Worstelen, bezuinigen en motiveren

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Worstelen, bezuinigen en motiveren"

Transcriptie

1 Worstelen, bezuinigen en motiveren 31e jaargang, nummer 98, december 2011

2 COLOFON Sociale Psychiatrie is een uitgave van de V&VN - Afdeling Sociaal Psychiatrisch Verpleegkundigen. Redactie Sociale Psychiatrie Dhr. P. Braem, eindredactie (010) Dhr. F. van Vugt (040) Dhr. G. Lohuis (050) Dhr. O. Kastelein, eindredactie (0182) Dhr. H. van Doorne Technische uitvoering Ontwerp omslag : raza.nl Layout en zetwerk : Frans van Vugt Druk : Ergon bedrijven, Ehv. ISSN nummer : Oplage : 1800 Dit tijdschrift wordt geïndexeerd in INVERT Abonnement Sociale Psychiatrie Kosten 30,00 ex BTW per jaar (2011). Distributie Sociale Psychiatrie Hosingenhof 5, 5625 NJ Eindhoven Telefoon (040) Informatie V&VN-SPV De vereniging kent leden en donateurs. Zij ontvangen alle stukken van de vereniging, het blad Sociale Psychiatrie en hebben gratis toegang tot de studiemiddagen van de afdeling SPV. Aantal leden V&VN-SPV: 1550 Dagelijks bestuur Dhr. D. Rammers, voorzitter A. Van Kessel, lid Dhr. A. Minheere, kandidaat ABN-AMRO , V&VN-SPV te Utrecht Website: Richtlijnen voor het insturen van artikelen Algemeen: Het vakblad Sociale psychiatrie is een viermaandelijks tijdschrift van sociaal psychiatrisch verpleegkundigen. Doel van dit tijdschrift om elkaar en andere geïnteresseerden op de hoogte te houden van belangrijke ontwikkelingen op het gebied van de sociaal psychiatrische verpleegkunde en de GGZ in het algemeen. Bij inzendingen wordt vooral gekeken naar de relatie met de praktijk van de sociaal psychiatrische verpleegkunde. Dat wil niet zeggen dat artikelen die een andere strekking hebben, niet geplaatst worden. Werkwijze: Artikelen kunnen aangeboden worden, mits zij volgens de richtlijnen voor het schrijven van artikelen zijn opgesteld, dus goed beargumenteerd, en vanuit de theorie onderbouwd, met duidelijke literatuurverwijzingen. Plaatsing is niet gegarandeerd. Iedere inzending wordt beoordeeld door de redactieraad, die vier keer per jaar bijeenkomt. Na inzending ( per ) krijgt u bericht van ontvangst, en de datum van de eerst volgende redactievergadering door. Binnen twee weken na de redactievergadering, ontvangt u een reactie op uw inzending. Indien gewenst kunt u ook vooraf redactieleden benaderen, over het onderwerp, de opzet en eventuele begeleiding bij het schrijven. De tekst moet overzichtelijk zijn opgebouwd met een inleiding, kopjes voor de uitwerking van het thema, een samenvatting of conclusies tot besluit. Vervolgens een -volgens de richtlijnenopgestelde lijst met bronvermelding. Maak zo min mogelijk gebruik van puntsgewijze opsommingen, dit gaat ten koste van de leesbaarheid. Vermijd zoveel als mogelijk is vakjargon en buitenlandse termen. De maximumlengte van hoofdartikelen bedraagt 8 A4 (4000 woorden). Voor kortere artikelen in een van de rubrieken (Mediaan en Uit den Lande) is de maximumlengte 2000 woorden en voor de rubriek Dichterbij en Literatuurbesprekingen wordt van circa 1200 woorden uitgegaan. Kopij per aanleveren, liefst in DOCformaat, naar een van de redactieleden (zie colofon). Geef duidelijk aan wat uw naam, functie en werkplek is en eventuele andere gegevens die u belangrijk vindt om te vermelden in geval van plaatsing.

3 INHOUDSOPGAVE Redactioneel 5 Gameverslaving Erno Mijland, 7 Herm Kisjes Uitgezonden en afgeschreven Hoe veteranen worstelen met zichzelf en hun omgeving Wendy Schalke 13 Motiveren, een kwestie van gezond verstand - een casusbeschrijving Marlies Jehoel-van As 25 Mediaan Werken aan herstel. (31) Illness Management en Recovery op een resocialisatie afdeling. Interview met Indigo's Ruud Coenen: 'We gaan inkrimpen'. (35) Contextueel werken (42) Impressie SPV aan zee oktober 2011 Emmie van Esveld Onno Kastelein Peter Braem Anne-Rose van Kessel 31 Film bespreking A Separation (47) Le gamin au vélo (47) Gerrie Hendriks 47 Dichterbij Twijfelen om zekerheid te krijgen (49) Communicatieve dwarsverbanden (50) De ondoorzichtige duidelijkheid (53) Gerard Lohuis Marlieke de Jonge Gerard Lohuis 49 Over de grenzen De Javaanse genezer en de tranen van de zeemeermin Kinderen van de straat Igor van Laere 55 3 SP December 2011

4 4 SP December 2011

5 REDACTIONEEL De keuzes van het kabinet in de bezuinigingsplannen voor de GGZ zijn niet in goede aarde gevallen bij de professionals werkzaam in de GGZ en bij cliënten van de GGZ en betrokkenen. Sterker nog, er is verbijstering. Wat de gevolgen tot in detail zijn is nog niet bekend maar de lijn van denken is wel helder. Iemand met een somatische klacht hoeft geen eigen bijdrage te betalen en een ander met een depressie of een paniekstoornis wel. Al met al is dit een stigmatiserende en haast discriminerende actie. Kwetsbaarheid wordt afgestraft. Jarenlang heeft de GGZ haar best gedaan om stigmatisatie en marginalisering tegen te gaan. Met deze plannen lijkt de toegankelijkheid van de zorg ernstig te worden aangetast. Dit zal, is onze voorspelling, gaan leiden tot een tweedeling in de zorg. Een tweedeling die door de politiek altijd fel is bestreden. Door de maatregelen wordt de drempel voor cliënten om zorg te vragen verhoogd. Het gevolg zal zijn dat mensen eerder afhaken of helemaal niet in zorg komen. Met alle gevolgen van dien. Het gaat hierbij dus niet alleen over kwalijke gevolgen voor de GGZ maar ook over samenwerking met de huisarts, politie, woningbouw en andere maatschappelijke partners. Die samenwerking en goede contacten zullen onder druk komen te staan. Wij staan er als SPV-en tussen, dat is lastig. Op deze manier wordt, financieel- en niet inhoudelijk gestuurd, een stuk uit het hart van ons werk en gedachtegoed gesneden. Dat doet pijn. Steeds meer meteorologen voorspellen een ijs en ijskoude winter met temperaturen tot min 25 graden en gedurende drie maanden volop kans op sneeuw. Onze voorspelling is dat die winter nog wel eens veel langer kan gaan duren. Beste lezers van ons blad Sociale Psychiatrie. Voor u ligt het nieuwe nummer. Collega's van u en van ons zijn weer in de pen geklommen. De artikelen zijn ook deze keer weer zeer boeiend en aantrekkelijk om te lezen. Graag willen we vanaf deze plek de auteurs bedanken. Ook willen we een oproep doen om voor artikelen en verhalen uit de praktijk van alledag te blijven opsturen naar het redactieadres. Wat kunt u in dit nummer verwachten? Herm Kisjes, verpleegkundig specialist en Erno Mijland, zichzelf 'kennisondernemer' noemend, werken samen in Beter Gamen. Beter Gamen houdt zich bezig met de mogelijkheden van games in onderwijs, zorg en opvoeding en met programma's voor gezond omgaan met gamen. In het artikel 'Gameverslaving' beschrijven zij wat gameverslaving is, wat mogelijke oorzaken zijn en welke behandeling er mogelijk is. De auteurs pleiten ervoor dat hulpverleners meer oog krijgen voor patiënten die games spelen. Beter herkennen en uitvragen van problemen met gamen kan immers grotere problemen voorkomen. Helpend kan het zijn, aldus Kisjes en Mijland, om meer kennis op te doen over gamen en om vaardigheden te ontwikkelen om erover met de patient in gesprek te gaan. Hun artikel zal daar zeker bij helpen. In 'Uitgezonden en afgeschreven. Hoe veteranen worstelen met zichzelf en hun omgeving' gaat Wendy Schalke, sociaal psychiatrisch verpleegkundige in opleiding, na welke factoren een rol spelen bij het sociaal isolement waar veteranen met een post traumatische stressstoornis in terecht komen. Ook beschrijft zij met welke uitgangspunten wij rekening dienen te houden bij de behandeling. SP December

6 Illnes Mental Recovery (IMR) geeft aandacht aan herstel, hetgeen de laatste jaren een belangrijk speerpunt in de langdurende zorg van de GGZ is. Aan de hand van een casus zet Emmy van Esveld, verpleegkundig specialist, in haar artikel 'Werken aan herstel Illness Management en Recovery op een resocialisatie-afdeling' uiteen wat IMR is en zij vergelijkt dit met de traditionele behandeling op een resocialisatieafdeling. (In Mediaan) Een heel ander onderwerp betreft licht verstandelijk beperkte cliënten die middelen misbruiken. Kan motiverende gesprekvoering als verpleegkundige interventie gebruikt kan worden bij deze doelgroep? Marlies Jehoel-van As Verpleegkundig Specialist GGZ in opleiding geeft hierop antwoord in haar artikel 'Motiveren, een kwestie van gezond verstand'. Onno Kastelein en Peter Braem, Sociale Psychiatrie redacteuren, interviewden Indigo directeur Ruud Coenen over de aangekondigde bezuinigingsmaatregelen. Zij ondervroegen hem over de bezuinigingen, de zorgconsumptie in Nederland, de komst van de basis-ggz, de visie op het verschil tussen SPV en de psycholoog en de rijkdom van de GGZ in Nederland. Een ding staat vast bij Indigo: er wordt ingekrompen! Igor van Laere werkte vijftien jaar als daklozendokter in Amsterdam. Vorig jaar verliet hij met zijn gezin Nederland om in Indonesië aan de slag te gaan als verslavingsarts. Van hem twee bijdragen, 'Kinderen van de straat' en 'De Javaanse genezer en de tranen van de zeemeermin', waarin hij verslag doet van zijn ervaringen. Anne-Rose van Kessel, lid van het bestuur van V&VN SPV doet verslag van het evenement 'SPV aan zee', gehouden in oktober van dit jaar. Verder in dit nummer filmrecensies van Gerrie Hendriks en bijdragen in de rubriek Dichterbij van Marlieke de Jonge en Gerard Lohuis. De vierde uitgaven van SP in 2011 wordt éénmalig vervangen door een boek geschreven door onze collega Bauke Koekkoek. Praktijkboek sociaal-psychiatrische begeleiding. Rectificatie: In het vorige nummer van Sociale Psychiatrie werd per abuis de achternaam van Jacintha Schrijer, schrijver van de bijdrage 'Piekerprinsessen', verkeerd vermeld. Onze welgemeende excuses hiervoor. De redactie wenst u goed 2012! Peter Braem Onno Kastelein 6 SP December 2011

7 GAMEVERSLAVING Erno Mijland is zelfstandig trainer en adviseur op gebied van jongeren en mediagebruik. Herm Kisjes heeft een zelfstandige praktijk voor mensen met verslaving en werkt daarnaast voor SolutionS. Alle jongeren spelen wel eens games. Het verzorgen van koeien bij FarmVille, schieten in een team met Call of Duty of een kort spelletje Tetris ter ontspanning. Steeds meer Sociaal Psychiatrisch Verpleegkundigen krijgen te maken met cliënten die games spelen. Een aantal van hen gamet te veel. In dit artikel doen we een uiteenzetting wat gameverslaving is, de mogelijke oorzaken achter gameverslaving en welke behandeling er mogelijk is. Inleiding De populariteit van gamen is de afgelopen jaren zeer sterk toegenomen. In Europa door mensen tussen de 16 tot 49 jaar die meer tijd aan gamen besteden dan aan televisie kijken (Nielsen Games, 2008). Ook in Nederland zie je deze toename. In 2008 speelden circa 9,3 miljoen mensen wel eens een game (TNO/NewsZoo, 2009). 78,9% van de Nederlandse jongeren in de eerste vier klassen van het voortgezet onderwijs spelen een of meerdere malen per week een game. Jongens spelen vaker en langer dan meisjes. Bij online games spelen jongens gemiddeld 12,2 uur en meisjes 5,1 uur per week (Van Rooij et al, 2008). Zowel vrouwen als mannen spelen games maar er is een verschil in de wijze van spelen. Vrouwen spelen liever alleen en online games. Ze spelen met name browser games (korte spelletjes), kaart- en bordspellen en puzzelspellen. Mannen spelen liever samen of tegen anderen waarbij shooters, browser games, kaart- en bordspellen en racespellen gespeeld worden. De genres die jongere gamers spelen variëren meer. Naast browser games en kaart- en bordspellen zijn shooters, simulatiespellen, race- en sportspellen populair. Iets minder dan de helft (43,8%) van de gamers speelt vooral online games, de andere helft (56,2%) speelt meer offline games. Online gamers, en dan voornamelijk spelers van Massive Multiplayer Online Role Playing Games (MMORPG's), besteden significant meer tijd aan gamen dan de offline gamers (Haagsma, 2008). Veel jongeren spelen voor hun plezier naast hun opleiding, werk of andere activiteiten. Wanneer speel je nou een game voor je plezier en wanneer wordt het een gameverslaving? 1 Wat is gameverslaving? Verslaving is een begrip dat in de media en de volksmond snel wordt gebruikt in relatie tot gamen. Maar veel gamen is niet hetzelfde als gameverslaafd zijn. De wetenschappelijke en professionele wereld kent een vrij exacte definitie voor bekende verslavingen (drugs, gokken, alcohol). Voor 'gameverslaving' is zo'n definitie er niet. Deze is wel in ontwikkeling. Cijfers & onderzoek Het IVO, wetenschappelijk bureau voor onderzoek, expertise en advies op het gebied van leefwijzen, verslaving, hanteert het begrip 'compulsief gamen' voor wat in de volksmond gameverslaving wordt genoemd. Er wordt vanuit onderzoek van het IVO een schatting gemaakt dat 1,5% van Nederlandse jongeren tussen compulsief online games speelt. (Rooij, 2011). SP December

8 De plek die het gamen inneemt in het dagelijks leven kan nogal verschillen. Er zijn jongeren die af en toe een spelletje spelen op momenten dat ze echt niets anders kunnen bedenken om te gaan doen, maar ook jongeren voor wie gamen alles is en die dag en nacht bezig zijn met hun gamecomputer. We geven eerst een overzicht van de vier typen gamers die we onderscheiden om meer zicht te krijgen op de verschillen. Vier stadia van de intensiteit bij gamen Experimenteel gamen Recreatief gamen Overmatig gamen Gameverslaving (Kisjes & Mijland, 2011) Games worden spelenderwijs uitgeprobeerd. Na verloop van tijd verliest de persoon de belangstelling. Er wordt een periode minder of niet gespeeld. Een nieuwe game kan de belangstelling opnieuw aanwakkeren. Games worden met regelmaat gespeeld met als belangrijkste doel: ontspannen. Games worden soms wat langer gespeeld om er beter in te worden. Gamen is niet de enige activiteit. De jongere besteedt tijd aan de dagelijkse verantwoordelijkheden. Disbalans tussen gamen en andere activiteiten met als gevolg een aantal problemen. Ernstige problemen waarbij kenmerken zijn van afhankelijkheid volgens DSM-IV of hoge score op Compulsive Internet Use Scale (Meerkerk et all, 2007). Er is geen officiële diagnose van gameverslaving binnen de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders IV (DSM-IV-TR). Vooralsnog wordt vanuit wetenschappelijk onderzoek in Nederland uitgegaan van de begrippen 'game afhankelijkheid' en 'compulsief gamen'. Jeroen Lemmens van de Universiteit van Amsterdam spreekt in zijn proefschrift wel over gameverslaving: 'Gameverslaving is een aanhoudende en progressieve overmatige betrokkenheid met computer- of videogames die niet kan worden gecontroleerd ondanks geassocieerd sociale en/of emotionele problemen. (Lemmens, 2010) Blowen en gamen Tijdens mijn verslaving voelde ik weinig, want ik ging helemaal op in het spel. Ik was volledig apathisch en kon me daardoor volledig focussen op de game. Toen ik nog werkte, had ik taken en verantwoordelijkheden. In die periode was er echter niemand die me erop wees dat ik wat moest gaan doen. Het was ook een tijd waarin ik veel blowde. De buitenwereld bestaat met blowen niet meer en het geeft je een rustig en vertrouwd gevoel. Soms gebruikte ik speed om niet in slaap te vallen. Ik deed dat met andere gamers. Uiteindelijk werd het een soort ritueel: blowen tijdens het gamen en aan het eind van de avond speed. Blowen zorgt er ook voor dat je sterker in het spel verdwijnt. Je wordt als het ware naar binnen gezogen in het spel en hebt ook minder last van de adrenaline, omdat je je meer ontspannen voelt. De scheidslijn tussen spel en realiteit wordt vager, omdat blowen je bewustzijn verlaagt. Als je niet blowt bij het gamen zul je eerder denken aan dingen die je nog moet doen. Maar als je blowt heb je niet meer in de gaten dat je achter een computer zit. Je bent dan bijna die priester. Mijn priester voelde heel sterk als iets van mezelf, mijn eigen, unieke creatie. Ik kreeg er eigenlijk pas last van toen ik er stil bij ging staan. 8 SP December 2011

9 Ik besefte toen dat de combinatie van gamen en blowen gevaarlijk kon zijn en dat ik alleen nog maar bezig was met gamen, blowen, naar bed gaan en gamen, blowen naar bed gaan. (Martijn, 32 jaar) 2.1 Game afhankelijkheid In tegenstelling tot verdovende middelen als alcohol of cannabis, treedt er bij gamen veel minder lichamelijke afhankelijkheid op. Griffiths & Hunt (1998) hebben voor het aspect psychische afhankelijkheid een vertaalslag gemaakt van de in DSM-IV-TR beschreven verslavingen naar gameverslaving. Kenmerken zijn dan de mate van beperkingen en de last die gamers ervaren. Er is volgens deze auteurs sprake van een afhankelijkheid als gamers aan de volgende criteria voldoen: a Aantrekkingskracht Games spelen een belangrijke activiteit in het leven van iemand. De games beheersen de gevoelens, gedachtes en activiteiten in het dagelijks leven. Ook wanneer een gamer niet speelt, is hij bezig met het spel of kijkt ernaar uit dit te gaan spelen. 'Toen ik gestopt was met school was het gamen erg leuk. Ik speelde in een goede guild en kende veel mensen. Buiten het spel had ik geen vrienden en ik sprak niemand. Nu ik hier zo over nadenk, is het eigenlijk een raar idee. In het spel maak ik heel snel contact en in het echt ben ik veel terughoudender. In het spel zet je een vervelend persoon op de lijst van spelers die je niet meer wilt spreken. In het echt kun je dat niet.' (Daan, 18 jaar) b Stemmingsbeïnvloeding Games zijn bedoeld als vorm van entertainment of educatie. Daarnaast hebben ze voor gamers de functie om zich beter te voelen. Games kunnen gebruikt worden om negatieve gevoelens tegen te gaan, zoals verdriet, somberheid, stress, verveling enzovoort. Een verslaafd persoon zal games vooral gebruiken om een negatieve stemming zoals verveling of stress tegen te gaan. 'We vonden een wederkerige relatie tussen eenzaamheid en gameverslaving. Welke aangeeft dat eenzaamheid zowel een oorzaak is als een gevolg van gameverslaving.' (Lemmens, 2010) ctolerantie De gamer heeft het in toenemende mate nodig om meer en/of nieuwe games te spelen om hetzelfde prettige gevoel of een bepaalde kick te krijgen. We noemen dit tolerantie. Je hebt meer uren nodig om hetzelfde gevoel te krijgen. d Ontwenning De gamer ervaart vervelende gevoelens als het spelen wordt gestopt. Het gaat om gevoelens als irritaties, stemmingswisselingen en chagrijnigheid. 'Na het stoppen werd ik somber en rusteloos Ik sliep nauwelijks en had last van mijn darmen doordat deze 'normaal eten en drinken' in plaats van cola en fastfood niet meer konden verdragen.' (Bas, 29 jaar) e Conflict De gamer krijgt conflicten met anderen in het sociale netwerk. Denk hierbij aan ouders, vrienden, leraren en collegae. SP December

10 f Terugval De gamer heeft geprobeerd te minderen of te stoppen met gamen. Maar na een periode waarin dat lukt, valt de gamer toch weer terug in het oude gedrag. De zelf opgelegde grenzen worden daarbij overschreden. Noodgedwongen op vakantie Het aantal uren dat ik speelde liep nog verder op, naar circa achttien uur per dag. Ik heb dat nog een jaar volgehouden. Op de server stond ik ondertussen twaalfde op de ranglijst. Op dat moment boekte mijn ouders een vakantie. We zouden twee weken weggaan en het enige wat ik dacht was: hoe moet dat, twee weken zonder World of Warcraft? Met veel tegenzin ging ik met ze mee. Mijn computer kon ik niet meenemen. Mijn ouders wisten op dat moment nog niet dat ik zoveel gamede. Tijdens de vakantie greep ik elke gelegenheid aan om in een internetcafé de forums en ontwikkelingen in het spel te kunnen volgen. Nee, ik had niet echt last van afkickverschijnselen, misschien ook omdat ik veel alcohol dronk. Na twee weken vakantie was het eerste dat ik deed inloggen in het spel om mijn plek op de ranglijst te zien. Ik was tachtig plaatsen gedaald! Ik had weinig zin om weer zoveel te gaan spelen om mijn oude niveau te halen. (Martijn, 32 jaar) 2.2 Compulsief gamen Het IVO gebruikt het begrip compulsief gamen. Gamers zijn compulsieve spelers als ze minstens vier tot vijf dagen per week gamen en als ze een positieve score hebben op de zogenaamde Compulsive Internet Use Scale (Meerkerk en anderen, 2007). Bij compulsief gamen wordt onder andere nagegaan in welke mate mensen gedachtes hebben over het moment dat ze gaan gamen, welke klachten ze vertonen, of ze pogingen hebben gedaan te minderen met gamen, welke activiteiten ze niet meer doen en de relatie tussen gevoelens en de mate van gamen. 'Niek kan geen maat houden. Als wij er niets van zeggen, kan hij gemakkelijk acht uur achter de PC zitten, zonder te pauzeren, te eten of te drinken. Hij vergeet de wereld om zich heen volledig.' (Femke, moeder van Niek, 10 jaar) Door het herkennen en erkennen van klachten bij overmatig gamen of gameverslaving, kunnen gamers en begeleiders grotere problemen voorkomen of verminderen. Voor de groep gamers met ernstige problemen is het wenselijk hulp te zoeken bij een professionele organisatie, zoals een instelling voor verslavingszorg of een regionale GGZ. 3 Oorzaken gameverslaving De meeste gamers slagen erin op een gezonde en recreatieve manier met gamen bezig te zijn. Ze spelen hun games, maar onderhouden daarnaast contacten met anderen, zijn bezig met sport, studie, werk enzovoort. Problemen rond gamen kunnen ontstaan door verschillende factoren: a Eigenschappen van de persoon of de persoonlijkheid van het individu Onderzoekers (Lemmens 2010, Rooij, van, 2011) tonen een duidelijk verband aan tussen psychosociale problematiek en gameverslaving. Hierbij zijn vaker problemen met depressieve gevoelens, eenzaamheid, een negatief zelfbeeld en sociale angst. 'Vluchten' voor deze problemen in gamen is dan vaak het gevolg. b De leeftijd, en dan met name de fase van de puberteit waarin de jongere extra kwetsbaar is. 10 SP December 2011

11 c Kenmerken van games Games zijn gemaakt om te blijven spelen. Zo bieden ze 'levelling', met steeds een passende, plezierige uitdaging. Games zijn bovendien altijd binnen handbereik: je kunt ze 24 uur per dag overal spelen. Ze bieden laagdrempelig toegang tot sociale contacten en het spelen zelf is fysiek lang vol te houden. Multiplayer online games (spellen die je online en met en/of tegen anderen speelt) worden gezien als de games die het meest 'verslavend' werken, onder andere door de ermee gepaard gaande peer pressure en het feit dat de spellen vaak geen einde kennen. d De omgeving en de opvoeding ofwel de begeleiding van jonge mensen Problemen in het gezin of met de partner kunnen ervoor zorgen dat een jongere meer gaat gamen. Bij het onderzoeken van gedrag van een gamende jongere is het van belang de kip-of-ei-vraag te betrekken: waren er eerst problemen en is de betrokkene daarom gaan gamen of zijn de problemen ontstaan door het gamen? 4 Begeleiding en behandeling gameverslaving Behandeling Er is nog nauwelijks onderzoek gedaan naar de behandeling voor gameverslaving. In de praktijk wordt gewerkt met bekende behandelinterventies die ook worden toegepast bij andere verslavingen zoals cognitieve gedragstherapie, systeemtherapie en motiverende gespreksvoering. Belangrijk is dat diagnostiek gedaan wordt naar de onderliggende problematiek bij de gameverslaving. Vaak is er sprake van psychosociale problematiek, zoals de gevolgen van het in het verleden gepest zijn, depressie en autisme. Behandeling en begeleiding van de onderliggende problematiek is een voorwaarde voor behandeling van gameverslaving. Begeleiding Veel hulpverleners van nu zijn niet opgegroeid met games of speelden als kind games die onvergelijkbaar zijn met wat er nu op de markt is. Dat leidt ertoe dat ze vaak een negatief vertekend beeld hebben van wat er momenteel gespeeld wordt. Er is sprake van een flinke generatiekloof. Als er sprake is van mannelijke cliënten en vrouwelijke begeleiders komt daar de kloof nog bij van de houding ten opzichte van agressieve spellen, zoals de shooters (schietgames). Verschillen in houding ten opzichte van games bemoeilijken een open communicatie. Hulpverleners kunnen dat doorbreken door als eerste stap vanuit oprechte belangstelling zich te verdiepen in de motivaties van gamers. Waardoor vindt iemand het leuk om games te spelen, welke games speelt hij en met wie? Vanuit een open gesprek, ontstaat ook ruimte om het te hebben over welke de nadelen gamen heeft, de last die een gamer ervaart en de last van een partner, ouders of familie. Toolkit Gezond Gamen Afgelopen jaar hebben we de 'Toolkit Gezond Gamen' ontwikkeld. Doel van de Toolkit Gezond Gamen om in 6 weken tijd zelfstandig en/of met enige hulp van een ouder, begeleider het gamen een gezonde plek te geven in het dagelijkse leven waarbij een goede balans wordt bereikt tussen gamen als vrijetijdsbesteding en andere activiteiten en verantwoordelijkheden, zoals school, sociale contacten, sport, persoonlijke verzorging enzovoort. De Toolkit is bedoeld voor jongeren die problemen ervaren met teveel gamen en de intentie hebben naar dit probleem te kijken. De Toolkit Gezond Gamen bestaat uit een aantal activiteiten en oefeningen. Voor het uitvoeren ervan maakt een gamer een planning. SP December

12 De oefeningen zorgen ervoor dat jongeren zich meer bewust raken van een probleem met gamen en een keuze gaan maken wat ze met dit probleem gaan doen. Indien er sprake is van gameverslaving zal langdurige begeleiding en behandeling noodzakelijk zijn. 5 Tot slot Door de toename van het aantal games, is het belangrijk dat hulpverleners meer oog krijgen voor cliënten die games spelen. Het beter herkennen en uitvragen van problemen met gamen kan grotere problemen voorkomen. Het kan daarbij helpend zijn om meer kennis op te doen over gamen en vaardigheden te ontwikkelen om erover in gesprek te gaan. Cliënten vaker vragen je uit te leggen welke games ze vaak spelen en wat ze er aantrekkelijk aan vinden is daarbij een eenvoudig begin. Literatuur American Psychiatric Association (1994). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. (fourth ed.) Washington DC. Griffiths, M., Hunt, N. (1998). Dependence on computer games by adolecents. Psychological Reports, 82, Kisjes, H. & Mijland, E. (2009). It's all in the games Gamen is geweldig, gamen geeft problemen. Middelbeers: Innodoks. Kisjes, H. & Mijland. E (2011). Gamen en autisme. Middelbeers: Innodoks. Lemmens, J. (2010). Causes and Consequences of Pathological Gaming. Amsterdam: Amsterdam School of Communication Research Meerkerk, G., Eijnden, R.v.d.,Vermulst,A., Garretsen,H.F.L.(2007). The Compulsive Internet Use Scale(C.I.U.S.), some psychometric properties, Cyberpsychology&behavavior. Nielsen Games (2008). Videogamers in Europa. Een vergelijkende studie. Onderzoek in opdracht van Interactive Software Federation of Europe (ISFE), Brussel: ISFE. Rooij, van, A.J. (2011). Online Video Game Addiction. Exploring a new phenomenon [PhD Thesis]. Rotterdam, The Netherlands: Erasmus University Rotterdam. Retrieved. Rooij, van, A. J., Schoenmakers, T. M., Vermulst, A. A., Van Den Eijnden, R. J. J. M., & Van De Mheen, D. (2011). Online video game addiction: identification of addicted adolescent gamers. Addiction, 106(1), De citaten van gamers komen uit interviews die de auteurs in de afgelopen jaren hebben gehouden in het kader van research voor hun boeken. Over de auteurs Erno Mijland is zelfstandig trainer en adviseur op het gebied van jongeren en mediagebruik. Erno publiceert daarnaast over dit thema in vakbladen, boeken en op verschillende websites. Herm Kisjes is werkzaam als SPV en MANP-GGZ in een zelfstandige praktijk voor mensen met verslavingsproblemen waaronder internet- en gameverslaving, hij is werkzaam voor SolutionS en geeft trainingen. Kisjes en Mijland werken samen in Beter Gamen. Beter Gamen houdt zich bezig met de mogelijkheden van games in onderwijs, zorg en opvoeding en met programma s voor gezond omgaan met gamen. De website geeft veel informatie over gamen en handige downloads voor cliënten en hulpverleners. Meer informatie: 12 SP December 2011

13 UITGEZONDEN EN AFGESCHREVEN Hoe veteranen worstelen met zichzelf en hun omgeving Wendy Schalke is sociaal psychiatrisch verpleegkundige in opleiding. Werkzaam bij het Psychotraumacentrum Zuid-Nederland, onderdeel van Reinier van Arkelgroep, GGz instelling te 's-hertogenbosch. Libanon veteraan over zijn uitzending: "Ik wist wel, langzaam maar heel zeker werd onze jeugdige onschuld gesloopt. We veranderden van vrolijke jonge jongens in verbitterde, zwoegende mannen in een heel beperkte wereld ' Er was in onze wereld niets van vroeger over, helemaal niets meer " (Uit "Crazy", documentaire van Heddy Honigmann 1999) Inleiding Veteranen, in de eerste plaats Vietnam veteranen, zijn door de jaren heen vaak onderwerp geweest van onderzoek. De focus lag met name op aspecten van de Post Traumatisch Stress Stoornis (PTSS), co-morbiditeit en diverse vormen van behandeling. Minder aandacht is uitgegaan naar de positie van de veteraan in de maatschappij. Hoe ziet het leven van de veteraan er uit na terugkeer van (diverse) missies en het verlaten van actieve dienst? Na beëindiging van de actieve dienst, zullen de meeste veteranen geen klachten ontwikkelen (16, 18). Men verwerkt de opgedane ervaringen op eigen wijze met behulp van de naaste omgeving. Na een aanpassingsperiode zal de veteraan zijn draai in de maatschappij weer kunnen vinden (18). Maar hoe gaat het met de veteraan die na zijn uitzending/missie wel problemen ondervindt? In de eerste plaats zijn er klachten behorend tot het spectrum van PTSS. Maar er speelt zoveel meer een rol in het leven van een veteraan die de draad van zijn leven niet kan oppakken. Uit het onderzoek van Schok (18) onder Nederlandse veteranen blijkt dat de helft van de ondervraagde veteranen moeite hebben om te wennen aan het dagelijks leven in Nederland. De veteraan met een PTSS heeft niet alleen te maken met psychische klachten maar zijn gehele dagelijkse leven raakt ontwricht als gevolg van de uitzending (15). Dit artikel, afstudeeropdracht voor de SPV opleiding aan de Avansplus Hogeschool te Breda, gaat over de factoren die naast PTSS een rol spelen in het tot stand komen en continueren van sociale isolering van veteranen. In dit artikel ga ik na welke factoren een rol spelen bij het ontstaan en continueren van sociale isolering bij veteranen met een Post Traumatische Stress Stoornis. Daarnaast beschrijf ik met welke sociaal-psychiatrisch uitgangspunten rekening dienen te worden gehouden bij de behandeling van veteranen. Voordat er antwoord gegeven wordt op de vraagstellingen, worden de begrippen 'veteraan' en 'militaire vorming' uitgelegd en toegelicht. Vervolgens wordt stilgestaan bij de specifieke sociale en psychische problematiek van de veteraan en zijn functioneren in de maatschappij. Dit artikel wordt beëindigd met aanbevelingen. Veteranen Sinds 1947 is het Nederlandse leger onder de vlag van de VN betrokken bij diverse (vredes)missies. Een vredesmissie probeert vrede te handhaven en stabiliteit in de regio te bevorderen. SP December

14 Deelname aan vredesmissies is sinds het begin van de jaren negentig een hoofdtaak van het Nederlandse leger (1). In Nederland zijn ongeveer veteranen, in leeftijd variërend van 19 tot 100. Vanuit het Latijn betekent veteraan: "oudgediende, iemand met ervaring". In Nederland krijgt men de veteranenstatus wanneer men valt onder de uit 1990 daterende definitie: "alle gewezen militairen met de Nederlandse nationaliteit die het Koninkrijk hebben gediend in oorlogsomstandigheden of daarmee overeenkomende situaties, inclusief vredesmissies in internationaal verband" (28). Er wordt onderscheid gemaakt tussen oude en nieuwe veteranen. De zogeheten oude veteranen hebben gediend in de krijgsmacht tijdens oorlogsomstandigheden. Denk aan WOII, Korea, politionele acties in Nederlands Indië en Nieuw Guinea. De jonge veteranen hebben deelgenomen aan èèn of meerdere vredesmissies, de bekendste is de participatie onder VN vlag in Bosnië. De groep van jonge veteranen is groeiende en de groep van oorlogsveteranen neemt af als gevolg van natuurlijk verloop (12,18). Militaire vorming Het ministerie van Defensie streeft in de training van militairen naar grote groepscohesie en kameraadschap. Dit staat centraal zowel bij de rekrutering als binnen de opleiding. Defensie zoekt en selecteert op specifieke karaktereigenschappen voor leiders en volgers. Is men in staat te doen wat gevraagd wordt? Kan men orders zonder pardon opvolgen? Is men in staat goed samen te werken? De cultuur binnen het leger is anders dan in de burgermaatschappij (Tabel 1). Militairen beschouwen zichzelf niet als burger, men maakt welbewust geen onderdeel uit van de burgermaatschappij. Er heerst in het leger een mentaliteit van "een tandje er bij, niet zeuren maar doorgaan". Discipline, geordend werken in een hechte structuur en duidelijke hiërarchie is gemeengoed. Het is een cultuur met een eigen taal, afkortingen en jargon. De militair wordt opgeleid om geweld te gebruiken en zelfs te doden. De skills en drills zijn er op gericht dat de militair automatisch leert handelen en gevoelens leert uitschakelen. De eenheid is zeer belangrijk, groepscohesie is essentieel. Voor elkaar klaarstaan, kameraadschap en onderling vertrouwen dragen bij aan het vergroten van ieders veiligheid en overlevingskansen. Defensie kent drie soorten uitzendingen: waarnemingsmissies; vredesafdwingende missies (peace-enforcement) en vredeshandhavende missies (peacekeeping) (28). Het karakter van een missie is voor een groot gedeelte bepalend voor de handelingsruimte die de militair heeft. De zogeheten geweldsinstructies bepalen de mate waarin de militair met geweld mag ingrijpen en optreden. Het Nederlandse leger kent overwegend vredeshandhavende uitzendingen waarbij onder de vlag van de VN men licht bewapend de taken moet uitvoeren. De recente missies in Irak en Afghanistan hadden een vredesafdwingend karakter. Over het algemeen gaat de burger er vanuit dat een militair een gehard persoon is, opgeleid om te doden en orders van hoger hand uit te voeren. Defensie omschrijft het als volgt: "Mensen zijn het belangrijkste kapitaal van de krijgsmacht. Het personeel kenmerkt zich door kameraadschap, mentale en fysieke gehardheid en discipline. Leiderschap bij defensie is gebaseerd op wederzijds vertrouwen en zelfstandig handelen." (28) Minder bekend is de militair die eigen doelen en idealen heeft wanneer hij wordt uitgezonden. 14 SP December 2011

15 Een veel gehoorde uitspraak van veteranen is dat men verwachtte iets goed te doen voor de plaatselijke bevolking, het leven daar te verbeteren, vrede te stichten. Tabel1: Militaire maatschappij versus burgermaatschappij (Idzerda-de Groot, 2010) militair discipline bevelstructuur uniformering normen en waarden groepscultuur wegdrukken van emoties veiligheid in de eenheid sportiviteit burger concurrentie autonomie normen en waarden zijn per subgroep anders individualiteit gevoelens en gedachten meer vrij uiten coping leren tijdens geweld/oorlog prestatie meer gericht op intelligentie en vaardigheden omgaan met wapens In het onderzoek van Schok (18) is hier uitgebreid onderzoek naar gedaan. Uit het onderzoek van zowel Rietveld (16) als Schok (18) blijkt dat de Nederlandse veteranen sterk moreel geëngageerd zijn. Zorg voor veteranen De VS kent in tegenstelling tot Nederland een lange geschiedenis van betrokkenheid bij mondiale conflicten en van invasies in andere landen. De problematiek van de veteraan tijdens en na een missie en het verlaten van actieve dienst, is in de VS eerder en uitgebreider onderzocht. Op het hoogtepunt van de Vietnamoorlog ( ) ontstonden "rapgroups", intieme bijeenkomsten van Vietnam veteranen waarin men traumatische oorlogservaringen met lotgenoten deelde (6). Dit is een eerste duidelijke aanzet geweest om de diagnose Post Traumatische Stress Stoornis bij veteranen op de kaart te zetten en hulp en zorg voor hen constructief te organiseren. De aandacht voor de Nederlandse veteraan die kampt met problemen die zijn oorsprong vinden in de uitzending is pas later opgekomen (18). Na de WOII was de algemene houding dat men de handen uit de mouwen moest steken om het land weer op te bouwen. De oorlog was voorbij; er werd niet meer over gesproken. Sinds de jaren negentig is er in toenemende mate aandacht voor de psychische en sociale problematiek van Nederlandse veteranen. Dankzij de ervaringen van de veteranen zelf en de resultaten van diverse onderzoeken, is het inzicht gegroeid. Er ontstond meer begrip en erkenning voor de schokkende ervaringen die militairen tijdens hun missies meemaakten. Het meest bekend is Dutchbat III tijdens de val van Srebrenica (1995). De media lieten beelden op tv zien van feestende militairen terwijl duizenden moslim mannen door Serviërs werden afgevoerd en gedood. Wat maatschappijbreed minder bekend is, is de enorme opluchting die onder de militairen heerste. Zij hadden het overleefd, terwijl de doodsdreiging zeer groot was geweest. De militairen hadden geen mandaat om te interveniëren ten einde het geweld te stoppen. De veteranen ondervonden na terugkeer weinig sociale waardering voor hun inzet en werden beschuldigd van medeplichtigheid aan volkerenmoord, omdat zij de lokale bevolking onvoldoende hadden kunnen beschermen (18). SP December

16 Post Traumatische Stress Stoornis bij veteranen (PTSS) Traumatische ervaringen en schokkende gebeurtenissen tijdens een missie/ uitzending zijn niet te voorkomen. Militairen lopen een groter risico op blootstelling aan trauma dan de doorsnee bevolking. Gewonden moeten worden verzorgd, stoffelijke overschotten moeten worden geruimd, er wordt geschoten of men komt zelf onder vuur te liggen. Er zijn vier soorten stressoren te onderscheiden waarmee een militair geconfronteerd kan worden tijdens een missie: 1. Directe blootstelling aan gevaar; 2. Getuige zijn van geweld tegen burgers, waarbij het niet is toegestaan tot militaire interventie over te gaan om het geweld te stoppen. 3. De bedreiging en de vernedering door de (voormalige) oorlogvoerende partijen 4. Frustraties betreffende de operationele factoren die de succesvolle uitvoering van het mandaat in de weg staan (menselijke roadblocks om transporten voor vluchtelingen te blokkeren) (16). Deze vier stressoren komen vooral voor tijdens vredeshandhavende missies. In vredesafdwingende missies zijn de stressoren aan te vullen met gevechtssituaties en handelingen: blootstelling aan geweld tijdens gevecht; blootstelling aan menselijk leed; ontsnapping aan dodelijke aanslag; kameraad gedood of gewond; vijand omgebracht; bondgenoot of neutrale partij omgebracht. (Killgore, 2008) Deze ervaringen maken het leven niet meer vanzelfsprekend, de omgeving kan als beangstigend en onveilig ervaren worden en het vertrouwen in anderen is geschokt of zelfs beschadigd. De wereld en het leven worden niet meer op dezelfde manier ervaren als voor de uitzending (18). Het klachtenpatroon van veteranen komt overeen met de criteria van PTSS in de DSM-IV-TR (3). Klachten behorend tot de clusters vermijding, herbeleving en hyperarousal. Uitzendgerelateerde PTSS presenteert zich als een ernstige chronische conditie, geassocieerd met een spectrum aan psychosociale problematiek en belangrijke beschadigingen in het functioneren (1). Echter, veteranen uiten meer symptomen, klachten en gebreken die buiten het bereik van de diagnose PTSS vallen (tabel 2). Doorgaans probeert de veteraan zelf strategieën te ontwikkelen om het hoofd te bieden aan al deze klachten. Niet zelden bedient de veteraan zich van stoer gedrag en dito taal wat vaak leidt tot een veroordeling door de omgeving. Niet vergeten moet worden dat de veteraan in levensbedreigende situaties het hoofd boven water heeft kunnen houden, juist door dit gedrag. Echter, is de machohouding vast komen te zitten, dan wordt het gedrag angstvallig vastgehouden uit vrees nogmaals in een levensbedreigende situatie terecht te komen (2). Een veteraan merkt zelf niet direct op dat hij anders is na de uitzending en hulp nodig heeft. Hij heeft door zijn militaire vorming geleerd gevoelens uit te schakelen of weg te stoppen. Het vrij uiten van gevoelens en gedachten is hem niet gewoon. De leus "niet zeuren maar doorgaan" past hij geregeld op zichzelf toe. Naasten (partner, vrienden en familieleden) merken de verschillen en het anders zijn eerder op dan de veteraan zelf. 16 SP December 2011

17 Bekend is dat hulp zoeken gemiddeld 8 tot 9 jaar duurt. Deze tijdspanne heeft te maken met twee factoren van vertraging. Tabel 2: Traumasymptomen buiten PTSS diagnose (Jongedijk, 2008) walging woede wraakgevoelens affect en emotie disregulatie schuldgevoel schaamte dissociatie somatisatie wantrouwen vermindering veerkracht her-traumatisering gebrek aan sociale steun geheugen problemen lichamelijk reacties Ten eerste het patiëntendelay: de veteraan tracht zelf de klachten te dempen. Ten tweede het doktersdelay: de klachten worden door de huisarts of andere hulpverleners niet direct gekoppeld aan het uitzendverleden (2). Intussen heeft de veteraan allerlei coping gedrag eigen gemaakt om met de klachten om te gaan. Uit de studie van Renes (15) blijkt dat de veteraan uiteindelijk hulp zoekt omdat hij in zijn dagelijks leven niet goed functioneert, niet vanwege de psychische klachten op zichzelf. Daarbij is belangrijk op te merken dat het sociaal functioneren van een beter niveau is bij de veteraan die geen delay ondervindt in vergelijking met hen die jarenlang wachten totdat zij hulp inschakelen (27). De veteranen die zich uiteindelijk na een delay melden voor hulp hebben een situatie gecreëerd waarin zij zichzelf geïsoleerd zien van de wereld om zich heen. Sociaal isolement Naast de PTSS klachten die op zichzelf voor een forse lijdensdruk zorgen zijn er diverse factoren die er toe bijdragen dat een sociaal isolement ontstaat en in stand wordt gehouden. Verlies van verbondenheid Na de uitzending en het uittreden uit actieve dienst merken veteranen met uitzendgerelateerde problematiek dat de sociale kring fors kleiner is geworden. De legereenheid waar zij onderdeel vanuit maakten wordt niet vervangen. De eenheid die wordt gekenmerkt door grote groepscohesie en kameraadschap. Daarentegen is de burgermaatschappij individueler ingesteld. Niet zelden hebben veteranen enkel nog contact met directe familie- en /of gezinsleden. SP December

18 Het onvermogen aansluiting te vinden in de burgermaatschappij, die verschilt met de militaire cultuur, zich onbegrepen en niet gewaardeerd voelen zijn de voornaamste verschijnselen. De verschillen in missies hebben effect op hoe de veteraan terugkeert naar een burgerleven. De lengte van de missie, de mate van ervaren veiligheid tijdens de missie, de mate van gevaar en de mate van verbondenheid met de burgermaatschappij, kunnen de aanpassingsmoeilijkheden verzwaren (11). Shatan (19) beschrijft dat veteranen een dubbele sociale wond oplopen. "The double social wound is man-made victimization for which society blames the victim. The double psychic wound is the clash between combat survivors wartime reality perception and homecoming reality". Anders gezegd: de maatschappij heeft de veteranen een uitzending door laten maken, bij thuiskomst, keert de maatschappij hen de rug toe en neemt hen tevens kwalijk dat zij zich terug trekken. Dit slachtoffergevoel vormt een belangrijke breuk in het menslijk vertrouwen en sociale verbondenheid van de veteraan. Herman (6) verwoordt het anders; "Traumatische gebeurtenissen tasten de fundamentele menselijke relaties aan. Traumatische ervaringen maken inbreuk op familie-, vriendschaps-, liefdes- en gemeenschapsbanden. Ze brengen schade toe aan de structuur van het zelf dat in relatie met anderen wordt gevormd en in stand gehouden. Ze ondermijnen de geloofsystemen die zin geven aan de menselijke ervaring". Tijdens de uitzending gaat het leven van de achterblijvers door. Het thuisfront ondergaat veranderingen waar de veteraan geen onderdeel van uit heeft gemaakt. Hoe langer de uitzending hoe groter de veranderingen kunnen zijn. Er kan vervreemding ontstaan tussen partners. De kinderen zijn opgroeiende en de veteraan heeft dit niet meegemaakt (11). Het mislopen van deze veranderingen gaat ten koste van de verbondenheid en hechting met het gezin, familie en vrienden. De PTSS klachten en het gedrag om deze klachten het hoofd te bieden, hebben tevens een grote invloed op het functioneren van het gezin. Uit diverse onderzoeken blijkt dat de PTSS klachten van de veteraan alle leden van het gezin beïnvloeden. De stress reacties zijn overdraagbaar. Hoe het gezin functioneert beïnvloedt op zijn beurt weer de PTSS klachten (4). Veteranen hebben een bijzondere ervaring achter de rug. Echter deze ervaring kunnen ze naar eigen gevoel niet delen met partner, vrienden of familie. "Ze begrijpen mij toch niet". De ander kan zich geen voorstelling maken, zich inleven of is alleen maar sensatiebelust. De veteraan kan vanuit deze opvatting zijn ervaringen voor zich houden. Anderzijds wil de veteraan zijn naaste(n) niet belasten met gruwelijkheden die hij heeft ondergaan of heeft begaan. Hiermee wil hij zijn naaste(n) beschermen maar ook zichzelf tegen schaamtevolle momenten. Hoe vertel je je partner dat je gruwelijkheden hebt begaan? Uit onderzoek blijkt dat huiselijk geweld in veteranen gezinnen, waar de veteraan gediagnostiseerd is met PTSS, vaker voorkomt dan in veteranen gezinnen waar geen sprake is van PTSS klachten. Er is een verband tussen de mate en ernst van de PTSS klachten en het risico op huiselijk geweld en mishandeling (17 in 20). Cijfers over de Nederlandse situatie zijn er onvoldoende. Bekend is wel dat vele gezinnen gebukt gaan onder de PTSS klachten van de veteraan. Zijn problematiek wordt de spil van het gezin. Vrouw en kinderen leren de signalen van vader lezen en zich hiernaar te gedragen. 18 SP December 2011

19 Uit verschillende onderzoeken blijkt dat in veteranen gezinnen veelvuldig sprake is van aanpassingsproblemen, relatie-problemen, problemen met intimiteit, hogere relationele stress, opvoedings-problemen, minder gezins-cohesie en minder constructieve communicatie. Veteranen met PTSS nemen eerder stappen richting echtscheiding (17). Veteranen ervaren problemen met agressie en intimiteit. Zij zoeken de eenzaamheid op maar beschuldigen tevens diezelfde omgeving ervan dat men hen uit de weg gaat (6). Uitbarstingen van agressie komen vaak voor bij veteranen. Er is enerzijds verlangen naar contact, anderzijds is er angst voor contact. Er zijn aanwijzingen dat er sprake is van meer gewelddadig gedrag onder veteranen dan onder de burger bevolking. De veteranen duwen de meest dierbaren rondom hen als het ware weg. Zo raken zij verder vervreemd van hun directe omgeving. Het is een kolkbeweging naar beneden. Schaamte en schuld Schaamte- en schuldgevoelens bij veteranen zijn door een groot aantal wetenschappers onderzocht (10, 21, 12, 19). Aanvankelijk lag de focus op "survival guilt" en "combat guilt" (overlevingsschuld en gevechtsschuld). Rietveld heeft in haar onderzoek (16) meer vormen van schaamte en schuld gedestilleerd (tabel 3). Op persoonlijk en sociaal niveau wordt schaamtegevoel overschaduwd door schuldgevoel (25). Schuld is minder pijnlijk dan schaamte en lijdt vaak tot het (willen) goedmaken, de rekening betalen, iets terug doen. Kubany (9) legt uit dat schuldgevoel vooral kwelt, omdat men van mening is dat men anders had moeten handelen, gebaseerd op een geïnternaliseerd standaard geweten. Veteranen beschouwen zichzelf als personen die een belangrijke rol hebben gespeeld in een tragedie. De uitkomst is onherstelbaar. Veteranen zijn geneigd te concluderen dat het resultaat (van de uitzending in het algemeen of situaties in het bijzonder) op het zelf, de persoonlijkheid of het karakter terugslaat (9). Schaamte staat voor zware gevoelens; waarbij traumatische ervaringen worden ingekapseld. "It's difficult to create a therapeutic atmosphere where the sense of shame can find its expression, or even its name" (25). Schaamtegevoel bepaald mede de interactie met anderen, namelijk een neiging zich terug te trekken in zichzelf. De consequenties van schaamte zijn verstrekkender dan die van schuld. Schaamte tast het gehele zelf aan, het is gerelateerd aan zelfhaat. "Ik vind mijzelf waardeloos, anderen zullen dit ook vinden". Deze gevoelens resulteren in de behoefte tot verstoppen of ontvluchten van anderen. Tabel 3: Schaamte en schuld (Rietveld, 2009) Omstandersrol (kijken en niet ingrijpen) De eigen negatieve houding tegenover de bevolking in het uitzendgebied Indirect effect van besluiten en handelen Aan geweld en gevecht gerelateerde schuldbeleving Verschuilen achter werk om niet bij de slachtoffers te hoeven zijn Schuld over eigen machteloosheid SP December

20 Daarnaast kan de veteraan zich schamen en schuldig voelen over zijn gedrag na de uitzending. Dit wordt postserviceguilt genoemd: de veteraan is tot iets in staat gebleken wat hij zelf niet voor mogelijk heeft gehouden, en is bang dat hij zichzelf niet onder controle kan houden. De veteraan vertrouwt zichzelf niet langer. Wie garandeert hem dat het niet nogmaals gebeurdt? Dit heeft het zich verder terugtrekken uit het contact met anderen als gevolg. Copingstrategieën De militaire training/opleiding vangt doorgaans aan als de militair zich in de adolescentie fase bevindt. In de adolescentie worden diverse vaardigheden geleerd ter voorbereiding op de volwassenheid. De adolescentie van een militair speelt zich voornamelijk af in de militaire maatschappij (tabel 1). Dat dit gevolgen heeft voor de identiteitsontwikkeling ligt voor de hand. Heeft dit dan consequenties voor de reikwijdte van de copingstrategieën van de veteraan? Sprey (23) zet uiteen dat de leerervaringen plaats vinden in de context van de manier waarop het individu omgaat met de eisen van de omgeving en wat iemand in huis heeft om deze uitdagingen het hoofd te bieden. In het geval van de veteraan vinden de leerervaringen plaats in de context van het militaire apparaat. Veel coping is gerelateerd aan wat geleerd is tijdens de militaire training, loopbaan en missies. In onderstaande tabel wordt schematisch weergegeven hoe militair gedrag omgezet kan worden in coping gedrag wanneer het een veteraan met uitzendgerelateerde problematiek betreft. Tabel 4: (Ambaum, 2007) militair kameraadschap verantwoordelijkheid doelgerichte agressie tactisch bewustzijn emotionele zelfbeheersing operationele veiligheid bij missies persoonlijk verantwoordelijkheid niet-defensieve militaire rijstijl discipline en bevelen veteraan terugtrekking beheerszucht onnodige agressie hyperalertheid woede/afstandelijkheid geslotenheid schuldgevoel agressieve rijstijl conflict Veteranen zetten passieve copingstijlen in: vermijding, vervlakking en zich terugtrekken. Passieve copingstrategieën ontstaan wanneer de stressor oncontroleerbaar of onontkoombaar is. Deze copingstijlen verergeren de aanhoudende stress en PTSS symptomen. Passieve coping wordt geassocieerd met ontoereikende aanpassing (13). De militaire vorming is er op gericht geweest gevoelens uit te schakelen. Een veteraan past deze strategie volhardend toe. Om klachten het hoofd te bieden vermijdt hij te voelen. Uit onderzoek van De Vries (26) blijkt dat veteranen niet-adaptieve coping toepassen. Niet-adaptieve copingstijlen worden door De Vries in verband gebracht met minder sociale steun. Wanneer de veteraan gebruik maakt van adaptieve coping (actieve coping) nodigt dit de sociale omgeving meer uit tot het bieden van steun. 20 SP December 2011

GAMEVERSLAVING. 1 Wat is gameverslaving?

GAMEVERSLAVING. 1 Wat is gameverslaving? GAMEVERSLAVING Erno Mijland is zelfstandig trainer en adviseur op gebied van jongeren en mediagebruik. Herm Kisjes heeft een zelfstandige praktijk voor mensen met verslaving en werkt daarnaast voor SolutionS.

Nadere informatie

UITGEZONDEN EN AFGESCHREVEN Hoe veteranen worstelen met zichzelf en hun omgeving

UITGEZONDEN EN AFGESCHREVEN Hoe veteranen worstelen met zichzelf en hun omgeving UITGEZONDEN EN AFGESCHREVEN Hoe veteranen worstelen met zichzelf en hun omgeving Wendy Schalke is sociaal psychiatrisch verpleegkundige in opleiding. Werkzaam bij het Psychotraumacentrum Zuid-Nederland,

Nadere informatie

Posttraumatische stressstoornis na uitzending

Posttraumatische stressstoornis na uitzending Posttraumatische stressstoornis na uitzending Factsheet Inleiding Een ruime meerderheid van de Nederlandse bevolking (ongeveer 80%) krijgt ooit te maken met één of meer potentieel traumatische gebeurtenissen.

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Tactus Verslavingszorg. Programma. Tactus op De Rede. Gamen & Internet. Gamen. Bianca Swart Preventiewerker

Tactus Verslavingszorg. Programma. Tactus op De Rede. Gamen & Internet. Gamen. Bianca Swart Preventiewerker Tactus Verslavingszorg Stedendriehoek, Twente, Zwolle/Noord Veluwe en Flevoland Informatie, advies en hulp Alcohol, drugs, medicijnen, gamen, gokken Bianca Swart Preventiewerker Preventie basisonderwijs

Nadere informatie

Voorwoord 7 Leeswijzer 9

Voorwoord 7 Leeswijzer 9 Inhoudsopgave Voorwoord 7 Leeswijzer 9 Deel I Traumatische ervaringen 1 Wat kinderen kunnen meemaken 15 2 De reacties van kinderen op trauma 21 3 De impact op het gezin en de school 33 Deel II Kinderen

Nadere informatie

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Kinderen 5-12 jaar KOPP/KVO Doe-praatgroep (8-12 jaar). Een vader of moeder met problemen Als je vader of moeder een psychisch of verslavingsprobleem heeft

Nadere informatie

Jongeren en gamen. Joke Bollebakker Hella Schikkinger

Jongeren en gamen. Joke Bollebakker Hella Schikkinger Jongeren en gamen Joke Bollebakker Hella Schikkinger November 2015 Gameverslaving, onschuldig tijdverdrijf of obsessie? Onderwerpen van de Workshop: * Feiten en cijfers over gamen... * Waarom zijn computerspelletjes

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Wat doet Thuisbegeleiding? Informatie over Thuisbegeleiding

Wat doet Thuisbegeleiding? Informatie over Thuisbegeleiding Wat doet Thuisbegeleiding? Informatie over Thuisbegeleiding Informatie over Thuisbegeleiding Thuisbegeleiding biedt hulp aan multiproblemgezinnen en risicogezinnen, en aan volwassenen met psychiatrische

Nadere informatie

Programma. Toename aantal oudere migranten. Casus. Oudere migranten 05-10- 12. Oudere migranten en vluchtelingen met trauma en demen6e.

Programma. Toename aantal oudere migranten. Casus. Oudere migranten 05-10- 12. Oudere migranten en vluchtelingen met trauma en demen6e. Oudere migranten en vluchtelingen met trauma en demen6e Casus Programma cultuursensi6eve demen6ezorg Beeld van de doelgroepen en ingrijpende en trauma6sche ervaringen Renate van den Bronk, Cogis Nies van

Nadere informatie

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Auteur: Jos van Erp j.v.erp@hartstichting.nl Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Maakbaarheid en kwetsbaarheid Dood gaan we allemaal. Deze realiteit komt soms sterk naar

Nadere informatie

llochtone meiden en vrouwen in-zicht

llochtone meiden en vrouwen in-zicht 2010 PROJECTEN Nieuwsbrief INHOUD Allochtone meiden & vrouwen in-zicht (Vervolg project) Kinderen aan zet (Onderzoek naar de gevolgen voor kinderen van het hebben van een moeder die seksueel misbruikt

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

GAMEN EN AUTISME. Met Toolkit Gezond Gamen. Herm Kisjes & Erno Mijland

GAMEN EN AUTISME. Met Toolkit Gezond Gamen. Herm Kisjes & Erno Mijland GAMEN EN AUTISME Met Toolkit Gezond Gamen Herm Kisjes & Erno Mijland Inhoud Voorwoord 7 Inleiding 9 1 Gamen en autisme: de match 19 Interview: Henri 24 2 Positieve effecten 29 Interview: Mary over Ryan

Nadere informatie

Welkom. Internetgebruik & Gamen

Welkom. Internetgebruik & Gamen Welkom Internetgebruik & Gamen Programma Internetgebruik & Smartphones Wat is gamen? Wat is gameverslaving? Cijfers Risicogroepen Signalen Wat komen jullie tegen? Tips Youz 2 Gamen 0 jaar: vegen en tikken

Nadere informatie

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! Uitgave van Stichting Be Aware Januari 2015 WIL JE MINDER GAMEN?

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! Uitgave van Stichting Be Aware Januari 2015 WIL JE MINDER GAMEN? Uitgave van Stichting Be Aware Januari 2015 WIL JE MINDER GAMEN? Je vindt dat je teveel tijd doorbrengt met het spelen van games. Je beseft dat je hierdoor in de problemen kunt raken: je huiswerk lijdt

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Grafisch ontwerp: Ontwerpstudio 2 MAAL EE Bij huiselijk geweld tussen (ex-)partners worden kinderen vaak over het hoofd gezien. Toch hebben

Nadere informatie

Rouw na een niet-natuurlijke dood

Rouw na een niet-natuurlijke dood Rouw na een niet-natuurlijke dood Yarden Symposium Afscheid na een niet-natuurlijke dood Donderdag 14 november 2013 Prof. dr. Paul Boelen Universiteit Utrecht Wat is rouw? Inhoud Wat is niet-natuurlijke

Nadere informatie

Oud worden en sterven met de oorlog

Oud worden en sterven met de oorlog Oud worden en sterven met de oorlog Mede mogelijk gemaakt door de Stichting 1940-1945 1 Oud worden en sterven met de oorlog Over wie gaat het Schokkende gebeurtenissen Kenmerken en stressreacties Verwerking

Nadere informatie

Van fanatiek gamen naar gameverslaving

Van fanatiek gamen naar gameverslaving Van fanatiek gamen naar gameverslaving Paul Zonneveld Directeur Behandeling / Psychiater Rogier Buningh Hoofd Counselors / Ervaringsdeskundige Missie en visie Missie Als niets meer werkt bieden wij een

Nadere informatie

Voorkómen van huiselijk geweld

Voorkómen van huiselijk geweld Voorkómen van huiselijk geweld hoe profiteren we van wetenschappelijke kennis? Nico van Oosten senior adviseur Huiselijk en Seksueel Geweld Movisie There is nothing more practical than a good theory (Kurt

Nadere informatie

Veiligheid en bescherming bij geweld in relaties

Veiligheid en bescherming bij geweld in relaties Veiligheid en bescherming bij geweld in relaties Arosa biedt veiligheid en bescherming bij geweld in relaties. Vrouwen, mannen en hun kinderen kunnen bij Arosa terecht voor opvang en begeleiding. Arosa

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> COMPLEXE TRAUMA S KUNNEN GROTE

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 134 Nederlandse samenvatting De inleiding van dit proefschrift beschrijft de noodzaak onderzoek te verrichten naar interpersoonlijk trauma en de gevolgen daarvan bij jongeren in

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> Complexe trauma s kunnen grote

Nadere informatie

Automutilatie Wat moet ik hiermee? Joost Verhelst, Arts-Onderzoeker afd. Heelkunde Erasmus MC

Automutilatie Wat moet ik hiermee? Joost Verhelst, Arts-Onderzoeker afd. Heelkunde Erasmus MC Automutilatie Wat moet ik hiermee? Joost Verhelst, Arts-Onderzoeker afd. Heelkunde Erasmus MC Casus Man 35 jr Vg) depressie (2x mislukte relaties), groot gezin Last van stemmen in zijn hoofd Met een scheermes

Nadere informatie

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Inleiding - Stellingen. - Ontstaan psychiatrische aandoeningen. - Wat zien naastbetrokkenen. - Invloed van borderline op

Nadere informatie

Opvoeden na partner geweld Trees Pels Katinka Lunneman Jodi Mak Susanne Tan Meta Flikweert Marjolijn Distelbrin Majone Steketee

Opvoeden na partner geweld Trees Pels Katinka Lunneman Jodi Mak Susanne Tan Meta Flikweert Marjolijn Distelbrin Majone Steketee Opvoeden na partner geweld Trees Pels Katinka Lunneman Jodi Mak Susanne Tan Meta Flikweert Marjolijn Distelbrin Majone Steketee Financiers: Gemeente Rotterdam Gemeente Amsterdam Gemeente Utrecht Gemeente

Nadere informatie

GGZ aanpak huiselijk geweld

GGZ aanpak huiselijk geweld GGZ aanpak huiselijk geweld Wat is er nodig en wat helpt Jeannette van Borren Mei 2011 Film moeder en zoon van Putten Voorkomen van problemen is beter en goedkoper dan genezen Preventieve GGZ interventies

Nadere informatie

Het verlies van een dierbare

Het verlies van een dierbare Het verlies van een dierbare Het Zorgpad Stervensfase is gebaseerd op de Liverpool Care Pathway for the dying patient (LCP). De LCP is door het Erasmus MC Rotterdam en het IKNL locatie Rotterdam integraal

Nadere informatie

bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1

bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1 Datum: 31/10/2013 Auteur: Kris De Groof Versie: def Herkomst: Methodisch kader Aan de Slag Doel: Bestemming: Handelingskader 1712 bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1 1. Mogelijke introductie

Nadere informatie

Opvang na calamiteiten

Opvang na calamiteiten Opvang na calamiteiten 2011 Inleiding Je moet genieten van het moment, want voor je het weet is het voorbij. Je kunt geen plannen maken op lange termijn. Ik heb nu geleerd wie ik echt kan vertrouwen en

Nadere informatie

Ouderatelier GAMEN. Iris Timmerman Dinsdag 26 januari 2016

Ouderatelier GAMEN. Iris Timmerman Dinsdag 26 januari 2016 Ouderatelier GAMEN Iris Timmerman Dinsdag 26 januari 2016 Filmpje: If books came after games www.ted.com Jane McGonigal Voordelen gamen Toegepast voor therapie, rehabilitatie en leerondersteuning Bijvoorbeeld

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Deze folder geeft informatie over de diagnostiek en behandeling van cluster C persoonlijkheidsstoornissen. Wat is een cluster C Persoonlijkheidsstoornis? Er bestaan verschillende

Nadere informatie

Directe Hulp bij Huiselijk. U staat er niet alleen voor!

Directe Hulp bij Huiselijk. U staat er niet alleen voor! Directe Hulp bij Huiselijk Geweld U staat er niet alleen voor! U krijgt hulp Wat nu? U bent in contact geweest met de politie of u heeft zelf om hulp gevraagd. Daarom krijgt u nu Directe Hulp bij Huiselijk

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

5 Samenvatting en conclusies

5 Samenvatting en conclusies 5 Samenvatting en conclusies In 2008 werden in Nederland bijna 5,2 miljoen mensen het slachtoffer van criminaliteit (cbs 2008). De meeste van deze slachtoffers kregen te maken met diefstal of vernieling,

Nadere informatie

CHECKLIST BEHANDELDOELEN

CHECKLIST BEHANDELDOELEN Uw naam: Naam therapeut: Datum: CHECKLIST BEHANDELDOELEN Het stellen van doelen is een belangrijke voorwaarde voor een succesvolle therapie. Daarom vragen wij u uw doelen voor de aankomende therapie aan

Nadere informatie

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1 Psychosociale gevolgen van kanker Karen Rutgers van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant te Utrecht Toon Hermans Huis Amersfoort Wat speelt er bij kanker Kanker = crisis = ontreddering Kanker

Nadere informatie

Suïcidepreventie. Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online

Suïcidepreventie. Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online Suïcidepreventie Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online Missie en visie @113 Taboe op praten over zelfmoord doorbreken Drempels bij zoeken en vinden van hulp verlagen Landelijk

Nadere informatie

Informatie en advies voor ouders

Informatie en advies voor ouders Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders 1 2 Wist u dat de gevolgen van het zien of horen van geweld in het gezin net zo groot zijn als zelf geslagen worden? Ook als het geweld gestopt

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

Na de schok... Informatie voor ouders

Na de schok... Informatie voor ouders Na de schok... Informatie voor ouders Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat voor iedereen ingrijpende gevolgen. Als kinderen samen met hun ouders een aangrijpende

Nadere informatie

Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling

Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling Inhoudsopgave Overeenkomst meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling 2 Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling 3 Toelichting meldcode huiselijk

Nadere informatie

preventie mentale ondersteuning direct en dichtbij

preventie mentale ondersteuning direct en dichtbij preventie ZORG BIEDEN DIRECT EN DICHTBIJ. DAAR STAAT INDIGO VOOR. HET LIEFST IN DE WIJK, LAAGDREMPELIG EN TOEGANKELIJK. VOOR IEDEREEN. mentale ondersteuning direct en dichtbij Indigo biedt niet alleen

Nadere informatie

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant:

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant: TSCYC Ouderversie Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen ID 256-18 Datum 24.12.2014 Informant: Mieke de Groot-Aerts moeder TSCYC Inleiding 2 / 10 INLEIDING De TSCYC is een vragenlijst die

Nadere informatie

PREVENTIE VOOR POH-GGZ

PREVENTIE VOOR POH-GGZ PREVENTIE VOOR POH-GGZ ZORG BIEDEN DIRECT EN DICHTBIJ. DAAR STAAT INDIGO VOOR. HET LIEFST IN DE WIJK, LAAGDREMPELIG EN TOEGANKELIJK. VOOR IEDEREEN. MENTALE ONDERSTEUNING DIRECT EN DICHTBIJ INDIGO BIEDT

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

Signaalkaart Jongeren

Signaalkaart Jongeren Signaalkaart Jongeren Naam: Mike de Boer Inhoudsopgave Inleiding... 3 Signaalkaart Mike... 5 Toelichting op de uitslag... 6 Pagina 2 van 8 Inleiding Op 14 maart 2014 heeft Mike de Boer de Signaalkaart

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Mijn kind, gamen en internet. Indigo Preventie

Mijn kind, gamen en internet. Indigo Preventie Mijn kind, gamen en internet Indigo Preventie Programma Welkom & kennismaking Vragenlijst Info gamen/internet Problematisch/normaal gebruik Tips Afsluiting en sites Vragenlijst Vragenlijstje Gamen Vragenlijst

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen

Rijksuniversiteit Groningen De adolescentiefase: over puberen, hersenontwikkeling, studiekeuze, risicogedrag en de relatie met ouders. Dr. Saskia Kunnen i.s.m. Dr. Anna Lichtwarck-Aschoff Afdeling Ontwikkelingspsychologie Rijksuniversiteit

Nadere informatie

Liska Vulperhorst 2 november 2015

Liska Vulperhorst 2 november 2015 Liska Vulperhorst 2 november 2015 Programma Cijfers Gamen nader toegelicht Soorten games Positieve effecten Negatieve effecten Wat maakt een game verslavend Verslaving Wat kunt u doen? Tips Adviezen Gamen

Nadere informatie

Wij hebben autisme. De impact van ASS op de gezinsleden en enkele overlevingstips. Anneke E. Eenhoorn

Wij hebben autisme. De impact van ASS op de gezinsleden en enkele overlevingstips. Anneke E. Eenhoorn Wij hebben autisme De impact van ASS op de gezinsleden en enkele overlevingstips. Anneke E. Eenhoorn Wat betekent een kind dat anders is voor het gezin Verstoring van het gewone gezinsleven Ouders moeten

Nadere informatie

Handleiding voor docenten en opleiders bij de film Verslaafd in het Hoofd

Handleiding voor docenten en opleiders bij de film Verslaafd in het Hoofd Handleiding voor docenten en opleiders bij de film Verslaafd in het Hoofd Door Alie Weerman In de film komen vier mensen aan het woord die hersteld zijn van hun verslaving. Vanwege de variatie aan achtergrond,

Nadere informatie

Lesbrief verslaving aan games of sociale media

Lesbrief verslaving aan games of sociale media Lesbrief verslaving aan games of sociale media Tijd: 45 55 minuten Leerjaar 1-Profiel1,2,3 Introduceer het onderwerp kort: gamen en actief zijn op sociale media zijn superleuk. Hoe komt dat eigenlijk?

Nadere informatie

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeeper training 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeepers Jullie gaan deuren openen naar hulp voor mensen die gevaar lopen zichzelf wat aan te doen waarom 1600 suïcides per jaar waarvan

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Leven met een amputatie. Chris Leegwater Vinke Psycholoog

Leven met een amputatie. Chris Leegwater Vinke Psycholoog Leven met een amputatie Chris Leegwater Vinke Psycholoog Amputatie 2 Amputatie is voor de geamputeerde meestal een ernstig trauma, niet alleen lichamelijk, maar ook geestelijk. Naast het verlies van de

Nadere informatie

Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum

Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum Inhoud Definitie gezond Biopsychosociaal model Psychische gezondheid Stress

Nadere informatie

Een dierbare verliezen

Een dierbare verliezen Patiënteninformatie Een dierbare verliezen Informatie over het verlies van een dierbare en de gevoelens die u daarover kunt hebben Een dierbare verliezen Informatie over het verlies van een dierbare en

Nadere informatie

Kindspoor Fier Fryslân

Kindspoor Fier Fryslân Kindspoor Fier Fryslân Het kind centraal stellen Denken vanuit het perspectief van het kind Fier Fryslân is een expertise- en behandelcentrum op het terrein van geweld in afhankelijkheids- relaties 1 Wij

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Herdenking vanuit het oogpunt van Japanse Nakomelingen. Aya Ezawa, Universiteit Leiden

Herdenking vanuit het oogpunt van Japanse Nakomelingen. Aya Ezawa, Universiteit Leiden Indië Lezing, 8 maart 2016, Amsterdam Herdenking vanuit het oogpunt van Japanse Nakomelingen Aya Ezawa, Universiteit Leiden Mijn doel in deze lezing is een beeld schetsen van de ervaringen van Japans-Indische

Nadere informatie

jongeren vanaf 12 jaar

jongeren vanaf 12 jaar Na de schok... de draad weer oppakken Informatie voor jongeren vanaf 12 jaar die betrokken zijn geweest bij een schokkende of ingrijpende gebeurtenis. Na de schok de draad weer oppakken Informatie voor

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Persoonlijkheid en psychosociaal welzijn bij problema6sch internetgebruik

Persoonlijkheid en psychosociaal welzijn bij problema6sch internetgebruik Persoonlijkheid en psychosociaal welzijn bij problema6sch internetgebruik Symposium Internetverslaving 13 februari 2015 Jolien Vangeel en Rozane De Cock Achtergrond Compulsive Internet Use in Belgium Needs:

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Welkom. Regiobijeenkomst onderwijs: Psychische kwetsbaarheid

Welkom. Regiobijeenkomst onderwijs: Psychische kwetsbaarheid Welkom Regiobijeenkomst onderwijs: Psychische kwetsbaarheid Datum: : Spreker: https://www.youtube.com/watch?v=lym WPSKpRpE Programma Missie & Visie Stichting 113Online Diensten 113Online / 113Preventie

Nadere informatie

Na de schok... Informatie voor leerkrachten

Na de schok... Informatie voor leerkrachten Na de schok... Informatie voor leerkrachten Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat ingrijpende gevolgen. Als leerkrachten samen met kinderen een aangrijpende

Nadere informatie

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Herstel en Balans De rol van de psycholoog Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Kanker zet je leven op zijn kop 1 Kanker, gevolgen voor de patiënt Heftige emoties. Verlies van controle

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL Stationsstraat 81 3370 Boutersem 016/73 34 29 www.godenotelaar.be email: directie.nobro@gmail.com bs.boutersem@gmail.com HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL 1. Het standpunt van de school: Pesten is geen

Nadere informatie

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen Een depressie P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit soort

Nadere informatie

Aardbevingen en psychische klachten

Aardbevingen en psychische klachten Aardbevingen en psychische klachten (Karin Folkers, Klinisch Psycholoog) Jantien Mast, Verpleegkundig Specialist Peter Pijper en Coosje Klootwijk, verpleegkundigen Bouke Koopmans, psychiater Loppersum,

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Pouw, Lucinda Title: Emotion regulation in children with Autism Spectrum Disorder

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan ggz voor doven & slechthorenden Verslaving Als iemand niet meer zonder... kan Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving Herkent u dit? Veel mensen gebruiken soms

Nadere informatie

EEN DIERBARE VERLIEZEN

EEN DIERBARE VERLIEZEN EEN DIERBARE VERLIEZEN 994 Inleiding Deze folder is bedoeld voor nabestaanden. U leest hierin over de gevoelens die u kunt ervaren en hoe u in deze moeilijke tijd goed voor uzelf kunt zorgen. U heeft kort

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Helen Dowling Instituut: Begeleiding bij kanker voor (ex-) kankerpatienten en hun naasten: Onder andere: Individuele begeleiding Lotgenotengroepen

Nadere informatie

Gamen? Novadic-Kentron. Preventie, voorlichting en advies. Novadic-Kentron

Gamen? Novadic-Kentron. Preventie, voorlichting en advies. Novadic-Kentron Gamen? GAME OVER Preventie, voorlichting en advies Werkgebieden, regio s en vestigingen 2.600.000 inwoners - 1.100 medewerkers - 260 opnameplaatsen - 13.000 cliënten per jaar Dus Hoe heet het duurste spel

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Cannabisgebruik en stoornissen in het gebruik van cannabis in de adolescentie en jongvolwassenheid. Cannabis is wereldwijd een veel gebruikte drug. Het gebruik van cannabis is echter niet zonder consequenties:

Nadere informatie

Bespreken van situaties

Bespreken van situaties Bespreken van situaties U heeft met de leerlingen de website over alcohol, roken en drugs doorlopen. Dit zijn onderwerpen die leerlingen bezighouden en waar ze onderling over praten. Toch is het goed om

Nadere informatie

Koningin Wilhelminaschool Lekkerkerk. Jacqueline Kleijer

Koningin Wilhelminaschool Lekkerkerk. Jacqueline Kleijer Koningin Wilhelminaschool Lekkerkerk Jacqueline Kleijer Sociale media: De verleiding en de uitdaging! De verleiding van sociale media! De gevaren van sociale media! Hoe verloopt de identiteitsvorming in

Nadere informatie

Hoewel online gamen relatief veilig is, zijn er toch een aantal zaken waar u rekening mee kunt houden. In dit PDF-bestand leest u daar meer over.

Hoewel online gamen relatief veilig is, zijn er toch een aantal zaken waar u rekening mee kunt houden. In dit PDF-bestand leest u daar meer over. 1 Veilig online gamen Het spelen van games is één van de meest populaire bezigheden op de computer. Er zijn duizenden games in allerlei genres: variërend van puzzelspellen tot avonturenspellen. Een groot

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING 143 Nederlandse samenvatting 144 NEDERLANDSE SAMENVATTING De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) stelt dat psychische gezondheid een staat van welzijn is waarin een individu zich

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos

Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos Bijlage 2 Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos A1 Uitbrengen jaarkrant A2 Advertentie huis aan huis bladen A3 Consultatie B1 Brochures

Nadere informatie

De psychiatrische cliënt in beeld Terugkeer in de maatschappij Psychiatrisch stigma bekeken vanuit client, familie en samenleving Job van t Veer Wat is het psychiatrisch stigma? Psychiatrisch stigma Kennis

Nadere informatie

Informatie voor gezinnen over Jeugdbescherming

Informatie voor gezinnen over Jeugdbescherming Informatie voor gezinnen over Jeugdbescherming Wat is Jeugdbescherming? Jeugdbescherming heette vroeger Bureau Jeugdzorg Agglomeratie Amsterdam. Wij dragen bij aan de bescherming van kinderen en daardoor

Nadere informatie

VAN WERKDRUK NAAR WERKPLEZIER. Noortje Wiezer

VAN WERKDRUK NAAR WERKPLEZIER. Noortje Wiezer VAN WERKDRUK NAAR WERKPLEZIER Noortje Wiezer Themagebieden van TNO Waarom is het belangrijk om over werkdruk, werkstress en werkplezier te praten? Wat is stress? Een (noodzakelijke) reactie op een bedreigende

Nadere informatie