foto: istock Ook elite-universiteiten als Cambridge mogen nu niet meer dan 9000 pond collegegeld heffen De Britse regering overweegt de wettelijke begrenzing aan het collegegeld af te schaffen. Instellingen zouden in de nieuwe plannen meer mogen vragen dan pond per collegejaar, op voorwaarde dat ze zelf leningen aan studenten gaan verstrekken. Studenten zouden in de toekomst hun studieschuld dus niet meer bij de staat aflossen, maar bij de universiteit waar ze gestudeerd hebben. Als instellingen er financieel belang bij hebben dat hun studenten goede banen krijgen, gaan ze beter onderwijs leveren, is een van de overwegingen achter de plannen. Maar de Britse overheid zou er ook een gevoelig risico mee indammen: eerder dit jaar werd bekend dat meer studenten dan verwacht hun studieschuld niet aflossen. Aan de invoering van het systeem zitten nog veel haken en ogen. De overheid wil instellingen niet verplichten aan het nieuwe systeem deel te nemen, en het is maar de vraag of genoeg universiteiten willen meedoen om het tot een succes te maken. Bovendien zou veel wetgeving moeten worden aangepast, en zouden de computersystemen van de Britse overheid niet op het nieuwe systeem toegerust zijn. Ook de rechtvaardigheid van het systeem staat nog ter discussie. De angst bestaat dat het universiteiten ervan weerhoudt studenten van lagere komaf toe te laten. Die zouden minder goede carrièrekansen hebben, en een groter risico op niet afgeloste studieschulden met zich meebrengen. Daarnaast kondigde de Britse regering bezuinigingen op beurzen en leningen aan EU-studenten aan. Nu moeten zij minimaal drie jaar in het Verenigd Koninkrijk wonen om hiervoor in aanmerking te komen. De overheid wil daar vijf jaar van maken om de kosten van deze studiefinanciering beheersbaar te houden. Die zijn de laatste jaren flink gestegen. In ging het om een bedrag van 75 miljoen pond, in was dat opgelopen tot 162 miljoen pond. Het aantal EU-studenten dat in Engeland wil studeren, blijft stijgen. Vergeleken met vorig studiejaar zijn het er negen procent meer, terwijl het aantal Engelse studenten met drie procent is toegenomen. Verwacht wordt dat studenten uit Roemenië, Hongarije, Portugal en Frankrijk het meest geraakt worden door deze maatregel die op zijn vroegst per september 2016 in kan gaan. (RA/EH) agenda datum organisator evenement locatie meer informatie 1 okt Kences Landelijk congres studentenhuisvesting 2014 Eindhoven html 16 okt VSNU Making internationalisation work; Joint Programmes & Transnational Education Utrecht okt NABC en African Study Centre Africa Works! Creating new partnerships Leiden 30 okt diversen Buddydag Maastricht nov Nuffic cursus beleidskader internationalisering Den Haag

10 10 interview minister bussemaker over haar visiebrief Internationalisering is mooi, maar kwaliteit staat voorop

11 11 Iedere student moet tijdens zijn studie interculturele competenties opdoen, schrijft minister Bussemaker in haar Internationaliseringsbrief. Ze erkent dat daar nog een flinke slag is te maken. Maar zeker in de grote steden ligt internationalisering ook voor een groot deel op straat. Foto: Valerie Kuypers De Tweede Kamer was al met reces toen half juli de Internationaliseringsbrief van minister Bussemaker verscheen. Het Nederlandse hoger onderwijs moet competente rebellen opleiden die door creativiteit, lef en ambitie verandering teweegbrengen, schrijft ze. Uitdagend onderwijs is daarvoor een must en internationalisering speelt daarbij volgens haar een cruciale rol. Transfer sprak de minister aan het eind van de zomer over haar negentien pagina s tellende brief. Wat zijn uw drie prioriteiten? Allereerst het werven en binden van buitenlands talent. Mijn brief is een concretisering van het actieplan Make it in the Netherlands. De positionering van het Nederlandse hoger onderwijs in het buitenland is ook een belangrijk punt. De unique sellingpoints kunnen sterker voor het voetlicht worden gebracht. Daarnaast wil ik Nederlandse studenten stimuleren de grens over te gaan. Veel Nederlandse studenten zijn daarin niet geïnteresseerd. U stelt zelf vast dat de uitgaande mobiliteit nauwelijks stijgt. Heeft het dan zin om de voorwaarden daarvoor te verbeteren? Dat de uitgaande mobiliteit nauwelijks stijgt, is misschien ook een compliment voor ons hoger onderwijs. Studenten hebben het hier naar hun zin. Toch moeten de instellingen mobiliteit blijven stimuleren. En ik kan de voorwaarden creëren. Ik wil niet landelijk voorschrijven dat iedere student naar het buitenland moet. Maar zeker in de masterfase mag je van studenten vragen om verder te kijken dan hun eigen vakgebied. Hogescholen en universiteiten kunnen zich profileren door te zorgen dat een student tijdens zijn buitenlandverblijf echt iets leert. Toen ik in de jaren negentig bij de universiteit werkte, heb ik ervaren dat internationale contacten vaak op personen hingen. Dat is niet verkeerd, maar het is belangrijk die contacten structureel te maken, op faculteits- of instellingsniveau. Internationalisation at home zou ervoor moeten zorgen dat ook studenten die niet naar het buitenland gaan, interculturele competenties opdoen. Maar de internationalisering van het curriculum staat nog in de kinderschoenen. Hoe verhoudt zich dat tot uw voornemen om grensoverschrijdende denkers en doeners op te leiden? Daar is inderdaad nog een slag te maken. Maar er moet ook veel meer gebeuren. We zijn bijvoorbeeld met de prestatieafspraken bezig. De basiskwaliteit moet op orde zijn, wil je echt stappen kunnen zetten met internationalisering. Als rector bij de Hogeschool van Amsterdam heb ik gezegd: opleidingen waar het goed gaat, mogen hun vleugels uitslaan. Dat wil ik ook als landelijk beleid voeren. Wie beoordeelt of de basiskwaliteit in orde is? Daarvoor hebben we de NVAO, de inspectie en de prestatieafspraken. Internationalisering is heel mooi, maar ik zou vooral die instellingen de ruimte willen geven, die het aankunnen. Het hangt natuurlijk ook van de soort opleiding af. Toen ik rector was, was het niet mijn eerste prioriteit om de PABO te internationaliseren. Ik wilde vooral dat Amsterdamse basisscholen tevreden waren over onze afgestudeerden. Docenten spelen een sleutelrol in het internationaliseringsproces. Maar zij weten vaak niet hoe ze hun lesstof een internationale dimensie kunnen geven of zien daar de noodzaak niet van in. Moet het functieprofiel van docenten daarop worden aangepast? Ik ga me niet met het functieprofiel bemoeien. Dat is aan de universiteiten en hogescholen. Je moet vanuit de inhoud kijken wat een opleiding nodig heeft. En we hebben natuurlijk de ontwikkelingsafspraken in het kader van de Basiskwalificatie Onderwijs. Ook die komen terug in de prestatieafspraken. Vindt u het zinvol om internationalisering in de prestatieafspraken op te nemen? Wellicht bij een volgende ronde. Wat we absoluut niet gaan doen, is nu nieuwe prestatieafspraken maken. Maar internationalisering is wel een punt waarop instellingen zich kunnen profileren. Door het studievoorschot [de afschaffing van de basisbeurs, red.]

12 12 komt er geld bij voor het hoger onderwijs. Een deel daarvan zou aan internationalisering besteed kunnen worden. Het is dan aan universiteiten en hogescholen om prioriteiten te kiezen. Hoe wilt u de instellingen dan houden aan de ambities die de VSNU en de Vereniging Hogescholen in hun internationaliseringsvisie hebben geformuleerd? Het is heel mooi dat mijn brief in goede samenwerking met de instellingen tot stand is gekomen. De koepels geven aan wat zij willen doen. En wij, als overheid, helpen om de condities te verbeteren. Daaraan besteden we geld en vervolgens willen we weten wat daarmee gebeurt. Ik wil dat samen met de instellingen monitoren. Er komt een beurzenprogramma met jaarlijks ongeveer 5 miljoen euro aan scholarships. Daarmee kunnen we in de komende tien jaar topstudenten naar Nederland halen en Nederlands talent over de grens sturen. Ik wil zien hoe dat geld wordt besteed. Dan gaat het niet alleen om een financiële af rekening, ik wil ook zien of dit leidt tot ander onderwijs. Veel studenten zijn enthousiast als ze les krijgen met buitenlandse studenten. Wat wordt de verhouding tussen de inkomende en uitgaande mobiliteit bij de verdeling van die beurzen? De nadere voorwaarden moeten nog worden uitgewerkt. Aan het eind van het jaar ligt er een plan. U schrijft competente rebellen te willen opleiden: grensoverschrijdende denkers en doeners die door creativiteit, lef en ambitie verandering teweeg zullen brengen. Wat zou u over tien jaar op dit vlak bereikt willen hebben? Laat ik een voorbeeld geven. Voor een discussie bij de VSNU had ik drie studenten uitgenodigd. Een van hen had eerst kunstgeschiedenis gedaan in Florence, daarna een technische opleiding in Delft en ook nog wat vakken bij de Design Academy in Eindhoven. Dat vond ik fascinerend. Ik hoop dat we veel mogelijkheden creëren voor dit soort talenten en zo meer variatie krijgen. Al hoeft niet iedereen een programma te volgen zoals deze student. Zeker in de grote steden ligt internationalisering deels op straat. Ik ken een PABO-student uit Almere, die tijdens haar stage op een achterstandsschool kwam. De schellen vielen haar van de ogen toen ze zag dat er zó dichtbij zulke andere levens worden geleefd. Hoe ziet u úw rol als minister ten aanzien van internationalisering? Het is mijn taak om na te denken over ontwikkelingen in het onderwijs en barrières weg te nemen. Hoe staan we ervoor, wat zijn de externe ontwikkelingen en wat vraagt dat van het hoger onderwijs? Komend voorjaar verschijnt de strategische agenda Hoger Onderwijs. Daarin schets ik de samenhang tussen de verschillende thema s en krijgt internationalisering ook een vervolg. In uw brief is het belang van internationalisering vooral gerelateerd aan economische motieven. Waarom is er zo weinig aandacht voor ideële motieven, zoals het kweken van begrip voor andere culturen, juist nu er zoveel brandhaarden in de wereld zijn? Daar ben ik het niet mee eens. Alleen al in de inleiding van de visie wordt genoemd wat de meerwaarde is van internationalisering: slimmere, creatievere en ondernemende studenten. Maar die worden vervolgens gekoppeld aan hun nut voor onze kenniseconomie. Ik noem in mijn visie ook burgerschap, mensenrechten, emancipatie en internationaal bewustzijn. Natuurlijk, we leven in een kenniseconomie. Daarvoor moet je mensen opleiden. De 21 e eeuw vraagt om bepaalde vaardigheden. Om die te ontwikkelen, stimuleren we studenten naar het buitenland te gaan en halen we buitenlandse studenten hierheen. En dat zeg ik niet alleen omdat dat geld in het laatje brengt. els heuts en annelieke zandvliet Minister met wortels in het onderwijs Sinds november 2012 zwaait Jet Bussemaker (1961) de scepter over het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen. Het hoger onderwijs kent ze van binnenuit. Na haar studie en promotie in de politicologie aan de Universiteit van Amsterdam, werkte ze daar tot 1998 als universitair docent. Haar Kamerlidmaatschap voor de PvdA combineerde ze met een docentschap aan de Vrije Universiteit. Van 2007 tot 2010 was Bussemaker staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Vanaf maart 2011 was ze rector van de Hogeschool van Amsterdam. Haar vertrek, anderhalf jaar later, werd daar alom betreurd. (EH)

13 13 column Laat buitenlandse wetenschappers Nederlands leren Een buitenlandse wetenschapper stond laatst in de kantine van de Utrechtse universiteit wat meewarig te kijken naar een grote pan soep. Can you tell me what soup this is?, vroeg ze. Het is soms worstelen voor deze groep als informatie alleen in het Nederlands beschikbaar is. Pijnlijk, want steeds meer wetenschappers komen uit het buitenland. Deze zomer maakte de universiteitenvereniging VSNU bekend dat het om eenderde van alle wetenschappers gaat. Van de promovendi komt zelfs 45 procent uit het buitenland. Het is dus relevant om te bedenken hoe ver je moet gaan om deze wetenschappers zich thuis te laten voelen. Net als het bedrijfsleven is de universiteit een internationale omgeving waar verder gekeken wordt dan de toevallige landsgrenzen. Maar als je van iedereen die van buiten Europa naar Nederland komt verwacht dat hij of zij de taal leert en een inburgeringsexamen doet, waarom zou je dan een uitzondering maken voor de goed opgeleide wetenschapper? Universiteiten zijn daar tegen. Topwetenschappers paai je niet met de ries agterberg mededeling dat ze geacht worden de taal te leren dan wel een inburgeringsexamen te moeten afleggen. Dat is begrijpelijk, maar geeft de hypocrisie van de maatregel aan. Ook deze mensen komen vaak voor een langere periode in Nederland wonen. Soms zelfs voor altijd. Als het om wetenschappelijk werk gaat, is het logisch dat de voertaal Engels is. Ook zijn heel wat colleges in het Engels, vooral in de masterfase. Verder is het goed dat de universiteit ervoor zorgt dat personeelsinformatie beschikbaar is in het Engels. Dat hoort erbij als je ervoor kiest om buitenlandse medewerkers aan te trekken. Maar betekent dat ook dat de hele voertaal op de universiteit Engels moet zijn? Op sommige universiteiten moet al het personeel, inclusief secretaresses Foto: Ries Agterberg en kantinepersoneel, Engels spreken en is Engels de voertaal bij alle vergaderingen, inclusief de universiteitsen faculteitsraden. Dat gaat mij te ver. De universiteiten zijn voor een belangrijk deel geworteld in de Nederlandse cultuur en hebben een belangrijke functie in onze samenleving. Dat moet je niet wegpoetsen. Het is niet altijd makkelijk. Als je bij de dies een buitenlandse spreker uitnodigt, komt het vreemd over wanneer het grootste deel van de plechtigheid in het Nederlands is. Het zij zo. Andersom komt het nog veel gekunstelder over wanneer alleen maar Nederlanders in een vergadering Engels met elkaar spreken omdat dat moet. Universiteiten moeten zeker internatio naal zijn en zorgen dat de informatie tweetalig is. Maar het is ook goed dat universiteiten de wetenschappers stimuleren Nederlands te leren, net zoals ze dat bij Ajax doen met aangekochte spelers. Ze leven tenslotte in een ander land en krijgen daar meer van mee als ze de taal beheersen. Ries Agterberg is hoofdredacteur van DUB, de onafhankelijke nieuwssite van de Universiteit Utrecht

14 14 achtergrond wat wil de minister en wat vinden betrokkenen daarvan? Bussemakers internation in vijf punten In haar internationaliseringsbrief van afgelopen zomer stelt Onderwijsminister Bussemaker tal van onderwerpen aan de orde. Transfer zet de vijf belangrijkste op een rijtje en vroeg betrokkenen* wat zij ervan vinden. Vrijwel elke opleiding zou een mobiliteitsvenster moeten hebben: een vaste periode in het curriculum om zonder vertraging in het buitenland te kunnen studeren. Meer samenwerking met vaste partnerinstellingen vergroot inhoudelijke aansluiting bij het curriculum en bespaart veel uitzoekwerk. 1 meer studenten de grens over Een mobiliteitsvenster klinkt mooi, zegt internationaliseringsexpert Hans de Wit. In de praktijk is het alleen niet makkelijk in te voeren, zeker niet bij eenjarige masterprogramma s. De intentie dat mobiliteit zo een gestructureerder karakter krijgt vindt hij prima. ISO-voorzitter Falco Carelsz juicht het toe dat barrières worden weggenomen. Vaste partnerinstellingen verkleinen de kans dat het moeite kost om punten uit het buitenland te laten meetellen in Nederland, denkt hij. Maar het moet wel mogelijk blijven om bijvoorbeeld naar Harvard te gaan, ook als dat geen partner is van jouw universiteit. Nu is het vaak een uitdaging voor de student om aan te tonen dat de kwaliteit van een buitenlandse instelling goed is. Hoewel ook de LSVb hecht aan keuzevrijheid, is voorzitter Tom Hoven eveneens blij met de plannen om mobiliteit laagdrempeliger te maken. Dat weegt voor ons net iets zwaarder. Voor de instellingen is het goed om met vaste partners samen te werken, zegt Marianne Brekelmans van HOOI. Je kunt niet met alle grillen meegaan. Wel benadrukt ze dat er binnen instellingen een goede dialoog over de partnerkeuze moet worden gevoerd. Van de werkvloer naar boven toe. Als je de academies niet meekrijgt, is het weg gegooid geld. * Han Aarts van het Platform for International Education (PIE), voor hogeronderwijsinstellingen betrokken bij capaciteitsopbouw Marianne Brekelmans van HOOI (Hoger Onderwijs Oud-Internationals) Falco Carelsz van het Interstedelijk Studenten Overleg (ISO) Frederiek Cazemier van DHENIM, de organisatie van internationale marketeers aan Nederlandse hogeronderwijsinstellingen Stojan Simonovski van HUTAC, de vereniging van voormalige Huygens-bursalen Tom Hoven van de Landelijke Studenten Vakbond (LSVb) Sofie van Heijningen van NWS, netwerk voor Nederlandse studenten in het buitenland Hans de Wit, emeritus hoogleraar internationalisering aan de Hogeschool van Amsterdam

15 15 aliserings visie Voor studenten die niet naar het buitenland gaan, zijn er andere manieren om hetzelfde te bereiken. De minister laat onderzoeken hoe de international classroom kan worden verbeterd en welke rol studenten uit ontwikkelingslanden daarin kunnen spelen. 2 interculturele & internationale vaardigheden Uit de visie spreekt dat mobiliteit nog steeds als synoniem voor internationalisering wordt gezien, vindt Hans de Wit. Maar er is ook nog internationalisation at home, zoals via online activiteiten. En een stage bij een internationaal bedrijf in Amsterdam of Groningen kan meer opleveren dan een periode in het buitenland. Het ISO benadrukt dat een goede interactie tussen Nederlandse en internationale studenten een voorwaarde is om internationalisering te laten bijdragen aan de kwaliteit van het onderwijs. Eigenlijk had het actieplan Make it together in the Netherlands moeten heten, zegt Falco Carelsz. En het zou niet alleen plannen moeten omvatten om buitenlandse studenten Nederlands te laten leren, maar ook om ze in contact te brengen met Nederlanders. De minister zou barrières voor samenwerking in kaart kunnen brengen. Daarnaast pleiten wij ervoor dat internationale studenten betrokken worden bij medezeggenschap. Dat aspect blijft onderbelicht in de visie. De tendens is om studenten uit ontwikkelingslanden onder te brengen bij reguliere opleidingen, weet PIE-voorzitter Han Aarts. Hier in Maastricht zijn bijna geen aparte programma s meer voor buitenlandse studenten. Elders valt op dat punt nog wel wat winst te behalen. Dan nog kan het ingewikkeld zijn om studenten uit verschillende werelden goed samen te brengen, zegt Aarts. Hij denkt overigens niet dat de minister daar veel aan kan doen. Dat is vooral de verantwoordelijkheid van de instellingen. Kennisinstellingen, bedrijfsleven en overheid moeten optimaal samenwerken, bijvoorbeeld bij handelsmissies. Met de minister is DHENIM van 3 samen optrekken in het buitenland mening dat samen optrekken belangrijk is. De marketeers noemen het zelfs noodzakelijk dat alle instellingen met internationale ambities het merk Holland gebruiken. Ze hopen op een impuls voor een gezamenlijker visuele presentatie. Ook financieel, zegt voorzitter Frederiek Cazemier. Concurrerende organisaties zoals de DAAD en de British Council zijn een goed voorbeeld. Ook Han Aarts merkt op dat weliswaar wordt geconstateerd dat de zichtbaarheid van het Nederlandse hoger onderwijs niet in verhouding staat tot de kwaliteit, maar dat daadwerkelijk investeren uitblijft. Op het Neso-netwerk wordt juist fors bezuinigd. Bij de mogelijkheid voor kennisinstellingen om deel te nemen aan handelsmissies plaatst hij eveneens een kanttekening. Meegaan kost veel tijd en geld, en wat het oplevert wordt overschat.

16 16 Een beurzenprogramma van jaarlijks circa 5 miljoen euro zal komend decennium ongeveer topstudenten in staat stellen om over de grens te studeren en moet Nederland internationaal zichtbaarder maken. Het richt zich primair op studenten van buiten de EER, maar staat ook open voor Nederlanders. De kosten worden in elk geval voor inkomende studenten voor de helft gedragen door instellingen, die ook een belangrijke rol spelen bij de selectie van kandidaten. De terugkeer van een nationaal beurzenprogramma wordt aan alle kanten toegejuicht. DHENIM ziet het als een sterk marketinginstrument. Wel dringen de marketeers erop aan dat het programma wordt geëvalueerd en aangepast als de effectiviteit blijkt tegen te vallen. De ervaring leert dat partial scholarships, die de kosten niet volledig dekken, in een aantal regio s minder effect hebben, legt Frederiek Cazemier uit. Sterkere twijfels over de effectiviteit heeft Stojan Simonovski, zelf nog ontvanger van een Huygensbeurs die zijn volledige collegegeld vergoedde én ruim bijdroeg in de kosten voor zijn levensonderhoud. Met een beurs van euro haal je misschien studenten over de streep die toch al op het punt stonden naar Nederland te komen. 4 Maar wil je gericht talent aantrekken, dan moet je het anders aanpakken. Hoewel het van Simonovski niet zo riant hoeft als bij Huygens, kan Bussemaker volgens hem het geld beter onder een kleiner aantal studenten verdelen. Dan wordt zo n beurs écht aantrekkelijk en kun je streng selecteren op talent. Een bedrag van euro is niet substantieel, erkent Sofie van 5 conclusie geen belemmeringen meer voor transnationaal onderwijs Bussemaker herhaalt dat zij joint en double degrees wil stimuleren door obstakels in weten regelgeving weg te nemen. Instellingen en opleidingen waarvan de kwaliteit boven iedere twijfel verheven is, mogen opleidingen volledig in het buitenland aanbieden. Met transnationaal onderwijs is Nederland al vier of vijf jaar te laat, stelt Hans de Wit. Hij werkte enkele jaren geleden mee aan een rapport waarin al werd geconstateerd dat Nederland achterloopt bij landen als Duitsland. Nergens anders zijn de voorwaarden zo expliciet geformuleerd, weet hij. Welke Nederlandse instellingen hier in gaan springen, hangt af van de uitwerking van de regels. De Wit verwacht voorlopig een beperkt aantal initiatieven. Als die goed uitpakken, zullen er meer volgen. Is offshore-onderwijs niet een uitgelezen mogelijkheid om studenten uit ontwikkelingslanden ter plekke en dus goedkoper een opleiding te laten volgen? Dat denkt Han Aarts (PIE) niet. Offshore-onderwijs is duur om te ontwikkelen en de risico s zijn groot. Gelukkig zijn er

17 17 Heijningen van NWS, en straks moeten ook Nederlandse studenten in het buitenland het zonder basisbeurs stellen. Maar voor een zo groot mogelijk bereik van het beurzenprogramma valt ook wat te zeggen, vindt zij. Dus moet je voorzichtig zijn met een exacte kopie van Huygens. Wij zouden liever per situatie bekijken hoeveel financiële steun een student nodig heeft. Dat het programma vooral bedoeld is voor inkomende mobiliteit, zoals het woord primair suggereert, vindt Van Heijningen jammer. Hans de Wit laat zich kritischer uit. Huygens was wegbezuinigd en komt nu terug in een nieuw jasje. En voor heel het hbo en wo is 5 miljoen euro eigenlijk peanuts. Waarschijnlijk vormen masteren PhD-studenten de doelgroep. Wat krijgt het hbo dan? Over stages wordt helemaal niet gesproken. Mobiliteit wordt nog steeds gezien als studeren in het buitenland, terwijl stages een veel groter effect hebben op internationale competenties. ook allerlei varianten denkbaar, zoals samenwerking met lokale partners. Aarts vindt het in elk geval goed dat de minister zo veel mogelijk barrières wegneemt. Marianne Brekelmans (HOOI) zou juist graag een verplicht verblijf in Nederland in stand willen houden voor wie een Nederlands diploma wil. Ik vind die voorwaarde een goede zaak. Als studenten Nederland niet kennen en toch een Nederlands diploma krijgen, ontstaat er geen mutual understanding en worden ze geen ambassadeur voor het Nederlandse hoger onderwijs. Dat er verbeterde wetgeving komt over joint en double degrees, stemt de oud-international daarentegen tevreden. Die organiseerden we in de jaren 90 al, in de veronderstelling dat Brussel dat wilde. Maar we liepen dus eigenlijk voor de troepen uit. conclusie Alle betrokkenen die Transfer sprak, zijn enthousiast over de aandacht voor internationalisering die Bussemaker laat blijken. Toch hebben ze allemaal ook in meer of mindere mate kritiek op de visiebrief. Als je die tenminste zo kunt noemen. Ik mis heel sterk een visie, zegt Hans de Wit. De minister formuleert een hoop beleidsintenties, waartegen je moeilijk nee kunt zeggen. Maar de uitvoerings-implicaties blijven veelal onduidelijk. Wat betekent het voor het wo, en wat voor het hbo? Verder is de analyse erg mager. Waarom is internationalisering zo belangrijk? Het is vooral theorie, stelt Sofie van Heijningen, concrete plannen ontbreken. Maar het is een stap vooruit, er zijn goede punten aangestipt. Uitgaande mobiliteit staat weer op de politieke radar! Han Aarts is teleurgesteld dat capaciteitsopbouw nauwelijks wordt genoemd in de brief, die wel mede namens minister Ploumen voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking is ondertekend. Dit is een gemiste kans om met een samenhangende visie op internationalisering te komen, vindt hij. Ontwikkelingssamenwerking hoort daar ook bij. Het gaat heel goed samen met het Nederlandse eigenbelang, maar dat kan in het hoger onderwijs beter worden vormgegeven dan nu gebeurt. De wereld bestaat voor zo n driekwart uit opkomende economieën en ontwikkelingslanden. Samenwerking met die landen hoort bij internationalisering. Zowel het ISO als de LSVb benadrukt dat de kwaliteit van het onderwijs en het belang van de studenten voorop moeten staan bij internationalisering. De visie is een beetje een berekenend plaatje, concludeert LSVb-voorzitter Tom Hoven. Op vrijwel elke pagina gaat het over kenniseconomie of topsectoren. Wel vindt hij het leuk dat de minister studenten wil laten opleiden tot competente rebellen. Zo zien wij onszelf ook een beetje. annelieke zandvliet met medewerking van ralph aarnout

18 18 achtergrond buitenlandse campus niet langer taboe Grensoverschrijdend onderwijs mág eindelijk, wat nu? Studeren aan een buitenlandse universiteit, zonder je moederland te verlaten. Het is dé internationaliseringstrend in Azië en het Midden- Oosten. Amerikaanse, Britse en Australische universiteiten spelen er gretig op in. Nederlandse universiteiten en hogescholen mogen dat van minister Bussemaker binnenkort ook. Al staan zij nog niet te trappelen om de groeiende groep glocals te bedienen.

19 19 Foto s: Stenden Haar voorganger Halbe Zijlstra vond het twee jaar geleden nog te vroeg, maar van minister Bussemaker mogen hogescholen en universiteiten binnenkort opleidingen in het buitenland aanbieden. Het Nederlandse hoger onderwijs kan zich dan mengen in de strijd om de internationale student die een buitenlands diploma wil halen, zonder het moederland te verlaten. Nederlandse instellingen kunnen de snel groeiende groep glocals (global aspirations with local experiences) nu niet bedienen. Want volgens een richtlijn uit 2007 moet een buitenlandse student die een Nederlands diploma wil halen, minimaal een kwart van de studietijd hier doorbrengen. In de internationaliseringsbrief die ze in juli naar de Tweede Kamer stuurde, schrijft Bussemaker dat ze die belemmering wil wegnemen. Transnationaal onderwijs oftewel offshore education is een snel groeiende bedrijfstak. Een inventarisatie van het Observatory on Borderless Higher Education wees twee jaar geleden uit dat landen als de Verenigde Arabische Emiraten, China, Singapore en Maleisië al meer dan tweehonderd international branch campuses tellen. Meestal gaat het om nevenvestigingen van Amerikaanse, Britse en Australische universiteiten, maar ook Duitse, Franse en Vlaamse instellingen verzorgen hoger onderwijs buiten hun landsgrenzen. Geen plannen Daarbij gaat het steeds vaker om onderwijsprogramma s in samenwerking met een lokale universiteit. Britse universiteiten bieden onderwijsprogramma s in het buitenland aan, blijkt uit onderzoek van de British Council uit In het studiejaar waren daar bijna transnationale studenten ingeschreven, een kwart van de totale Britse studentenpopulatie. Hoewel hun koepelorganisaties erop hebben aangedrongen dat de wettelijke belemmeringen worden weggenomen, staan hogescholen en universiteiten niet te trappelen om hun onderwijsprogramma s te exporteren. Wij hebben geen plannen voor een campus in het buitenland, stelt Tom van Veen, dean internationalisering bij de Universiteit Maastricht. Opleidingen aanbieden in het Midden-Oosten of Azië, zoals Amerikaanse universiteiten doen, heeft in onze ogen weinig met internationalisering te maken. Wij richten ons op buitenlandse studenten die echt internationale ervaring willen opdoen. Maastricht is daarom vooral blij dat Bussemaker het ook makkelijker wil maken Als het om internationalisering gaat, is het tij gekeerd. Dat moeten we als instellingen ondersteunen de gezamenlijke programma s met een joint degree af te sluiten. Wageningen heeft evenmin behoefte aan een buitenlandse campus. Wel realiseert de universiteit zich dat internationale studenten steeds meer in hun eigen regio bediend willen worden. Nu komen masterstudenten vanuit de hele wereld hierheen, wat ontzettend duur is. Bovendien zijn masterstudenten in Azië vaak al aan het werk, weet woordvoerder Simon Vink. Allereerste ervaring Daarom doet Wageningen dit studiejaar voorzichtig ervaring op met offshoring. De universiteit verzorgt vijf modules van het bachelorvak food science & technology, dat samen met de Nanyang Technological University (NTU) in Singapore is ontwikkeld. Een streng geselecteerde groep van dertig chemieen biologie studenten mag het programma als extra afstudeer vak volgen. De colleges gaan via videoconferencing, voor de practica vliegen Wageningse docenten naar Singapore. Studenten krijgen een NTU-diploma met een certificaat waarop staat dat ze het gezamenlijke programma van Wageningen en NTU hebben gevolgd. Het is onze allereerste ervaring met het aanbieden van onderwijs in het buitenland, stelt Vink. Als het goed loopt, willen we voor NTU-studenten een masterprogramma gaan aanbieden waaraan ook ons diploma is verbonden. Niet omdat Wageningen dat per se wil, maar omdat die wens in Singapore bestaat, aldus de woordvoerder. Logisch, wij behoren tot de topdrie van de wereld in het domein food science. De Nederlandse regelgeving vormt geen belemmering. Als het, om een Nederlands diploma te kunnen afgeven, nodig is dat studenten een kwart van het programma hier volgen, vinden we dat niet erg. We hopen alleen dat het makkelijk wordt ons diploma aan zo n gezamenlijk programma te verbinden. De enige instelling die opgelucht ademhaalt, is Stenden. De hogeschool heeft campussen in Qatar, Zuid-Afrika, Indonesië en Thailand, waar buitenlandse studenten tot 2012 een Nederlands bachelordiploma konden halen zonder in Nederland te zijn geweest. Daarmee liep de hogeschool vooruit op de wets wijziging die het mogelijk maakt onder eigen naam geaccrediteerd onderwijs aan te bieden in het buitenland. Die wet is alleen nooit uitgewerkt in een Algemene Maatregel van Bestuur, waardoor ze in de praktijk niet bruikbaar was. Daarom moest Stenden in 2012

20 20 stoppen met het verstrekken van Nederlandse diploma s aan studenten die hun opleiding volledig aan een van de buitenlandse campussen volgen. We zijn zo internatio naal op achterstand gezet, stelt Robert Coelen, lector internationalisering bij Stenden. De wet lag er, maar de politieke stemming, met de PVV als gedoogpartner van een minderheidskabinet, was er niet naar om haar te implementeren. Campusstudenten Stenden heeft de internationale programma s omgegooid. Wie een Nederlands diploma wil halen, moet nu een jaar naar Nederland komen. Of de hogeschool daardoor terrein verloren heeft, is moeilijk te zeggen, meent Coelen. Er zijn natuurlijk studenten die niet aan een opleiding zijn begonnen omdat ze van hun ouders niet naar Nederland mogen, of omdat ze daarvoor geen geld hebben. Afgelopen maand arriveerde pas de eerste lichting internationale studenten, vooral uit Qatar. Het zou kunnen dat deze groep zo enthousiast is over hun buitenlandervaring, dat andere campusstudenten straks zelf ervoor kiezen om naar Nederland te komen, oppert de lector. De Grand Tour, waarbij Nederlandse studenten een deel van hun opleiding aan een van onze buitenlandse vestigingen volgen, is ook een groot succes. Maar we willen ook andere studenten kunnen bedienen op onze buitenlandse campussen. Daarom zijn wij erg blij dat de verplichting een deel van de studie in Nederland te verzorgen, verdwijnt. Voor universiteiten en hogescholen die geen buitenlandse campus willen oprichten, maar net als Wageningen en Maastricht gezamenlijke programma s met buitenlandse partners willen opzetten, is dat volgens Coelen ook belangrijk. Ik heb bijvoorbeeld gehoord dat de Vrije Universiteit een opleiding wilde opzetten met een Indiase universiteit. Toen duidelijk werd dat de Indiërs voor een VU-diploma ook in Nederland moesten studeren, ging het niet door. Dat maakt de studie natuurlijk veel duurder. De TU Delft is druk bezig met het ontwikkelen van joint education en online programma s voor buitenlandse studenten. Daarbij is ze nog niet op dergelijke obstakels gestuit, zegt Timo Kos, directeur onderwijsen studentenzaken. Uitgangspunt bij het opzetten van joint programs is dat minimaal 40 procent van het onderwijs in Delft wordt verzorgd. Als we een Delfts diploma afgeven, moeten studenten ook in Delft studeren, aldus Kos. Als het om online onderwijs gaat, is dat uitgangspunt onhoudbaar. Kos: We hebben nu pilots waarbij online studenten naar Delft komen voor examens en laboratoriumexperimenten. Maar we gaan toe naar programma s die volledig online worden verzorgd. Studenten kunnen nu al in Indonesië of Singapore van achter hun computer laboratoriumexperimenten uitvoeren die in Delft plaatsvinden. Om hun de kosten van een of meer retourvluchten naar Delft te besparen, bieden we ze soms de mogelijkheid examens af te leggen bij een van onze buitenlandse partners. Achterhaald Daarmee wordt Delfts onderwijs dat volledig in het buitenland wordt gevolgd, een optie. Voor de uitbouw van ons online onderwijs is het dus belangrijk dat de regel dat buitenlandse studenten een deel van hun studie in Nederland moeten volgen, verdwijnt, stelt Kos. Het vestigingsplaatsprincipe is gewoon volledig achterhaald door deze ontwikkeling. Op dat punt moet de regelgeving worden gemoderniseerd. Kos vindt het vooral belangrijk dat Bussemaker de ontwikkeling van transnationaal onderwijs een duw in de rug wil geven. Robert Coelen sluit zich daarbij aan. Dat de instellingen nog even de kat uit de boom kijken, vindt hij logisch. Bussemaker geeft weinig details over haar beleidsvoornemens. Maar als het om internationalisering gaat, is het tij gekeerd. Dat moeten we als instellingen ondersteunen. Erachter gaan staan en duwen. yvonne van de meent

Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010

Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010 Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010 Studentenhuisvesting - Feiten en trends 2010-1- Studenten Aantal ingeschreven voltijd studenten in bekostigde HBO- en WO-instellingen in Nederland 2009-2010 2008-2009

Nadere informatie

FAQ. Holland Scholarship 2016-2017

FAQ. Holland Scholarship 2016-2017 FAQ Holland Scholarship 2016-2017 Inhoud A. Voorwaarden... 4 1. Welke landen nemen deel aan het Holland Scholarship?... 4 2. Komen studenten uit de BES-eilanden (Bonaire, Sint Eustacius en Saba) en ui

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 31 288 Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en Wetenschapsbeleid Nr. 399 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP Aan de Voorzitter van

Nadere informatie

Onderzoek Afschaffen stufi

Onderzoek Afschaffen stufi Onderzoek Afschaffen stufi 30 Mei 2014 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 29 tot en met 30 mei, deden 1648 jongeren mee. Hiervan waren er 574 scholier en 951 student. De uitslag

Nadere informatie

Holland Scholarship Frequently Asked Questions

Holland Scholarship Frequently Asked Questions Holland Scholarship Frequently Asked Questions FAQ 3-2-15 v1.0 1 Inhoudsopgave Voorwaarden... 5 1. Hoeveel beurzen worden er verstrekt?... 5 2. Wat voor beurs kunnen uitgaande en inkomende studenten aanvragen?...

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 32379 1 oktober 2015 Besluit van de Minister van Buitenlandse Zaken van 22 september 2015, nr. DVB/CU-BPZ-329/15, tot

Nadere informatie

Informatiebrief wetgeving bepaling hoogte collegegelden

Informatiebrief wetgeving bepaling hoogte collegegelden Informatiebrief wetgeving bepaling hoogte collegegelden In het Hoger Onderwijs wordt onderscheid gemaakt tussen wettelijk en instellingscollegegeld. Het wettelijk collegegeld wordt door de minister vastgesteld

Nadere informatie

Wat weet jij over het leenstelsel?!

Wat weet jij over het leenstelsel?! Resultaten onderzoek Wat weet jij over het leenstelsel? 13-01-2015 Wat weet jij over het leenstelsel? In 2015 staan er ingrijpende veranderingen voor de deur die de toegankelijkheid van het onderwijs onder

Nadere informatie

Cijfermatige achtergrondinformatie ten behoeve van Slotconferentie HO-tour

Cijfermatige achtergrondinformatie ten behoeve van Slotconferentie HO-tour Cijfermatige achtergrondinformatie ten behoeve van Slotconferentie HO-tour In deze bijlage zijn feiten en cijfers opgenomen over het hoger onderwijs die illustratief kunnen zijn voor de discussies in de

Nadere informatie

Studeren in Nederland

Studeren in Nederland Studeren in Nederland Annekee de Jager Kaj Temme Nederlandse Ambassade Brussel Leuven, 27 oktober 2015 Inhoud 1. Nederland 2. Waarom studeren in Nederland? 3. Onderwijs in Nederland 4. Nederlandse studentensteden

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Uit een enquête onder bedrijven die actief zijn in Duitsland

Nadere informatie

Wat Chinese studenten willen

Wat Chinese studenten willen Wat Chinese studenten willen Kansen en uitdagingen voor het Nederlandse HO in China Charles Hoedt Robert van Kan Kees Kouwenaar 2 Openingsvraag: Bent u tevreden over de bestaande relatie van uw instelling

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Onderzoek wijst uit dat 86 procent van de Nederlandse ondernemers

Nadere informatie

Studeren in 2015-2016. Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten. www.wijzeringeldzaken.nl

Studeren in 2015-2016. Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten. www.wijzeringeldzaken.nl Studeren in 2015-2016 Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten www.wijzeringeldzaken.nl Alles over studeren en geldzaken op een rij: Zorgen over geld, daar zit niemand op te wachten. Zeker niet

Nadere informatie

Studiefinanciering voor studenten van Aruba en de Nederlandse Antillen

Studiefinanciering voor studenten van Aruba en de Nederlandse Antillen Studiefinanciering voor studenten van Aruba en de Nederlandse Antillen Aangenaam, wij zijn duo DUO staat voor Dienst Uitvoering Onderwijs. We voeren verschillende onderwijswetten en -regelingen uit, namens

Nadere informatie

Erasmus + 2015 2016. Mobiliteitsproject van de EU 2014 2020 en andere exchange mogelijkheden. 10-12-2014 pag. 1

Erasmus + 2015 2016. Mobiliteitsproject van de EU 2014 2020 en andere exchange mogelijkheden. 10-12-2014 pag. 1 Erasmus + 2015 2016 Mobiliteitsproject van de EU 2014 2020 en andere exchange mogelijkheden 10-12-2014 pag. 1 Erasmus+ 2015-2016 Erasmus + beleid door IRMO administratie door SAC 10-12-2014 pag. 2 Erasmus

Nadere informatie

We willen na twee jaar wel bezien in hoeverre de doorgevoerde maatregelen het beoogde effect hebben gehad.

We willen na twee jaar wel bezien in hoeverre de doorgevoerde maatregelen het beoogde effect hebben gehad. 1 > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Turfmarkt 147 2511 DP Den Haag Postbus 20301 2500 EH Den Haag www.rijksoverheid.nl/venj

Nadere informatie

Procedure Erasmus+ 2015-2016

Procedure Erasmus+ 2015-2016 Procedure Erasmus+ 2015-2016 ons kenmerk Erasmus+ beurzenprogramma contactpersoon Klaartje Gosens datum september 2015 telefoon + 3 1 88 525 80 01 onderwerp Procedure Erasmus+ 2015-2016 e-mail internationaloffice@avans.nl

Nadere informatie

Procedure Erasmus+ 2014-2016

Procedure Erasmus+ 2014-2016 Procedure Erasmus+ 2014-2016 ons kenmerk Erasmus+ Beurzenprogramma contactpersoon Klaartje Gosens datum Maart 2015 telefoon (088) 525 80 01 onderwerp Procedure Erasmus+ 2014-2016 e-mail internationaloffice@avans.nl

Nadere informatie

onderwerp Procedure Erasmus+ 2014-2020

onderwerp Procedure Erasmus+ 2014-2020 Procedure Erasmus+ 2014-2020 ons kenmerk Erasmus+ Beurzenprogramma telefoon (088) 525 80 01 onderwerp Procedure Erasmus+ 2014-2020 contactpersoon Klaartje Gosens e-mail internationaloffice@avans.nl van

Nadere informatie

GEZOCHT. denkers & doeners. studereninduitsland.nl

GEZOCHT. denkers & doeners. studereninduitsland.nl GEZOCHT denkers & doeners studereninduitsland.nl Weleens gedacht aan studeren in Duitsland? Studeren in Duitsland, nog niet zo veel Nederlanders doen het. Toch heeft Duitsland enorm veel te bieden: aan

Nadere informatie

13/10/2014. Erasmus + Waarom exchange?

13/10/2014. Erasmus + Waarom exchange? Erasmus + 2015 2016 Erasmus+ 2015-2016 Erasmus + beleid door IRMO Mobiliteitsproject van de EU 2014 2020 en andere exchange mogelijkheden administratie door SAC 13-10-2014 pag. 1 13-10-2014 pag. 2 Waarom

Nadere informatie

Nie uwsb rie f Stichting OE R S T I C H T I N G O N D E R W I J S E V A L U A T I E R A P P O R T J A A R G A N G 4, NR. 3 ( M A A R T 2 0 1 1 )

Nie uwsb rie f Stichting OE R S T I C H T I N G O N D E R W I J S E V A L U A T I E R A P P O R T J A A R G A N G 4, NR. 3 ( M A A R T 2 0 1 1 ) Nie uwsb rie f Stichting OE R S T I C H T I N G O N D E R W I J S E V A L U A T I E R A P P O R T J A A R G A N G 4, NR. 3 ( M A A R T 2 0 1 1 ) Nieuwsbrief Stichting OER Stichting Onderwijs Evaluatie

Nadere informatie

Oriënteringssessie Op Erasmus gaan: een vlag met vele ladingen. International Days 2015

Oriënteringssessie Op Erasmus gaan: een vlag met vele ladingen. International Days 2015 Oriënteringssessie Op Erasmus gaan: een vlag met vele ladingen International Days 2015 Op Erasmus gaan: wereldwijde mogelijkheden Binnen Europa: 32 landen: 28 EU landen, Turkije, IJsland, Noorwegen, FYROM

Nadere informatie

17 oktober 2007 DE/2007/37242 14 juni 2007 OCW0700350/JG07000040/ SZW0700261

17 oktober 2007 DE/2007/37242 14 juni 2007 OCW0700350/JG07000040/ SZW0700261 Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Den Haag Ons kenmerk Uw brief van Uw kenmerk 17 oktober 2007 DE/2007/37242 14 juni 2007 OCW0700350/JG07000040/ SZW0700261

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG. Datum 8 april 2015 Betreft Derde kennismeting studievoorschot

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG. Datum 8 april 2015 Betreft Derde kennismeting studievoorschot >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG Hoger Onderwijs en Studiefinanciering IPC 2250 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus

Nadere informatie

INTERSECTORALE MOBILITEIT IN HET HOGER ONDERWIJS ROB GRÜNDEMANN (HOGESCHOOL UTRECHT)

INTERSECTORALE MOBILITEIT IN HET HOGER ONDERWIJS ROB GRÜNDEMANN (HOGESCHOOL UTRECHT) INTERSECTORALE MOBILITEIT IN HET HOGER ONDERWIJS ROB GRÜNDEMANN (HOGESCHOOL UTRECHT) 1. Opzet van het onderzoek 2. Resultaten en conclusies 3. Discussie Vraagstelling 1. Welke omvang heeft intersectorale

Nadere informatie

Academische opleiding leraar basisonderwijs

Academische opleiding leraar basisonderwijs 2015 2016 Academische opleiding leraar basisonderwijs ACADEMISCHE OPLEIDING LERAAR BASISONDERWIJS Vind jij het inspirerend om aan kinderen les te geven? Ben je geïnteresseerd in onderzoek naar verschillen

Nadere informatie

Procedure Erasmus+ 2014-2016

Procedure Erasmus+ 2014-2016 Procedure Erasmus+ 2014-2016 ons kenmerk Erasmus+ Beurzenprogramma contactpersoon Klaartje Gosens datum Oktober 2014 telefoon (088) 525 80 01 onderwerp Procedure Erasmus+ 2014-2016 e-mail internationaloffice@avans.nl

Nadere informatie

Geld voor school en studie

Geld voor school en studie Geld voor school en studie Dienst Uitvoering Onderwijs Telefoon: 050-5997755 9.00 17.00 uur Internet: www.duo.nl Servicekantoor Eindhoven Clausplein 6 5611 XP Eindhoven Wet en regelgeving Tegemoetkoming

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

Dames en heren, Intro (academische kwartiertje)

Dames en heren, Intro (academische kwartiertje) Openingstoespraak van de Nederlandse staatssecretaris van Onderwijs, Mark Rutte, op de eerste dag van de conferentie Designing policies for mobile students in Noordwijk op 11 oktober 2004, om 9.30 uur

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 24 724 Studiefinanciering Nr. 137 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Geld voor school en studie

Geld voor school en studie Geld voor school en studie Dienst Uitvoering Onderwijs www.duo.nl Wet en regelgeving Tegemoetkoming scholieren Studiefinanciering beroepsonderwijs en hoger onderwijs Tegemoetkoming scholieren (kwartaal

Nadere informatie

Geld voor school en studie

Geld voor school en studie Geld voor school en studie Dienst Uitvoering Onderwijs www.duo.nl Wet en regelgeving Tegemoetkoming scholieren Studiefinanciering beroepsonderwijs en hoger onderwijs Tegemoetkoming scholieren (kwartaal

Nadere informatie

Wat is het Heerbeeck International College?

Wat is het Heerbeeck International College? Wat is het Heerbeeck International College? Het HIC is een onderwijsstroom in ons havo en vwo waarin we leerlingen voorbereiden op studeren, leven en werken in een internationaal georiënteerde wereld.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 33 000 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2012 Nr. 229 BRIEF

Nadere informatie

Studiefinanciering voor een mbo-opleiding in het buitenland

Studiefinanciering voor een mbo-opleiding in het buitenland Regelingen en voorzieningen CODE 8.3.2.323 Studiefinanciering voor een mbo-opleiding in het buitenland brochure bronnen www.ocwduo.nl, januari 2012 Sommige beroepsopleidingen kun je volledig in het buitenland

Nadere informatie

Geld voor school en studie

Geld voor school en studie Geld voor school en studie Dienst Uitvoering Onderwijs Varsha Mahabier www.duo.nl Wet en regelgeving Tegemoetkoming scholieren Studiefinanciering hoger onderwijs Tegemoetkoming scholieren (kwartaal ná

Nadere informatie

Studiefinanciering voor studenten van Aruba, Curaçao, Sint Maarten en Caribisch Nederland

Studiefinanciering voor studenten van Aruba, Curaçao, Sint Maarten en Caribisch Nederland Regelingen en voorzieningen CODE 8.3.2.329 Studiefinanciering voor studenten van Aruba, Curaçao, Sint Maarten en Caribisch Nederland brochure bronnen www.duo.nl, december 2012 Zoeken in dit bericht. Door

Nadere informatie

Resultaten WO-monitor 2013

Resultaten WO-monitor 2013 Resultaten WO-monitor 2013 Samenvatting: De WO-Monitor is een vragenlijst die wordt afgenomen onder recent afgestudeerden (1-1,5 jaar na afstuderen) van de universiteiten in Nederland. De WO-monitor wordt

Nadere informatie

Going abroad: Info session for BLT students 2014-2015

Going abroad: Info session for BLT students 2014-2015 Going abroad: Info session for BLT students 2014-2015 International Week March 9-13 Info about Mobility Study Training Projects Student Conferences kood International Activity 2 Buitenlandse mobiliteit

Nadere informatie

fr, Vere : Geachte mevrouw Bussemaker,

fr, Vere : Geachte mevrouw Bussemaker, t 0 4 fr, Vere : Hogeschoe1if Prinsessegracht 21 Postbus 123 2501 CC Den Haag t (070)31221 21 f(070)31221 00 Aan de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap - Mevrouw dr. M. Bussemaker Postbus 16375

Nadere informatie

Intentieverklaring. inzake onderwijssamenwerking tussen Nederland en Vlaanderen

Intentieverklaring. inzake onderwijssamenwerking tussen Nederland en Vlaanderen Intentieverklaring van de Nederlandse minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, dr. Jet Bussemaker en de Vlaamse minister van Onderwijs en viceministerpresident van de Vlaamse Regering, Hilde Crevits,

Nadere informatie

Erasmus voor iedereen: EU-financiering voor 5 miljoen burgers

Erasmus voor iedereen: EU-financiering voor 5 miljoen burgers EUROPESE COMMISSIE - PERSBERICHT Erasmus voor iedereen: EU-financiering voor 5 miljoen burgers Brussel, 23 november 2011 - Tot 5 miljoen mensen, bijna tweemaal zo veel als nu, krijgen de kans om in het

Nadere informatie

Stage/studie buitenland. Verleg je grenzen, ga naar het buitenland!

Stage/studie buitenland. Verleg je grenzen, ga naar het buitenland! Stage/studie buitenland Verleg je grenzen, ga naar het buitenland! Inhoudsopgave 1. Waarom naar het buitenland? 3 2. Wat zijn de mogelijkheden in het buitenland? 5 3. Hoe krijg je toestemming om te gaan?

Nadere informatie

Stages via IFMSA. Algemene introductie IFMSA Ontwikkelingsstages Klinische stages Onderzoeksstages Vragen

Stages via IFMSA. Algemene introductie IFMSA Ontwikkelingsstages Klinische stages Onderzoeksstages Vragen Op stage met IFMSA Stages via IFMSA Algemene introductie IFMSA Ontwikkelingsstages Klinische stages Onderzoeksstages Vragen Introductie IFMSA International Federation of Medical Student s Associations

Nadere informatie

Op zoek naar talent en ambitie!

Op zoek naar talent en ambitie! Op zoek naar talent en ambitie! Geneeskunde studeren in Rotterdam Decentrale selectie 2014 2015 Wat hebben we jou te bieden? Sterke kanten van het onderwijsprogramma Erasmusarts zijn: a patiënt-georiënteerd

Nadere informatie

Monitor beleidsmaatregelen 2014. Anja van den Broek

Monitor beleidsmaatregelen 2014. Anja van den Broek Monitor beleidsmaatregelen 2014 Anja van den Broek Maatregelen, vraagstelling en data Beleidsmaatregelen Collegegeldsystematiek tweede studies uit de Wet Versterking besturing inclusief uitzonderingen

Nadere informatie

Terugblik. - stedenreizen / EEPD / stadswandeling. - lustrum

Terugblik. - stedenreizen / EEPD / stadswandeling. - lustrum 100 %?! Terugblik - stedenreizen / EEPD / stadswandeling - lustrum Site: - vakinhoud PTA - examenreglement BOOR Toetsweken Periode 1:- 10 t/m 18 oktober SE's - profielwerkstuk, literatuurlijst - 18 t/m

Nadere informatie

Kilometers van hier zijn ze soms mijlen verder

Kilometers van hier zijn ze soms mijlen verder Kilometers van hier zijn ze soms mijlen verder Studie of stage in het buitenland? wilweg.nl Studie of stage in het buitenland? Wil jij je horizon verbreden? Een onvergetelijke tijd beleven? Vrienden hebben

Nadere informatie

Infosessie LOBW 25/11/2014. Programma infosessie: Erasmus + Waarom exchange?

Infosessie LOBW 25/11/2014. Programma infosessie: Erasmus + Waarom exchange? Erasmus + 2015 2016 Erasmus+ 2015-2016 Infosessie LOBW dinsdag 25 november 2014, 16u Exchange coordinator LOBW: Prof. De Martelaer Sinds 1 september: Internationalisation coordinator faculteit LK Katrijn

Nadere informatie

Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering

Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering Achtergrondnotitie van de HBO-raad n.a.v. ideeën over een leenstelsel Den Haag, 3 september 2012 Inleiding In het recente debat over mogelijk

Nadere informatie

STUDIE-EN BEROEPSKEUZE 5 (T)VWO 2014 24-3-2014 COLLEGE DEN HULSTER 1

STUDIE-EN BEROEPSKEUZE 5 (T)VWO 2014 24-3-2014 COLLEGE DEN HULSTER 1 STUDIE-EN BEROEPSKEUZE 5 (T)VWO 2014 24-3-2014 COLLEGE DEN HULSTER 1 DOEL VAN DEZE LESSEN VEEL LEERLINGEN KIEZEN TE LAAT GEVOLGEN: IN MAART/ APRIL VAN HET EXAMENJAAR NOG OPEN DAGEN/MEELOOPDAGEN BEZOEKEN

Nadere informatie

Studiekeuze van Amsterdamse VWO-leerlingen

Studiekeuze van Amsterdamse VWO-leerlingen Studiekeuze van Amsterdamse VWO-leerlingen Foto: FNWI (Interieur), fotograaf Harry van Veenendaal (2012) Projectnummer: 13156 Lotje Cohen MSc Merel van der Wouden MSc drs. Carine van Oosteren drs. Jeroen

Nadere informatie

Factsheet persbericht

Factsheet persbericht Factsheet persbericht Studenten: meer werken noodzaak door hogere studiekosten 13 januari 2011 Inleiding Van november 2010 tot begin januari 2011 hield Zoekbijbaan.nl het Nationale Bijbanen Onderzoek.

Nadere informatie

Gezondheid: uw Europese ziekteverzekeringskaart altijd mee op vakantie?

Gezondheid: uw Europese ziekteverzekeringskaart altijd mee op vakantie? MEMO/11/406 Brussel, 16 juni 2011 Gezondheid: uw Europese ziekteverzekeringskaart altijd mee op vakantie? Vakantie verwacht het onverwachte. Gaat u binnenkort op reis in de EU of naar IJsland, Liechtenstein,

Nadere informatie

VOORBEREIDING OP HET HOGER ONDERWIJS

VOORBEREIDING OP HET HOGER ONDERWIJS VOORBEREIDING OP HET HOGER ONDERWIJS WELKE MOGELIJKHEDEN HEB IK? 10-9-2015 COLLEGE DEN HULSTER 2 WELKE MOGELIJKHEDEN 1 HBO (73%) MBO (5%) VWO (5%) VAVO (10%) JE KEUZE UITSTELLEN (5%) EEN BAAN ZOEKEN (2%)

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie

Kiezen en aanmelden. Schoonhovens College

Kiezen en aanmelden. Schoonhovens College Kiezen en aanmelden Schoonhovens College 2015 2016 Kiezen vervolgopleiding proces dit jaar gesprek(ken) met de decaan vwo: workshop Erasmus Universiteit bezoek open dagen meeloopdagen/proefstuderen wo:studeren

Nadere informatie

Profileringsfondsen in het hoger onderwijs: Een inventarisatie.

Profileringsfondsen in het hoger onderwijs: Een inventarisatie. Profileringsfondsen in het hoger onderwijs: Een inventarisatie. Onderzoeksbureau Landelijke Studenten Vakbond (LSVb) november 2011 Dit is een uitgave van het Onderzoeksbureau van de Landelijke Studenten

Nadere informatie

College van Bestuur Lijst Calimero Dagtekening: 17 december 2014 Notitie Studeren in het buitenland

College van Bestuur Lijst Calimero Dagtekening: 17 december 2014 Notitie Studeren in het buitenland Adresgegevens Oude Kijk in t Jatstraat 39 9712 EB GRONINGEN E: contact@lijstcalimero.nl I: www.lijstcalimero.nl KvK Groningen 50004271 ING Bank NV 5061564 Aan: College van Bestuur Van: Lijst Calimero Dagtekening:

Nadere informatie

Datum 11 september 2014 Betreft antwoorden vragen over brief inzake maatregelen ter versterking van de handhaving van de studiefinanciering

Datum 11 september 2014 Betreft antwoorden vragen over brief inzake maatregelen ter versterking van de handhaving van de studiefinanciering >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG Hoger Onderwijs en Studiefinanciering IPC 2250 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus

Nadere informatie

Verbeteren van de slechte schoolresultaten voor wiskunde en wetenschap blijft uitdaging voor Europa

Verbeteren van de slechte schoolresultaten voor wiskunde en wetenschap blijft uitdaging voor Europa EUROPESE COMMISSIE - PERSBERICHT Verbeteren van de slechte schoolresultaten voor wiskunde en wetenschap blijft uitdaging voor Europa Brussel, 16 november 2011 Beleidsmakers moeten scholen beter ondersteunen

Nadere informatie

Deficiënties. bij de overstap van vwo naar universiteit voor de opleidingen Geneeskunde Tandheelkunde Diergeneeskunde.

Deficiënties. bij de overstap van vwo naar universiteit voor de opleidingen Geneeskunde Tandheelkunde Diergeneeskunde. 1 Deficiënties bij de overstap van vwo naar universiteit voor de opleidingen Geneeskunde Tandheelkunde Diergeneeskunde Januari 2005 Uitgave VSNU Informatiecentrum Aansluiting vwo-wo, in samenwerking met

Nadere informatie

Taalbarrières Opleidingscommisie IO/IB 05 06

Taalbarrières Opleidingscommisie IO/IB 05 06 Taalbarrières Opleidingscommisie IO/IB 05 06 Inleiding Naar aanleiding van vaakgehoorde opmerkingen over de kwaliteit en het aanbod van de moderne vreemde taal binnen IO/IB, voelde de studentengeleding

Nadere informatie

NEWSonderzoek 2008. De Nederlandse student in het buitenland: achtergrond, motivatie, toekomstplannen.

NEWSonderzoek 2008. De Nederlandse student in het buitenland: achtergrond, motivatie, toekomstplannen. NEWSonderzoek 2008 De Nederlandse student in het buitenland: achtergrond, motivatie, toekomstplannen. Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1 Samenvatting 2 Inleiding 4 Achtergrond en motivatie 5 a) Achtergrond

Nadere informatie

Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken.

Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken. ONDERWIJSVISIE OP HO OFDLIJNEN Geachte collega s, 1 Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken. We

Nadere informatie

Brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap 33680 Wijziging van onder meer de Wet studiefinanciering 2000 in verband met het onderbrengen van de basisbeurs voor studenten in de masterfase in het sociaal leenstelsel, het verlengen van de terugbetalingsperiode

Nadere informatie

De kosten van het studeren

De kosten van het studeren Technische Universiteit Delft & Dienst Uitvoering Onderwijs De kosten van het studeren John Stals (studentendecaan TU Delft) en Guus Rikhof (DUO) 17-1-2011 Delft University of Technology Challenge the

Nadere informatie

College of Child Development & Education Studeren in het buitenland: Pedagogische Wetenschappen, Onderwijskunde, Lerarenopleiding

College of Child Development & Education Studeren in het buitenland: Pedagogische Wetenschappen, Onderwijskunde, Lerarenopleiding College of Child Development & Education Studeren in het buitenland: Pedagogische Wetenschappen, Onderwijskunde, Lerarenopleiding 14 november 2014 Programma Jelka Driehuis, coördinator Internationalisering

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum. 20 april 2010 Kamervragen Van Dijk (SP)

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum. 20 april 2010 Kamervragen Van Dijk (SP) a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Jong en veelbelovend

Jong en veelbelovend Jong en veelbelovend Geen bedrijf kan zonder jong talent. Ook Facilicom niet. Maar in tijden van krimp is het moeilijk om plekken voor hen te creëren. Hoe gaan jonge talenten hiermee om? Denken ze een

Nadere informatie

VOORLICHTING STUDIE EN STAGE BUITENLAND. Domein Media, Creatie en Informatie Opleiding Interactieve Media

VOORLICHTING STUDIE EN STAGE BUITENLAND. Domein Media, Creatie en Informatie Opleiding Interactieve Media VOORLICHTING STUDIE EN STAGE BUITENLAND Domein Media, Creatie en Informatie Opleiding Interactieve Media 1 PROGRAMMA 10.10 10.15 Inloop 10.15 10.25 Inleiding + Aankondiging nieuwe partnerscholen 10.25

Nadere informatie

Welkom bij de presentatie van DUO. Hanno Snelders Servicekantoor Nijmegen

Welkom bij de presentatie van DUO. Hanno Snelders Servicekantoor Nijmegen Welkom bij de presentatie van DUO Hanno Snelders Servicekantoor Nijmegen programma 1. Tegemoetkoming scholieren (vanaf 18 jaar) 2. Studiefinanciering Hoger Onderwijs 3. Geld aanvragen + Aanmelden Hoger

Nadere informatie

Toespraak Opening Academisch Jaar 2008/2009 Door prof. mr. S.C.J.J. Kortmann, rector magnificus Radboud Universiteit Nijmegen

Toespraak Opening Academisch Jaar 2008/2009 Door prof. mr. S.C.J.J. Kortmann, rector magnificus Radboud Universiteit Nijmegen Toespraak Opening Academisch Jaar 2008/2009 Door prof. mr. S.C.J.J. Kortmann, rector magnificus Radboud Universiteit Nijmegen HET GESPROKEN WOORD GELDT Zeer gewaarde gasten, bestuurders, vriendinnen,vrienden

Nadere informatie

partnerships met Junior Enterprises in Europa studenten consultants die advies uitbrengen aan bedrijven

partnerships met Junior Enterprises in Europa studenten consultants die advies uitbrengen aan bedrijven UniPartners heeft: 10 vestigingen door heel Nederland 14 partnerships met Junior Enterprises in Europa 70 studenten bestuurders per jaar 300 studenten consultants die advies uitbrengen aan bedrijven 3500

Nadere informatie

Nationale DenkTank 2014 Big Data Academy

Nationale DenkTank 2014 Big Data Academy Big Data Academy Achtergrond en uitwerking Big Data Academy (BDA) Management Summary Oplossing [Twintig] deelnemers waarvan [80%] masterstudenten en PhD s en[20%] werknemers die voldoen aan de voorkenniseisen

Nadere informatie

MODULE II. Wat heb jij aan de Europese Unie?

MODULE II. Wat heb jij aan de Europese Unie? MODULE II Wat heb jij aan de Europese Unie? In de Europese Unie ben je als consument goed beschermd. Producten moeten aan allerlei veiligheidsvoorschriften voldoen, reclame mag niet misleidend zijn en

Nadere informatie

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Exportmonitor 2011 Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Uit de Exportmonitor 2011 blijkt dat het noordelijk bedrijfsleven steeds meer aansluiting vindt bij de wereldeconomie. De Exportmonitor

Nadere informatie

EFFECTIVITEIT EN EFFICIËNTIE VAN HET HOGER ONDER- WIJS: BELEIDSMATIGE ONTWIKKELINGEN

EFFECTIVITEIT EN EFFICIËNTIE VAN HET HOGER ONDER- WIJS: BELEIDSMATIGE ONTWIKKELINGEN 1. EFFECTIVITEIT EN EFFICIËNTIE VAN HET HOGER ONDER- WIJS: BELEIDSMATIGE ONTWIKKELINGEN De minister heeft in 1995 de instellingen voor Hoger Onderwijs 500 miljoen gulden in het vooruitzicht gesteld om

Nadere informatie

Loopbanen in het onderwijs? Analyse van de loopbaanontwikkeling van onderwijspersoneel

Loopbanen in het onderwijs? Analyse van de loopbaanontwikkeling van onderwijspersoneel Loopbanen in het onderwijs? Analyse van de loopbaanontwikkeling van onderwijs 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Resultaten Karin Jettinghoff en Jo Scheeren, SBO Januari 2010 2 1. Inleiding Tot voor kort

Nadere informatie

Spellingcontrole mag aan voor kandidaten met dyslexie. Afschaffing loting bij opleidingen met een numerus fixus

Spellingcontrole mag aan voor kandidaten met dyslexie. Afschaffing loting bij opleidingen met een numerus fixus Voortgezet Onderwijs 19 februari 2016 Inhoud Algemeen Meer maatwerk voor leerlingen Overgang po-vo Spellingcontrole mag aan voor kandidaten met dyslexie Rekenresultaten 2015 per school Scholen aan de slag

Nadere informatie

Management summary Flitspeiling: vervroegde aanmelddatum, studiekeuzecheck en doorstroming.

Management summary Flitspeiling: vervroegde aanmelddatum, studiekeuzecheck en doorstroming. Management summary Flitspeiling: vervroegde aanmelddatum, studiekeuzecheck en doorstroming. Tussen 16 december 2013 en 1 januari 2014 heeft GfK voor het ministerie van OCW een flitspeiling uitgevoerd gericht

Nadere informatie

Het gaf mij veel energie om een eigen evenement te organiseren.

Het gaf mij veel energie om een eigen evenement te organiseren. Het Cruyff Foundation Community Program De Johan Cruyff Foundation wil jongeren langdurig binden aan het Cruyff Court en de wijk. Wij willen jongeren meer zelfvertrouwen geven, kansen bieden om hun talent

Nadere informatie

Alumnionderzoek opleiding Bedrijfseconomie Hogeschool Arnhem en Nijmegen 2009

Alumnionderzoek opleiding Bedrijfseconomie Hogeschool Arnhem en Nijmegen 2009 Alumnionderzoek opleiding Bedrijfseconomie Hogeschool Arnhem en Nijmegen 2009 Van de deelnemers aan het onderzoek heeft 80% ( 121 studenten) de voltijd gedaan en 20% (30 studenten) de deeltijdopleiding.

Nadere informatie

Meer kansen door internationaal basisonderwijs

Meer kansen door internationaal basisonderwijs Meer kansen door internationaal basisonderwijs Initiatiefvoorstel D66, VVD en Groenlinks Oktober 2013 Amsterdam is een wereldstad en de meest internationale stad van het land. De haven, het toerisme, de

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

Veelgestelde vragen opleiding Tandheelkunde

Veelgestelde vragen opleiding Tandheelkunde Veelgestelde vragen opleiding Tandheelkunde Wat zijn de toelatingseisen voor Tandheelkunde? De volgende voortrajecten voldoen aan de toelatingseisen voor Tandheelkunde: VWO diploma met profiel (vanaf 2010)

Nadere informatie

Medewerker bureau buitenland

Medewerker bureau buitenland Medewerker bureau buitenland Doel Ontwikkelen en beheren van mobiliteit- en beurzenprogramma s en samenwerkingsverbanden met andere onderwijsinstellingen op het gebied van uitwisseling en/of ontwikkelingssamenwerking,

Nadere informatie

Zij-instroomprogramma geneeskunde. Dubbeltalent gezocht

Zij-instroomprogramma geneeskunde. Dubbeltalent gezocht Zij-instroomprogramma geneeskunde Dubbeltalent gezocht Ben je een talentvolle student met interesse in en ervaring met wetenschappelijk onderzoek? Misschien kun jij dan wel deelnemen aan het vierjarige

Nadere informatie

Public Administration Arbeidsmarkt

Public Administration Arbeidsmarkt Public Administration Maar liefst 33 masters staan voor je klaar als je je bachelor politicologie, bestuurskunde of internationale betrekkingen hebt gehaald. Maak daar maar eens een keuze uit. Ga je voor

Nadere informatie

Wat beweegt kennismigranten?

Wat beweegt kennismigranten? Wat beweegt kennismigranten? seminar arbeidsmigratie NIDI-NVD 30 maart 2011 Ernest Berkhout www.seo.nl e.berkhout@seo.nl - +31 20 525 1630 Wat beweegt kennismigranten EZ: Hoe concurrerend is NL bij het

Nadere informatie

Informatiebrief wetgeving bepaling hoogte collegegelden

Informatiebrief wetgeving bepaling hoogte collegegelden Informatiebrief wetgeving bepaling hoogte collegegelden In het Hoger Onderwijs wordt onderscheid gemaakt tussen wettelijk en instellingscollegegeld. Het wettelijk collegegeld wordt door de minister vastgesteld

Nadere informatie

Grenzeloze ambities Ondernemen in een internationale context

Grenzeloze ambities Ondernemen in een internationale context Grenzeloze ambities Ondernemen in een internationale context Dirk Jan van den Berg Voorzitter van het College van Bestuur van de TU Delft Ter gelegenheid van de opening van het collegejaar 2009/2010 Delft,

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2008 2009 31 524 Beroepsonderwijs en Volwassenen Educatie Nr. 26 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP Aan de Voorzitter van

Nadere informatie

Wie bestuurt de Europese Unie?

Wie bestuurt de Europese Unie? Wie bestuurt de Europese Unie? De Europese Unie (EU) is een organisatie waarin 28 landen in Europa samenwerken. Eén ervan is Nederland. Een aantal landen werkt al meer dan vijftig jaar samen. Andere landen

Nadere informatie

Personeel op peil. Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers

Personeel op peil. Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil, onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil Onderzoek naar de positie van mkb-ondernemers MKB-Nederland

Nadere informatie