Jaarthema: Verbonden met Israël: de staat Israël / Katern InZicht: Over oorlog en geweld / Joods Historisch Museum

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Jaarthema: Verbonden met Israël: de staat Israël / Katern InZicht: Over oorlog en geweld / Joods Historisch Museum"

Transcriptie

1 Achtste jaargang / nummer 4 / juni 2007 Jaarthema: Verbonden met Israël: de staat Israël / Katern InZicht: Over oorlog en geweld / Joods Historisch Museum

2 Inhoud Colofon 3 Interview Henk Janssen 4 interview met CIDI en EAJG 6 Ga en leer: Halacha 7 Jaarthema: Verbonden met Israël, deel 4 9 Bezinningsdag 10 Synagogen in Nederland: Borculo 10 Een echo uit de synagoge 11 Graat in de keel 12 Gehoord bij verwanten: Magen David 13 Op zondag: Iona 14 Het Judas-evangelie 15 Te doen onderweg 16 Werkplaats van het geheugen 17 Column Marieke den Hartog 18 Boekbesprekingen 19 Lernen met LEV 20 Varia Kerk & Israël Onderweg is een uitgave van de Protestantse Kerk in Nederland en verschijnt vier maal per jaar. Vanuit de onopgeefbare verbondenheid van de christelijke gemeente met het Joodse volk wil dit blad een bron van informatie zijn voor allen die geïnteresseerd zijn in of zich verantwoordelijk weten voor de verhouding van Kerk en Israël. Uitgever: Dienstenorganisatie Protestantse Kerk in Nederland Joseph Haydnlaan 2a 3533 AE Utrecht Postbus RM Utrecht telefoon (030) fax (030) adres website Redactie: Marieke den Braber (hoofdredacteur) Greetje van der Harst-de Leeuwe Marieke den Hartog Co Kooman Max Mesman (eindredacteur) Henk de Ruiter Bart Seelemeijer Jacobi Vlaming Adri van der Wal Vormgeving en druk: Van de Ridder Druk & Print, Nijkerk Abonnementsprijzen: Particulier abonnement 7 8 per jaar (vier nummers) Pakketabonnement 7 3,55 per jaar (vier nummers, vanaf 10 exemplaren) Kerk & Israël Onderweg is voor (visueel) gehandicapten ook verkrijgbaar in gesproken vorm op cd-rom (voor de Daisyspeler). Nadere informatie hierover is te krijgen bij de Christelijke Bibliotheek voor Blinden en Slechtzienden (CBB) te Ermelo, telefoon (0341) Artikelen mogen met bronvermelding overgenomen worden in andere uitgaven. De redactie ontvangt graag een exemplaar van deze uitgaven. Kopij voor het septembernummer 2007 opsturen vóór 1 juli 2007 naar de redactie van Kerk & Israël Onderweg (zie voor de adresgevens hierboven). Toezending per heeft onze voorkeur: Bij de cover: Joods Historisch Museum, tentoonstelling Geschiedenis 1900-heden. Foto: Liselore Kamping De redactie kan geen plaatsing garanderen. Neem s.v.p. contact op met één van de redactieleden voor u kopij aanlevert. ISSN

3 Henk Janssen, nieuwe voorzitter OJEC: Omdat de zaak me ter harte gaat! Voor Henk Janssen (1944) begon de ontmoeting met het Jodendom al in de wieg. Zijn familie liet Joodse kinderen uit Amsterdam onderduiken in Limburg. Tijdens zijn studie en later in zijn werk kreeg de Joods-christelijke dialoog een plaats. Sinds 1 februari 2007 is de deken voorzitter van het OJEC, Overlegorgaan Joden en Christenen, en zet hij zich op landelijk niveau in voor de dialoog. Als deken van Arnhem zoekt Janssen ook naar mogelijkheden voor de Joodschristelijke dialoog. Als ik ergens naar toe ga, zoek ik altijd uit of er een synagoge is geweest. En ik vraag de mensen of ze contacten hebben met Joden. Toen hij studentenpastor was, kon hij nog een heel Joods leerhuis opzetten. Spijtig constateert hij, dat hij daar nu te weinig tijd voor heeft. Wel kon hij in Arnhem zorgen dat de kandelaar, die tijdens de oorlog in de Walburgisbasiliek terecht was gekomen, aan de Joodse gemeenschap werd teruggegeven. Henk Janssen, nieuwe voorzitter OJEC Er moet ruimte zijn om respect te tonen Zelf zou Janssen nooit de term Joodschristelijke dialoog met een streepje schrijven, maar met een spatie tussen Joods en christelijk. Er moet ruimte zijn, zo zegt hij, om respect te tonen. Je moet het niet willen vastplakken. We zijn verbonden, maar iedere identiteit heeft ook zijn eigenheid. En die moet je ten volle respecteren in de dialoog. De manier waarop de ander tegen zichzelf aankijkt, kan botsen met je eigen beeld of manier van doen. Maar het is wel noodzakelijk voor de dialoog dat je dit zelfverstaan respecteert. Niet alleen de krenten... Van zijn leermeester Yehuda Aschkenasy leerde hij dat het uitgangspunt voor de dialoog is: staan in je eigen traditie en tegelijk ook instaan voor je eigen traditie. Dus niet kiezen voor de krenten in de pap van de andere traditie, bijvoorbeeld de synagogale liederen of sabbatsrituelen. Maar ook je eigen traditie niet als minderwaardig beschouwen. Dan ben je geen goede gesprekspartner voor de ander. Wel is er altijd sprake van asymmetrie in de dialoog tussen Jodendom en christendom. Immers, het Jodendom kan prima bestaan zonder het christendom. Andersom is het voor christenen ondenkbaar zich niet bewust te zijn van hun wortels in het Jodendom. Nieuwe generatie Het OJEC zal zich de komende tijd eerst bezig houden met een inventarisatie: wat zijn de vragen en de wensen die leven bij de partners? Vervolgens zullen prioriteiten gesteld worden. In ieder geval gaat het OJEC proberen een jongere achterban te bereiken. De mensen die zich nu inspannen voor de Joods-christelijke dialoog leven uit het beginvuur, begonnen in de nasleep van de Tweede Wereldoorlog. Het is de kunst om het vuur van de dialoog levend te houden en over te dragen aan een nieuwe generatie. Het is de kunst het vuur van de dialoog levend te houden Mensen bij elkaar brengen Het OJEC maakte al een frisse doorstart met het symposium ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan (in november 2006). Met het aantreden van de nieuwe voorzitter, een nieuwe secretaris en penningmeester is het OJEC er klaar voor: Het OJEC wil de dialoog inhoudelijk vooruit helpen en daarbij de jongere generatie betrekken. Deken Janssen hoopt dat het OJEC nu weer vooral inhoudelijk en als echt overlegplatform aan de slag gaat: om mensen bij elkaar te brengen. Het moet zich niet laten bepalen door de waan van de dag, geen klachtenbureau worden, maar kwaliteit leveren. Marieke den Braber 3

4 Interview Priscilla Andoetoe en Max Wieselmann Priscilla Andoetoe is voorlichtster bij het CIDI, het Centrum voor Informatie en Documentatie. Max Wieselmann is voorzitter van Een Ander Joods Geluid. Een dubbelinterview. Er is in Nederland een heel palet aan meningen te vinden over Israël en het Midden-Oosten in de media. Uw organisatie bericht over Israël. Wat is de positie van uw organisatie, waarin is zij specifiek in de berichtgeving? Pricilla Andoetoe (PA): Het Centrum voor Informatie en Documentatie (CIDI) komt al 33 jaar op voor het recht op vrede en veiligheid van het Joodse volk, onder meer door evenwichtige informatie te geven over Israël en de Joodse gemeenschap in het algemeen. CIDI dringt mensen geen mening op, maar probeert door het verstrekken van informatie handvatten aan te reiken, op basis waarvan mensen dan zelf hun standpunt kunnen bepalen. CIDI is wel uitgesproken vóór een twee staten -oplossing, waarin Palestijnen en Israëliërs waardig en in vrede Priscilla Andoetoe van het CIDI. naast elkaar kunnen leven, en waar de veiligheid van Israël en de levensvatbaarheid van de Palestijnse staat gegarandeerd is. Max Wieselman (MW): Een ander Joods Geluid (EAJG) is het Joodse kritische geluid, dat zich keert tegen de gedachten dat de Joodse gemeenschap onvoorwaardelijk het beleid van Israël moet steunen en dat kritiek op Israël niet mag, althans niet naar buiten toe. De kern van onze boodschap is dat Israël een eind moet maken aan de bezetting van Palestijns gebied en dat Israël de sleutel in handen heeft tot de oplossing van het conflict. Wij willen een eerlijker beeld geven, van bepaalde zaken ook de achterkant laten zien. Binnen de Joodse gemeenschap vindt men dat niet altijd leuk. Maar we worden geaccepteerd als stroming binnen die gemeenschap. Het zionisme is ontstaan uit het verlangen van Joden zich te vestigen in het Oude Land en als reactie op pogroms, antisemitisme, het uitmoorden van joodse gemeenschappen. Is uw organisatie zionistisch, in die zin dat u denkt dat een Joodse staat moet bestaan voor het garanderen van de mogelijkheid tot Joods leven? PA: Ja. De staat Israël moet volgens CIDI een Joodse staat blijven. Een Joodse staat waarin de burger- en religieuze rechten (en plichten) van alle bewoners gegarandeerd worden. Hoe daar precies invulling aan wordt gegeven moet in Israël zelf op democratische wijze bepaald worden. MW: Uitgangspunt van EAJG is dat we niet tornen aan het bestaansrecht van Israël als staat. We zijn vooral ontstaan uit bezorgdheid over de gezondheid van Israël. Een land dat zo lang een ander land bezet houdt, maakt dat er generaties opgroeien in confrontatie met geweld. Dat kan niet goed zijn. Sommigen van ons zullen in Israël nog de veilige thuishaven zien, anderen binnen onze groep zien in het conflict juist een bedreiging voor de Joodse gemeenschappen buiten Israël. Vindt u dat een staat bestaansrecht kan ontlenen aan de Tora, Koran of ander religieus geschrift? PA: De Tora heeft natuurlijk als inspiratiebron gediend voor de wens om een eigen staat te creëren. Maar staten kunnen hun bestaansrecht niet ontlenen aan religieuze argumenten. Regels rond staatsvorming staan in het Volkenrecht, en daarin zijn geen religieuze argumenten opgenomen om staten te stichten of te ontmantelen. MW: Ik denk dat ik namens vrijwel alle leden spreek als ik het recht van ieder erken om aan een religieus geschrift een identiteit te ontlenen, maar als dat gepaard gaat met uitsluiting van het bestaansrecht van anderen of met de ander als tweederangs burger te bestempelen, het dan voor ons niet acceptabel is. Sommige Christenen zien de positie van Israël vandaag in bijbels perspectief: als de Joden maar Jezus zouden erkennen als Messias zou Israëls lijden voorbij zijn. Sommige moslims kennen een enigszins vergelijkbare gedachtegang: zij stellen dat wanneer Joden zich schikken onder Islamitische overheersing de strijd beëindigd zal worden. Ziet uw organisatie een religieuze verklaring voor de situatie van Israël vandaag? PA: Het zou een misvatting zijn te denken dat het feit dat er nog geen Palestijnse staat is, te wijten is aan een religieuze Joodse claim op het land. Dat is in eerste plaats gekomen 4

5 doordat de Arabische landen in 1947 niet instemden met het delingsplan van de Verenigde Naties. MW: De situatie van vandaag vloeit voort uit de verkeerde gedachte die ten grondslag gelegen heeft aan het ontstaan van Israël: een land zonder volk voor een volk zonder land. Het is misschien begrijpelijk in het licht van toen, maar het is wel de oorzaak van het conflict. Het is een conflict om land, om bronnen, om ruimte. Dat moet je proberen op te lossen. Ik zie dus geen religieuze verklaring, wel religieuze motieven ter rechtvaardiging. De zionisten in de negentiende eeuw dachten niet zozeer religieus, maar nationalistisch: ieder volk heeft een staat, waarom wij ook niet, en de mensen die er nu wonen? Dat regelen we wel... Voor vrede is respect nodig Wat is uw antwoord op het idee van sommige Christenen, dat als de Joden Jezus als Messias zouden erkennen, Israëls lijden voorbij zou zijn? PA: Ik vind het nogal aanmatigend. Verzoening betekent dat je respect hebt voor elkaars uitgangspunten. Als je die ander, weliswaar niet met grof geweld maar toch met de in de vraag genoemde vorm van drang probeert over te halen tot je eigen uitgangspunten, dan is dat geen teken van respect. En voor vrede is respect nodig. MW: Het valt een beetje buiten mijn denkraam. Wat ik wel zie, en daar maak ik me wel zorgen over, is dat sommige christelijke organisaties zo onvoorwaardelijk achter Israël staan dat zij het fundamentalisme aan de andere kant in de hand werken. In mijn beleving doen zij daardoor de situatie escaleren. Terugtrekking van Israël is geen tovermiddel Hoe dient Israël in uw ogen te reageren op Islamitisch fundamentalisme? PA: Waar Islamitisch fundamentalisme zich uit in geweld tegen Israël mag Israël zich met alle middelen verdedigen. Daarbij moet de burgerbevolking wel zoveel mogelijk ontzien worden. MW: Ik was waarnemer bij de Palestijnse verkiezingen. De stem op Hamas moet toch vooral als proteststem worden gezien. Israël saboteert iedere poging van de Palestijnen om er iets van te maken. Ook vóór Hamas was er volgens Israël al geen partner for peace. De Palestijnse infrastructuur wordt heel bewust vernietigd. Dat heeft niets meer met terreurbestrijding te maken. Oplossingen moeten onder internationale druk tot stand komen. Europa zou een belangrijke rol kunnen vervullen. De Protestantse Kerk spreekt van een onopgeefbare verbondenheid met het volk Israël. Hoe zou volgens u aan dat beginsel vorm moeten worden gegeven? PA: Het is heel belangrijk om Israël en het Joodse volk te blijven steunen. Bijvoorbeeld door het ondersteunen van vredesprojecten waar echt een dialoog gevoerd wordt, of scholingsprojecten voor kinderen; er zijn tal van maatschappelijke projecten die het ondersteunen waard zijn. Tegelijk - en dat is ook heel belangrijk - is het zaak om hier in Nederland te laten zien dat je achter Israël staat, en om politici en media scherp te houden. Een concreet voorbeeld: met enige regelmaat wordt opgeroepen om Israël en Israëlische producten te boycotten. Neem zo n oproep niet voor kennisgeving aan, maar teken er protest tegen aan. MW: Ik merk dat meer groepen binnen de Protestantse Kerk zich zorgen beginnen te maken over de situatie, ook over wat de Palestijnen wordt aangedaan. Als je je met elkaar zorgen maakt, is het ook mogelijk verder te praten. Als je inziet dat het zo niet langer kan, kun je kijken naar oplossingen. Ik hoop dat mensen minstens vanuit medemenselijkheid openstaan voor de andere kant. Terugtrekking van Israël is geen tovermiddel, waardoor alle problemen meteen de wereld uit zijn, maar het is wel de basis voor de oplossing. Nu wordt gedaan alsof alle Palestijnen terroristen zijn, maar de meesten zijn brave burgers, die gewoon willen wonen en werken. Berichtgeving over Israël beperkt zich over het algemeen tot de conflicten van Israël met zijn omgeving. Als u een bijlage van een krant zou mogen vullen met ander nieuws over Israël, waarvoor zou u dan kiezen? PA: Ik zou de snel groeiende Israëlische economie voor het voetlicht willen brengen; zo heeft Israël een van de meest liberale investeringsmarkten ter wereld en zijn er dagelijks fascinerende ontwikkelingen op het gebied van biotechnologie en in de high Max Wieselmann van Een Ander Joods Geluid. tech-industrie. Ook zou ik de aandacht willen vestigen op de vele samenwerkingsprojecten tussen Joden en Arabieren in Israël. Voor een realistische beeldvorming over de regio is aandacht voor dit soort projecten hard nodig. MW: Het lijkt me zinvol aandacht te schenken aan groepen binnen en buiten Israël, die hard bezig zijn om Israël te redden: mensen die van het land houden, maar ook zien dat het verkeerd loopt en die proberen het tij te keren. Ook in Palestina zijn groepen actief die op een eerbiedwaardige manier aandacht geven aan wat er niet goed gaat. Jacobi Vlaming interviewde Priscilla Andoetoe en Greetje van der Harst-de Leeuwe interviewde Max Wieselman. 5

6 Ga en Leer! De halacha als richtlijn voor het handelen In de vorige aflevering las u over de twee typen van bijbeluitleg in de Joodse traditie: de haggadische midrasj in een vertelling, een preek, een anekdote en de halachische midrasj, die een richtlijn, een voorschrift, een opdracht verwoordt. Vorige keer de haggada, nu: halacha. Veel bijbelteksten zelf zijn halacha : Houd hun ook deze regels voor (Exodus 21:1) zegt God tegen Mozes. Eén van de Tien Woorden luidt: Pleeg geen moord (Exodus 20:13). Maar wanneer is moord nu moord. Is per ongeluk ook moord? Of: Wanneer is opzettelijk ook echt opzettelijk. Is moord alleen fysiek, of ook mentaal aantoonbaar. En wanneer iemand de aanslag op zijn leven overleeft, is er dan nog sprake van moord? Maar ook: welke straf staat er op? Letselschade... Lees Exodus 21 vanaf vers 18. Uw letselschade-advocaat kan direct aan de slag om de hoogte van het geldbedrag vast te stellen voor smartengeld of letselschade. Niet teveel en niet te weinig, maar gewoon de geldwaarde van oog om oog en tand om tand. En rechters moeten toezien op de uitvoering van de juridische uitspraak (Ex.21:22). Zo doen we dat in het dagelijkse leven. Dit is mijn uitspraak en daar moet u het mee doen : halacha. De Joodse toepassing van regels vanuit de bijbelse waarden en normen is omvangrijk. Vooral de Misjna is een grote geordende De Klaagmuur in Jeruzalem. verzameling van wettelijke uitspraken, die allemaal uitleg zijn van bijbelse regels, woorden en termen. Maar ook in de andere uitlegverzamelingen vinden we dergelijke regels terug. Klop op de deur van de Schrift Niet dat het altijd voor de hand ligt, wat je met een bijbeltekst kunt uitleggen, maar, zoals rabbi Banna ah zei: Je moet net zo lang kloppen op de deur van de Schrift, totdat ze kennis verschaft om te leren. Wanneer kennis van halacha verlangd wordt, dus kennis om te weten wat God van de mensen verwacht om te doen, hoe de mens dient te handelen, dan zal kennis van halacha zich aandienen. Wanneer kennis van haggada verlangd wordt, dus kennis om door een verhaal de geloofsboodschap over te dragen, dan zal die kennis van haggada zich aandienen (vrij naar Leviticus Rabba 21,5). Bid en je zal gegeven worden, zoek en je zal vinden, klop en je zal worden opgedaan, heet dat in het Evangelie (Matteüs 7:7-11). Bijvoorbeeld uit: Deuteronomium Rabba 2,1: En ik heb de Heer gesmeekt (Deuteronomium 3:23). Deze Bijbeltekst levert hier vier keer een halacha op. a. Is het een Jood toegestaan om staande, een gebed hardop en luid te bidden? De Wijzen leerden ons: Wanneer iemand staande bidt, dan zou je kunnen denken dat hij zijn stem mag verheffen. Maar Hanna heeft het ons lang geleden duidelijk anders laten zien: Ze bad namelijk in stilte, ze bad in haar hart (1 Samuël 1:13). b. Je zou misschien kunnen denken dat een man de drie gebeden van de dag in één keer mag opzeggen. Dat is niet zo, want van Daniël leren we: Daar knielde hij neer, bad tot zijn God en prees hem. Precies zoals drie keer per dag zijn gewoonte was (Daniël 6:11). c. Je zou misschien kunnen denken dat een man ze mag zeggen, wanneer hem dat uitkomt. David heeft lang geleden duidelijk verklaard: In de avond, in de morgen, in de middag, klaag ik en zucht ik en hij hoort mijn stem (Psalm 55:18). d. Je zou misschien kunnen denken dat een man mag bidden voor wat hij nodig heeft [zonder ook gezangen en psalmen te zingen]. Hij zou echter zijn plicht verzuimen. Want Salomo heeft lang geleden het gebed gedefinieerd als Hoor naar het smeken (rinnah) en het gebed (tefillah) (1 Koningen 8:28). Rinnah betekent aanbidding van God [met gezangen en psalmen] en tefillah een gebed voor iemands persoonlijke noden. [Deuteronomium Rabba 2,1] De uitleg geeft aan wat wel en niet is toegestaan: halacha. Maar samen met de haggada wordt de lengte, de hoogte, de diepte en de breedte van de Schrift geproefd, toegepast en uitgelegd. Bart Seelemeijer 6

7 Jaarthema Verbonden met Israël: De staat Israël (deel 4) Koningschap en kruis: Handelingen 1:6 Zij dan die samengekomen waren, vroegen Hem: Heer, herstelt u in deze tijd het koningschap voor Israël? En Hij zei tot hen: Het is niet aan jullie te weten de tijden of de gelegenheden die de Vader heeft vastgesteld door zijn eigen macht. Maar jullie zullen kracht ontvangen wanneer de heilige Geest over jullie komt en jullie zullen mijn getuigen zijn in Jeruzalem en in geheel Judea en Samaria en tot aan het uiterste van de aarde. (Handelingen 1:6-8, eigen vertaling) Er is Lucas veel aan gelegen om zijn tijdgenoten duidelijk te maken dat de gekruisigde Jezus toch de Messias van Israël is, die het koningschap van God op aarde zal vestigen. Jezus smadelijke executie aan het kruis was niet het einde, en niet de vernederende mislukking van zijn missie. Verder wil Lucas zonneklaar maken - ondanks het uiteengaan van de wegen van de Jezus-beweging en de synagoge (ongeveer AD) - dat Jezus profeet en Messias van Israël was, dat de Jezusbeweging zijn wortels in datzelfde Jodendom heeft. Het koningschap van God Na zijn dood en opstanding, verscheen Jezus aan zijn leerlingen en sprak hij met hen over de dingen die het koningschap van God aangaan (Handelingen 1:3). Volkomen in de lijn van alles wat ze Jezus hebben zien doen en horen spreken (waar het evangelie van Lucas uitvoerig over berichtte), komen de leerlingen na zijn dood en opstanding terug op de grote vraag: hoe zit het met Jezus missie, om de vervulling van de beloften van God aan Israël tot stand te brengen. Lucas 4:43 vat Jezus missie samen: Ook aan de andere steden moet Ik het evangelie van het koningschap Gods brengen, want daartoe ben Ik gezonden. Jezus stelt zijn leven in dienst van het goddelijk moeten, dat Hem vanaf zijn oorsprong dreef. Het gaat niet om zijn persoon. Zijn missie is het koningschap Gods in woord en daad te verkondigen. Al Gods beloften aan Israël gedaan, worden in dit samenvattende begrip van het koningschap Gods samengevat. In Jezus gaat zich Gods heerschappij realiseren. Het is een centraal idee van Tenach, verder ontwikkeld door rabbijnen en apocalyptici, dat Gods activiteit aanduidt, die niet zal rusten voordat de heling, redding en bevrijding naar lichaam, ziel en geest zijn gehele schepping bereikt. Gods volk Israël is zijn instrument om dit tot stand te brengen. Gods ingrijpen Basileia (door mij vertaald met koningschap ) betekent zowel heerschappij als rijk. Maar het begrip duidt niet zozeer een statische toestand aan. Het betreft veeleer een dynamische zaak of sfeer, die door Gods ingrijpen tot stand zal komen en mensen in vrijheid ertoe wil nodigen daaraan mee te werken. God strijdt tegen de demonische machten die er in zijn wereld en het hart van mensen geslopen zijn. In dit woord wordt heel de boodschap van Lucas- Handelingen samengevat. Het verhaal van Jezus is als een verhaal waarin de heling van Gods koningschap gerealiseerd wordt. Aan het begin van Jezus openbaar optreden is hij veertig dagen lang beproefd door de duisternis. Nu, als een soort revanche daarop, vertoont Hij zich veertig dagen lang levend aan zijn volgelingen. Het gesprek gaat uiteraard over zijn centrale missie: het realiseren van het koningschap van God. Uit Jezus antwoord op de kernvraag van de apostelen blijkt dat hun vraag een schot in de roos is. Zijn antwoord kan gezien worden als een soort inhoudsopgave van het gehele boek Handelingen. De weg van het evangelie van het koninkrijk voor Israël gaat vanuit Jeruzalem geheel Judea en Samaria door, tot aan het uiterste van de aarde! De missie van Jezus De missie van Jezus is de aloude missie van het volk Israël, door God gegeven aan Abraham in wie alle geslachten van de aardbodem gezegend zullen worden (Genesis 12:3). Dat blijkt ook daaruit dat het herstellen van het koningschap voor Israël op hetzelfde neerkomt als het komen van het koningschap Gods. Gods heil gaat via Israël de hele wereld in en door. Gods Geest zal die beweging vanuit Jeruzalem op gang brengen. Want in het verhaal van die weg van het evangelie de hele wereld in, blijft Jeruzalem het middelpunt. Dit evangelie is en blijft allereerst bestemd voor het aloude Godsvolk Israël, dat geroepen is ervan te getuigen ten overstaan van alle volken. Jos de Heer Jos de Heer is predikant in de Protestantse Kerk, en auteur van de commentaarserie Lucas-Acta, die in twee delen verscheen. Zie: 7

8 Jaarthema Verbonden met Israël: De staat Israël (deel 4) Zionistische verwachtingen rondom Jezus De Duitse theoloog Friedrich Wilhelm Marquardt leefde van In zijn uitleg van het Nieuwe Testament gebruikt hij de betiteling zionisme. Zoals de vraag van de leerlingen aan Jezus: Heer, herstelt u in deze tijd het koninkrijk voor Israël? (Handelingen 1:6). En de hoop van de Emmaüsgangers: Want wij hoopten, dat hij degene was, die komen zou om Israël te verlossen (Lucas 24:21). Hoe komt Marquardt ertoe, de karakterisering zionistisch te gebruiken? Wat zijn de implicaties? Marquardt hoort in de woorden van Lucas 24 een uiting van politieke verwachting. In tegenstelling tot de gangbare opvatting, waardeert hij dit positief. Voor hem is het legitiem: dat Israël hoopt op verlossing van de Romeinse overheersing. Weliswaar heeft Jezus zijn aanhangers hierin teleurgesteld. Maar dat acht Marquardt kenmerkend voor de hoop van Israël op de Messias: dat zij tot mislukken gedoemd schijnt. Hij houdt eraan vast, dat het perspectief op een politieke toekomst voor Israël rondom Jezus is opgelicht. Een bevestiging hiervan hoort hij in de vraag van Handelingen 1:6. Opvallend is voor hem de herhaling van deze verwachting in de tijd tussen Pasen en Pinksteren. Jezus wijst de vraag niet af, maar ziet het tijdstip van de vervulling als aan God voorbehouden. En dat is goed Joods. Zo hoort Marquardt Lucas het evangelie besluiten en de Handelingen der Apostelen openen met, wat hij noemt, het zionistische motief. Zionisme als historisch proces Voor Marquardt is zionisme het historische proces, waarin het Jodendom De Emmaüsgangers. Schilderij van Caravaggio. zichzelf weer bewust wordt, een volk te zijn. Daarnaast is het de bewustwording, dat het in Palestina (dus in dat bepaalde land) hoort. En ten slotte is het de ontwikkeling, dat het in Palestina een Joodse staat sticht waar zegen van uitgaat, een getuigenis van het rijk van God. Op deze wijze verbindt hij de drie facetten, die voor ons als kerk hoorbaar worden in de wijze, waarop Israël zichzelf verstaat: als volk, in het land, in een staatsvorm. Zionisme in het Nieuwe Testament? Hoe komt Marquardt ertoe, om in zijn uitleg van het Nieuwe Testament de betiteling zionisme te gebruiken? Dat hangt samen met zijn verzet tegen de vergeestelijking van de hoop van Israël, die hij in de christelijke traditie aantreft. Hij noemt dat een vervreemding van de gerichtheid van Israël op het hier en nu. De belangrijkste reden echter is zijn inzicht, dat wij leven na 1948, na de stichting van de staat Israël. Dat is voor hem een hermeneutische gebeurtenis. Iets dat erom vraagt, verstaan te worden. De wedergeboorte van de staat en de zelfidentificatie van haar Joodse inwoners met het bijbelse Israël, biedt mogelijkheden voor nieuw verstaan van oude teksten. Betiteling Marquardt is zich bewust van de misverstanden en gevaren, die het gebruik van deze betiteling met zich mee kan brengen. Hij wil geen aanzet geven tot een christelijk-zionistische ideologie; een vorm van christelijke rechtvaardiging van de staat Israël. Op zich waardeert hij het spreken van diverse kerken over de staat Israël als teken van Gods trouw. Maar hij pleit voor grotere terughoudendheid. Van teken wil hij spreken in de zin van verstaan van de tekenen der tijden (Matteüs 16:2-3). Maar dan wel in vragende vorm. Dus: zou het niet kunnen, dat de staat Israël een teken van de trouw van God is aan het Joodse volk, juist na Auschwitz? Consequenties Voor mij betekent de visie van Marquardt, dat het Nieuwe Testament geen breuk vormt met de verwachting van het herstel van het Davidische koninkrijk in de profetie en de psalmen. Hij spoort mij daarmee aan, de verwachting en de vragen van het zionisme ook theologisch ernstig te nemen. Tot de verbondenheid van de kerk met Israël hoort voor mij ook het engagement met de staat Israël. Bijvoorbeeld in de vorm van ondersteuning, die Nes Ammim biedt aan ontmoetingen tussen Joodse en Arabische burgers van Israël. Laten wij het doen in de hoop op een verder ontluiken van het begin van de verlossing in de staat Israël! Co Kooman Bronnen: Wanneer herstel jij het rijk voor Israël?, een voordracht uit 92, opgenomen in: F.W. Marquardt, Bij de slip van zijn kleed (Ten Have, 2003). Christentum und Zionismus, in: Evangelische Theologie, 28, 1968, opgenomen in: F.W. Marquardt, Verwegenheiten (Kaiser 1981). 8

9 Jaarlijkse conferentie Kerk en Israël: De werkelijkheid van Israël is complex Ieder jaar organiseert de afdeling Kerk en Israël op het Protestants Dienstencentrum te Utrecht in het voorjaar een conferentie. De conferentie op 21 maart stond in het teken van de staat Israël. Dit sloot aan op het jaarthema van Kerk & Israël Onderweg, ter afronding van een vierjarig project: rond de Schriften van Israël, het volk Israël, het land Israël en de staat Israël. In een constructieve sfeer werd er over dit thema gesproken en nagedacht. Meindert Dijkstra van Werkgroep Keerpunt Verschijningsvorm Zo n constructieve sfeer is bij dit thema geen vanzelfsprekendheid, want steeds blijkt hoe bij het gesprek over de staat Israël de gedachten uiteen kunnen gaan en de gemoederen verhit kunnen raken. Zowel aan Joodse zijde als aan christelijke zijde bestaat een veelheid aan opvattingen rond het thema staat Israël. Is Israël een staat als alle andere? Of mag men de staat Israël met bijzondere termen duiden? Is de staat Israël bijvoorbeeld een teken van Gods trouw (Marquardt)? Of is de staat het begin van de verlossing van de wereld? Inleiders De vier inleiders op deze bijeenkomst waren: Marieke den Hartog vanuit de landelijke organen van Kerk en Israël, Priscilla Andoetoe vanuit het Centrum Informatie en Documentatie Israël, Meindert Dijkstra vanuit de Werkgroep Keerpunt en Theo Klein, hoofdredacteur Centraal Weekblad en deelnemer aan de persreis van United Civilians for Peace. Ook zij legden eigen accenten. Alle sprekers onderschreven het bestaansrecht van de staat Israël. Ook was men het eens over een twee-statenoplossing. Dan ziet men twee volken in veiligheid. Maar waar Marieke den Hartog zei, dat als de kerk het gesprek met Israël zoekt, zij niet om de staat heen kan, omdat deze een verschijningsvorm is van het volk Israël en van existentieel belang voor het Jodendom wereldwijd, vroeg Meindert Dijkstra zich af wat een christen met de moderne staat heeft. De scheiding tussen kerk en staat, ons door Israël aangereikt, zoals hij zei, acht hij een zegen. Vanzelfsprekend Waar de binding met de Schriften, met het land en met het volk van Israël als redelijk vanzelfsprekend wordt beleefd in de hedendaagse kerk, blijkt dit rondom de staat duidelijk anders. In ieder geval kan sinds de stichting van de staat de entiteit Israël niet meer vergeestelijkt worden, zoals dat lang in de kerk is gebeurd. Evenzeer blijkt hier een vraag of en zo ja, in hoeverre hier theologische argumenten mogen worden gebruikt. Meindert Dijkstra was daarover heel duidelijk: religieuze argumenten mogen niet gebruikt worden voor politieke realiteiten. Of is het legitiem, zoals Marieke den Hartog deed, het visioen van opstanding dat Ezechiël 37 vertelt te betrekken op de staat Israël? Mag men ook Psalm 137 beschouwen als eerste zionistische Psalm? In de forumdiscussie kwam naar voren dat bijbelse uitgangspunten niet zomaar over te planten zijn, maar evenmin zijn te negeren. Steun Nu getuigt de Protestantse Kerk in Nederland in haar kerkorde van onopgeefbare verbondenheid met het Joodse volk. De vier inleiders op deze bijeenkomst pleitten allen voor steun aan vredesinitiatieven van onderop. Priscilla Andoetoe bepleitte investering in vredesonderwijs en dialoog. Theo Klein pleitte voor wederzijds vertrouwen op kleinschalige wijze. Maar is het dan duidelijk genoeg dat we die verbondenheid en betrokkenheid als kerken doen? Dat was voor Marieke den Hartog een belangrijk punt. Zij stelde onder verwijzing naar Jonathan Sacks dat religie strategieën aanreikt om breuken te overbruggen. En er moet taal gezocht worden die het bijzondere van Israël recht doet. Theo Klein, hoofdredacteur Centraal Weekblad Leerpunten Nu het genoemde vierjarige project ten einde loopt, is het goed enkele leerpunten terug te halen. In de jaargang over de Schriften van Israël bleek hoe wij als christenen de Schriften van Israël meelezen, maar op heel verschillende manier. Tevens werd duidelijk hoe het Nieuwe Testament telkens weer de Schriften van Israël veronderstelt. In de jaargangen over volk en land kwam naar voren hoe deze grootheden geen vastliggende categorieën zijn. Het werd onder andere duidelijk dat het land in de loop van de eeuwen een zeer wisselende omvang heeft. Het maakt nogal wat uit of men het heeft over de omvang van het koninkrijk ten tijde van Salomo of over de rompstaat Yehud in de periode na de Babylonische ballingschap. In ieder geval is duidelijk dat we het gesprek over Israël, dat momenteel in de Protestantse Kerk in Nederland stokt, vlot moeten trekken en met nieuw elan voort moeten zetten. Op dezelfde constructieve wijze als op 21 maart. Adri van der Wal 9

10 Synagogen in Nederland Borculo: een kleine Portugese synagoge In deze rubriek komen aspecten van Joodse synagogen in Nederland aan bod. werden er brandbommen in de synagoge gegooid. Na de oorlog keerde slechts een handvol leden van de Joodse gemeenschap in Borculo terug. Het gebouw werd verkocht en diende lange tijd als opslagplaats. Sinds juni 2000 zijn de synagoge en de mikwe eigendom van de Stichting Synagoge Borculo. De mikwe is inmiddels gerestaureerd en er zijn een aantal verbeteringen aangebracht. De De voormalige synagoge van Borculo vinden we in het centrum, aan de Weverstraat. De bouw, samen met de mikwe, dateert uit In de bouwvorm zien we een verkleinde versie van de Portugeesche Synagoge te Amsterdam. Achter de synagoge staat de mikwe, die van water werd voorzien door de rivier de Berkel. Dit rituele badhuis werd tot circa 1974 gebruikt. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog vrouwengalerij, de muren en het plafond moeten nog opgeknapt worden en tonen de inwerking van de tijd na Er wordt hard gezocht naar geld om ook dit te restaureren. Met de synagoge en de mikwe blijft voor Borculo een herinnering aan de Joodse gemeenschap behouden. Hans Groesgen Een echo uit de synagoge op elke zondagmorgen Schriftlezingen op Sjabbat en feest- en treurdagen in de synagoge 2 juni Behaälotcha - Wanneer je ontsteekt. Numeri 8:1-12:16, Zacharia 2:14-4:7. 9 juni Sjelach Lecha - Zend jij. Numeri 13:1-15:41, Jozua 2: juni Korach. Numeri 16:1-18:32; Numeri 28:9-15*, Jesaja 66:1-24.* 23 juni Choekat - De inzetting. Numeri 19:1-22:1, Richteren 1: juni Balak. Numeri 22:2-25:9, Micha 5:6-6:8. 7 juli Pinchas. Numeri 25:10-30:1, Jeremia 1:1-2:3. 14 juli Matot - Stammen / Masee - Reizen. Numeri 30:2-36:13. Jeremia 2:4-28; 3:4. 21 juli Devariem - Woorden. Deuteronomium 1:1-3:22, Jesaja 1: juli Tisja Beav - negende Av. Ochtend: Deuteronomium 4: Verwoesting van de tempel, Jeremia 8:13-9:23. Middag: Exodus 32:11-14; 34:1-10. Jesaja 55:6-56:8. 28 juli Waëtchanan - En ik smeekte. Deuteronomium 3:23-7:11, Jesaja 40: augustus Ekev - Als gevolg. Deuteronomium 7:12-11:25, Jesaja 49:14-51:3. 11 augustus Reë - Zie Deuteronomium 11:26-16:17. Jesaja 54:11-55:5. 18 augustus Sjoftiem - Rechters. Deuteronomium 16:18-21:9, Jesaja 51:12-52: augustus Ki Tetsee - Wanneer je uittrekt. Deuteronomium 21:10-25:19, Jesaja 54: september Ki Tavo - Als je komt. Deuteronomium 26:1-29:8, Jesaja 60: september Nitsaviem - Aangetreden / Wajelech - En hij ging. Deuteronomium 29:9-31:30. Jesaja 61:10-63:9. * Vanwege Rosj Chodesj, het begin van de maand. Met dank aan ds. C. Schakel, Amsterdam. 10

11 Achtste jaargang / nummer 4 /juni 2007 In het midden van het blad Kerk & Israël Onderweg bevindt zich één- tot tweemaal per jaar een katern met de naam InZicht. Het katern telt vier pagina s met achtergrondinformatie bij een van de thema s van het blad. U kunt InZicht gebruiken voor uw eigen verdieping, of als materiaal voor een gespreksgroep of een bezinningsmoment tijdens bijvoorbeeld een vergadering. In dit nummer van InZicht gaat Bart Seelemeijer in op het thema oorlog en geweld, in het bijzonder in Israël en de Palestijnse gebieden. Over oorlog en geweld Onze wereld kent geweld in vele soorten en gradaties. Zo ook in Israël en de Palestijnse gebieden. Het geweld laat ons niet koud. Het bepaalt in toenemende mate onze houding. De politieke werkelijkheid en de geloofstraditie van Israël staan op het spel. We maken ons zorgen: Wat moeten we hiervan denken? Waar is Israël toch mee bezig? Daarover gaat deze katern, mede vanuit onze onopgeefbare verbondenheid met Israël. Foto: Reuters Water, wind en vuur: de natuur kan in onze ogen meedogenloos te keer gaan. Natuurgeweld is vaak onvermijdelijk, en blijkbaar geldt dat ook voor menselijk geweld. Er is zinloos geweld, huiselijk geweld, fysiek geweld, verbaal geweld, politioneel geweld, wapengeweld, oorlogsgeweld... de mens kan meedogenloos zijn en maakt vaak meer kapot dan ons lief is. En dan Israël. Oorlogshandelingen en geweldsdaden, het vaak genoemde - door sommigen geroemde - militaire overwicht van de staat Israël in het Midden-Oosten... het zijn voor christelijke geloofsgemeenschappen stenen des aanstoots of niet te vermijden voorbeelden van zelfverdediging. Oorzaken Of we het willen of niet: geweld is van alle eeuwen. Ook in de Bijbel vinden we verhalen over oorlog en geweld. De ruzie tussen Kaïn en Abel (Genesis 4:3-8), die uitmondt in broedermoord, is de eerste bijbelse uiting. In de rabbijnse traditie onderscheidt men vanuit die situatie een viertal oorzaken, dat aan het gebruik van geweld ten grondslag ligt: gevoelens, economie, superioriteit en erfrecht. Als volkeren en landen worden vernederd, halen ze stevig uit en volgt extreem geweld 1. Gevoelens Het offer van Abel wekt de woede en jaloezie van Kaïn op. Die woede zou eigenlijk tegen God gericht moeten zijn, want die merkte Kaïns offer niet op. Maar dat gebeurt niet. Hij richt zijn woede tegen 1

12 zijn broer omdat die hem na-aapt : Ook Abel bracht een offer. En Abel overtroeft hem door de mooiste uit de kudde te kiezen. En dan, Abels offer is koosjer, hij koos een eerstgeborene uit. Het zijn gevoelens van vernedering, van onderdrukking, je niet serieus genomen voelen, die bij Kaïn leiden tot geweld. Niet alleen op persoonlijk niveau, maar ook op staatsniveau, bij een al dan niet vermeende aantasting van de eigen soevereiniteit. Tom Friedman zegt: Op het moment dat volkeren en landen worden vernederd, halen ze stevig uit en gaan zich te buiten aan extreem geweld. Deze extremiteit horen we in het wraaklied van Lamech (Genesis 4:23-24), de laatste telg van Kaïns geslacht. Een toegebrachte wond of striem zal door Lamech met de dood gewroken worden. Die houding van wraak is in bijbels opzicht uiteindelijk een doodlopende weg. Jagersma concludeert: Met dit lugubere en in uiterste hoogmoed uitgesproken wraaklied van Lamech eindigt in de zevende generatie het verhaal van Kaïn en zijn nakomelingen. Hoogmoed en wraakzucht houden voor God geen stand. Met de laatste woorden van Lamech is de lijn Kaïn in de bijbel dan ook definitief verleden tijd. 2. Economie Kaïn zei tegen zijn broer: Laten wij het veld ingaan (Genesis 4:8). Maar... waar hadden ze ruzie over, kun je je afvragen. De rabbijnse traditie oppert dat ze zeiden: Laten we de wereld onder elkaar verdelen. De één neemt het land (het onroerend goed) en de ander het roerend goed. Toen begon het. De één zei: Dus het land waar je op staat is mijn land. De ander reageerde fel: Maar wat jij draagt is dan van mij. Kleed je uit! De eerste reageerde toen weer fel: Vlieg op, van de grond! Je staat op mijn erf. Vanwege deze ruzie, viel Kaïn zijn broer aan en sloeg hem dood (uit: Genesis Rabba 22.7). Hier gaat het in feite om economische wedijver zonder morele grenzen, die de basis legt voor de uitbarsting van geweld of het elkaar de oorlog verklaren. 3. Superioriteit Rabbi Jozua van Siknin zei uit naam van Rabbi Levi: Beiden namen land en beiden namen roerende goederen. Maar waar hadden ze dan ruzie over? De ene zei: De tempel moet in mijn gebied gebouwd worden, terwijl de ander vasthield aan: Het moet in mijn gebied gebeuren. Daarom staat er geschreven: Laten we het veld ingaan. Veld verwijst naar niets anders dan de Tempel, zoals te lezen valt: Zion, dat is de tempel, zal als een akker omgeploegd worden (Micha 3:12; uit: Genesis Rabba 22.7) Kaïn en Abel, schilderij van Jacopo Robusti ( ) Ideologische of religieuze wedijver, en het aanspraak maken op exclusieve religieuze rechten, vormen een basis voor geweld. 4. Erfrecht Over die woordenwisseling waardoor Kaïn zijn broer aanviel en hem dood sloeg, zei Rabbi Juda ben Rabbi: Hun ruzie betrof de eerste Eva. Rabbi Aibu zei: De eerste Eva was al tot stof weergekeerd! Waar ging hun ruzie dan over? Rabbi Huna zei: Abel is één van een tweeling en beiden eisten hun recht op. De ene stelde de eis: Ik heb het recht aan mijn kant, want ik ben de eerstgeborene, terwijl de ander volhield: Ik moet haar hebben, want ze werd tegelijk met mij geboren (uit: Genesis Rabba 22.7). In de rabbijnse traditie zijn verschillende overleveringen bekend rondom deze tweeling. Daar zullen we nu niet op ingaan. Waar het hier om gaat, is dat geboorterecht en/of erfrecht een basis kan zijn voor het overgaan tot het gebruik van geweld. Oorlog en geweld in de Bijbel In de bijbel vinden we veel oorlog en geweld. Ten minste, dat is onze algemene indruk. En die indruk is niet geheel onjuist. Er zijn zelfs beschreven situaties, die we vandaag de dag zouden scharen onder de noemer van oorlogsmisdaden, genocide, of door Israël, of door (destijds) buitenlandse mogendheden begaan. Maar wanneer we alle gegevens op een rij zetten, dan zien we dat het benoemen en beschrijven van oorlog en geweld vrijwel altijd bedoeld is om te waarschuwen. Om er lessen voor de toekomst uit te trekken. Het verlangen naar een toekomst waar de zwaarden in ploegijzers worden omgesmeed, is daar een voorbeeld van. Oorlog bezoedelt altijd, ook al wordt ze gevoerd om ménselijk leven mogelijk te maken De vele negatieve en positieve aspecten die de bijbel over dit onderwerp oproept, worden als volgt samengevat door de joodse publicist W. Whitlau (in zijn artikel Geweld in de bijbel ): Het mag duidelijk zijn dat het in de Hebreeuwse bijbel en in de interpretaties die de mondelinge Tora daarom heen weeft, aanmerkelijk minder bloeddorstig toegaat, dan men op het eerste gezicht wel denken zou. Oorlog wordt gezien als een soms onvermijdelijk proces van doorbraak. Oorlog bezoedelt altijd, ook al wordt ze gevoerd om uiteindelijk ménselijk leven op aarde mogelijk te maken. Ook in onmenselijke situaties die de oorlog meebrengt, zal waar mogelijk menselijkheid moeten worden hooggehouden. Geweld en oorlog zijn in de bijbel en jodendom nooit probleemloos, nooit volstrekt legitiem, laat staan geheiligd. De vraag is niet of er ooit geweld mag worden gebruikt. De vraag is hoe we zo met geweld in de wereld omgaan, dat er een wereld van vrede, een wereld zónder geweld kan ontstaan. Rodeef Oorlog of niet, er kunnen zich situaties voordoen, waarin de mens medeplichtig wordt aan onmenselijkheid, door die onmenselijkheid te laten voortbestaan. Om dat te voorkomen, door gerechtvaardigd geweld te gebruiken, kent de rabbijnse traditie het model van de rodeef. Een rodeef, een achtervolger, heeft het oogmerk iemand te doden, die kennelijk de 2

13 intentie heeft een ander om te brengen. In de huidige situatie in Israël kunnen we die rechtvaardiging herkennen, wanneer bijvoorbeeld een Palestijn in een auto vanuit een helikopter wordt gedood. Het blijkt vrijwel altijd om bommenmakers te gaan, die de intentie hadden om Israëlische burgers te doden. In april 2006 maakte generaal Amos Yadlin bekend dat Iran raketten in Noord-Korea had besteld. Met een bereik van 2500 km zou zowel Israël als ook Europa een potentieel radioactieve woestenij kunnen worden. Peter Bjørn Perlsø schreef op een website: Tijd om aan te vallen. Ik geloof in vergelding van bedreiging. In de Talmud Sanhedrin 72a staat: Wanneer hij komt om je te doden, dood hem eerst. Het principe is afgeleid van de Bijbeltekst uit Exodus 22:2-3: Betrapt iemand de dief op heterdaad en slaat hij hem dood, dan laadt hij daarmee geen bloedschuld op zich. Gebeurt dit echter na zonsopgang, dan laadt hij wel bloedschuld op zich. Raba zei: Waarom is deze wet op het inbreken ingesteld? Omdat er de vooronderstelling is, dat de eigenaar zich niet terughoudend zal opstellen, als het erom gaat zijn bezit te verdedigen. Daarom zal de dief van te voren bedacht hebben: Als ik daar naar binnen ga, zal de eigenaar mij willen tegenhouden om de diefstal te voorkomen. Als dat gebeurt, zal ik hem doden. Daarom schrijft de Tora voor: Wanneer hij komt om je te doden, dood hem het eerst. (uit: BT Sanhedrin 72a) Zoals altijd in de rabbijnse traditie, is dat niet een blanco cheque om te doden. De achtervolger, de rodeef, moet zich ook bewust zijn, dat hij de moord wellicht kan voorkomen door de vermeende dader te verminken, door een arm of been van hem te breken. (BT Sanhedrin 57a en 74a). Wat moet je ervan denken? a. Geweldloosheid? Er is een bekende anekdote van Sam en Moos in Wereldoorlog I, die uit de loopgraven springen en roepen: Stop met schieten, hier zitten mensen. Alsof mitrailleurvuur uit schuttersputjes in het verlengde ligt van prijsschieten tijdens een Kaïn en Abel, Aalesund Kerk in Noorwegen. drijfjacht op konijnen. In ieder geval roept dit het gevoel op, dat het bij de beesten af is om mensen te doden. Vanuit de christelijke traditie citeren we graag de opmerking van Jezus tegen Petrus, wanneer hij Malchus het oor heeft afgeslagen: Steek je zwaard terug op zijn plaats. Want wie naar het zwaard grijpt, zal door het zwaard omkomen (Matteüs 26:52). Of wij het recht hebben om ons daarop te beroepen, om geen geweld te gebruiken in het huidige Israël en de ander de les te lezen? Dat ligt vanwege het in onze eigen traditie gehanteerde geweld niet echt voor de hand. Welke politiek moet gevoerd worden om de woorden van Jesaja 2:4 werkelijkheid te laten worden? Ploegijzers in plaats van zwaarden, het tot stand brengen van een messiaanse toekomst van een geweldloze samenleving. Daar is niet zomaar een antwoord op te formuleren. b. Gerechtvaardigde oorlog? En dan, is oorlog niet ook een noodzakelijk kwaad? Waar Jesaja de zwaarden wil omsmelten, ziet Joël in 4:10 (NBV; 3:10 NBG) een oorlog opdoemen. De noodzaak dient zich dan aan om ploegijzers weer tot zwaarden en snoeimessen weer tot speren te smeden. En wel in de tijd dat ik het lot van Juda en Jeruzalem ten goede keer (Joël 4:1 NBV; 3:1 NBG). Israël voert een existentiële oorlog, schrijft het CIDI (Centrum Informatie en Documentatie Israël) 1. In tegenstelling tot de Hezbollah is Israël niet uit op de vernietiging van welke staat dan ook, of de uitroeiing van een volk. In 1992 nog verklaarde Hezbollah zich bereid, dat wel ten opzichte van Israël te willen: Het is een totale oorlog, tot de vernietiging van Israël en de dood van de laatste Jood op deze wereld. De CIDI-conclusie ziet dat als een openlijk verklaarde genocide. Israël voert in dat licht bezien geen territoriale, maar een existentiële oorlog. Anders dan de Hezbollah heeft Jeruzalem niet de bedoeling burgers te doden. Bij dat laatste zetten de Nederlandse Joden van Een ander Joods geluid echter vraagtekens, zeker toen duidelijk werd dat er in de Libanon-oorlog fragmentatiebommen 1 Friesch Dagblad, 10 augustus werden gebruikt, die niet helemaal koosjer zijn. c. Etnische zuivering? De hectiek van het geweldadige conflict wordt wel teruggevoerd op een etnische zuivering vanaf 1948 door de Joodse staat. De Joodse historicus Ilan Pappe stelde dat onlangs scherp aan de orde met de publicatie van zijn boek: Etnic cleansing of Palestine. Ratna Pelle, medewerkster van de website Israel-Palestina.info, reageert op de eenzijdigheid van dat standpunt. In tegenstelling tot wat Pappe beweert, is nooit officieel besloten tot het etnisch zuiveren van Palestina, wel tot het innemen en verwoesten van strategisch gelegen dorpen van waaruit aanvallen werden uitgevoerd. Beide kanten maakten zich schuldig aan oorlogsmisdaden. Hoewel een deel van de zionistische leiders blij was met de vlucht van de Arabieren, was er ook scherpe kritiek en werden de Arabieren soms actief in bescherming genomen. Palestijnse en Arabische leiders verklaarden openlijk hun doel om de Joden uit Palestina te verdrijven. 2 Het feit dat de Palestijnen om verschillende redenen vluchtten, zowel vanwege de oproepen, als door actieve verdrijving, alsook vanwege het oorlogsgeweld, allerhande geruchten en de vlucht van de eigen lokale leiders, is uiteraard ingewikkeld... Maar Pappe s claim dat de vermeende etnische zuivering van weleer nooit is gestopt, is absurd. De bevolking in de bezette gebieden is sinds 1967 gestaag gegroeid, de kindersterfte gedaald en de levensverwachting en welvaartsniveau gestegen. De nederzettingen zijn verkeerd, de muur en de checkpoints maken het leven van de Palestijnen soms onnodig moeilijk, en Israëlische soldaten zijn soms wreed; dit alles staat echter los van het begrip etnische zuivering. Tot slot Dit katern is niet bedoeld om een veroordelend standpunt in te nemen in dit conflict. Ze draagt hopelijk bij in de onderlinge discussie in de verschillende gespreksgroepen om een eigen standpunt te bepalen. Ik ben me er van bewust dat nog 2 Op de website Israel-Palestina.info en in Trouw. 3

14 andere argumenten en invloeden een rol spelen in deze complexe oorlogssituatie. De kop in het zand steken is echter geen optie. Laten we de opmerking van Karl Jaspers ter harte nemen: De militarist verzwijgt de gruwelen van de oorlog, de pacifist verzwijgt de gruwelen van de vrede, wanneer hij daarmee onrecht laat voortbestaan. Laat het ons er niet van weerhouden de weg van de vrede te verkennen. Bart Seelemeijer Gespreksvragen 1. Herkent u de genoemde oorzaken van geweld in het bestaande conflict in het Midden-Oosten? En speelt geloof nog een rol? 2. Is de lijn van Kaïn in de Bijbel echt definitief ten einde, zoals Jagersma aangeeft? 3. Spelen de genoemde oorzaken ook een rol in niet geweldadige conflicten in de samenleving of in uw persoonlijk leven? 4. Kunt u zich vinden in de verhouding tussen de door Whitlau geformuleerde bijbelse visie op geweld met betrekking tot de staat Israël? 5. Is het principe van de rodeef een gerechtvaardigde overweging om toe te slaan? 6. Wat vindt u ervan dat de Bijbeltekst (Exodus 22:2-3) zo wordt uitgelegd? 7. De teksten over de zwaarden en de ploegscharen lijken of zijn tegenstrijdig (Jesaja 2:4 en Joel 4:10 NBV). Hoe gaat u daarmee om? Geraadpleegd en te raadplegen literatuur Tzvi Marx, Een tijd om te doden... in: Tenachon, De Levenscyclus, nr. 15, febr W. Whitlau, Geweld in de bijbel, in: Niet in de hemel, Baarn 1985, p K.A.D. Smelik, Een tijd van oorlog, een tijd van vrede, Zoetermeer H. Jagersma, Verklaring van de Hebreeuwse Bijbel, Nijkerk CIDI, Israël voert existentiële oorlog, in: Reformatorisch Dagblad, 9 augustus 2006; Friesch Dagblad, 10 augustus Trouw, 2 februari 2007, E. Mulder, Etnische zuivering die nooit is gestopt. Interview met Ilan Pappa, Joods historicus, over zijn boek Etnic cleansing of Palestine. Trouw, Podium, 8 februari 2007, Ratna Pelle, Er was en is geen sprake van etnische zuivering. PC Zapper, Gemiste uitzendingen NCRV: Tegenpolen, 19 november 2006, Lody van der Kamp en Harry de Winter. Websites , Peter Bjørn Perslø. 17 augustus 2006, Vraag en antwoord met betrekking tot het conflict tussen Israël en Hezbollah. Rabbi B. Walt & J. Greenfield, Rodef, A rabbinic Resource on Jewish Values and Issues of Torture. War, Ban, Achan. Colofon InZicht Uitgever: Dienstenorganisatie Protestantse Kerk in Nederland Joseph Haydnlaan 2a 3533 AE Utrecht Postbus RM Utrecht telefoon (030) fax (030) adres website Redactie: Marieke den Braber (hoofdredacteur) Greetje van der Harst-de Leeuwe Marieke den Hartog Co Kooman Max Mesman (eindredacteur) Henk de Ruiter Bart Seelemeijer Jacobi Vlaming Adri van der Wal 4

15 Israël is springlevend! Staat Israël en niet Sjoa is graat in de keel van de kerk De terugkeer van het Joodse volk naar het land Israël na 1800 jaar ballingschap heeft twee gevolgen die als een graat in de keel van de kerk zitten: Het heilige land is een concreet gebied geworden: Israël met Jeruzalem als hoofdstad. Een land met een hoofdstad: Jeruzalem Het kan niet meer gereduceerd worden tot iets spiritueels, met Christus als heilige plaats, en een hemels Jeruzalem. Verder is de Joodse ballingschap niet langer het levende bewijs van de claim dat het christendom het oude Israël heeft vervangen, door het nieuwe. Want het oude Israël is terug, levend en wel! Aartsvader Abraham werd in de Tora (Genesis 12:7) een land beloofd als deel van het verbond. Christenen hebben deze belofte vaak gespiritualiseerd. Het land, Jeruzalem en de Tempel werden tot niet-geografische, spirituele, transcendente dimensies. Augustinus (4e eeuw) presenteerde een triomfalistische theologie die tot zeker 1948 gebruikt werd door christelijke voorgangers: De Joden waren verdeeld over de aarde omdat ze Jezus omgebracht hadden. De standaard theologie ging ervan uit dat Joden lijden omdat ze geweigerd hebben Christus te aanvaarden. Hun lijden is de straf voor de kruisiging van Christus. De verschrikkingen van de Sjoa konden worden verklaard met behulp van deze theologie. Gelukkig heeft de katholieke kerk deze leer officieel laten vallen met de Nostrae Aetate-verklaring in Met nieuwe ogen De nieuwe realiteit sinds 1948 daagt het christendom uit: de staat Israël is de terugkeer van een geografische Joodse geschiedenis. De christelijke gemeenschap moest met nieuwe ogen naar zichzelf kijken, in relatie tot de Joodse gemeenschap. Het Jodendom bleek geen oude stoffige religie, waaruit je kon leren over de leefwereld van Jezus. De landbelofte kon niet meer spiritueel bezien worden. De staat Israël was een realiteit en het Joodse volk bleek springlevend. Mei 1948 luidde een nieuw tijdperk in voor de Joods-christelijke relatie. Ik overdrijf niet, wanneer ik zeg dat Israël en niet de Sjoa het debat bepaalde in de jaren vijftig of er wel of geen missie bedreven moest worden onder de Joden. Een uitspraak uit de Talmoed parafraserend: Wat meer dan 1800 jaar christelijke ontkenning van Israël en het Joodse lijden niet deden, deed de stichting van de staat Israël in Het opende een zelfkritisch christelijk denken, dat de impuls is geweest voor een hernieuwd overdenken van de christelijke identiteit, nu de Joodse gemeenschap, het Jodendom en de staat Israël zo levend bleken. Hoe moeilijk dat is, blijkt uit een citaat van Bram van de Beek: Zij [de Joden] zijn de eersten om hun land op te geven. Zij hebben een thuis dat niet ontnomen kan worden: een erfdeel van heiligen in het Licht... Dat betekent dat er niet meer zoiets als een specifiek land voor Israël kan zijn. 1 Theologische verandering De stichting van de staat Israël leverde een onvermijdelijke theologische verandering op voor het christendom, dat zichzelf zag als vervanging van het oude Israël, als het ware Israël. Sommige christenen reageerden met ontkenning. Ze zagen de staat niet als een theologische uitdaging, maar als een vluchtplaats voor de Joden na het leed van de Holocaust. Deze tijdelijke staat zou uiteindelijk in een algemene Arabische staat (moeten) opgaan, waar Joden welkom zouden zijn, maar niet soeverein. Als het moderne Israël als voortzetting van het bijbelse en profetische verleden wordt ontkend, kan de mythe van het christendom als het ware Israël overeind worden gehouden. De Het Jodendom bleek geen oude stoffige religie aanhangers van deze theorie vergroten Israëls fouten, om maar te onderstrepen dat het moderne Israël geen vervulling kan zijn van de bijbelse belofte, omdat de idyllische profetische beloften niet gerealiseerd worden. Het zijn deze christenen die moeite hebben met het vieren van Israëlzondag. Gelukkig zijn er ook christenen die niet in deze ontkenning meegaan. Zij hebben de moed om kritisch te kijken naar het christendom. Ze ontwikkelen een nieuwe kijk op het Jodendom en het Joodse volk, door Israël serieus te nemen. Israël is voor hen een wonder dat gebeurde in deze tijd. Op geen enkele manier worden ze daardoor beperkt om eerlijk en kritisch naar Israël te kijken, vanuit een zorg voor het welzijn van Israël en zijn buren. Ze hebben daartoe het recht, maar alleen als ze het recht op terugkeer van het volk Israël naar het land Israël niet ter discussie stellen. Tzvi Marx Rabbijn dr. Tzvi Marx is directeur van de Folkertsmastichting voor Talmudica, Hilversum, en docent Jodendom aan de Radboud Universiteit Nijmegen. 1 A. van de Beek, De kring om de Messias. Israël als volk van de lijdende Heer, Meinema, Zoetermeer 2002, blz Niet de Sjoa is de graat in de keel (foto is genomen in Yad Vashem). 11

16 Magen David Adom: Wie één leven redt, heeft een hele wereld gered Nederland kent het Rode Kruis, Turkije de Rode Halve Maan en Israël de Rode Davidsster. Waarom is er niet gewoon één internationale medische hulporganisatie? In dit artikel gaan we na, hoe het zo ingewikkeld kon worden en hoe er misschien weer eenheid ontstaat. In 1918, het laatste jaar van de Eerste Wereldoorlog, streden meer dan 1500 Joodse vrijwilligers mee met de Britten in Palestina, het zogenaamde Joodse Legioen. Het onderdeel daarvan, dat medische zorg verleende, gebruikte de rode Davidsster als embleem. Toen Magen David Adom (MDA) in 1949 om erkenning van het Internationale Rode Kruis vroeg, werd de aanvraag echter (met één stem!) verworpen, vanwege het embleem. Hoewel het Rode Kruis het eigen embleem zag als een hommage aan de Zwitserse oprichter Jean Henri Dunant, namelijk een omgekeerde Zwitserse vlag, werd in Israël het kruis toch vooral als christelijk symbool gezien. Dat verwees voor Joden niet zozeer naar humaniteit, maar naar de kruistochten en alle ellende die Joden was aangedaan. Ook de verhouding tussen Israël en het Rode Kruis was al een ambivalente, vanwege de dubieuze rol die het Rode Kruis speelde tijdens de Tweede Wereldoorlog. (Uit archieven is gebleken dat het Rode Kruis op de hoogte was van de vernietigingskampen, dat er zelfs sprake was van collaboratie en dat men zich door de Nazi s liet misleiden bij een inspectie van Theresienstadt.) Het Islamitische Rode Halve Maansymbool (zelf een reactie op het kruisteken) kwam niet in aanmerking, vanwege het conflict van Israël met de Arabische buurstaten. De Davidsster was een oud symbool, dat al dateerde van de 7de eeuw voor Christus. Erkenning In 1950 werd Magen David Adom bij wet de enig erkende eerste hulporganisatie in Israël, die zich houdt aan het reglement van het Rode Kruis. Ze verleent bijstand aan iedere Israëli, ongeacht geloof, afkomst of politieke overtuiging. Ze maakt gebruik van ambulances, eerste hulpposten en een bloedbank. In 1986 sloot de Rode Halve Maan zich aan bij het Internationale Rode Kruis. Omdat de Islamitische landen binnen de conferentie van lidstaten een meerderheid vormden, kon Israël worden buitengesloten. Pas in juni 2006 werd MDA erkend als volwaardig lid van het Internationale Rode Kruis en de Rode Halve Maan-organisaties. Rode Kristal Als oplossing voor de gevoeligheden heeft men een neutraal embleem ontworpen, de Rode Kristal, die gebruikt kan worden bij operaties buiten Israël, indien de situatie neutraliteit vereist. Zo heeft MDA bij rampen in het buitenland (bijvoorbeeld Turkije, Zaïre, Sri Lanka) hulp geboden in samenwerking met het Internationale Rode Kruis. Ook werkt MDA samen met de Arabische Rode Halve Maan. Elk jaar wordt er een Internationaal MDA- Congres gehouden. Het laatste congres werd toegesproken door de Jordaanse Dr. Mohammed Al-Hadid. Bijzonder is dat de organisatie met heel veel vrijwilligers werkt. In 2004 waren dat er , waarvan 5000 tieners, die tijdens zomercursussen werden getraind. Ongeveer 80% van de eerste hulpverlening wordt door vrijwilligers verricht. In Nederland In 1981 werd de stichting Magen David Adom Nederland opgericht, voor fondsenwerving. Inmiddels heeft de stichting 6000 donateurs. Uniek is dat de donateurs zowel Joden als christenen zijn. Vorig jaar is er euro bijeengebracht. In Israël rijden enkele ambulances rond met het opschrift Vrienden van Magen David Adom Nederland. Nieuwste projecten zijn de aanschaf van enkele eigen bemande helikopters (tot nu toe werden helikopters van de luchtmacht ingezet) en een verbeterd communicatienetwerk. Als je meer wilt weten of geïnteresseerd bent in het ondersteunen van MDA kijk dan op Greetje van der Harst - de Leeuwe Meer informatie: Stichting Magen David Adom Nederland. 12

17 Op zondag Joodse wortels op Iona? Is er een Israël-theologie te vinden in de liederen uit Iona? Dat is een typisch Nederlandse vraag. Het antwoord is typisch Brits: dat hangt ervan af. In dit artikel geeft Martin Grashoff wat achtergrondinformatie, waarmee u zelf kunt kiezen uit beschikbare liederen. Op Iona vragen we nooit naar de Joodse wortels van het christelijk geloof. We worden eerder geacht om solidariteit te tonen met de verdrukte Palestijnen en gepaste onvrede over de imperialistische politiek van de staat Israël. Tegen welk simplisme sommigen soms gepast tegengas geven, onder wie een Nederlandse dominee en een Palestijnse vrijwilliger. Een Israël-theologie? Nee, niet echt. Keltische spiritualiteit De spiritualiteit, die als Keltisch wordt aangeduid, heeft meer in zich dan romantiseren over een verondersteld goddelijke schepping. Op Iona zijn we daar behoorlijk kritisch over. Spiritualiteit dient stevig geaard te zijn, verbonden met concreet handelen in het dagelijks leven. Voor mij persoonlijk is dat een link naar de Joodse wortels van mijn geloof. Al wat de ENE heeft gesproken zullen we doen en willen we horen (Exodus 24:7). Handelen komt eerst. In vele Iona-liederen is dat terug te vinden. De Iona Community is beter te typeren met het label orthopraxie dan met orthodoxie. Het leven is gelukkig sterker dan de leer. Vaak wordt verwezen naar een incarnational theology. Dit gaat over God die in en tussen mensen ontmoet kan worden en ons aanspreekt. Dat klinkt theologischer dan het feitelijk is. Voor mij persoonlijk betekent dat niet dat God mens werd. Dat lijkt mij onbijbels. Johannes formuleert heel zorgvuldig: het Woord werd vlees, de hoorbare reflectie van God, niet de ENE zelf (Johannes 1:1-14). Eerlijk gezegd kan ik deze voor mij absoluut wezenlijke nuance, op Iona nauwelijks uitleggen. Een vrouwelijke rabbijn uit Amerika, een Nederlandse arts en een paar kritische Britten snapten het, maar de meeste mensen mixen vrolijk Jezus, God en de Geest door elkaar als uitwisselbare grootheden. Maar is dat echt zo verschillend van Nederland? Dat gezegd hebbend, is een kritische benadering van liedteksten wel nuttig. Gerechtigheid en vrede De nadruk op het doen van gerechtigheid en het werken aan vrede is terug te vinden in vele liederen. In de praktijk gaat dat over concrete zaken, zoals het verzet tegen de vervanging van het huidige Britse kernwapenarsenaal - à raison van miljard pond, de strijd tegen vrouwenhandel (jazeker, Nederland is in beeld), inzet voor milieu en eerlijke handel. Een van de gebeden die we geregeld gebruiken in vieringen, is letterlijk geschreven voor de poort van Faslane, de basis van de Trident-onderzeeërs. Ook als deze activiteit naar Nederlandse smaak wat gedateerd lijkt, blijft de kern van de zaak volledig overeind. Het is een zegen voor de kerk dat er nog steeds een beweging is, die zich durft uitspreken over maatschappelijk onrecht. Die het waagt voor schut te gaan of te worden gearresteerd, en die daarmee een duidelijk getuigenis geeft van wat navolging inhoudt. Trouw tot voorbij de dood Op een aantal punten kunnen Ionaliederen tamelijk traditioneel zijn. Tafelliederen weerspiegelen vaak een conventionele verzoeningsleer: Christus offert zich voor ons heil. Ongeacht welk goed bijbels woord je meegeeft als de wijn rondgaat - The wine of the Kingdom, The cup of salvation - je kunt er gif op innemen dat de beker terugkomt als The blood of Christ. Voor mij is dat wat teleurstellend en weinig vernieuwend. God vraagt geen mensenoffers - zie Genesis 22:10-13, lees de Psalmen en Profeten - maar blijft de rechtvaardige trouw tot voorbij de dood. Dat lijkt mij dichter bij de kern. Toch zing ik graag een aantal tafelliederen van hier, omdat ze gewoon mooi zijn. En daar kan een onnauwkeurige vertaling bij van pas komen. In de Nederlandse liedbundel transformeert Alfred Bronswijk This is the body of Christ, een van mijn favorieten, in een better than the original -versie ( Brood, hier gedeeld ). Uiteindelijk ben ik het eens met een opmerking van Roel Bosch, studentenpredikant in Maastricht, dat de eenvoud en directheid van de Iona-liederen hun kracht is. Kies dus in de eerste plaats met gevoel en niet als een inquisiteur. Mijn absolute favoriet? Heaven shall not wait, in het Engels. Martin Grashoff Martin Grashoff is emeritus-predikant in de Protestantse Kerk. Hij woont en werkt drie jaar op Iona en is op zoek naar een inspirerende gemeente in Schotland. Heaven shall not wait for the poor to loose their patience, the scorned to smile, the despised to find a friend: Jesus is Lord; He has championed the unwanted; in him injustice confronts its timely end. 13

18 Het Evangelie van Judas en de Joods-christelijke dialoog Heeft het Evangelie van Judas betekenis voor de Joods-christelijke dialoog? Toen vorig jaar het nieuws over de vondst naar buiten kwam, waren de eerste reacties uit Joodse kring positief. Eindelijk een rehabilitatie van Judas, eindelijk daarmee de schuld van Jezus kruisdood niet gelegd bij de Joden. Judas (= Iouda(s) = J e hoedah = Jood!) stond eeuwenlang symbool voor het Joodse volk. Sprak men over Judas, dan dacht men aan het Joodse volk. Dacht men aan de Joodse rol bij Jezus kruisdood, dan zag men de figuur van Judas. Vanaf de Middeleeuwen tot in onze tijd was Judas de gemene verrader met de hakenneus. Gierig houdt hij de geldbuidel in zijn hand omklemd. Kortom: Judas als perfide en geldzuchtige Jood. Judas: geen verrader, maar overleveraar En nu dan een evangelie waarin Judas niet de slechterik is, maar de held? Dat zet veel op zijn kop. Nu is dit evangelie (op het laatste papyrusblad heet het voluit Het Evangelie van Judas ) niet direct een gewoon evangelie, zoals we dat allereerst uit het Nieuwe Testament kennen. In zekere zin is dit een protest-evangelie. Anders dan in de bekende evangeliën is De kus van Judas, fresco van Giotto (ca ) Jezus hier een gnostische wijsheidsleraar. Hij brengt geheime kennis (= gnosis) voor ingewijden. Judas is de ingewijde bij uitstek. Hij alleen weet wie Jezus werkelijk is. Daarom vervult Judas een onmisbare rol in het drama van Jezus dood. Ook bij Jezus moet de innerlijke, de goddelijke kern uit het lichaam worden bevrijd. Judas weet dat, want hij is Jezus ware leerling. Door Jezus over te leveren, werkt hij beslissend mee aan het heil. Zo immers wordt Jezus geestelijke kern uit het vergankelijke lichaam bevrijd. Geen verrader is Judas, maar bevrijder. Letterlijk luidt de Koptische tekst: En hij [Judas] gaf Hem aan hen over. Het Koptisch, de taal van de oude christenen in Egypte, gebruikt hier een leenwoord uit het Grieks dat betekent: overgeven, overhandigen, overleveren. Er staat beslist niet: verraden. We konden dit weten, want ook de bijbelse evangeliën melden bijna altijd dit Griekse werkwoord. Het is alleen - en jammer genoeg - vrijwel steeds tendentieus en daarmee fout vertaald met verraden. Maar bijna overal melden óók de canonieke evangeliën: Judas levert Jezus over. Daarmee wordt hij niet de gemene Jood, maar is hij op geheimenisvolle wijze een schakel in Gods heilsplan. Karl Barth wist het al: God heeft zo gehandeld, zoals Judas gehandeld heeft. Jezus als de Naam en de Profeet Door deze nieuwe vondst staat een centraal element van de bijbelse evangeliën in een nieuw licht. Maar er is meer. Gnostische teksten zijn voor ons vaak uiterst merkwaardig. Men moet ze leren lezen, want dikwijls geven ze waardevolle tradities door. Voor het gesprek tussen Joden en christenen meldt het Evangelie van Judas zeker nog twee bijzonder belangrijke gegevens. Allereerst het feit dat Jezus diverse keren de Naam wordt genoemd. Dat verwijst naar Joods-christelijke spreken zoals dat in de oergemeente van Jeruzalem voorkwam en ook in veel oude Joods-christelijke bronnen te vinden is. En met Joodschristelijk bedoel ik hier: afkomstig van de oudste christenen, die allen Joden waren. Zij hebben over Jezus niet gesproken in ingewikkelde termen als de Godmens of over Christus als zijnde twee naturen en een Persoon. Dergelijke taal, waarmee de Griekse en Latijnse kerk later getracht heeft een mysterie te omschrijven, was hun vreemd. De eerste Joden die in Jezus hun Messias erkenden, noemen Hem de Naam. Dat wil zeggen: Jezus is de wezensopenbaring van God. De Naam is het heilige Tetragrammaton, de vier letters (vgl. Exodus 3:14). Zo spreekt men in de oergemeente over Jezus (bijv. Handelingen 2:21; 4:12). Jezus heeft de Naam ontvangen die boven elke naam is (Filippenzen 2:9). 1 En zij zagen in Jezus de Profeet. Ook dat was een oer-joodse voorstelling (Deuteronomium 18:15), levend in Jezus dagen (Johannes 1:21) en bij de eerste Joodse christenen (Handelingen 3:22; 7:37). Men vindt haar zelfs in de Koran (19:30). Trefzeker meldt het Evangelie van Judas: Hij [Jezus] werd door allen beschouwd als een Profeet. Kan de nieuwe vondst van belang zijn voor het gesprek tussen Joden en christenen? Krom hout, slag in de goede richting? Gegevens in dit nieuwe evangelie brengen oude wegen in zicht. Ze lijken mij zeker begaanbaar. J. van Oort Prof. dr. J. van Oort is deskundige op het terrein van het oudste christendom. Hij is verbonden aan de universiteiten van Utrecht, Nijmegen en Pretoria. Van zijn boek Het Evangelie van Judas. Inleiding, vertaling, toelichting verscheen onlangs de derde druk. 1 Noot van de redactie: Dit is feitelijk juist. Maar de identificatie van Jezus met de Naam is in de afgelopen decennia in de dialoog tussen Joden en christenen juist vaak een belemmering gebleken. 14

19 Te doen onderweg Aankondigingen van activiteiten, waaraan lezers dit kwartaal kunnen deelnemen. In de provincie Overijssel Enschede. Voor het Twentse Leerhuis spreekt in de Opstandingskerk op 19-9, 3-10, 17-10, en drs. L. Mock over De Joodse Feestdagen, en op 23-1, 6-2, 20-2, 5-3 en 19-3 drs. D. van Uden over Het Gouden Kalf. Inlichtingen: (053) In de provincie Utrecht Driebergen. Het Tenachon-leerhuis heeft dr. Marcus van Loopik om zijn nieuwe boek Bitter & zoet te bespreken, over zestien Psalmen met de daarbij behorende zelfgemaakte kleuretsen. Naast de persoonlijke psalmvertaling door de schrijver, bevat het boek een indrukwekkende belichting vanuit de rijke Joodse traditie. Op één van de avonden zal geproefd worden van het spel van aanspraak en tegenspraak, het zogenaamde in chevroeta lernen aan de hand van Tenachon-vragen en opdrachten. Hierbij zal het eerste nummer van de nieuwe Tenachon-serie over Psalmen worden gebruikt. De besprekingen vinden plaats op 15-10, 29-10, en in de Morgensterkapel/Maranathakerk. Inlichtingen: (0343) In de provincie Zuid-Holland Hendrik-Ido-Ambacht. Op 15 november spreekt de heer R. van Dam over zijn werk voor de Europese Coalitie voor Israël in de Elimkerk. Inlichtingen: (078) In de provincie Zeeland Middelburg. Van september tot en met april kunt u deelnemen aan de basiscursus bijbels Hebreeuws, die om de twee weken gegeven wordt. Verder kunt u aansluiten bij de vertaalgroep bijbels Hebreeuws, de gesprekskring Joodse gedachtewereld aan de hand van het Achttiengebed, en de basiscursus bijbels Grieks. De docent is Johan Murre. Inlichtingen: (0118) Seizoen Onze volgende uitgave verschijnt in september. U kunt uw activiteiten voor het seizoen laten vermelden door uw lijst vóór 1 juli 2007 op te sturen. Bij voorkeur per naar Eventueel per post: Kerk en Israël, Postbus 8504, 3503 RM Utrecht. Vermeld datum, plaats en een telefoonnummer voor verdere informatie! Tanach In april is hij uitgekomen: de Tanach. De eerste complete Hebreeuwse bijbel met Nederlandse vertaling sinds Op 19 september 2007 is er een speciaal symposium ter gelegenheid van het verschijnen van deze unieke tweetalige teksteditie. Dit symposium is een initiatief van het Nederlands Bijbelgenootschap (NBG) en de Sja ar Stichting in samenwerking met de Katholieke Raad voor Israël (KRI), Kerk & Israël (PKN) en de Faculteit Katholieke Theologie (Universiteit van Tilburg). De organisatie is in handen van LUCE / Centrum voor Religieuze Communicatie (UvT). Op het symposium komen experts uit de joodse en christelijke traditie aan het woord. Aandacht wordt gegeven aan de bijzondere positie van de Hebreeuwse taal. Ook wordt ingegaan op diverse joodse vertalingen in heden en verleden. Ook komen de kleine, maar veelbetekenende wijzigingen aan bod in de Nederlandse tekst van de Nieuwe Bijbelvertaling binnen deze joodse uitgave. Met medewerking van prof.dr. Panc Beentjes (UvT), prof.dr. Judith Frishman (UvT), prof.dr. Irene Zwiep (UvA), drs. Henk Heikens (KRI) en dr. Peter Booij (NBG). Het symposium vindt plaats op woensdag 19 september 2007, van tot uur in de Boothzaal (Universiteitsbibliotheek) aan de Heidelberglaan 3 op de Universiteitscampus De Uithof te Utrecht (goed bereikbaar per auto of openbaar vervoer). De toegang is gratis, maar opgave vooraf is noodzakelijk. U kunt zich opgeven via of (030)

20 Joods Historisch Museum: Werkplaats van het geheugen Het Joods Historisch Museum (het presenteert zich op folders met kleine letters jhm) in Amsterdam bestaat 75 jaar. Gestart in 1932 in het Waaggebouw is het sinds 1987 gehuisvest in het synagogencomplex tegenover de Dokwerker. Dat jubileum evenals de verhuizing van 20 jaar geleden werd op 23 februari gevierd met openstelling van vernieuwde expositieruimten. Wie weet hoe dit museum voordien gehuisvest was, kan alleen maar verrukt zijn over de nieuwe indeling. Het grondpatroon wordt gevormd door vier voormalige synagogen, tegen elkaar aangebouwd en uit verschillende jaren: de Grote Synagoge uit 1671, de Obbene Sjoel uit 1685, de Dritt Sjoel uit 1700 en de Nieuwe Synagoge uit Elk gebouw heeft weer zijn eigen geschiedenis. Het mooiste aanzicht op dit unieke complex - waar ter wereld vind je nog een dergelijke samenballing van gebedshuizen? - heb je vanaf het Jonas Daniël Meijerplein bij de Dokwerker. Om binnen te komen moet je dan een drukke verkeersader over. En eenmaal binnen via de Sjoelgass - de zij-ingang tussen Grote Synagoge en Dritt Sjoel - moet je je laten leiden door de kleuren van en op de muren. Die wijzen je de weg in deze museale doolhof. Religie en geschiedenis Wat wil je zien? Waarin ben je geïnteresseerd? Een dominee die zijn catechisanten van binnenuit een synagoge wil laten zien, doet er goed aan eerst de Portugees Joodse Synagoge aan de overkant van het Jonas Daniël Meijerplein te bezoeken. Daar kan hij het eeuwenoude grondpatroon van elke synagoge aanwijzen, in solide en majestueuze staat: de arke in het Oosten, de bima in het midden, de vrouwengalerijen. Joods Historisch Museum. Foto: Jeroen Nooter De benedenverdieping van het JHM is dan direct herkenbaar en met de audiotour in de hand kan elke leergierige zelfstandig van al die tentoongestelde religieuze attributen te weten komen waarvoor ze dienen, en zich laten voorlichten over de Joodse feesten. Wie daarna rechts het trapje opgaat, komt op de vrouwengalerij en krijgt daar de geschiedenis van het Nederlandse Jodendom tussen 1600 en 1900 voorgeschoteld. Via een loopbrug beland je vervolgens op de galerijen van de Nieuwe Synagoge, waar de geschiedenis van 1900 tot heden present wordt gesteld. Daar is gebruik gemaakt van de nieuwste technische snufjes en verplaatsen filmbeelden op drie wanden je onmiddellijk bij het lot van de Joden vóór, tijdens en ná de Tweede Wereldoorlog. Intussen kun je je bij de verschillende objecten rustig en individueel via veertien beeldschermen verder laten informeren over bijvoorbeeld de Amsterdamse Jodenbuurt, het Joodse leven in de provincie, onderduiken, Westerbork. Die beelden en persoonlijke verhalen laten je niet onberoerd, maar de vrolijke noot wordt ook getoond. Bijvoorbeeld in de Ajaxmuts met Davidsster, al zegt het huisblad daarvan dat Ajax zelf niet blij is met het Joods imago. Kortom, voor mij was de nieuwe expositie op de galerijen van de Nieuwe Synagoge in zijn lief en leed een ontroerende verrassing. Kindermuseum Niet geheel nieuw, maar wel modern van opzet is het Kindermuseum. Het is nu ondergebracht in de voormalige Obbene Sjoel, telt drie verdiepingen en bevat vijf kamers. In elke kamer wordt een film vertoond, alle gemaakt door cineast Frans Weisz. In de woonkamer stelt Max de Matze de Tentoonstelling Religie. Foto: Liselore Kamping familie Hollander aan je voor; in de keuken krijg je te horen wat koosjer is en wat niet (en mag je een challe gaan bakken); in de studeerkamer word je wegwijs gemaakt in de Tora (en kun je met Hebreeuwse letters je naam leren schrijven); in de muziekkamer klinkt de ramshoorn (en kun je met ratels en trommels spelen); op zolder kun je met Benji Hollander wegdromen op het hemelbed en je eigen wenswereld dromen. Deze permanente tentoonstelling voor kinderen is speels van opmaak en heeft een hoog educatief gehalte. Voor schoolgroepen zijn er aparte educatieve programma s en gelden aangepaste prijzen. Bij de officiële opening werd gesteld dat het JHM tot Werkplaats van het geheugen wil dienen. Ons geheugen is kwetsbaar, want vergeetachtig. Vandaar dat dit museum vanaf nu het collectieve geheugen van de Nederlandse samenleving ook wil opfrissen met evenementen (inleidingen, lezingen, films) in het nieuwe auditorium. Henk Lensink Wie de evenementenagenda wil raadplegen en/of nadere informatie over dit museum wil verkrijgen, kijkt op internet op 16

Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt

Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt bedoeld: het Israël dat wij ontmoeten in de bijbel en

Nadere informatie

De evangeliën en hun betrouwbaarheid

De evangeliën en hun betrouwbaarheid De evangeliën en hun betrouwbaarheid blok F - nivo 3 - avond 3 Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Terugblik en intro 19.20 Discussie: het evangelie van Judas 19.30 Historisch betrouwbaar?

Nadere informatie

Er zijn drie manieren waarop men de toekomst probeert te voorspellen.

Er zijn drie manieren waarop men de toekomst probeert te voorspellen. Een waarmerk De meeste mensen zijn benieuwd naar wat de toekomst zal brengen.vooral in spannende en angstige tijden, zoals onze tijd, is er veel vraag naar wat er staat te gebeuren. Er zijn drie manieren

Nadere informatie

ONOPGEEFBAAR VERBONDEN

ONOPGEEFBAAR VERBONDEN Simon Schoon ONOPGEEFBAAR VERBONDEN Op weg naar vernieuwing in de verhouding tussen de kerk en het volk Israël Aan de pioniers uit de begintijd en aan de huidige bewoners van Nes Ammim in Israël inhoud

Nadere informatie

De Bijbel Open 2013 18 (11-05)

De Bijbel Open 2013 18 (11-05) 1 De Bijbel Open 2013 18 (11-05) Op 14 mei is het precies 65 jaar geleden dat in 1948 de staat Israel werd uitgeroepen. U merkt wel dat daar op allerlei manieren publiciteit aan gegeven wordt, positief

Nadere informatie

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1 Les 1 - De oorsprong van de Bijbel In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Deze bijbelstudies zijn vooral bedoeld voor jongeren van 11

Nadere informatie

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS?

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS? AANTEKENINGEN Alles draait om de visie op Jezus Christus. Door de eeuwen heen is er veel discussie geweest over Jezus. Zeker na de Verlichting werd Hij zeer kritisch bekeken. De vraag is waar je je op

Nadere informatie

Hoe lees je de bijbel

Hoe lees je de bijbel Hoe lees je de bijbel blok F - nivo 3 - avond 1 Bij(bel)sluiter Lees voor gebruik altijd de bijsluiter! Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Introductie onderwerp, verwachtingen peilen 19.20

Nadere informatie

30. De koning wordt geboren 31. Blij met Jezus 32. Jezus, de koning die dient 33. Jezus sterft 34. Jezus leeft 35. Jezus en de Heilige Geest

30. De koning wordt geboren 31. Blij met Jezus 32. Jezus, de koning die dient 33. Jezus sterft 34. Jezus leeft 35. Jezus en de Heilige Geest Themaoverzicht Groep 1 1. In het begin 2. Noach 3. God belooft 4. Abraham 5. Isaak 6. Jakob en Esau 7. Jakob 8. Jozef 9. Dromen 10. Jozef de onderkoning 11. Mozes 12. Mozes naar de farao 13. God straft

Nadere informatie

Iiturgie voor de -12 jeugddienst van zondagmorgen 28 Juni in de Westerkerk te Veenendaal

Iiturgie voor de -12 jeugddienst van zondagmorgen 28 Juni in de Westerkerk te Veenendaal Iiturgie voor de -12 jeugddienst van zondagmorgen 28 Juni in de Westerkerk te Veenendaal Op Toon Hoogte 182 Door Uw genade Vader Door Uw genade, Vader, mogen wij hier binnengaan. Niet door rechtvaardige

Nadere informatie

Het Oude Testament in vogelvlucht

Het Oude Testament in vogelvlucht Het Oude Testament in vogelvlucht Vooraf: Houd de bijbel nog even dicht. Weet jij nog hoe de lijn van het hele Oude Testament loopt? Maak allemaal individueel een overzicht van de geschiedenis vanaf de

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het valt mij steeds weer op: Wil je iets begrijpen van het evangelie van Matteüs, dan moet je het Oude Testament er bij houden. Op belangrijke momenten

Nadere informatie

DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK

DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 6 Avond 2... 8 Avond 3... 10 Avond 4... 12 3 4 INLEIDING Een ieder die niet zijn kruis draagt en achter Mij aankomt, die

Nadere informatie

HC zd. 6 nr. 32. dia 1

HC zd. 6 nr. 32. dia 1 HC zd. 6 nr. 32 wie Jezus wil kennen moet de verhalen over hem lezen beschreven door Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes terecht worden ze evangelisten genoemd ze beschrijven het evangelie ze vertellen

Nadere informatie

1 Korintiёrs 1:9. Marcus 10:45. Handelingen 4:12. Johannes 17:3. 1 Korintiёrs 3:16. Johannes 15:9,10. Psalm 32:8

1 Korintiёrs 1:9. Marcus 10:45. Handelingen 4:12. Johannes 17:3. 1 Korintiёrs 3:16. Johannes 15:9,10. Psalm 32:8 [1] [2] [3] Johannes 3:16 1 Korintiёrs 1:9 Johannes 3:19 God wil met ons omgaan God wil met ons omgaan Zonde brengt scheiding [4] [5] [6] Romeinen 3:23 Marcus 10:45 Romeinen 5:8 Zonde brengt scheiding

Nadere informatie

Waarom doet Hij dat zo? Om de diepste bedoeling van Gods geboden aan te geven. Daar kom ik straks op terug. Hij geeft in de Bergrede de beloften en

Waarom doet Hij dat zo? Om de diepste bedoeling van Gods geboden aan te geven. Daar kom ik straks op terug. Hij geeft in de Bergrede de beloften en 1 De Bijbel open 2013 5 (02-02) Vandaag bespreken we een vraag over de betekenis van de Wet die God aan Israel gaf voor de christelijke gemeente van het Nieuwe Testament en dus voor ons. Is het zo dat

Nadere informatie

Eén eeuwig verbond. Verbond. Verbond. Discussie. Twee manieren van bijbellezen. blok F - nivo 3 - avond 7

Eén eeuwig verbond. Verbond. Verbond. Discussie. Twee manieren van bijbellezen. blok F - nivo 3 - avond 7 Eén eeuwig verbond blok F - nivo 3 - avond 7 Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Terugblik, herhaling 19.20 Discussie over de positie van Israël 19.30 Twee manieren van bijbellezen 19.35

Nadere informatie

Een leven dicht bij God kan niet zonder gebed. Daarover gaat deze Bijbelstudie.

Een leven dicht bij God kan niet zonder gebed. Daarover gaat deze Bijbelstudie. Een leven dicht bij God kan niet zonder gebed. Daarover gaat deze Bijbelstudie. Wat is bidden? Bidden is: In contact komen met de levende God, de Schepper van Hemel en Aarde In het Oude Testament bad de

Nadere informatie

Naar een beleidsplan voor de PG Lemmer

Naar een beleidsplan voor de PG Lemmer Naar een beleidsplan voor de PG Lemmer Inleiding In de komende maanden willen we als kerkenraad een beleidsplan opstellen voor de komende vijf jaar. Iedereen die op dit moment op de één of andere manier

Nadere informatie

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW Nieuwe geboorte in het koninkrijk les 1 DEEL 3 FOLLOW DE GEBOORTE Leven begint met een man en vrouw die elkaar liefhebben. Diep in het binnenste van de buik van de moeder ontstaat nieuw leven. Het duurt

Nadere informatie

1. Samuël de profeet. Lezen: Handelingen 3:11-26

1. Samuël de profeet. Lezen: Handelingen 3:11-26 1. Samuël de profeet Lezen: Handelingen 3:11-26 En ook al de profeten, van Samuël aan en die daarna gevolgd zijn, zovelen als er hebben gesproken, die hebben ook deze dagen tevoren verkondigd. Handelingen

Nadere informatie

leesplan voor het dagelijks lezen van de Bijbel

leesplan voor het dagelijks lezen van de Bijbel leesplan voor het dagelijks lezen van de Bijbel Uw woord is een lamp voor mijn voet en een licht op mijn pad (Psalm 119:105) Een uitgave van Met Open Bijbel Adres Postbus 520, 3800 AM Amersfoort Internet:

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 25 (29-06)

De Bijbel open 2013 25 (29-06) 1 De Bijbel open 2013 25 (29-06) Vandaag bespreken we een vraag die ik kreeg over 1 Koningen 2. Daarin gaat het over de geschiedenis van Adonia, een oudere broer van Salomo, die zojuist koning was geworden.

Nadere informatie

Het belang van het profetisch woord. De Bijbel open 16-09-15

Het belang van het profetisch woord. De Bijbel open 16-09-15 De Bijbel open 16-09-15 2 Petr.3: 3 Dit vooral moet u weten, dat er in de laatste dagen spotters met spotternij zullen komen, die naar hun eigen begeerten wandelen, 4 en zeggen: Waar blijft de belofte

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom Naam: Het Christendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 34 (31-08)

De Bijbel open 2013 34 (31-08) 1 De Bijbel open 2013 34 (31-08) Onlangs kreeg ik voor ons programma de Bijbel open een vraag over de onvruchtbare vijgenboom in Mattheus 21. Je kunt deze geschiedenis ook in andere evangeliën lezen. We

Nadere informatie

Alpha Cursus IGGDS DE HOEKSTEN Woensdag 22 april 2015 Restaurant Algorfa Bijeenkomst 12 Waarom en hoe zou ik het anderen vertellen?

Alpha Cursus IGGDS DE HOEKSTEN Woensdag 22 april 2015 Restaurant Algorfa Bijeenkomst 12 Waarom en hoe zou ik het anderen vertellen? Alpha Cursus IGGDS DE HOEKSTEN Woensdag 22 april 2015 Restaurant Algorfa Bijeenkomst 12 Waarom en hoe zou ik het anderen vertellen? Inleiding Paul van der Laan 1. IJsbreker: GOED NIEUWS VERSPREIDT ZICH

Nadere informatie

Liturgie voor de middagdienst van 10 januari 2016, Zwijndrecht

Liturgie voor de middagdienst van 10 januari 2016, Zwijndrecht Liturgie voor de middagdienst van 10 januari 2016, Zwijndrecht Votum en zegengroet Zingen: Psalm 21: 1, 2 en 3 Gebed Lezen: Lucas 24: 13-53 Zingen: Gezang 98: 1-3 Tekst: Zondag 17 HC Preek Thema: Opstanding:

Nadere informatie

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer gelezen dan eigenlijk stond aangegeven. Die gaan over

Nadere informatie

Verbonden met Israël!? Verbonden met Israël!?

Verbonden met Israël!? Verbonden met Israël!? Gezonde balans Alles draait om Israel Israel: wat is dat? 1 Israël In de bijbelse betekenis duidt Israël l niet een gebied maar Gods volk aan. Genesis 12: 6-7 En Abram trok het land door tot de plek bij

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

Pinksteren 2015 -- oogst van de vruchten. Bij Exodus 20 : 1 20 - Handelingen 2 : 1-11

Pinksteren 2015 -- oogst van de vruchten. Bij Exodus 20 : 1 20 - Handelingen 2 : 1-11 Pinksteren 2015 -- oogst van de vruchten Bij Exodus 20 : 1 20 - Handelingen 2 : 1-11 Als wij Pinksteren vieren, dan vieren we toch ook dat de boodschap van Gods liefde wereldwijd rondgaat. Dat we in het

Nadere informatie

Twee beelden van Jeruzalem: bij Jesaja en bij Mattheüs.

Twee beelden van Jeruzalem: bij Jesaja en bij Mattheüs. Gemeente van Christus, Twee beelden van Jeruzalem: bij Jesaja en bij Mattheüs. In Jesaja 60 een stralend visioen. Vrouwe Jeruzalem, ze schittert en blinkt in het gouden licht van de Eeuwige. De glans van

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom Naam: Het jodendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden op www.geloofik.nl.

Nadere informatie

Het wonder van het kruis. De omwisseling aan het kruis

Het wonder van het kruis. De omwisseling aan het kruis Het wonder van het kruis De omwisseling aan het kruis Het wonder van het kruis / De Omwisseling Vergeving Verlossing / Reiniging Genezing Bevrijding Verzoening Nieuw leven Getsemane Diezelfde avond ging

Nadere informatie

Epifanie: Feest van de Verschijning in de Vroege kerk werd dit feest gevierd en niet Kerst. Het Feest van de verschijning van Jezus onder de mensen.

Epifanie: Feest van de Verschijning in de Vroege kerk werd dit feest gevierd en niet Kerst. Het Feest van de verschijning van Jezus onder de mensen. Inleiding: Epifanie: Feest van de Verschijning in de Vroege kerk werd dit feest gevierd en niet Kerst. Het Feest van de verschijning van Jezus onder de mensen. Wat ik u graag zou willen geven is verwondering

Nadere informatie

Bijbelstudies voor de Bruggroepen 2012-2013 Daniël 4

Bijbelstudies voor de Bruggroepen 2012-2013 Daniël 4 Bijbelstudies voor de Bruggroepen 2012-2013 Daniël 4 Bijbelstudies voor de Bruggroepen van de protestantse gemeente De Brug in Amersfoort, seizoen 2012-2013 Schrijvers: Iwan Dekker, Leantine Dekker, Hans

Nadere informatie

Woord vooraf 7. 1. Inleiding 9

Woord vooraf 7. 1. Inleiding 9 Inhoud Inhoud Woord vooraf 7 1. Inleiding 9 2. Geschiedenis van het Jodendom 14 2.1. Van Abraham tot Christus 2.2. Van Herodes tot de Talmoedscholen 2.3. Van middeleeuwen tot verlichting 2.4. Van verlichting

Nadere informatie

LIEFHEBBEN: Elkaar aanvaarden in een gemeenschap van mafketels

LIEFHEBBEN: Elkaar aanvaarden in een gemeenschap van mafketels LIEFHEBBEN: Elkaar aanvaarden in een gemeenschap van mafketels Zoals de Vader mij zond, zend ik ook jullie. Jezus We houden van iemand wanneer we het goede voor hen zoeken als doel op zich. Dallas Willard

Nadere informatie

Pinksteren 2016 - De pinksterduif

Pinksteren 2016 - De pinksterduif Pinksteren 2016 - De pinksterduif Gelezen: Genesis 8 : 6 12 Handelingen 2 : 1-11 De Pinksterduif brengt mensen in beweging en laat hen iets van de mooie wereld zien. We zullen nu zien en horen hoe de Pinksterduif

Nadere informatie

Gelukkig wie nederig van hart is, voor hen is het koninkrijk. les 4 FOLLOW MENTOR

Gelukkig wie nederig van hart is, voor hen is het koninkrijk. les 4 FOLLOW MENTOR Gelukkig wie nederig van hart is, voor hen is het koninkrijk van de hemel les 4 DEEL 3 FOLLOW MENTOR ONS HART Matt 5:3 Mensen die nederig van hart zijn, mogen het koninkrijk van de hemel binnengaan. Er

Nadere informatie

Relatie <> Religie. Beste Galsem,

Relatie <> Religie. Beste Galsem, RelatieReligie BesteGalsem, Hetfeitdatjouwpatientnuopeenchristelijkevenementisisnietongevaarlijk.Hetgeestelijke levenvanjouwpatientzalgrotesprongenmakennaarhetkampvandevijandtoe.watikjou aanraadisomditnietafteremmen,maaromdittebederven.brengjouwpatientincontactmet

Nadere informatie

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar Gemeente van de Heer Jezus Christus, Jongeren, ouderen, kinderen van God, Zoals ik voor de lezing al gezegd heb; het gaat vanmorgen niet over trouwen of getrouwd zijn, dat is alleen een voorbeeld verhaal.

Nadere informatie

LEVEN MET LEF Bijbelstudie 4: Het leven van Hagar: God ziet naar mij om. Bijbelstudie: Leven met Lef. Bijbelstudie 4 Leven met lef

LEVEN MET LEF Bijbelstudie 4: Het leven van Hagar: God ziet naar mij om. Bijbelstudie: Leven met Lef. Bijbelstudie 4 Leven met lef LEVEN MET LEF Bijbelstudie 4: Het leven van Hagar: God ziet naar mij om Bijbelstudie 4 Leven met lef Hervormde Gemeente van Enter Contact: Ds. W. Bevelander, (0547) 381222 Mail: predikant@hervormdenter.nl

Nadere informatie

Een volk van priesters

Een volk van priesters Een volk van priesters Romeinen 8: 17 Zijn wij nu kinderen, dan zijn wij ook erfgenamen: erfgenamen van God, en medeerfgenamen van Christus; immers, indien wij delen in zijn lijden, is dat om ook te delen

Nadere informatie

Kennismaking met de bijbel

Kennismaking met de bijbel Kennismaking met de bijbel 1. De Bijbel, wat is dat voor boek? 2. Wat heb ik met God te maken? 3. Wie is Jezus Christus? 4. Hoe kom ik in de hemel? 5. Wat is de christelijke doop? 16 Wat heb ik met God

Nadere informatie

zondag 13 maart 2016 in het Kruispunt

zondag 13 maart 2016 in het Kruispunt zondag 13 maart 2016 in het Kruispunt lezing oude testament (lector) Jesaja 58, 1-10 lied Liedboek 537, 1. 2. Zo spreekt de Heer die ons... lezing nieuwe testament (lector) Lukas 20, 9-19 lied Liedboek

Nadere informatie

Jezus, het licht van de wereld

Jezus, het licht van de wereld Jezus, het licht van de wereld Het evangelie naar Johannes 8: 1-30 1 Overzicht 1. De overspelige vrouw 2. Jezus als het Licht der wereld 3. Twistgesprekken met de Farizeeën 2 De overspelige vrouw Bijbeltekst

Nadere informatie

Kom tot ons, de wereld wacht. Kalender voor Advent en Kerst 2013

Kom tot ons, de wereld wacht. Kalender voor Advent en Kerst 2013 Kalender voor Advent en Kerst 2013 Kom tot ons, de wereld wacht Deze adventskalender heeft de vorm van een wereldbol. Want Jezus is de Redder voor de hele wereld. De meeste voorouders van Jezus kwamen

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

Ik ben met jullie, alle dagen, tot aan de voltooiing van deze wereld. Matteüs 28:20b

Ik ben met jullie, alle dagen, tot aan de voltooiing van deze wereld. Matteüs 28:20b LES 11: BELOFTE: GOD ZAL MET JOU ZIJN SCHRIFT: Jeremia 23:24; Jozua 1:9 (Jozua 1:1-9); Jeremia 1:4-5, 6, 7-8, 9-10 (Psalmen 139:13-16) BIJBELVERS: (Kies één uit de volgende.) Ik gebied je dus: wees vastberaden

Nadere informatie

Het belang van het profetisch woord. De Bijbel open 14-10-15

Het belang van het profetisch woord. De Bijbel open 14-10-15 De Bijbel open 14-10-15 Mijn hoop is op U Heer, G mijn kracht is in U Heer, mijn hart is van U Heer, van U. Ik prijs U met heel mijn hart, ik prijs U met al mijn kracht. Met heel mijn hart, met al mijn

Nadere informatie

Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool

Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool NAAM September 2009 In september en oktober 2009 was de Levend evangelie Gemeente bezig met het onderwerp 40 DAGEN GEBED. Om gemeente breed

Nadere informatie

Dienst van 25 juli 2010 Ds. Willemijn Bakkes Silogemeente, Utrecht,

Dienst van 25 juli 2010 Ds. Willemijn Bakkes Silogemeente, Utrecht, Dienst van 25 juli 2010 Ds. Willemijn Bakkes Silogemeente, Utrecht, Teksten: Gen. 18, 20-33 en Luc.11, 1-13 Vragen staat vrij. Heer, leer ons bidden De leerlingen vroegen aan Jezus; Heer, leer ons bidden.

Nadere informatie

Inleiding over het kernwoord zonde

Inleiding over het kernwoord zonde Inleiding over het kernwoord zonde Door Eline Lezen: Mattheüs 5 : 21 t/m 48 Zingen: Psalm 6 : 1 en 4 1. Waarom moeten wij weten wat zonde is? Toen ik deze inleiding begon te maken vroeg ik me af wat ik

Nadere informatie

handleiding 18.2 DE PREEK

handleiding 18.2 DE PREEK handleiding 18.2 DE PREEK leerdoel wat je gaat behandelen bijbelstudie Rom. 10:8,14-21 lesstof Een belangrijk onderdeel van de dienst Een kerkdienst bestaat uit meer dan een preek, het geheel van de eredienst

Nadere informatie

De Bijbel Open 2013 22 (08-06)

De Bijbel Open 2013 22 (08-06) 1 De Bijbel Open 2013 22 (08-06) Vanmorgen bespreken we een vraag van een luisteraar over de geschiedenis van de Emmausgangers uit Lukas 24. Het gaat om wat twee volgelingen van Jezus meemaakten, toen

Nadere informatie

Tekst: Lucas 24: 46-53 Thema: Grote vreugde Hemelvaartsdag

Tekst: Lucas 24: 46-53 Thema: Grote vreugde Hemelvaartsdag Tekst: Lucas 24: 46-53 Thema: Grote vreugde Hemelvaartsdag Liturgie: Welkom EL 142: Majesteit, groot is zijn majesteit Begroeting Psalm 47: 2,3 Gedicht Luisterlied Gebed Lezen: Lucas 24: 36-53 Psalm 93:

Nadere informatie

Kennismaking met de bijbel

Kennismaking met de bijbel Kennismaking met de bijbel 1. De Bijbel, wat is dat voor boek? 2. Wat heb ik met God te maken? 3. Wie is Jezus Christus? 4. Hoe kom ik in de hemel? 5. Wat is de christelijke doop? 4 De bijbel, wat is dat

Nadere informatie

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12?

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Romeinen 7:7. Paulus stelt weer een vraag, die het voorafgaande mogelijk oproept bij mensen. Hij zei immers, dat de wet (vroeger) zondige hartstochten in ons opriep

Nadere informatie

screensh Spreken met je Vader Het gebed dat Jezus leert Wie bidt tot wie?

screensh Spreken met je Vader Het gebed dat Jezus leert Wie bidt tot wie? 110 Hoofdstuk 18 Bidden Ik probeer het wel: elke dag bidden, maar soms komt het er gewoon niet van. Vaak weet ik niet goed wat ik moet bidden. En hoort God me wel? Doet Hij wel iets met mijn gebed? screensh

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 42 (26-10)

De Bijbel open 2013 42 (26-10) 1 De Bijbel open 2013 42 (26-10) Hoe kunnen wij concreet Jezus volgen? Die vraag kwam bij enkele luisteraars boven toen zij een preek gehoord hadden over de roeping van Mattheus tot discipel. Ik vind dit

Nadere informatie

Jaarthema Wilhelminakerk: Volg mij. Week 2: Geroepen om... *******

Jaarthema Wilhelminakerk: Volg mij. Week 2: Geroepen om... ******* Jaarthema Wilhelminakerk: Volg mij Week 2: Geroepen om... Bij het thema: Het thema van deze week is een vervolg op het thema van de vorige keer. Toen hebben we stil gestaan bij het thema 'Geroepen' en

Nadere informatie

15 Afgeschaft/vervuld

15 Afgeschaft/vervuld 85 Wat doe ik hier vandaag? P Ik ontdek welke betekenis de wetten van het Oude Testament voor mij hebben. P Ik ontdek hoe Jezus met de regels uit het Oude Testament omging. P Ik weet wat er wordt bedoeld

Nadere informatie

Judas vervangen. Preek over Hand. 1:15-26

Judas vervangen. Preek over Hand. 1:15-26 Judas vervangen. Preek over Hand. 1:15-26 We beginnen met een kleine opdracht die niet moeilijk zou moeten zijn, omdat het namelijk nogal vaak voorkomt. Ik vraag je om uit de afgelopen week, of als dat

Nadere informatie

Liturgische teksten en gebeden

Liturgische teksten en gebeden Liturgische teksten en gebeden Votum en groet Votum: Psalm 124:8 Groet: 1 Korintiërs 1:3 of 1 Timoteüs 1:2b of Openbaring 1:4b,5a of Genade zij u en vrede van God de Vader, door onze Heer Jezus Christus

Nadere informatie

Geachte lezer, Met hartelijke Zegenwensen namens het Bijbelstudie Centrum Rob Schutte. 2 Petrus 1:19

Geachte lezer, Met hartelijke Zegenwensen namens het Bijbelstudie Centrum Rob Schutte. 2 Petrus 1:19 Geachte lezer, Het verheugd ons, u dit overzicht te mogen aanbieden. Het is onze hartenwens, dat u door dit overzicht wordt gezegend. Wanneer de Zoon Gods zegt: Ik ben de deur; als iemand door Mij binnenkomt,

Nadere informatie

De stap tussen u en de genezing

De stap tussen u en de genezing De stap tussen u en de genezing profeet T.B. Joshua Introductie Er is een stap tussen u en het herstel, de genezing, de zegen en redding. Die stap is geloof in Christus. Jezus staat aan de ene kant en

Nadere informatie

Terug naar de Essentie

Terug naar de Essentie 40-dagendagboek Terug naar de Essentie De gemeente als beweging van de Geest Kees de Vlieger Een Kerygma studie Copyright Stichting Kerygma Nederland Kerkstraat 24-3 3781 GB Voorthuizen Tel. 0342-475048

Nadere informatie

Zondag 11 januari - een verhaal om moed te houden

Zondag 11 januari - een verhaal om moed te houden Zondag 11 januari - een verhaal om moed te houden Bij Marcus 1 - de doop van Jezus Ik weet niet hoe goed u al de zondagsbrief hebt gelezen. Maar wellicht is u opgevallen dat er helemaal bovenin staat dat

Nadere informatie

Nieuwsbrief 1 oktober 2010

Nieuwsbrief 1 oktober 2010 Nieuwsbrief 1 oktober 2010 Alija special Want Gij zijt groot en doet wonderen, Gij, o God alleen. Psalm 86: 10. Beste lezers en voorbidders, Onze nieuwsbrief en gebedskalender zijn deze keer anders dan

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 47 (30-11)

De Bijbel open 2013 47 (30-11) 1 De Bijbel open 2013 47 (30-11) Zie, hij bidt. Dat lezen we in Hand. 9 over Paulus. Zie hij bidt., het wordt verteld na zijn bekering op de weg naar Damascus. En het wordt gezegd alsof het iets heel bijzonders

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het zijn wonderlijke verhalen, de verhalen rond de geboorte van Jezus: Maria, die zwanger is door de heilige Geest, Jozef, die in een droom een engel

Nadere informatie

Thema: Gods basisonderwijs door middel van het brandoffer.

Thema: Gods basisonderwijs door middel van het brandoffer. Preek over Leviticus 1:1-9 drs Ton de Ruiter. Thema: Gods basisonderwijs door middel van het brandoffer. Bijbellezingen: Deuteronomium 6:4-9 (aansluitend zingen Psalm 1) Romeinen 12:1,2 Efeziërs 5:1,2

Nadere informatie

Schikkingen in de veertigdagentijd en Pasen

Schikkingen in de veertigdagentijd en Pasen Schikkingen in de veertigdagentijd en Pasen 9 maart stil rijdt Hij daar de zachtmoedige koning verwachting hoog gespannen door de poort gegaan verstomt het gejuich zo stil leg Uw zegen op ons leven Als

Nadere informatie

Gemeente. Zijspoortje. De Bijbelse Encyclopedie leert ons dat het woord kerk afgeleid is van het Griekse woord [kuriakè], dat des Heren betekent.

Gemeente. Zijspoortje. De Bijbelse Encyclopedie leert ons dat het woord kerk afgeleid is van het Griekse woord [kuriakè], dat des Heren betekent. Gemeente Wanneer je aan iemand vraagt Weet jij wat een kerk is?, zal het antwoord niet zo lang op zich laten wachten. Dat is een gebouw waar gelovige mensen samenkomen! Het kan ook voorkomen, dat men aan

Nadere informatie

Axel, 19 juli Protestantse Kerk

Axel, 19 juli Protestantse Kerk Axel, 19 juli Protestantse Kerk Voorganger deze zondag is Ds. Overduin uit Hulst. Organist is de heer Ed van Essen. Vandaag lezen we: Jeremia 23: 1 8 Markus 6: 30-44 De uitgangscollecte is bestemd voor

Nadere informatie

Wat is op deze vragen jullie antwoord? (antwoord)

Wat is op deze vragen jullie antwoord? (antwoord) Inleiding De kerkenraad heeft u tot twee keer toe bekend gemaakt dat een aantal broers benoemd is tot ouderling en diaken van onze gemeente. Het zijn (namen). Daarmee is ook ruimte gegeven om eventueel

Nadere informatie

Moslims houden van Jezus

Moslims houden van Jezus Moslims houden van Jezus Jezus is een figuur die geliefd en vereerd wordt door miljarden mensen over de hele wereld, maar er is veel verwarring over de status van deze kolossale persoon. Jezus staat bij

Nadere informatie

HANDLEIDING November 2004. Dit werkboek is van:

HANDLEIDING November 2004. Dit werkboek is van: HANDLEIDING November 2004 Dit werkboek is van: TIPS VOOR HET GEBRUIK VAN DEZE STUDIES Deze studies zijn geschreven met het doel kinderen meer inzicht te geven in bepaalde Bijbelse thema s. Zij zijn oorspronkelijk

Nadere informatie

Geloven in Jezus Christus

Geloven in Jezus Christus Geloven in Jezus Christus Zoon van God Jezus krijgt God een menselijk gezicht. Immanuel wordt Hij genoemd: God met ons. Het is de naam die Hij bij zijn geboorte krijgt. ZIn Daar begint zijn bijzondere

Nadere informatie

Bereid de jongeren voor, rust ze toe en laat ze los voor bediening in hun gemeente, hun maatschappij en in de wereld in zijn geheel.

Bereid de jongeren voor, rust ze toe en laat ze los voor bediening in hun gemeente, hun maatschappij en in de wereld in zijn geheel. Tiener- en jeugdwerk 1 Timotheüs 4:12 Niemand schatte u gering om uw jeugdige leeftijd, maar wees een voorbeeld voor de gelovigen in woord, in wandel, in liefde, in geloof en in reinheid. Jeugd, jongeren,

Nadere informatie

Het Concilie van Jeruzalem en de herbouw van het huis van David Een kritische blik op Handelingen 14:24-15:21

Het Concilie van Jeruzalem en de herbouw van het huis van David Een kritische blik op Handelingen 14:24-15:21 Het Concilie van Jeruzalem en de herbouw van het huis van David Een kritische blik op Handelingen 14:24-15:21 Jos M. Strengholt, 14 februari 2010, Cairo Toen Paulus van zijn eerste zendingsreis terugkeerde

Nadere informatie

Afgelopen week was het podium van de gay pride parade. In Nederland verzamelde iedereen zich in Amsterdam voor de praaltocht over de grachten.

Afgelopen week was het podium van de gay pride parade. In Nederland verzamelde iedereen zich in Amsterdam voor de praaltocht over de grachten. Afgelopen week was het podium van de gay pride parade. In Nederland verzamelde iedereen zich in Amsterdam voor de praaltocht over de grachten. Een feestelijke optocht waarin op allerlei manieren uiting

Nadere informatie

Leeswijzer ten behoeve van het lezen en verwerken van de Messias leren deel II

Leeswijzer ten behoeve van het lezen en verwerken van de Messias leren deel II Leeswijzer ten behoeve van het lezen en verwerken van de Messias leren deel II Deze leeswijzer volgt de opbouw van het boek en wil wat hulp bieden bij het lezen van het boek. De vragen zijn bedoeld om

Nadere informatie

Zondag 30 augustus Kijken met nieuwe ogen

Zondag 30 augustus Kijken met nieuwe ogen Zondag 30 augustus Kijken met nieuwe ogen Bij Marcus 8 : 22 26 Begrijpen jullie het dan nog niet, ontbreekt het jullie aan inzicht? Dat waren de verwijten die vorige week aan de leerlingen van Jezus werden

Nadere informatie

God de Vader maakte voorbereidingen

God de Vader maakte voorbereidingen L e s 1 God de Vader maakte voorbereidingen Thema: Redder Bijbelgedeelte: Genesis 3:15, 12:1-3; 2 Samuël 7:8-16; Lucas 1:26-38; Jesaja 7:14; Matteüs 1:18-25 Bijbeltekst: Matteüs 1:21 Herhalingsspel In

Nadere informatie

Gelezen: Hooglied 4: 1-8, Hooglied 5 : 2 8, Hooglied 7 : 7 10, Hooglied 8 : 6-7

Gelezen: Hooglied 4: 1-8, Hooglied 5 : 2 8, Hooglied 7 : 7 10, Hooglied 8 : 6-7 Zondag 24 april 2016 - Verlangen naar liefde Gelezen: Hooglied 4: 1-8, Hooglied 5 : 2 8, Hooglied 7 : 7 10, Hooglied 8 : 6-7 Enige discussie in de afgelopen week aan de keukentafel. Kunnen we dit lezen?

Nadere informatie

Het kerkgebouw Huis van God

Het kerkgebouw Huis van God Het kerkgebouw Huis van God Tekenwaarde TTemidden van vele andere gebouwen die worden gebruikt voor bewoning en bedrijvigheid is een kerk de ruimte voor de ontmoeting met God. Kerken staan meestal op een

Nadere informatie

Gemeente van de HEER JEZUS CHRISTUS, gasten & luisteraars,

Gemeente van de HEER JEZUS CHRISTUS, gasten & luisteraars, Preek over Johannes 20 vers 18: Ik heb de HEER gezien! Paasfeest 2011 Gemeente van de HEER JEZUS CHRISTUS, gasten & luisteraars, Hoe zou Jezus eruit zien? Wat denken jullie? Ik heb hier een paar plaatjes

Nadere informatie

18. Evangelist in eigen land 19. Onder Jezus zegen Een bereide plaats 20. Water 21. Een gebed om de Heilige Geest Doorwaai mijn hof 22.

18. Evangelist in eigen land 19. Onder Jezus zegen Een bereide plaats 20. Water 21. Een gebed om de Heilige Geest Doorwaai mijn hof 22. Inhoudsopgave Voorwoord 1. Een gebed bij het begin van het nieuwe jaar Ik ben met u 2. Gods hand 3. Zegen Vrede met God 4. In de kerk 5. Is Deze niet de Christus? Deze ontvangt zondaars 6. Echte vrienden

Nadere informatie

Orde van dienst Laren 8 mei 2016, Moederdag

Orde van dienst Laren 8 mei 2016, Moederdag Orde van dienst Laren 8 mei 2016, Moederdag Met medewerking van Deo Gratias Voorganger : ds. Jaap Jonk Orgelspel: Stefan Potman De Voorbereiding Orgelspel Woord van welkom Moment van stilte Aansteken van

Nadere informatie

STRIJD OM JE IDENTITEIT

STRIJD OM JE IDENTITEIT STRIJD OM JE IDENTITEIT BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 6 Avond 2... 8 Avond 3... 10 Avond 4... 11 3 4 INLEIDING We zijn snel geneigd om onze identiteit te halen uit

Nadere informatie

Als wij dan eten van dit brood en drinken uit deze beker, verkondigen wij de dood des Heren totdat Hij komt.

Als wij dan eten van dit brood en drinken uit deze beker, verkondigen wij de dood des Heren totdat Hij komt. Huwelijk Eucharistische gebeden 2. Eucharistisch Gebed XII-b Jezus, onze Weg. Brengen wij dank aan de Heer, onze God. Heilige Vader, machtige eeuwige God, om recht te doen aan uw heerlijkheid, om heil

Nadere informatie

Deze veertig dagen staan we nadrukkelijk stil bij de vraag wie Jezus is. Welke beelden wij van Jezus hebben.

Deze veertig dagen staan we nadrukkelijk stil bij de vraag wie Jezus is. Welke beelden wij van Jezus hebben. 21-02-2016 Lucas 9: 28-36 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Wie ben jij? Wie bent u? Als we iemand voor het eerst ontmoeten op een feestje, of misschien ook wel na de kerkdienst onder de koffie, wordt

Nadere informatie

Onze Vader. Amen. www.bisdomdenbosch.nl

Onze Vader. Amen. www.bisdomdenbosch.nl Onze Vader Onze Vader Onze Vader, die in de hemel zijt, Uw Naam worde geheiligd, Uw Rijk kome, Uw wil geschiede op aarde zoals in de hemel, Geef ons heden ons dagelijks brood, en vergeef ons onze schuld,

Nadere informatie

Ps.103:1,2, 17 en 18 Houten 23 november 2008

Ps.103:1,2, 17 en 18 Houten 23 november 2008 Ps.103:1,2, 17 en 18 Houten 23 november 2008 We vieren vanmorgen een prachtig feest. Kees van Leeuwen heeft belijdenis van zijn geloof afgelegd en hield samen met Mirjam hun drie kinderen ten doop. Johannes

Nadere informatie

Orde III Schrift, zegen en gebed

Orde III Schrift, zegen en gebed Orde III Schrift, zegen en gebed bemoediging en groet Onze hulp is in de naam van de Heer, die hemel en aarde gemaakt heeft, Ps. 124:8 [die trouw houdt tot in eeuwigheid Ps. 146:6 en niet laat varen het

Nadere informatie