Creatief intelligent duurzaam denken

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Creatief intelligent duurzaam denken"

Transcriptie

1 Creatief intelligent duurzaam denken Educatie over het totaalbegrip duurzame ontwikkeling 2010 Docent: drs. Linda Veenman

2 Cursusomschrijving Creatief intelligent duurzaam denken In de cursus wordt het totaalbegrip van Duurzame Ontwikkeling uitgelegd door middel van o.a. audiovisuele media, discussie en gastsprekers op het gebied van psychologie, biologie, duurzame kleding en recycling kunst(objecten). De deelnemers worden aangespoord tot creatief intelligent denken. Duurzame Ontwikkeling behelst in wezen een nieuwe manier van denken: creatief en intelligent denken over lange-termijn effecten en de werkelijke (nu vaak onzichtbare) verbanden tussen productie, consumptie en hergebruik. Pas nadat de laatste boom is omgehakt, nadat de laatste rivier is vergiftigd en nadat de laatste vis is gevangen; pas dan zul je erachter komen dat je geld niet kunt eten. -Wijsheid van de Cree-Indianen Deze cursus is een follow-up, mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage vanuit de SIDOregeling van de Gemeente Utrecht. Hierdoor is cursusgeld laag. De cursus is bedoeld voor diegenen die geïnteresseerd zijn in de achterliggende gedachte van duurzame ontwikkeling. Actieve participatie van deelnemers is noodzakelijk. Stichting Dalihaja Creatief intelligent duurzaam denken Volksuniversiteit Utrecht 2

3 INHOUDSOPGAVE 1. DE CURSUS OVER DE ORGANISATIE DE BIJEENKOMSTEN DE GASTSPREKERS... 5 BIJEENKOMST I:... 5 BIJEENKOMST II...10 BIJEENKOMST III...11 BIJEENKOMST IV...12 BIJEENKOMST V LITERATUURLIJST...15 Dit cursusboekje is gedrukt op 100% gerecycled post-consumer papier Stichting Dalihaja Stichting Dalihaja Creatief intelligent duurzaam denken Volksuniversiteit Utrecht 3

4 1. DE CURSUS Praktisch De cursus omvat vijf bijeenkomsten en iedere bijeenkomst heeft een of meerdere thema s. Aan het eind van de cursus ontvangen de deelnemers die de cursus gevolgd hebben een certificaat en een cadeaubon ten waarde van 10 euro. De cadeaubon is te besteden bij Smile Superstore Utrecht (Oudegracht 366) the one-stop shop voor hip en verantwoord winkelen. De cursus is een follow-up. De doelen van de cursus zijn: - informeren over het onderwerp duurzame ontwikkeling en duurzaam denken; - mensen bijeenbrengen met interesse, kennis of werkervaring binnen duurzame ontwikkeling; - mede door middel van input en discussie creatief intelligent duurzaam denken stimuleren & - een follow-up bieden voor de pilot-cursus, zodat deze verankerd kan worden. Inhoudelijk De cursus heeft als uitgangspunt het onder de aandacht brengen en stimuleren van creatief intelligent duurzaam denken. In tegenstelling tot gedragsverandering, waar momenteel veel nadruk op wordt gelegd, streeft de organisatie van deze cursus naar een verrijking van het denkpatroon. Er zijn vier gastsprekers uitgenodigd vanuit verschillende disciplines. Vanaf de tweede bijeenkomst verzorgt er iedere week een andere gastspreker een deel van de bijeenkomst. 2. OVER DE ORGANISATIE Stichting Dalihaja Stichting Dalihaja is een stichting voor duurzame ontwikkeling en cultuurevolutie opgericht in De stichting heeft ten doel het integreren van duurzame ontwikkeling in de (internationale) samenleving, zodat duurzame ontwikkeling door eenieder in de wereld als maatschappelijk uitgangspunt wordt beschouwd. Meer informatie: Linda Veenman De projectorganisatie van de cursus staat onder leiding van drs. Linda Veenman. Linda is in 2003 afgestudeerd aan de Universiteit Utrecht in Engelse Taal en Cultuur / Amerikanistiek. Zij heeft in een jaar in Amerika gestudeerd en heeft haar scriptie geschreven over inheemse (Indianen) literatuur. Na haar studie heeft zij zich ontwikkeld als hbo docent, auteur en projectleider. In 2005 heeft zij binnen het kader van een nieuwe studie cursussen gevolgd over duurzame ontwikkeling via het Expertisecentrum Duurzame Ontwikkeling van de Universiteit van Amsterdam. In 2008 heeft zij Stichting Dalihaja opgericht in reactie op het vercommercialiseren van duurzame ontwikkeling en de daarmee gepaard gaande vervaging van de inhoudelijke complexheid. Contact Stichting Dalihaja Creatief intelligent duurzaam denken Volksuniversiteit Utrecht 4

5 3. DE BIJEENKOMSTEN Een leidraad voor de bijeenkomsten is te vinden in dit cursusboekje. Een globaal overzicht voor iedere bijeenkomst is in een kader weergegeven. Verder staat bij iedere bijeenkomst de te bestuderen stof ter voorbereiding op de volgende bijeenkomst aangegeven. Met uitzondering van de eerste bijeenkomst staat de gastspreker van die avond centraal. De gastsprekers zullen naar aanleiding van een presentatie, workshop of discussie (of combinatie hiervan) hun expertise, gekoppeld aan (een aspect van) duurzame ontwikkeling, delen. 3.1 DE GASTSPREKERS De gastsprekers zijn: Bijeenkomst 2: Bijeenkomst 3: Bijeenkomst 4: Bijeenkomst 5: David Veenman, M.Sc. Psycholoog en organisatieadviseur Levien van Zon, M.Sc. Bio/Geo-Milieuwetenschapper Fioen van Balgooi, Eco-effective fashion consultant Stefan Lehner, Recycling kunstenaar Meer informatie over de gastsprekers is te vinden onder de desbetreffende bijeenkomsten. Bijeenkomst I: In de bijeenkomst Kennismaking Definities van duurzame ontwikkeling Het cursusboek De bijeenkomsten Na wereldwijde aandacht voor het begrip Duurzame Ontwikkeling via Al Gore s An Inconvenient Truth, het stellen van de Millenniumdoelstellingen 1 voor 2015, de vele (energie)campagnes en het fiasco van de VN conferentie Kopenhagen 2009 is er voor veel mensen het beeld ontstaan dat duurzame ontwikkeling vooral CO2 reductie, energiebesparing en tegengaan van klimaatverandering inhoudt. Door het leggen van nadruk op praktische maatregelen en het ontbreken van visie wordt veelal voorbijgegaan aan de inhoud van het complexe en interessante concept duurzame ontwikkeling. 1 De millenniumdoelen zijn acht concrete doelen die in principe in 2015 moeten worden behaald: 1. uitbannen armoede en honger 2. universele basiseducatie 3. gelijke kansen voor mannen en vrouwen 4. verminderen kindersterfte 5. verbeteren gezondheid van moeders 6. verminderen AIDS/Malaria 7. stimuleren duurzaam leefmilieu 8. wereldwijde samenwerking Stichting Dalihaja Creatief intelligent duurzaam denken Volksuniversiteit Utrecht 5

6 Geschiedenis Het begrip duurzame ontwikkeling is een vertaling van sustainable development. Sustainable is afgeleidt van sustenare; Latijns voor op- of omhooghouden. Development is ontwikkeling; maatschappelijke, culturele, politieke, economische of technologische vooruitgang. De strekking van sustenare is om iets tot in de lengte van dagen te laten voortduren. Om welke ontwikkeling dan ook mogelijk te kunnen maken wordt gebruik gemaakt van de omgeving (het milieu of de ecologische dimensie). Water, zuurstof, planten, dieren en grondstoffen vormen de basis voor alle vormen van ontwikkeling. In sommige visies wordt de ecologische dimensie als uitgangspunt genomen, omdat de mens zonder de natuur niet kan bestaan en andersom wel. In ander visies wordt de economie als uitgangspunt genomen, waaraan de andere dimensies ondergeschikt zijn. In het hippie tijdperk van de jaren 70 ontstond grootschaligere aandacht voor het begrip duurzame ontwikkeling vanuit milieuoverwegingen. De eerste VN wereldconferentie over milieu vond plaats in 1972, maar het begrip is ruim 200 jaar eerder terug te vinden in de Duitse bosbouw. Hans Carl von Carlowitz beschijft in 1713 een visie zeer vergelijkbaar met de welbekende Brundlanddefinitie. 2 In zijn Sylvicultura Oeconomica (Economische Bosbouw) pleit hij voor evenwicht, nachhaltige Entwicklung (duurzame ontwikkeling) in de bosbouw en verantwoordelijkheid naar toekomstige generaties. 3 In 1962 schrijft marien biologe Rachel Carson over de gevaren en desastreuze gevolgen van bestrijdingsmiddelen in de landbouw. Haar Silent Spring schetst een dode lente, welke het resultaat is van verstoorde ecologische verhoudingen en de opbouw van giftstoffen in planten naar dieren tot mensen. Verder wordt de heersende, eenzijdige economische ontwikkeling met als resultaat het vervuilen en uitputten van grondstoffen in 1972 beschreven in het rapport van de club van Rome - Limits to Growth (Grenzen aan de groei). 4 Sinds de eerste VN conferentie van 1972 tot aan die van 2009 in Kopenhagen worden de wereldlanden het moeilijk eens over bindende afspraken. Machtspolitiek en economische belangen remmen de top-down transitie naar een duurzaam systeem. Naast deze top-down activiteiten is er veel gaande op lokale, regionale en (inter)landelijke niveaus. Deze bottom-up benadering, welke veelal gepaard gaat met visie en overtuiging, heeft vaak alleen resultaat als de doelen klein, concreet en haalbaar zijn en geen (grote) veranderingen eisen van het huidige systeem. 2 In 1987 werd in het rapport Our Common Future, beter bekend als het Brundtlandrapport de volgende, inmiddels veelgebruikte definitie, geïntroduceerd: Duurzame ontwikkeling is een ontwikkeling die tegemoet komt aan de behoeften van de huidige generatie zonder de mogelijkheid voor toekomstige generaties om in hun behoeften te voorzien in gevaar te brengen. 3 Dankelman, I. & Vlasman A. Denkraam voor duurzame ontwikkeling; duurzame ontwikkeling en toekomstdenken een inleiding. Vakreview Denkraam voor Duurzame Ontwikkeling. DHO, Dankelman, I. & Vlasman A. Denkraam voor duurzame ontwikkeling; duurzame ontwikkeling en toekomstdenken een inleiding. Vakreview Denkraam voor Duurzame Ontwikkeling. DHO, Stichting Dalihaja Creatief intelligent duurzaam denken Volksuniversiteit Utrecht 6

7 Inhoud Duurzame ontwikkeling wordt vaak beschreven door middel van de drie p s: people - planet profit (mensen milieu economie). Ontwikkeling is slechts duurzaam op het snijvlak van deze drie; dat wil zeggen: als rekening wordt gehouden met alle drie de dimensies. sustainablity (=duurzaamheid) bearable (= draaglijk) equitable (=rechtvaardig) viable (=haalbaar) Het idee van ontwikkeling wordt namelijk vaak gekoppeld aan economische groei, maar maar dit is onvolledig. Eenzijdige economische groei leidt regelmatig tot schade op sociaal en ecologisch vlak, bijvoorbeeld in geval van kinderarbeid en uitputting van grondstoffen. Ontwikkeling kan dan ook het best gezien worden als een geheelschakeling van veranderingen op sociaal/cultureel, maatschappelijk/ politiek, ecologisch en economisch niveau. Deze ontwikkeling kan dan duurzaam worden genoemd, omdat deze tot in lengte van dagen kan doorgaan, aangezien alle dimensies aandacht krijgen en in balans kunnen komen. De verschillende dimensies staan in constante wisselwerking met elkaar. Verandering op iedere dimensie geeft een weerslag (positief of negatief) op (een van) de andere dimensies. 5 Een voorbeeld is het uitputten of beschadigen van grondstoffen in een bepaald gebied, wat (lokale) economische en sociale gevolgen heeft. 5 Cörvers R.J.M. dr, prof.dr. P. Glasbergen et al. Duurzame ontwikkeling: ver weg of dichtbij? Open Universiteit Nederland, Stichting Dalihaja Creatief intelligent duurzaam denken Volksuniversiteit Utrecht 7

8 In het algemeen worden de dimensies van duurzame ontwikkeling omschreven als sociaal, ecologisch en economisch. In het cursusboek van de Open Universiteit Nederland onderscheiden de auteurs vijf dimensies (zie bovenstaande driehoek) De verschillende dimensies worden omschreven als; De ecologische dimensie: het vroegtijdig vaststellen van ecologische grenzen die door menselijke activiteiten overschreden (dreigen te) worden. De economische dimensie: het bevorderen van een rechtvaardige verdeling van natuurlijke hulpbronnen, zowel tussen het Noorden en Zuiden als tussen de huidige generatie en toekomstige generaties, en dit alles zonder de ecologische bestaansbasis te ondergraven. De technologische dimensie: technologieën en technieken ontwikkelen die duurzaam zijn en in een breder proces van maatschappelijke verandering worden ingebed. De sociale dimensie: mensen als gelijken beschouwen, minimaal toegang verschaffen tot de primaire bestaansmogelijkheden en mensen stimuleren tot duurzaam denken en handelen. De culturele dimensie, tenslotte: aangrijpingspunten bieden voor een cultuuromslag richting een nieuwe beschaving waarin ecologische, economische en sociale waarden in evenwicht zijn. 6 Problematiek Veel ecologische en sociale problemen worden toegeschreven aan het economische systeem. Onderstaand verhaal is een aanpassing op een oude fabel van Paramahansa Yogananda TINA en de melk Er waren eens twee kikkers die in een bak met melk gevallen waren. Eén kikker was heel actief, de andere wat meer ontspannen. De actieve kikker trapte en trapte met grote kracht door de melk die langzaam veranderde in boter. Uiteindelijk stond hij op, boven op de boter, heel trots op zichzelf. Maar nog steeds was hij niet tevreden. Hij wou nog meer en meer om groter en groter te groeien. Dus begon hij de boter op te eten. De andere kikker at kleine hapjes van de boter en keek naar de snelheid waarmee de ander dikker en dikker werd. Wees voorzichtig, zei hij, je bent te dik aan het worden. Maar de overconsumerende kikker vroeg slechts: Heb je nooit van TINA gehoord? Wie is TINA? Niet wie, maar wat! TINA betekent There is no alternative Geen alternatief voor wat? Geen alternatief voor groei. Ik moet doorgaan met groeien. Hij voegde er dromerig aan toe: Ik wil een koe worden. Maar je gaat jezelf vernietigen?! Er is geen alternatief, antwoordde de kikker, die doorging met eten en vrijwel onmiddellijk explodeerde waardoor beide kikkers stierven. Bron: Thijs de la Court, juli 2002 Uitgegeven in het kader van de Nationale Strategie Duurzame Ontwikkeling 6 Cörvers R.J.M. dr., prof.dr. P. Glasbergen et al. Duurzame ontwikkeling: ver weg of dichtbij? Open Universiteit Nederland, Stichting Dalihaja Creatief intelligent duurzaam denken Volksuniversiteit Utrecht 8

9 Duurzaam denken Een ander voorbeeld voor sociaal-economische problematiek die gevolgen heeft op ecologisch, economisch en sociaal vlak is de Tragedie van de meent (Eng: Tragedy of the Commons). Het streven naar persoonlijke winst resulteert in dit geval in collectief verlies. De consequenties van nemen en nemen in plaats van geven en nemen worden snel duidelijk. Een algemene Westerse benadering is om deze problemen in te perken door wetten en regels. Hierbij wordt degene die buitensporige schade toericht (aan natuurlijke omgeving of anderen) gecorrigeerd in zijn of haar gedrag. In veel gevallen wordt weinig tot geen aandacht besteedt aan het gedachtepatroon wat heeft geleid tot dit gedrag. Als de gedachtegang ongewijzigd blijft kan het gedrag zich bij iedere mogelijkheid herhalen, tenzij de angst voor straf gaat overheersen. Deze manier van sturing vertoont gelijkenis met het corrigeren van kinderen die nog te jong zijn om de consequenties van hun handelen in te zien. In sommige inheemse beschavingen (o.a. de Aboriginals en Indianen) wordt uitgegaan van het collectief belang als persoonlijke verantwoordelijkheid. Hierbij overheerst het begrip dat egoïstisch gedrag of een egocentrische instelling en daarmee gepaard gaan handelen schade kan aanrichten aan het collectief, wat resulteert in schade aan alle individuen. Deze (soms onherstelbare) schade kan zijn weerslag hebben op verschillende dimensies, waardoor balansen kunnen worden verstoord. Een andere overtuiging die in de Westerse wereld veelal ontbreekt is het respect voor de natuur vanuit het bewustzijn dat de mens er onderdeel van uitmaakt. Onderlinge afhankelijkheid van de natuurlijke omgeving en verantwoordelijkheid voor gesteldheid van milieu zijn belangrijke uitgangspunten. Dankbaarheid voor de grondstoffen, dieren en planten die het leven op aarde mogelijk maken is bij vele inheemse stammen onderdeel van het dagelijks leven. De Westerse en inheemse culturen leken in het verleden ver uit elkaar te staan. Terwijl in principe is gekozen voor een verschillende ontwikkelingsrichting. Het Westen heeft zich ontwikkeld in economisch/technologische dimensie en de inheemse cultuur in ecologischsociale (en spirituele) richting. De soms aangedragen reden dat economische ontwikkeling nodig is voor het mogelijk maken van duurzame ontwikkeling wordt door inheemse samenlevingen ontkracht. Met een simpele economische structuur (van o.a. ruilhandel) en een ontwikkelde sociaal-ecologische dimensie is een duurzame samenleving mogelijk. De uitdaging van deze en de komende generaties kan gevonden worden in het (her)vinden van een balans tussen de verschillende dimensies en het (h)erkennen van collectieve en individuele invloed hierop. Met een (Westerse) geschiedenis van onduurzaamheid in het gebruik van natuurlijk hulpbronnen en een afstand van de mens tot de omgeving zal dat niet vanzelf gaan. Het hernieuwen van waarden en prioriteiten zal een nieuwe manier van denken vereisen, welke niet kan worden bereikt met het inkopen van LED verlichting. Stichting Dalihaja Creatief intelligent duurzaam denken Volksuniversiteit Utrecht 9

10 Voor de volgende keer De volgende bijeenkomst zal in het teken staan psychologie, omgeving en beïnvloeding. Tevens zullen we terugkomen op het concept duurzame ontwikkeling. - Lees voor de volgende bijeenkomst de tekst van bijeenkomst I (en de handouts). - Let de komende week op beïnvloeding door reclame (bij het televisiekijken, boodschappen doen of in de meningen van anderen). Bijeenkomst II In de bijeenkomst Inleiding / terugkoppeling De mens en zijn omgeving Gastspreker David Veenman, M.Sc. Psycholoog en organisatieadviseur Discussie & vragen Gastspreker: David Veenman, M.Sc. David heeft psychologie gestudeerd aan de Universiteit Utrecht en in Canada zijn scriptie geschreven over verliesverwerking. Na terugkomst wilde hij zich verder verdiepen in organisaties om de slag naar de werkende maatschappij te maken en heeft vervolgens aan de Vrije Universiteit Amsterdam de Master Organisatiewetenschappen afgerond. Hij is o.a. als adviseur werkzaam geweest voor verschillende organisaties en geeft regelmatig trainingen aan groepsleiders die om moeten leren gaan met probleemgedrag bij kinderen. Daarnaast heeft hij afgelopen zomer in Azerbeidzjan bij SOS - kinderdorpen gewerkt als spelbegeleider. Momenteel geeft hij verschillende opdrachten vorm, waaronder de start van een serie assertiviteitstrainingen dit voorjaar. Davids link met duurzame ontwikkeling is zijn interesse in het menselijke bewustwordingsproces. Stichting Dalihaja Creatief intelligent duurzaam denken Volksuniversiteit Utrecht 10

11 Voor de volgende keer De volgende bijeenkomst zal in het teken staan van de duurzaamheid van natuurlijke (biologische) systemen en kunstmatige (socio-economische) systemen. Lees voor deze bijeenkomst de volgende artikelen: Kringlopen Biologisch eten = schoon water (handout) De biologie van de globalisering En bekijk de volgende artikelen: Fosfaatcrisis? Hoezo fosfaatcrisis? Kringlopen en energie Britain facing food crisis as world's soil 'vanishes in 60 years' How Cows (Grass-Fed Only) Could Save the Planet Bijeenkomst III In de bijeenkomst Inleiding / terugkoppeling Biologie en duurzame ontwikkeling Gastspreker Levien van Zon, M.Sc. Bio/Geo-Milieuwetenschappen Discussie & vragen Gastspreker: Levien van Zon, M.Sc. Levien is afgestudeerd Bio/Geo-Milieuwetenschapper aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Hij rondt momenteel een onderzoeksmaster Theoretische Biologie en Bioinformatica af aan de Universiteit Utrecht, waar hij onderzoek doet naar het effect van klimaat op ecosystemen. Daarnaast werkt hij als docent op de universiteit en als technisch consultant voor Triple-E (www.tripleee.nl) en een aantal organisaties die zich bezighouden met kleinschalige landbouw en voedselsoevereiniteit in ontwikkelingslanden. Stichting Dalihaja Creatief intelligent duurzaam denken Volksuniversiteit Utrecht 11

12 Voor de volgende keer De volgende bijeenkomst zal in het teken staan van duurzame kleding en de mogelijkheden in het mode-industrie. Bekijk voor de bijeenkomst over duurzame kleding en mode de volgende websites en lees wat de organisaties inhouden en doen; * Refinity * Made-by * Fairwear Foundation Lees daarbij de tekst Vuile was - klik op het menu katoen De tekst gaat over de schadelijkheid van katoen. Bekijk verder de video van Tegenlicht over Cradle 2 Cradle Afval = voedsel Bijeenkomst IV In de bijeenkomst Inleiding / terugkoppeling Cradle to cradle Gastspreker Discussie & vragen Gastspreker: Fioen van Balgooi, Refinity. Fioen heeft aan de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht de richting Textiel gevolgd. In haar tweede jaar heeft zij een half jaar textielontwerp aan het KASK in Gent (België) gestudeerd. In haar afstudeerjaar volgde ze de richting Fashion. Haar afstudeerproject ging over nieuwe manieren van milieuvriendelijk mode ontwerpen. Eind augustus 2009 is Fioen cum laude afgestudeerd voor zowel haar Bachelor als Master diploma. In December 2009 heeft Fioen de C2C design training van EPEA (the Environmental Protection and Encouragement Agency founded by Prof. Dr. Michael Braungart) gevolgd en is nu C2C design consultant geaccrediteerd. Stichting Dalihaja Creatief intelligent duurzaam denken Volksuniversiteit Utrecht 12

13 Voor de volgende keer De volgende bijeenkomst zal in het teken staan van recycling en de mogelijkheden in de vormgeving van (kunst) objecten. - Lees voor de bijeenkomst de informatie over de gastspreker en zijn visie op duurzaamheid en materiaalkringlopen. Laat je gedachten alvast gaan over de discussievragen. - Bekijk verder de volgende website over recycling en kunst; * Superuse De website laat mogelijkheden voor recycling en vormgeving zien. Opdracht: - Bekijk de verschillende producten op de website en kies er twee uit welke jij bijzonder goed vindt. Geef een korte toelichting op je keuze. Bijeenkomst V In de bijeenkomst Inleiding / terugkoppeling Cradle to cradle / Metalen / grondstoffen Gastspreker Stefan Lehner Discussie & vragen Gastspreker: Stefan Lehner, En-Fer atelier. Stefan tekende en bedacht als kind al machines en verzamelde weggegooide objecten. Nu heeft hij als gevestigd recycling kunstenaar verschillende (internationale) prijzen en projecten op zijn naam staan. Stefan studeerde in Zwitserland filosofie en wiskunde en begon in 1985 met het creëren van meubelprototypes uit gerecycled materiaal. In het zoeken naar een tweede leven voor de gebruikte materialen neemt Stefan de eerdere functie van het object mee in het ontwerp. Hiermee recyclet hij niet alleen het materiaal, maar ook de technologie. Een voorbeeld hiervan is het creëren van een kinderloopstoeltje uit een winkelwagentje. Stefan verhuisde in 2004 naar Utrecht en opende een jaar later hier zijn atelier. Hij exposeert regelmatig in binnen- en buitenland. Stichting Dalihaja Creatief intelligent duurzaam denken Volksuniversiteit Utrecht 13

14 Duurzaamheid en materiaalkringlopen Duurzaamheid is veel meer dan zonnepanelen, isolatie en scheiding van afval. Duurzaamheid is het principe van een organisatie die zichzelf in balans houdt. Net als in de natuur draait in een duurzame maatschappij alles in slimme kringlopen van energie en materialen. Van dit ideaal zijn wij nog ver weg maar er zijn al wel gedachten, experimenten en voorbeelden die in een goede richting gaan. Voor een duurzame maatschappij moeten design, productie en consumptie radicaal gereorganiseerd worden. Hiervoor gaan wij concrete voorbeelden en mogelijke stappen bespreken. In natuurkringlopen is er geen afval omdat alle stoffen weer basis voor nieuw gebruik zijn. Wij bekijken samen producten gemaakt van afval en bedenken andere mogelijkheden van metamorfosen. De volgende vragen zullen verder bediscussieerd worden: - Hoe kunnen afvalmaterialen nog een tweede of derde productleven krijgen? - Welke oplossingen zijn beter dan andere en waarom? - Hoe kan afval een basis voor nieuwe massaproducten worden? - Wat kunnen producenten meteen doen om een tweede gebruik makkelijk te maken? - Moeten alle producten in de toekomst meerdere toepassingen hebben? - Wat betekent dit voor ons hele leven? Stefan Lehner Utrecht, 2009 Stichting Dalihaja Creatief intelligent duurzaam denken Volksuniversiteit Utrecht 14

15 5. LITERATUURLIJST Geciteerde literatuur uit cursusboekje Dankelman, I. & Vlasman A. Denkraam voor duurzame ontwikkeling; duurzame ontwikkeling en toekomstdenken een inleiding. Vakreview Denkraam voor Duurzame Ontwikkeling. DHO, Cörvers R.J.M. dr, prof.dr. P. Glasbergen et al. Duurzame ontwikkeling: ver weg of dichtbij? Open Universiteit Nederland, Behandelde literatuur in de les Niko Roorda. Basisboek Duurzame ontwikkeling. Wolters Noordhoff, Niko Roorda. Werken aan Duurzame ontwikkeling. Wolters Noordhoff, Tragedie van de Meent (wikipedia) Chief Seattle, Letter to Pierce. The Story of Stuff. Huiswerk Kringlopen Biologisch eten = schoon water uit Smaakmakend Magazine. Biologica, herfst De biologie van de globalisering Refinity Made-by Fairwear Foundation Vuile was menu katoen Afval=voedsel, Cradle to Cradle. Tegenlicht. Wonderplant hennep. Superuse, where recycling meets design. Ter meer info Burkhardt, Helmut, The Development of a Sustainable World Energy System: A Full Spectrum of the Issues, Toronto, Ryerson University. Jesse Goossens. Plastic soep. Lemniscaat Meadows, D.H. (et al), De grenzen aan de groei, rapport van de club van Rome. Spectrum, Utrecht. Meadows, D.H., DL. Meadows & J. Randers, De grenzen voorbij, een wereldwijde catastrofe of een duurzame wereld. Spectrum, Utrecht. Opschoor, Johannes B. Na ons geen zondvloed; voorwaarden voor duurzaam milieugebruik Kok Agora, Kempen. Stichting Dalihaja Creatief intelligent duurzaam denken Volksuniversiteit Utrecht 15

16 Websites met betrekking tot duurzame ontwikkeling Educatie LHUMP (Morgen) Landelijk Hogeschool en Universitair Milieuplatform Duurzaam Hoger Onderwijs (DHO) Open Universiteit Nederland duurzame ontwikkeling ver weg of dichtbij? Overzichten Voetafdruk Eerlijke bankenwijzer Millennium development goals Globalincome Groene doeners De kleine aarde Groentetas Utrecht Keigroen samenwerkingsverband verschillende natuur & milieuorganisaties en nog veel meer o.a. te vinden op de pagina links bij veel van bovengenoemde websites Stichting Dalihaja Creatief intelligent duurzaam denken Volksuniversiteit Utrecht 16

Studiedag Duurzame Ontwikkeling

Studiedag Duurzame Ontwikkeling Studiedag Duurzame Ontwikkeling Wanneer je een schip wilt bouwen, breng dan geen mensen bij elkaar om hout aan te slepen, werktekeningen te maken, taken te verdelen en werk te plannen, maar leer de mensen

Nadere informatie

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing?

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? (gebaseerd op lessen van 50 minuten) Les 1 en 2: Bekijken van de DVD Afval is Voedsel (Vpro Tegenlicht 6 oktober 2006) Maken van de verwerkingsopdrachten. De DVD

Nadere informatie

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Esther Loozen Atze Boerstra (Stanley Kurvers) NvvA Symposium 2010 1 Programma Introductie door Esther Loozen Korte inleiding over duurzaamheid+ MVO door Atze

Nadere informatie

Sustainable development goals

Sustainable development goals Sustainable development goals The road to dignity by 2030 Ending Poverty, Transforming all Lives and Protecting the Planet = De weg naar waardigheid, Armoede beëindigen, alle levens veranderen en de aarde

Nadere informatie

Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken

Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken DutchSpirit vervaardigt duurzame maatpakken en richt zich op de doorontwikkeling van circulaire stoffen voor werkkleding. Met een vernieuwend businessconcept

Nadere informatie

Milieuwetenschappen in Leiden

Milieuwetenschappen in Leiden Milieuwetenschappen in Leiden Combineer je opleiding met milieu en duurzaamheid leiden.edu.nl Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. Waarom milieu en duurzaamheid? Thema s als gezondheid, armoedebeschrijving,

Nadere informatie

Word jij bestuurslid bij Morgen in 2013-2014?

Word jij bestuurslid bij Morgen in 2013-2014? Word jij bestuurslid bij Morgen in 2013-2014? INHOUDSOPGAVE 1. Huidig Morgen bestuur 3 2. Wie is Morgen? 3 3. Wat doet Morgen? 6 4. Vacature Bestuur 2013-2014 8 5. Waarom een bestuursjaar bij Morgen? 10

Nadere informatie

De canon van (duurzaam) ondernemen. Duurzaamheid: van bedreiging naar kansen voor het bedrijfsleven. Waarom duurzaam? Stelling 1

De canon van (duurzaam) ondernemen. Duurzaamheid: van bedreiging naar kansen voor het bedrijfsleven. Waarom duurzaam? Stelling 1 De canon van (duurzaam) ondernemen Duurzaamheid: van bedreiging naar kansen voor het bedrijfsleven VNO - NCW congres Food, Feed and Fuel 9 november 2010 Herstel 2010 -? ISO 26000 Guidelines Social responsibility

Nadere informatie

De Keizer Kennismakelaar bij Haven Amsterdam

De Keizer Kennismakelaar bij Haven Amsterdam De Keizer Kennismakelaar bij Haven Amsterdam Afdelingsoverleg NS-Beleid Donderdag 9 april 2009 Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Inhoud presentatie De Keizer Kennismakelaar HAP -

Nadere informatie

Stichting Energie Transitie Nederland

Stichting Energie Transitie Nederland Stichting Energie Transitie Nederland Energietransitie: van centrale naar decentrale opwek voor transparantie en duurzaamheid in de energiemarkt Themabijeenkomst Milieunetwerkcommissie IJssel- Vecht 28

Nadere informatie

Mijn manier Onze wereld uitgedaagd. Welke rol speelt de ondernemer? - Bilderbergconferentie 2016

Mijn manier Onze wereld uitgedaagd. Welke rol speelt de ondernemer? - Bilderbergconferentie 2016 Mijn manier Onze wereld uitgedaagd. Welke rol speelt de ondernemer? - Bilderbergconferentie 2016 Hasmik Matevosyan, mode-onderzoekster Mode-industrie zonder verspilling Hasmik Matevosyan (1987) studeerde

Nadere informatie

Praat mee over de nieuwe Millennium doelen!

Praat mee over de nieuwe Millennium doelen! Praat mee over de nieuwe Millennium doelen! Millennium Gemeente Langedijk 9 november 2015 Programma Presentatie Workshop Toelichten resultaten uit de workshop Borrel en napraten Inleiding In 1999 stelt

Nadere informatie

Introductie. Figuur 1 De actie van Coca Cola

Introductie. Figuur 1 De actie van Coca Cola Inhoud Introductie... 2 Maatschappelijk verantwoord ondernemen... 3 Duurzaamheid... 4 Maatschappelijk betrokken ondernemen... 5 Het verschil tussen MVO en MBO... 6 Bronnelijst... 7 MBO... 7 MVO... 7 Introductie

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

Kringloop-wandeling Duurzaamheid in de Natuurexcursie

Kringloop-wandeling Duurzaamheid in de Natuurexcursie Kringloop-wandeling Duurzaamheid in de Natuurexcursie Duurzaamheid in excursies 1. Wat is duurzaam 2. PPP 3. Componenten en dimensies 4. Ecologische voetafdruk 5. Educatie duurzame ontwikkeling 6. Hoofd,

Nadere informatie

Sommige doelen zijn universeel en van alle tijden

Sommige doelen zijn universeel en van alle tijden Sommige doelen zijn universeel en van alle tijden Een voorstel voor Provinciale Staten van Gelderland en de Raden van de Gelderse gemeenten 7 juli 2015 Ramon Barends http://www.psp92.nl/gelderland/ Deze

Nadere informatie

Profielkeuze-test (PKT)

Profielkeuze-test (PKT) Profielkeuze-test (PKT) Anoniem 2014 TalentFocus Inleiding Het kiezen van een profiel is voor veel leerlingen lastig. Want als je nog niet precies weet wat je later wilt studeren is het moeilijk om op

Nadere informatie

Natuurlijk Leiderschap

Natuurlijk Leiderschap Dit interview is onderdeel van het boek Natuurlijk Leiderschap een co-creatie van Trees for All en United by Passion Ronald van Zetten CEO, HEMA Een wereld met uitdagingen Als ik kijk naar de hele wereld,

Nadere informatie

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade Wat is Fairtrade EERLIJKE HANDEL STAAT VOOROP KEURMERK INTERNATIONALE SAMENWERKING HANDEL GEMEENTE DUURZAAMHEID Een beter leven Veel boeren en arbeiders in arme landen (ook wel ontwikkelingslanden ) hebben

Nadere informatie

Perspectief voor de Achterhoek

Perspectief voor de Achterhoek Perspectief voor de Achterhoek 1 Perspectief voor de Achterhoek Aanleiding Op 23 september organiseerde De Maatschappij met Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek een interactieve bijeenkomst met als doel

Nadere informatie

Samen, duurzaam doen!

Samen, duurzaam doen! Samen, duurzaam doen! Een online platform voor duurzaamheid in de Kromme Rijn en Utrechtse Heuvelrug Transitie: We leven niet in een tijdperk van verandering maar in een verandering van tijdperken Jan

Nadere informatie

Hand-out digiboard presentatie

Hand-out digiboard presentatie Hand-out digiboard presentatie Bij werkboekje Groepen 6, 7 en 8 basisonderwijs Wie weet wat AVRI doet? Opdracht 1 In Rivierenland zamelt AVRI afval in. Wie weet wat AVRI doet? Opdracht 1 Opdracht 2 Woordweb

Nadere informatie

NEDERLAND. Pre-basis onderwijs

NEDERLAND. Pre-basis onderwijs NEDERLAND Pre-basis onderwijs Leeftijd 2-4 Verschillend per kind, voor de leeftijd van 4 niet leerplichtig Omschrijving Peuterspeelzaal, dagopvang etc Tijd Dagelijks van 9:30 15:30 (verschilt pers school)

Nadere informatie

Kunstproject De Cocon

Kunstproject De Cocon Kunstproject De Cocon -Educatief pakketen info over Will Beckers Wat is cradle to cradle? Workshops van kunstenaar Will Beckers Floraliën 2016 1 Wat is Cradle to Cradle? We kennen allemaal het teken Dit

Nadere informatie

Wat weet jij over biologisch en over de bodem?

Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Met leuke vragen, opdrachten en experimenten voor thuis! Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Biologisch, lekker natuurlijk! Heb je er wel eens over nagedacht dat alles wat je eet, van een plant

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : PORTEFEUILLEHOUDER : F.K.L. Spijkervet AB CATEGORIE : B-STUK (Beleidsstuk) VERGADERING D.D. : 26 november 2013 NUMMER : WM/MIW/RGo/7977 OPSTELLER : R. Gort, 0522-276805 FUNCTIE

Nadere informatie

Quadruple P voor een duurzame stad: People Planet Profit en Project

Quadruple P voor een duurzame stad: People Planet Profit en Project Quadruple P voor een duurzame stad: People Planet Profit en Project prof. ir Kees Duijvestein em. Duurzame Ontwikkeling in de Gebouwde Omgeving StadsOntwerp & Milieu (SOM) groep faculteit Bouwkunde TU

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

Basisboek Duurzame Ontwikkeling, 2e editie overzicht van wijzigingen

Basisboek Duurzame Ontwikkeling, 2e editie overzicht van wijzigingen Basisboek Duurzame Ontwikkeling, 2e editie overzicht van wijzigingen Niko Roorda, maart 2011 1 Van twee boeken naar één De eerste editie van het Basisboek Duurzame Ontwikkeling (BBDO, verschenen in 2006)

Nadere informatie

Workshop duurzame stadslandbouw

Workshop duurzame stadslandbouw Workshop duurzame stadslandbouw Changemaker Festival te Heino 14 september 2013 Datum: 14 september 2013 Locatie: Van: Voor: Summmercamp Heino Cees Moerman Workshop Changemaker Kenmerk: 1309 Programma

Nadere informatie

Cradle to Cradle van idee naar praktijk. Sebas Veldhuisen, Johan Gijsman Doetinchem, 3 februari 2010

Cradle to Cradle van idee naar praktijk. Sebas Veldhuisen, Johan Gijsman Doetinchem, 3 februari 2010 Cradle to Cradle van idee naar praktijk Grondleggers 2 William McDonough en Michael Braungart VPRO Documentaire: Afval = Voedsel Positieve boodschap Schaarste grondstoffen, van probleem naar oplossing

Nadere informatie

DOEL van de WORKSHOP. KIESKEURIG 3 jaar OPDRACHT. Hoe KIESKEURIG bent u geweest bij het kiezen van deze workshop? 13-11-2014

DOEL van de WORKSHOP. KIESKEURIG 3 jaar OPDRACHT. Hoe KIESKEURIG bent u geweest bij het kiezen van deze workshop? 13-11-2014 KIESKEURIG 3 jaar Ondersteuning bij het kiezen van een vervolgopleiding voor middelbare scholieren HAVO en VWO November 2014 Eveline Hartman RSG Wolfsbos Hoogeveen Franca Hiddink Lectoraat rehabilitatie

Nadere informatie

DuurzaamAlmere.nl. Blijf innoveren. Duurzaam ondernemen. De Almere Principles: Blijf innoveren

DuurzaamAlmere.nl. Blijf innoveren. Duurzaam ondernemen. De Almere Principles: Blijf innoveren Blijf innoveren Om Almere vooruit te brengen, wil de gemeente Almere nieuwe en verbeterde processen, technologieën en infrastructuren aanmoedigen en experimenten en kennisuitwisseling ondersteunen. Zo

Nadere informatie

Harry Lintsen Technische Universiteit Eindhoven in samenwerking met CBS en Universiteit Groningen. 1 Duurzame ontwikkeling van Nederland 1850-2050

Harry Lintsen Technische Universiteit Eindhoven in samenwerking met CBS en Universiteit Groningen. 1 Duurzame ontwikkeling van Nederland 1850-2050 Harry Lintsen Technische Universiteit Eindhoven in samenwerking met CBS en Universiteit Groningen Duurzame ontwikkeling van Nederland 1850-2050 1 Duurzame ontwikkeling van Nederland 1850-2050 IN DOLLARS

Nadere informatie

Van : L. de Ridder DMS nr: 11.04347 Aan : Gemeenteraad Datum : 19 mei 2011 Onderwerp : Start duurzaamheidsbeleid c.c. :

Van : L. de Ridder DMS nr: 11.04347 Aan : Gemeenteraad Datum : 19 mei 2011 Onderwerp : Start duurzaamheidsbeleid c.c. : INTERN MEMO Van : L. de Ridder DMS nr: 11.04347 Aan : Gemeenteraad Datum : 19 mei 2011 Onderwerp : Start duurzaamheidsbeleid c.c. : Aanleiding Duurzaamheid is een speerpunt in het coalitieakkoord en het

Nadere informatie

Aanvraagformulier Nieuwe opleiding macrodoelmatigheidstoets beleidsregel 2014

Aanvraagformulier Nieuwe opleiding macrodoelmatigheidstoets beleidsregel 2014 S AMENVATTI NG Ok t ober2015 Aanvraagformulier Nieuwe opleiding macrodoelmatigheidstoets beleidsregel 2014 Basisgegevens Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): X Nieuwe opleiding Nieuw Ad programma

Nadere informatie

Hoog tijd voor een écht duurzame landbouw

Hoog tijd voor een écht duurzame landbouw nnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnn... Hoog tijd voor een écht duurzame landbouw een visie over de hervormingen in de landbouw Oktober 2013 nnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnn... Inleiding Landbouwbeleid heeft grote invloed op

Nadere informatie

Presentatie onderzoeksverslag Plaatje 1 Welkom bij mijn presentatie. Mijn naam is Monica Heikoop en ik ben docent aan de opleiding Communicatie van

Presentatie onderzoeksverslag Plaatje 1 Welkom bij mijn presentatie. Mijn naam is Monica Heikoop en ik ben docent aan de opleiding Communicatie van Presentatie onderzoeksverslag Plaatje 1 Welkom bij mijn presentatie. Mijn naam is Monica Heikoop en ik ben docent aan de opleiding Communicatie van de Hogeschool Rotterdam. Mijn presentatie is opgebouwd

Nadere informatie

Activiteiten. Duurzaam ondernemen. Cradle to Cradle: tapijttegels worden opnieuw tapijttegels. R. Ramlotstraat 89 B-9200 Dendermonde.

Activiteiten. Duurzaam ondernemen. Cradle to Cradle: tapijttegels worden opnieuw tapijttegels. R. Ramlotstraat 89 B-9200 Dendermonde. Cradle to Cradle: tapijttegels worden opnieuw tapijttegels Activiteiten Adres De geschiedenis van DESSO begon toen in 1930 een Belgische fabrikant in het Nederlandse Oss geweven tapijten ging maken. Momenteel

Nadere informatie

Kansen voor kruiden. Het Emotive uitwisselingsprogramma: an Indian-Dutch exchange on the reduction of antibiotic use in dairy farming

Kansen voor kruiden. Het Emotive uitwisselingsprogramma: an Indian-Dutch exchange on the reduction of antibiotic use in dairy farming Kansen voor kruiden Het Emotive uitwisselingsprogramma: an Indian-Dutch exchange on the reduction of antibiotic use in dairy farming Katrien van t Hooft, DVM NVF/Dier en Kruid bijeenkomst 20 maart 2014

Nadere informatie

Product naam: MM00156

Product naam: MM00156 Product naam: MM00156 Specificaties MM00156: Levensduur: 10000u Wattage: 23.00W Kleur: 2700K (warmwit) Lumen: 1371 lu RA: 82 Lamp soort: Globe Lampvoet: E27 Lengte: Diameter: Gewicht: Spanning: Beschermingsklasse:

Nadere informatie

Naam : Klas : Datum :

Naam : Klas : Datum : Duurzame ontwikkeling Over duurzame ontwikkeling circuleren inmiddels honderden definities. Vaak wordt de internationaal aanvaarde definitie uit het rapport "Our Common Future" (Brundtland-rapport, 1987)

Nadere informatie

ONZE VERANTWOORDELIJKHEID

ONZE VERANTWOORDELIJKHEID ONZE VERANTWOORDELIJKHEID CORPORATE RESPONSIBILITY POLICY I Inhoud Voorwoord 1 Waardering medewerkers 2 Ketenverantwoordelijkheid 3 Behoud van natuurlijke hulpbronnen 4 Maatschappelijke betrokkenheid

Nadere informatie

Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg

Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg Prof.dr. Robbert Huijsman MBA, Hoogleraar Management & Organisatie Ouderenzorg Senior manager Kwaliteit & Innovatie, Achmea .... Wat bedoelen we met duurzaamheid?

Nadere informatie

DUURZAAMHEID EN PRESTATIES

DUURZAAMHEID EN PRESTATIES DUURZAAMHEID EN PRESTATIES RIS ZET ZICH IN VR HET KLIMAAT Bij RIS is duurzame ontwikkeling een belangrijk aandachtspunt. Het is een filosofie, een echte maatschappelijke betrokkenheid die sinds 1992 onze

Nadere informatie

Wie weet wat Avri doet?

Wie weet wat Avri doet? Opdracht 1 Welkom Wie weet wat Avri doet? Opdracht 1 antwoord Welkom Wie weet wat Avri doet? In Rivierenland zamelt Avri afval in. Opdracht 2 Woordweb Als je het woord afval hoort, waar denk je dan aan?

Nadere informatie

Inhoud hoofdstuk 1. Duurzame ontwikkeling: van concept tot strategie. Introductie 15. Leerkern 16. Terugkoppeling 46. Uitwerking van de opgaven 46

Inhoud hoofdstuk 1. Duurzame ontwikkeling: van concept tot strategie. Introductie 15. Leerkern 16. Terugkoppeling 46. Uitwerking van de opgaven 46 Inhoud hoofdstuk 1 Duurzame ontwikkeling: van concept tot strategie Introductie 15 Leerkern 16 1 Duurzame ontwikkeling op de internationale agenda 16 1.1 Herkomst van het begrip 16 1.2 Internationale aandacht

Nadere informatie

Januari 2011 Vereniging van Bouwkunst Tilburg Workshop Duurzame Stedenbouw. sebas.veldhuisen@terristories.nl

Januari 2011 Vereniging van Bouwkunst Tilburg Workshop Duurzame Stedenbouw. sebas.veldhuisen@terristories.nl Januari 2011 Vereniging van Bouwkunst Tilburg Workshop Duurzame Stedenbouw sebas.veldhuisen@terristories.nl programma 29 januari 2011 Duurzame Stedenbouw10:00 - Ontvangst met koffie en thee 10:15 - Presentatie

Nadere informatie

Dag van de Duurzaamheid IVN Hardenberg / Gramsbergen

Dag van de Duurzaamheid IVN Hardenberg / Gramsbergen Dag van de Duurzaamheid IVN Hardenberg / Gramsbergen Arthur Hilgersom a.hilgersom@gmail.com 06-51549486 Dag van de Duurzaamheid 1. Even voorstellen 2. Een stapje terug: Wat is Duurzaam 3. Urgentie 4. Systeemverandering

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

I m p a c t A c a d e m y Gedragspsychologie in de praktijk

I m p a c t A c a d e m y Gedragspsychologie in de praktijk Gedragspsychologie in de praktijk voor marketing- en communicatieprofessionals die (willen) werken aan duurzaamheid Marketing en communicatie: hefbomen voor duurzaam gedrag Als marketing- en communicatieprofessional

Nadere informatie

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche 1 OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche http://www.vlaamsenergiecongres.be/ Als iemand 100 jaar of ouder wordt en dat komt gelukkig steeds vaker voor wordt vaak

Nadere informatie

Bouwen aan Duurzaamheid. 27 juni 2013 Louis de Quelerij

Bouwen aan Duurzaamheid. 27 juni 2013 Louis de Quelerij Bouwen aan Duurzaamheid 27 juni 2013 Louis de Quelerij Rijkswaterstaat O l.dequelerij@tudelft.nl KI quelerij@gmail.com VVV-team Bouwcampus B l.dquelerij@fugro.nl Inhoud Duurzame ontwikkeling in vogelvlucht

Nadere informatie

Duurzaam inkopen in de onderwijssector. Betty de Keizer De Keizer Kennismakelaar

Duurzaam inkopen in de onderwijssector. Betty de Keizer De Keizer Kennismakelaar Duurzaam inkopen in de onderwijssector Betty de Keizer De Keizer Kennismakelaar Duurzaam inkopen is Het toepassen van milieuaspecten en sociale aspecten in alle fasen van het inkoopproces zodat dit uiteindelijk

Nadere informatie

SANITAIR PAPIER > SATINO > VAN HOUTUM

SANITAIR PAPIER > SATINO > VAN HOUTUM SANITAIR PAPIER > SATINO > VAN HOUTUM PAPIER > PAPIER > PAPIER > PAPIER > PAPIER > PAPIER Wie aan duurzaamheid denkt, denkt misschien niet direct aan papieren handdoekjes en toiletpapier. In breder perspecfief

Nadere informatie

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Programma 15.15 uur: Inleiding duurzaam toerisme door Dr. Anja de Groene 15.35 uur: Cradle to Cradle

Nadere informatie

Studeren aan de Universiteit Utrecht Welkom bij de opleiding Frans

Studeren aan de Universiteit Utrecht Welkom bij de opleiding Frans Studeren aan de Universiteit Utrecht Welkom bij de opleiding Frans Luuk Dijkstra (l.dijkstra@uu.nl) Bachelorvoorlichtingsdagen november 2015 Opbouw presentatie Inleiding Kenmerken van de opleiding De studie

Nadere informatie

Bachelorproject (15 EC), BSK. Docent: MSc, Drs. C. Nagtegaal

Bachelorproject (15 EC), BSK. Docent: MSc, Drs. C. Nagtegaal Vakbeschrijvingen derde jaar EBM: In het derde jaar volg je enkele verdiepende vakken, schrijf je de bachelorscriptie en heb je een vrije keuzeruimte. Je kunt deze ruimte invullen met keuzevakken (o.a.

Nadere informatie

Ontstaan. Onderdeel Onderwerpen Beelden. Logo, foto s, plattegrond met route beschrijving

Ontstaan. Onderdeel Onderwerpen Beelden. Logo, foto s, plattegrond met route beschrijving Onderdeel Onderwerpen Beelden 6. Stichting E.V.A. -ontstaan -filosofie -E.V.A. concept -adres -routebeschrijving Logo, foto s, plattegrond met route beschrijving Ontstaan De Stichting E.V.A.- Ecologisch

Nadere informatie

Schaarste en verdeling. Henk de Jong, directie IZ Pieter Vaandrager, directie IZ

Schaarste en verdeling. Henk de Jong, directie IZ Pieter Vaandrager, directie IZ Programma van Eisen DLO-programmering programmering: Schaarste en Verdeling (nieuw thema BO-10 10-009) 009) A. Algemene informatie Domein: Thema: DK-contactpersoon: Probleemhebber/thematrekker van beleidsdirectie:

Nadere informatie

HENDRIK IDO AMBACHT RUIMTELIJK PLAN ALS STRATEGIE

HENDRIK IDO AMBACHT RUIMTELIJK PLAN ALS STRATEGIE DE REGIO HENDRIK IDO AMBACHT RUIMTELIJK PLAN ALS STRATEGIE LEREN IN DE PRAKTIJK, HORECA WATER EN NATUUR VERVOER OVER WATER REGIONAAL EN LOKAAL Een economische oase aan de rivier OEVERTURE Oeverture

Nadere informatie

03 november 2011. Bart Brink manager business development / corporate coördinator Cradle to Cradle

03 november 2011. Bart Brink manager business development / corporate coördinator Cradle to Cradle 03 november 2011 Bart Brink manager business development / corporate coördinator Cradle to Cradle Voor meer informatie: b.brink@royalhaskoning.com of 06-55885393 Duurzaam ontwerpen Geïnspireerd door Cradle

Nadere informatie

Strategisch Beleidsplan 2013-2015

Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Switch, samen naar duurzaam en rechtvaardig Switch stimuleert gedrag dat bijdraagt aan een duurzame en rechtvaardige wereld. Hier én daar, nu én in de toekomst. Switch

Nadere informatie

Duurzaam ondernemen. Betty de Keizer De Keizer Kennismakelaar

Duurzaam ondernemen. Betty de Keizer De Keizer Kennismakelaar Duurzaam ondernemen Betty de Keizer De Keizer Kennismakelaar Introductie Duurzaam ondernemen Aan de slag Informatiebronnen De Keizer Kennismakelaar verbindt bedrijven, organisaties en individuen organiseert

Nadere informatie

Surf ook naar www.rvec.nl

Surf ook naar www.rvec.nl Een succesvolle leerloopbaan voor ieder kind Welkom bij Roelof! Het Roelof van Echten College in Hoogeveen is een school voor ieder kind. Wij bieden alle vormen van onderwijs aan: praktijkonderwijs, leerwegondersteunend

Nadere informatie

3/12/13. Horizon 2020 Challenge 5: klimaat, milieu, resource efficiency en grondstoffen

3/12/13. Horizon 2020 Challenge 5: klimaat, milieu, resource efficiency en grondstoffen 3/12/13 Horizon 2020 Challenge 5: klimaat, milieu, resource efficiency en grondstoffen Mieke Houwen Horizon 2020 : klimaat, milieu, resource efficiency en grondstoffen Agenda n Horizon 2020 algemeen n

Nadere informatie

Inhoud hoofdstuk 1. Duurzame ontwikkeling: van concept tot strategie. Literatuur 35

Inhoud hoofdstuk 1. Duurzame ontwikkeling: van concept tot strategie. Literatuur 35 Inhoud hoofdstuk 1 Duurzame ontwikkeling: van concept tot strategie 1 Duurzame ontwikkeling op de internationale agenda 2 1.1 Herkomst van het begrip 2 1.2 Internationale aandacht voor milieuproblemen

Nadere informatie

hoe wij het best op die uitdagingen kunnen inspelen, wat daarvoor nodig is en hoe wij daar samen aan kunnen werken.

hoe wij het best op die uitdagingen kunnen inspelen, wat daarvoor nodig is en hoe wij daar samen aan kunnen werken. Toespraak van SNN-voorzitter Max van den Berg, bijeenkomst EFMI Business School (Academisch kennisinstituut voor de foodsector), Groningen op 18 november 2010 [Inleiding] Sommige mensen verdienen hun geld

Nadere informatie

Kerk en duurzaamheid. Van duurzaamheid naar levenskunst

Kerk en duurzaamheid. Van duurzaamheid naar levenskunst Kerk en duurzaamheid Van duurzaamheid naar levenskunst Duurzaamheid hangt in de lucht. Je kunt geen blad meer openslaan of je oog valt op duurzame producten. Bijna elk zichzelf respecterend bedrijf of

Nadere informatie

Stilstaan bij vooruitgang

Stilstaan bij vooruitgang Stilstaan bij vooruitgang Thuis in duurzaam organiseren Duurzaam rendement is geld verdienen... en meer... Onze visie op duurzaamheid Duurzaamheid is een modewoord geworden. Om mee te gaan met de trend

Nadere informatie

Zoete broodjes bakken. Van vaardigheid naar vorming

Zoete broodjes bakken. Van vaardigheid naar vorming Zoete broodjes bakken Van vaardigheid naar vorming De doelen van academisch onderwijs Kennisoverdracht? Vakidioten afleveren? Voorbereiden op de arbeidsmarkt? Kritische geesten? Maatschappelijk bewustzijn?

Nadere informatie

Visie op duurzaam Veranderen

Visie op duurzaam Veranderen Visie op duurzaam Veranderen Ruysdael Ruysdael is een gerenommeerd bureau dat zich sinds haar oprichting in 1994 heeft gespecialiseerd in het managen van veranderingen. Onze dienstverlening kent talloze

Nadere informatie

Bachelor in de wijsbegeerte: 10 opties voor je toekomst

Bachelor in de wijsbegeerte: 10 opties voor je toekomst HOGER INSTITUUT VOOR WIJSBEGEERTE Bachelor in de wijsbegeerte: 10 opties voor je toekomst Combineer filosofie met een andere opleiding (rechten, sociologie, psychologie, geschiedenis ) Beste (toekomstige)

Nadere informatie

Gedragstrainer VGCt Hubert van der Kleij, directeur VGCt

Gedragstrainer VGCt Hubert van der Kleij, directeur VGCt Gedragstrainer VGCt Hubert van der Kleij, directeur VGCt Onderzoek onder VGCt leden en in de markt bij klanten voor /aanbieders van gedragstrainingen Onderzoeksrapport : 18 mei 2012 door Maaike Leistra,

Nadere informatie

Beste docent, Hartelijke groet, Krista te Brake, Projectleider educatie Ja Natuurlijk Annabelle Zegers, Assistent educatie Ja Natuurlijk

Beste docent, Hartelijke groet, Krista te Brake, Projectleider educatie Ja Natuurlijk Annabelle Zegers, Assistent educatie Ja Natuurlijk Beste docent, Voorafgaand aan het museumbezoek aan Ja Natuurlijk en de eventuele workshops vragen wij u om uw leerlingen voor te bereiden. De voorbereiding vraagt 1 lesuur (de film duurt 14 minuten). Film

Nadere informatie

Naar een duurzaam Hyperion. Bouwen als een. Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen van de boom

Naar een duurzaam Hyperion. Bouwen als een. Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen van de boom Bouwen als een boom Materialen en Energie Stadskantoor in Venlo gebouwd volgens Cradle to Cradle principes Wortels zijn de fundering Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen

Nadere informatie

EerlijkWinkelen criteria 2016

EerlijkWinkelen criteria 2016 EerlijkWinkelen criteria 2016 Winkels kunnen op de EerlijkWinkelen site en app als ze aantoonbaar een substantieel aandeel eerlijke producten verkopen. In de beschrijving van de winkel moet aangegeven

Nadere informatie

www.djapo.be www.wereldwegwijzers.be www.2015ikloopmee.be

www.djapo.be www.wereldwegwijzers.be www.2015ikloopmee.be www.djapo.be www.wereldwegwijzers.be www.2015ikloopmee.be Djapo vzw centrum voor mondiale vorming WAT? Workshops Lespakketten Vormingen aan leerkrachten en student-leerkrachten Procesbegeleidingen DOELGROEP?

Nadere informatie

Omdat een Open Generatie Verleden verhindert om Jezelf te zijn! Dit geldt zowel voor ons individueel als als leefgemeenschap

Omdat een Open Generatie Verleden verhindert om Jezelf te zijn! Dit geldt zowel voor ons individueel als als leefgemeenschap Omdat een Open Generatie Verleden verhindert om Jezelf te zijn! Dit geldt zowel voor ons individueel als als leefgemeenschap Met het afsluiten van een open generatie verleden biedt je jezelf als mens de

Nadere informatie

Reeks A DUURZAAMHEID & PRODUCTIE

Reeks A DUURZAAMHEID & PRODUCTIE Reeks A DUURZAAMHEID & PRODUCTIE DUURZAAM- HEID A1-3 REcoEP Duurzaamheid If you think you are too small to have an impact, try to go to bed with a mosquito in the room A1-4 REcoEP Duurzaamheid Wat is duurzaamheid?

Nadere informatie

MEDEZEGGENSCHAP EN SUCCESFACTOREN. Ruysdael onderzoek 2015

MEDEZEGGENSCHAP EN SUCCESFACTOREN. Ruysdael onderzoek 2015 MEDEZEGGENSCHAP EN SUCCESFACTOREN Ruysdael onderzoek 2015 Succes maak je samen Ruysdael is gespecialiseerd in innovatie van mens en organisatie. Vanuit de overtuiging dat je samen duurzame meerwaarde creëert.

Nadere informatie

Agendapunt: 9 No. 72/'11. Dokkum, 6 september 2011. ONDERWERP: Het streven naar de titel Fairtrade Gemeente SAMENVATTING: Aan de gemeenteraad,

Agendapunt: 9 No. 72/'11. Dokkum, 6 september 2011. ONDERWERP: Het streven naar de titel Fairtrade Gemeente SAMENVATTING: Aan de gemeenteraad, Agendapunt: 9 No. 72/'11 Dokkum, 6 september 2011 ONDERWERP: Het streven naar de titel Fairtrade Gemeente SAMENVATTING: Aan de gemeenteraad, In de raadsvergadering van 18 juni 2009 is besloten de gemeente

Nadere informatie

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling Prof. dr. Patrick Meire Universiteit Antwerpen Ecosystem management research group De polders, tussen de kust en zandig/zandlemig

Nadere informatie

Thema-avond Duurzaamheid in de gemeente Donderdag 28 mei 2015

Thema-avond Duurzaamheid in de gemeente Donderdag 28 mei 2015 Thema-avond Duurzaamheid in de gemeente Donderdag 28 mei 2015 20.00 20.15 Erwin Keun 20.15 21.00 Bindert Kloosterman 21.00 21.30 Geurt van de Kerk Opening intro gasten Twitter: #ikbenduurzaam (#d66) https://kahoot.it:

Nadere informatie

Een duurzame ontwikkeling sluit aan op de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generaties in gevaar te brengen 1.

Een duurzame ontwikkeling sluit aan op de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generaties in gevaar te brengen 1. Duurzaamheidsbeleid De bijzondere locatie van Buitenkans Kinderopvang bij het stadslandbouwproject biedt een uitstekende basis voor duurzame kinderopvang. Natuur, ons voedselketen en respect voor mens

Nadere informatie

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Supplier Code of Conduct Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Bij Kramp gaan we voor zakelijk succes op de lange termijn. Daarbij voelen we een sterke verantwoordelijkheid

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid Duurzaamheid is één van de belangrijke aandachtspunten van het bedrijfsleven. Deze brochure is een initiatief van EMPAC, de organisatie van de

Nadere informatie

OPEN DAGEN WO MAART 2016. Kijk voor aanvullende informatie op de site van de universiteit. Lever tijdig een roze formulier in bij de decanenkamer.

OPEN DAGEN WO MAART 2016. Kijk voor aanvullende informatie op de site van de universiteit. Lever tijdig een roze formulier in bij de decanenkamer. OPEN DAGEN WO MAART 2016 Kijk voor aanvullende informatie op de site van de universiteit. Lever tijdig een roze formulier in bij de decanenkamer. 1 MAART 2016 (13:00-16:00) Meeloopdag Bestuurskunde: Economie

Nadere informatie

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Cursusboek Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Beste cursist, De eerste stap is gezet! U gaat starten met een mindfulnesstraining van 8 lessen.

Nadere informatie

Welkom. Voorlichtingsavond voortgezet onderwijs Goeree-Overflakkee

Welkom. Voorlichtingsavond voortgezet onderwijs Goeree-Overflakkee Welkom Voorlichtingsavond voortgezet onderwijs Goeree-Overflakkee Goeree-Overflakkee Kwalitatief goed onderwijs www.scholenopdekaart.nl www.samenwerkingsverband-vo.nl Expertisecentrum Goeree-Overflakkee

Nadere informatie

ELSEVIER HULP BIJ STUDIEKEUZE

ELSEVIER HULP BIJ STUDIEKEUZE ELSEVIER HULP BIJ STUDIEKEUZE Naam:... Klas:... Stap : Wat Kan ik? Voor welke vakken haal(de) je de hoogste cijfers op school? Aardrijkskunde Algemene natuurwetenschappen Bewegen, sport en maatschappij

Nadere informatie

DaVinci: Wereldverkenning

DaVinci: Wereldverkenning DaVinci: Wereldverkenning samen met ouders Alles heeft te maken met al het andere, Leonardo Da Vinci Ik verwonder me over Ik verwonder me over Ik verwonder me over DaVinci Ieder kind is uniek en het is

Nadere informatie

Achtergrond informatie Eemstroom - Energiecoöperatie Amersfoort

Achtergrond informatie Eemstroom - Energiecoöperatie Amersfoort Achtergrond informatie Eemstroom - Energiecoöperatie Amersfoort Doel van dit document is het bieden van achtergrond informatie over het principe van Eemstroom -Energiecoöperatie Amersfoort. Eemstroom One

Nadere informatie

Studeren na het HBO. stand van zaken 2013-2014. Informatie van het Avans Studentendecanaat

Studeren na het HBO. stand van zaken 2013-2014. Informatie van het Avans Studentendecanaat Studeren na het HBO stand van zaken 2013-2014 Informatie van het Avans Studentendecanaat 1 Studeren na het HBO: onderwerpen 1. Wat moet je weten over het collegegeld als je kiest voor een nieuwe bachelor

Nadere informatie

Fairsterk je school!

Fairsterk je school! Fairsterk je school! Handleiding en achtergronden campagne Fairtrade School Versie april 2009 Fairtrade Scholen Inleiding In België en Groot-Brittannië is het al een groot succes: Fairtrade Gemeenten.

Nadere informatie

2008-318. Van klimaatneutraliteit naar millenniumdoelstelling

2008-318. Van klimaatneutraliteit naar millenniumdoelstelling 2008-318 Van klimaatneutraliteit naar millenniumdoelstelling Voorgestelde behandeling: - Statencommissie Omgevingsbeleid op 2 april 2008 - provinciale staten op 23 april 2008 - fatale beslisdatum: n.v.t.

Nadere informatie

Duurzame innovatie met de natuur als mentor - de circulaire economie in de praktijk - Rijks Innovatie Lab 2013

Duurzame innovatie met de natuur als mentor - de circulaire economie in de praktijk - Rijks Innovatie Lab 2013 Duurzame innovatie met de natuur als mentor - de circulaire economie in de praktijk - Rijks Innovatie Lab 2013 Introductie van het bedrijf Uitvinder van de Heuga tapijttegel Omzet $ 1 miljard 3500 medewerkers

Nadere informatie

ELSEVIER HULP BIJ STUDIEKEUZE

ELSEVIER HULP BIJ STUDIEKEUZE ELSEVIER HULP BIJ STUDIEKEUZE Naam:... Klas:... Stap : Wat Kan ik? Voor welke vakken haal(de) je de hoogste cijfers op school? Aardrijkskunde Algemene natuurwetenschappen Bewegen, sport en maatschappij

Nadere informatie