Afrika woont onder ons en zit in ons. 03 Help een pup opvoeden met ASN Ideaalsparen. 04 Ideaal ook online beschikbaar.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Afrika woont onder ons en zit in ons. 03 Help een pup opvoeden met ASN Ideaalsparen. 04 Ideaal ook online beschikbaar."

Transcriptie

1 Magazine voor klanten van de ASN Bank, feb Help een pup opvoeden met ASN Ideaalsparen 04 Ideaal ook online beschikbaar 18 Duurzame apps Adriaan van Dis, schrijver en Zuid-Afrikakenner: Afrika woont onder ons en zit in ons

2 IN DIT NUMMER 10 Steun aan duurzame thema s: tegen wapenindustrie 12 ASN Bank financiert: windmolenparken op zee 16 De prijs van steenkool 04 Nieuws en column 06 Interview Adriaan van Dis 09 Mijn spaarmotief: zijdezachte aandacht, keiharde analyse 15 Ontvang gratis De toekomst van Nelson Mandela 18 Duurzame apps 22 De opleiding van assistentiehond Lola 24 Dertiende Dag van het Ethisch Beleggen 27 Goed resultaat ASN Vermogensbeheer 28 Winnaars duurzame projecten 29 Goed- en afgekeurde bedrijven 30 ASN-Novib Microkredietfonds maakt een verschil 32 Nieuws en cijfers ASN Beleggingsfondsen 34 Rentetarieven 35 Voor de Wereld van Morgen, tweets en colofon 20 Gemakkelijk betalen met de gratis ASN Jongerenrekening ASN BANK INTERACTIEF De ASN Bank is actief op diverse social media. Als u ons volgt, bent u als eerste op de hoogte van het laatste nieuws en leuke acties. Ook gaan we graag met u in gesprek en beantwoorden we uw vragen over ons beleid en onze dienstverlening. U ontmoet ons online via: IDEAAL ONLINE Wilt u Ideaal Online lezen? Meldt u zich dan aan via 2 ideaal februari 2014

3 ACTIE SPAREN MET RESPECT VOOR MENS, DIER EN NATUUR ZONDER BEPERKINGEN STORTEN EN OPNEMEN Help KNGF-pups opvoeden met ASN Ideaalsparen Met speciaal opgeleide honden geeft KNGF Geleidehonden een beter leven aan mensen met een beperking. De kostbare opvoeding van de honden wordt grotendeels bekostigd uit donaties en giften. Als Ideaalspaarder kunt u helpen zonder dat het u iets kost. Doet u mee? Al sinds 1935 leidt KNGF Geleidehonden honden op voor visueel gehandicapte mensen. De geleidehond maakt een groot verschil: hij leidt zijn baas of bazin veilig over straat, langs hindernissen als geparkeerde fietsen, over trappen, naar de bushalte of het station. Tegenwoordig worden honden ook ingezet om de bewegingsvrijheid en zelfstandigheid van andere groepen mensen te vergroten. De assistentiehond helpt lichamelijk gehandicapte mensen bij het boodschappen doen, hij raapt spullen op en doet deuren open. Ook zijn er geleidehonden voor kinderen met autisme en buddyhonden voor kinderen en mensen met een handicap of stoornis. Geleidehonden zijn niet alleen nuttig, maar bieden hun bazen vriendschap, rust en stabiliteit. De opleiding van pup tot geleidehond duurt ongeveer twee jaar. Eerst krijgt de pup een basisopvoeding in een puppypleeggezin. Hij went dan aan het dagelijkse leven en alles wat daarbij hoort. Met veertien maanden komt de hond op de geleideschool. Daar leert hij alles om zijn taak uit te kunnen voeren. Als de hond een jaar of twee is, gaat hij naar de persoon die hij ongeveer zeven jaar zal begeleiden. Daarna mag hij met welverdiend pensioen. De basisopvoeding van één pup kost Samen met onze spaarders willen we de opvoeding van minstens twintig pups bekostigen. En zo het leven van twintig mensen wat gemakkelijker en mooier maken. Dat past in de duurzame samenleving die ons voor ogen staat, en waarin we zorg geven aan wie dat nodig heeft. ACTIE HELP KNGF-PUPS OPVOEDEN Actieperiode: 1 februari tot en met 15 april U opent een nieuwe rekening ASN Ideaalsparen. Of u stort of meer bij op uw bestaande rekening ASN Ideaalsparen vanaf uw betaalrekening. U spaart zonder beperkingen, met een spaarrente van 1,6%*. Wij steunen mede namens u de basisopvoeding van KNGF-pups. Kijk voor de volledige actievoorwaarden op * Variabel rentetarief per 22 augustus 2013; wijzigingen voorbehouden. Wilt u helpen? Open dan een rekening ASN Ideaalsparen, of stort of meer op uw huidige rekening ASN Ideaalsparen. Dan doneren wij, zonder dat het u iets kost, namens u geld om de basis opvoeding van pups te bekostigen. Hoe méér klanten er meedoen, hoe meer pups de ASN Bank naar de geleidehondenschool kan laten gaan. Op asnbank.nl houden we de stand bij. Wilt u een rekening ASN Ideaalsparen openen? Dat kan direct op asnbank.nl/ideaalsparen. Meer informatie over KNGF Geleidehonden en hun opleiding vindt u op En op pagina 22 en 23 van dit magazine. februari 2014 ideaal 3

4 COLUMN Foto: Hermien Lam Delen Tijdens de Dag van het Ethisch Beleggen illustreerde econoom Mathijs Bouman zijn presentatie met schilderijen van het Rijksmuseum. Gratis gedownload van de website van het Rijks. Kost het delen van al die beelden het museum dan geen bezoekers? Nee, vertelde Mathijs, integendeel: mensen willen kunst die ze mooi vinden ook graag in het echt zien. Waarom sprak dit mij zo aan? Omdat het weerspiegelt hoe de ASN Bank omgaat met alle informatie over ons duurzaamheidsbeleid, ons beleggingsuniversum en onze financieringen en beleggingen. Die delen we met iedereen, want openheid is onlosmakelijk verbonden met onze duurzame missie. Dat leidde er vorig jaar toe dat de Eerlijke Bankwijzer ons uitriep tot meest transparante bank van Nederland. Lees dit bericht niet! We hebben hier en elders meermaals geschreven over de online versie van Ideaal. Daarmee hebben we echter nog lang niet alle Ideaallezers bereikt. Dat blijkt uit de voortdurende vraag om een digitaal magazine. Met de onorthodoxe kop boven dit berichtje hopen we uw aandacht te trekken. En als u dit leest, is dat gelukt. Ideaal Online bevat vrijwel de volledige inhoud van de papieren Ideaal. Sinds kort is Ideaal Online ook geschikt voor ipad. Aanmelden gaat heel eenvoudig via U kunt zich daar tevens afmelden voor de papieren versie van Ideaal. Vindt u het papieren magazine prettig omdat u dat gemakkelijk op elke willekeurige plek kunt lezen? Houdt u dan gerust ook uw abonnement op de papieren Ideaal aan. Op asnbank.nl/ideaal kunt u zich eenvoudig aanmelden voor Ideaal Online. Die transparantie stelt ons ook voor een dilemma. Het is veel van u gevraagd om alle informatie die we delen, te bestuderen. We vinden het prachtig dat er klanten zijn die dat doen. Maar de meesten van u willen weten dat u goed zit bij de ASN Bank, zonder dat u daar veel tijd in hoeft te steken. Daarom hebben we vorig jaar WAAR(de) op de kaart gelanceerd. U vindt die op onze website onder Wat doen wij. Deze kaart toont niet ál onze activiteiten, maar een representatieve selectie. Zo kunnen we met u delen hoe we werken aan uw en onze idealen. Delen doen we ook via Voor de Wereld van Morgen. Op dit internetplatform werken we met vele mensen en partijen samen aan duurzaamheid, bijvoorbeeld voor de ASN Bank Wereldprijs. We delen er onze inzet en kennis. En via crowdsourcing vragen we mensen hun mening met ons te delen als input voor ons duurzaamheidsbeleid. Dat levert vaak goed onderbouwde meningen op, waar we echt iets aan hebben. Zo wordt iedereen beter van delen. Ewoud Goudswaard Algemeen directeur WAAR(de) op de kaart Van een donatie voor aanstaande moeders in Sierra Leone tot een belegging in Vacon, de Finse producent van wisselstroomregelaars. Van een investering in Oostenrijkse staatsobligaties tot een prijs voor de eerlijk geproduceerde Fair- Phone. Het zijn allemaal activiteiten waarmee wij bijdragen aan onze missie: de wereld rechtvaardiger en duurzamer maken. Via financieringen, investeringen, sponsoring, donaties, kennis uitwisseling en samenwerking. U vindt ze op asnbank.nl/waardeopdekaart. Elke pin op de kaart biedt informatie over de inhoud en achtergrond van de investering of het project. Zo ziet u hoe uw (spaar)geld werkt aan een betere wereld. 4 ideaal februari 2014

5 NIEUWS Aanbieding Movies that Matter Van 20 tot en met 26 maart 2014 is het Movies that Matter Festival. Het vindt plaats in en rond het Filmhuis Den Haag en het Theater aan het Spui. Dit internationale film- en debatfestival biedt een podium aan speelfilms en documentaires die mensenrechten, vrede en vrijheid centraal stellen. Dit jaar is er speciale aandacht voor nucleaire veiligheid. Daarmee sluit het festival aan bij de Nuclear Security Summit. Aan deze topconferente op 24 en 25 maart in Den Haag nemen 58 wereldleiders deel. Wij sponsoren Movies that Matter omdat dit past bij onze duurzaamheidspijler mensenrechten. Speciaal voor ASN-klanten geldt de volgende aanbieding: op vertoon van uw ASN Wereldpas of dit artikel aan de kassa krijgt u twee kaartjes à 9,- (voor dezelfde film) voor de prijs van één. Reserveren is aanbevolen. U kunt ook online uw kaartjes kopen via U krijgt het tweede kaartje gratis als u code ASN2014 gebruikt. De kaartverkoop begint op donderdag 6 maart. Meer informatie: Ruim 4 ton naar Cordaid Namens ASN Jeugdspaarders hebben we over gedoneerd aan Cordaid Memisa en Cordaid Kinderstem zonder dat het de spaarders iets kost. Dit geld gaat naar kinderprojecten van Cordaid in de Centraal Afrikaanse Republiek en Congo. In deze gebieden heerst zoveel onrust en armoede, dat veel kinderen te kort naar school gaan, nauwelijks gezondheidszorg krijgen en al heel jong moeten werken. De projecten van Cordaid pakken dit probleem aan. Al sinds 2002 werken we met Cordaid samen in het kader van ASN Jeugd sparen. In die periode hebben we namens ASN Jeudgspaarders al ruim 2,17 miljoen aan Cordaid gedoneerd. Voor iedere nieuwe rekening ASN Jeugdsparen gaat er 10 naar Cordaid. Bovendien doneren we jaarlijks een bedrag dat stijgt naarmate het saldo op alle rekeningen ASN Jeugdsparen hoger is. Wilt u meedoen? Open een rekening ASN Jeugdsparen voor uw (klein)kind op februari 2014 ideaal 5

6 Schrijver en Zuid-Afrikakenner Adriaan van Dis: De ander zit voor een deel ook in jezelf Reislust, zijn achtergrond en de liefde voor taal brachten Adriaan van Dis over de hele wereld. Afrika behoort tot zijn eerste en oudste liefdes. De schrijver en Zuid-Afrikakenner verplaatst zich graag in anderen. Ontkooien noemt hij dat. Zouden politici ook meer moeten doen. Afrika en u, wanneer begon dat? In Ik wilde naar India, zoals iedere hippie in die tijd. Maar mijn wereldreis bracht me in Afrika, India heb ik nooit bereikt. De Nijl opvarend, kwam ik een glimmend zwart volk tegen, de Nubiërs. Mijn eerste ontmoeting met een zwarte wereld. Ik ben opgegroeid tussen mensen die al een halve wereldreis achter de rug hadden. Mijn vader heeft Indisch bloed, de eerste man van mijn moeder en mijn halfzussen ook. Ik was wit, maar wilde heel graag bruin zijn. Die kleurgevoeligheid is voor mij erg belangrijk. En dan was er de literatuur. Op de wc van mijn studentenhuis hing een gedicht van Breyten Breytenbach, de Zuid-Afrikaanse dichter. Dat gedicht ging over zijn Vietnamese vrouw, een kleurlinge, en over hun huwelijk dat was verboden door de ontugwetten van die tijd. Ik viel voor de taal; het Zuid- Afrikaans is een gecreoliseerde vorm van Nederlands. De ontdekking van die reis was dat de westerse wereld doet of de hele wereld wit is. Onze cultuur en geschiedenis leggen een dictaat op over schoonheid en wetten, waar de rest van de wereld heel anders over denkt. De rest van de wereld is veel groter en godsdienstiger dan wij denken. Als er iets groeit, is dat wel de godsdienst. Dat was in 1969 al een heel duidelijke ontwikkeling. Wat zijn nu de ontwikkelingen in Zuid-Afrika? Wat je in Zuid-Afrika ziet is net als in Europa maar dan verhevigd een groter wordende kloof tussen arm en rijk. Tegelijkertijd verbetert het lot van veel mensen, maar die mensen ervaren dat niet zo. Als je de allerarmsten kraanwater geeft, is dat statistisch gezien een enorme verbetering. Maar als die arme mensen op de televisie zien dat rijke partijleden in een Mercedes rondrijden en dat al het geld in de stad blijft, voelen ze zich vergeten. Je hebt de feiten, die zeggen dat je vooruit gaat. En je hebt de emotie, en die is dat je achtergesteld bent. Is het nodig dat wij de mensenrechten in Zuid-Afrika helpen bevorderen? Het probleem met mensenrechten is dat ze vaak prachtig klinken op papier, maar erg weinig te maken hebben met de werkelijkheid. Schoon water voor iedereen, geen kinderarbeid. Zonder kinderarbeid zouden hele families niet kunnen bestaan en hele economieën instorten. Elk land heeft zijn eigen betrekkelijke waarden en moet roeien met de riemen die het heeft. Zijn die mensenrechten bovendien niet heel erg ontsproten aan een wit westers ontwikkelingsmodel? Als onze cultuur zo geweldig is, en als we die fantastische idealen van verlichting zo hoog achten, dan moeten we er ook naar leven. En dat doen wij helemaal niet! We hebben het volkomen vanzelfsprekend gevonden om Indonesië te koloniseren, we hebben daar duizenden kerken geplant. Wanneer er honderd minaretten in Nederland komen, zijn we verontwaardigd en krijgen redelijke mensen al migraine van het gejammer van één muezzin in een buitenwijk. Heel interessant. U bezocht de West-Kaap afgelopen november. Wat deed u daar? Ik was er voor de vertaling van mijn roman Tikkop en heb arme gemeenschappen van Kaapse kleurlingen bezocht en drugsgebruikers geïnterviewd. Er is grote werkloosheid, het drugsgebruik is er epidemisch: de helft van de jongeren tussen veertien en twintig is aan de crack. Die kinderen missen een voorbeeld. Voorheen waren hun voorbeelden wit of verre sterren van het doek. Nu is gangster Bobby met gouden tanden hun > 6 ideaal februari 2014

7 INTERVIEW Foto s: Josje Deekens Straks als ik half dement ben, veegt een Somalische verpleegster mijn billen af. Ik wil die verpleegster kennen. februari 2014 ideaal 7

8 VAN DIS OVER ZAM MAGAZINE ZAM Magazine gaat over Afrika. Afrika woont onder ons, zit in ons, we eten ervan en veel grondstoffen komen er vandaan. Er komt een dag dat Afrika zelf zijn mineralen en grond gaat beheren. Dan wordt je smartphone een stuk duurder, om maar te zwijgen over al die vruchten die s winters in onze schappen liggen. We mogen dus wel weten hoe daar de sentimenten zijn. Het is belangrijk je vensters open te zetten. Dat wij openstaan voor het vreemde heeft ons als handelsnatie groot gemaakt. ZAM maakt je een bewuster wereldburger. En het is ook nog eens een móói blad. U kunt de speciale ZAM-uitgave over Nelson Mandela cadeau krijgen. Lees meer op pagina held. Maar gangster Bobby wordt niet oud. Deze groep kleurlingen, die tussen wit en zwart valt, ontdekt nu ze dat ze misschien niet zwart genoeg zijn. Ze voelen zich niet vertegenwoordigd in de politiek of gehoord, en sluiten zich in hun eigen dorp op. Die tendens zie je overal. De globalisering gooit alles op een hoop. Tegelijk willen we weten wie we zijn en ontdekken we het nationale. Daar gaat Tikkop over, mensen in een kleurlingengemeenschap op zoek naar wie ze zijn. U praat met iedereen, inclusief drugsverslaafden. Het is belangrijk je af en toe te ontkooien. Je te associëren met de schoften, met rijke mensen omgaan én met heel arme mensen. Niet alleen maar met wat je vertrouwd is. In Parijs (Van Dis woonde er bijna acht jaar, red.) was ik zelf een vreemdeling. Als ik een dag had geschreven, dan bladerde ik door de Pariscope en zag dat er een Haïtiaanse film was in een bioscoopje WIE IS ADRIAAN VAN DIS? Van Dis is geboren in Na een studie Nederlands (zijn doctoraalscriptie ging over de Zuid-Afrikaanse schrijver en dichter Breyten Breytenbach) ging hij aan het werk als journalist, onder meer voor NRC Handelsblad. In de jaren tachtig maakte hij voor de VPRO het meest legendarische boekenprogramma ooit: Hier is Adriaan van Dis. Bijna tien jaar lang ontving hij buitenlandse en binnenlandse schrijvers met een glas rode of witte wijn aan zijn boekentafel. Van Dis debuteerde zelf als romanschrijver in 1986 met Nathan Sid. Hij heeft tientallen boeken op zijn naam staan, onder meer over zijn jeugd, over China en over Afrika (In Afrika uit 1991, Tikkop uit 2010). Voor de VPRO maakte hij slow journalism -documentaires over Afrika en Indonesië. Van Dis woonde en werkte tussen 2004 en 2012 in Parijs. Stadsliefde (2011) gaat over zijn Parijse tijd. Momenteel werkt van Dis aan een roman over zijn onlangs overleden moeder. niet ver van mijn huis. Na afloop zat ik in een zaal vol Haïtianen in een heftige discussie. Dat is echt fantastisch! Daar leer je van. Zo had ik een werkster die al 24 jaar in de illegaliteit leefde. Hoe doe je dat als je ziek bent? Dan merk je door met haar te praten, door met haar mee te gaan dat er een heel menselijk systeem bestaat, een grijs netwerk dat illegaliteit steunt. Keurige, gevestigde burgers laten illegalen meeliften op hun verzekering; er zijn humane apothekers en illegale dokters die menselijk frauderen. Dat kan alleen in een miljoenenstad. U bent constant aanwezig in een sociaal laboratorium, zoals u dat zelf noemt. Straks als ik half dement ben, veegt een Somalische verpleegster mijn billen af en ik wil die verpleegster kennen. Niet uit een soort politieke correctheid, het is stinkend eigenbelang: ik wil niet bang zijn. Afrika is een deel van Europa geworden en het vreemde zit al voor een deel ook in onszelf. Maak kennis! Zouden politici ook meer moeten doen, je verplaatsen in een ander. Hoe kijkt u aan tegen Mandela en zijn betekenis voor het land? Mandela zei over zichzelf: A saint is a sinner who keeps on trying. Een struikelende zondaar. In Europa ziet men Mandela als de verzoener, de man van de dialoog, de grote wijze man. Daarmee werd hij steeds meer een soort heilige, maar er zijn ook schaduwkanten aan hem. Dat maakt hem juist zo menselijk. Gewoon een man die heel bewust heeft ingezien dat het moest veranderen in Zuid-Afrika. Die een eindeloze hoeveelheid boeken heeft gelezen over hoe hij zich moest aanpassen. Boeken over de vrijheidsstrijd van de boeren, maar ook over de strijd van de Israëliërs of over hoe hij zich als Mitterrand moest plaatsen in een veelkleurige democratie. Het ontkooien waar ik het over had, dat deed hij in de literatuur. Dat heeft hem heel erg geholpen als politicus. Als een van zijn eerste daden in het Tuynhuis, het presidentiële paleis in Kaapstad, riep hij alle blanke ambtenaren bij elkaar hoog en laag, de tuinman, de koffiejuffrouw en hij zei: Blijf, wij kunnen niet zonder jullie. Dat tekent de vrijheidsstrijder. Zo heeft hij de blanken ontwapend. Mandela de verzoener. Een verzoener, ja, maar een strategische verzoener. Misschien heeft hij zijn boosheid en haat in zijn kussen weggebeten. Hij zag dat het geen zin had om de blanken de zee in te jagen, want hij wist dat hij ze nodig had. Zo moeten wij ook omgaan met de problemen, net zo verstandig. We moeten onze nieuwe Nederlanders de best mogelijke scholing geven, óók de klootzakken. Waarom? Omdat we die klootzakken nodig hebben om onze economie draaiend te houden. 8 ideaal februari 2014

9 MIJN SPAARMOTIEF Zijdezachte aandacht, keiharde analyse Als loopbaancoach wil Hanneke Dijkman werklozen en werkzoekenden bewuste keuzes laten maken. Opdat hun situatie verbetert en ze gelukkiger worden. Ook Hannekes bedrijfsvoering weerspiegelt haar idealen. k wil graag mensen aandacht geven, hun situatie ver- en zo de wereld een stukje mooier maken. Ibeteren, Dat was al toen ik in de jaren negentig in Oeganda een microkredietbank ging helpen. En dat is het nog steeds bij de loopbaancoaching die ik sinds 2006 geef. Ik zie de tijd dat mensen werkzoekend zijn als tijd voor reflectie. Hoe ga je om met teleurstellingen? Wat kun je? Met zulke vragen kreeg ik zelf ook te maken toen ik in 1997 als repat terugkeerde uit Afrika. Repats kennen de Nederlandse arbeidsmarkt vaak niet meer en overschatten de waardering hier voor hun buitenlandervaring. Ze hebben geen actief netwerk en moeten her-inburgeren in Nederland. Daarom heb ik een bureau speciaal voor deze groep, New Options. Bij mijn coaching kan ik, indien gewenst, mijn vaardigheden als zenleraar inzetten. Meditatie helpt je vlijmscherpe analyses te maken. Zijdezachte aandacht, keiharde analyse, noem ik mijn aanpak. Mijn idealen komen terug in mijn bedrijfsvoering: ik fiets bijna alles, ben een flexwerker, gebruik gerecycled papier en koop biologische producten. In mijn coaching gebruik ik Skype; dat bespaart mensen vervoer naar mij. De ASN Bank zet mijn idealen door naar mijn spaargeld. Ook zij wil de wereld mooier maken, mensen helpen. Net als ik. Lezers van Ideaal kunnen tot 1 maart 2014 tot 20% korting krijgen op de New Options Werkcirkel. Eén inschrijving: 10% korting, samen inschrijven: 20% korting. U kunt zich aanmelden bij onder vermelding van Actie Ideaal. De eerste die zich inschrijft, krijgt bovendien drie Skype-gesprekken cadeau! Foto: Josje Deekens februari 2014 ideaal 9

10 DUURZAME THEMA S Rebellen in Zuid-Kordofan Tegen wapenindustrie De ASN Bank doneert geld aan projecten die invulling geven aan haar vier duurzame thema s, waaronder Tegen wapenindustrie. Namens klanten maar zonder dat hun iets kost steunt ze een project van Amnesty International dat mensenrechtenmonitors in Afrika traint, en een project van War Child dat kinderen in Oost-Congo een toekomst biedt. Bouwen aan de basis van democratie Amnesty International versterkt in zes Afrikaanse landen lokale mensenrechtenorganisaties. Het Speciale Programma voor Afrika traint monitors, bouwt netwerken en maakt mensen bewust van hun rechten. Met bepaalde zaken wíl je je liever niet bezighouden. Zoals de veertig jaar durende strijd tussen Soedan en het nu onafhankelijke Zuid-Soedan. De wrede oorlog tussen de moslimsekte Boko Haram en het Nigeriaanse leger. De levensgevaarlijke chaos in Zuid-Centraal- Somalië. Stuk voor stuk complexe situaties. Moord, verkrachting en slavernij zijn er aan de orde van de dag. Gewone mensen hebben er nauwelijks rechten. Een dak boven je hoofd? Geld voor je werk? Onderwijs? Geenszins vanzelfsprekend. Amnesty International houdt zich er wel mee bezig met het Speciale Programma voor Afrika (SPA). Via dit programma worden lokale mensenrechtenmonitors getraind. Dit zijn vaak gewone mensen die de situatie willen verbeteren, maar nog niet altijd bruikbare rapportages kunnen maken. SPA leert hun interviewen en rapporteren en biedt kennis over principes als onpartijdigheid en objectiviteit. Rapportages zijn belangrijk om verandering te bereiken en internationale aandacht te vragen, vertelt Ellen Vermeulen, Senior Programma Officer van Amnesty International Nederland. Het werk van de monitors is vaak gevaarlijk. Wie mensenrechtenschendingen wil rapporteren, kan onder druk worden gezet of zelfs met de dood bedreigd worden. Vermeulen: Monitors kregen van rebellen toegang tot de delen van Zuid-Kordofan, Midden-Soedan, die zij beheersen. Zo kunnen de monitors de 10 ideaal februari 2014

11 EERLIJKE HANDEL TEGEN KINDERARBEID DUURZAME ENERGIE TEGEN WAPENINDUSTRIE structurele bombardementen door de overheid in Khartoum rapporteren. Dat is niet ongevaarlijk. Net zo gevaarlijk is het rapporteren van mensenrechtenschendingen door de rebellen zelf, want die waarderen dat natuurlijk niet. Einde aan strijd Bereiken de monitors ook iets? Met de informatie waaronder foto- en videomateriaal van de monitors in Zuid-Kordofan kon Amnesty lobbyen bij de Afrikaanse Unie, de VN Veiligheidsraad en individuele landen. Vermeulen: Verwacht dan niet meteen ingrijpen. Ons werk heeft pas op de lange termijn resultaat. Dat gaat verder dan berechtiging van oorlogsmisdadigers; de monitors leggen de basis voor verandering. Elke strijd is eindig. Daarna moet er een netwerk van personen klaarstaan die mensen in hun omgeving bewuster maken van mensenrechten. Mensen moeten hun regering eisen durven stellen, óók op het terrein van sociale, economische en culturele rechten. Uiteindelijk moeten de lokale organisaties opgeleide mensen hebben die juridisch advies kunnen geven en zelf donoren vinden. Dit jaar gaat SPA meer opleiders inzetten en opleidingsmateriaal verbeteren en aanvullen met nieuwe thema s, waaronder (digitale) veiligheid en effectief gebruik van sociale media. Toekomst voor een verloren generatie War Child helpt duizenden kinderen in Oost-Congo, dat door een gewelddadige burgeroorlog is getroffen, weer te integreren in de samenleving. Verweesd, verstoten, verkracht en psychisch zwaar beschadigd vormen ze een verloren generatie. Bij het geweld in de Democratische Republiek Congo zijn bijna alle omliggende landen betrokken. De belangen zijn enorm: Oost-Congo is rijk aan grondstoffen, zoals goud, koper en diamanten. Er zijn gewapende groepen actief die werken voor de hoogste bieder. Ook spelen er diepgewortelde (etnische) spanningen. Meisjes worden op grote schaal verkracht en jongens ingezet als kindsoldaat. Elke vorm van overheid ontbreekt. Sociale structuren zijn kapot, schetst David Pascual Badenes, landendirecteur van War Child. Daardoor zijn er geen onderwijs, zorg en andere hulp voor de kinderen. Die zijn vaak psychisch zwaar beschadigd, wees of verstoten door hertrouwde vaders. Ze moeten zichzelf onderhouden met roof, bedelen en prostitutie. Voor kind-zijn is er geen ruimte. Een verloren generatie. Vicieuze cirkel In de provincie Zuid- Kivu biedt War Child kinderen veilige speelplekken, lessen en workshops waarin ze leren omgaan met hun moeilijke situatie. Jongeren krijgen een vakopleiding waarmee ze meer kans maken op normaal werk. Het belangrijkste is dat slachtoffers van verkrachting zich niet schuldig meer voelen, zegt Badenes. En dat kinderen weer kind kunnen zijn, weer toekomst krijgen. Dan ziet de samenleving hen niet meer als bedreiging. Had je vorig jaar een jongen gevraagd wat hij wilde worden, dan had hij, moe van een nachtelijke patrouille voor een militia, soldaat geantwoord. Op zijn beurt zou hij zijn gaan moorden, plunderen en verkrachten, met nieuwe slachtoffers tot gevolg. Nu doorbreek je die vicieuze cirkel. War Child werkt samen met lokale onderwijzers, priesters en anderen. Badenes: Ik ben verrast door de positieve reacties uit de samenleving. De kinderen krijgen voedsel en middelen. Ze leren vaardigheden waarmee ze zichzelf kunnen onder - houden en niet tot misdrijven hoeven over te gaan. War Child zoekt donoren voor meerjarige hulp. Ook wil het kinderen in de provincies Fizi en Shabunda helpen. Het lastige is dat we geen vaccins geven of een universiteit bouwen, zegt Badenes. Ons werk zie je niet direct. Het vereist een visie op de lange termijn. duurzamethemas februari 2014 ideaal 11

12 ASN BANK FINANCIERT KLANTEN: C-Power, Belwind, Northwind PROJECT: Belgische offshore windenergie INVESTERINGS- BEDRAG: C-Power 22 miljoen euro, Belwind 35 miljoen euro, Northwind 34 miljoen euro WAAROM? De ASN Bank wil duurzame energie stimuleren, dus ook wind op zee. Hoewel België nog voorop loopt, zijn er plannen om het aantal Nederlandse windparken op zee te vergroten. De ASN Bank wil in de toekomst graag Nederlandse projecten financieren. Projecten in de bouwfase leveren echter extra risico s op. We hebben momenteel drie windparken in de boeken die nog in aanbouw zijn. Wanneer deze zijn opgeleverd, kunnen we weer nieuwe financieringen in wind op zee overwegen. Daarbij letten we op een goede spreiding van de uitzettingen. Foto: C-Power N.V., Tom D Haenens 12 ideaal februari 2014

13 In België hebben ze de wind mee Het idee van grote windmolenparken op zee was tien jaar geleden nog futuristisch. Inmiddels is het normaal aan het worden. Althans in België, dat hierin voorop loopt. De ASN Bank is medefinancier van Belgische offshore windenergie: energie uit een hernieuwbare bron als duurzame motor voor vooruitgang. Op deze winterdag hangen er Hollandse luchten boven de Belgische kust. Enkel bij kraakhelder weer zie je vanuit Oostende aan de horizon kleine stipjes van de tweehonderd enorme windturbines die daar op zee staan. Van die turbines behoren 48 stuks met een vermogen van 6,15 megawatt en rotorbladen van 126 meter tot de grootste ter wereld. In de nabije toekomst worden nog krachtigere turbines ontwikkeld, vertelt Jaak Rutten. Hij is directeur van C-Power, dat sinds juli turbines heeft draaien op zee. Onze turbines werken 95 procent van de tijd. Op een dag als vandaag, met stevige wind, draaien de uiteinden van de wieken met 280 kilometer per uur rond. Aan C-Power financiert de ASN Bank mee sinds Daarnaast investeert de bank in de Belgische parken Belwind en Northwind. Voorhoede België vormt met Denemarken, Duitsland en Groot-Brittannië de voorhoede van windmolenparken op zee (offshore). Dat levert het land veel kennis op over hoe je efficiënt windparken bouwt, met zo min mogelijk problemen. Plus maximale energiewinst. De bouw is slechts één maand vertraagd, het budget nauwelijks overschreden en we hadden geen veiligheidsincidenten. Een unicum, zegt Rutten. Alle partijen waren goed op elkaar ingespeeld. Ook de banken doen steeds meer ervaring op en de verzekeringskosten dalen. Nu de concessies voor het Belgische gebied zijn verdeeld, zijn de parken geen concurrenten meer van elkaar. Ze delen kennis en techniek in het Belgian Offshore Platform. Uiteindelijk zullen er tegen 2020 zo n vijfhonderd turbines in de Belgische zee staan, met een gezamenlijk vermogen van 2,2 gigawatt (2.200 megawatt). Dat is voldoende om veertig procent van de Belgische huishoudens van duurzame Jaak Rutten Horizonvervuiling kan geen argument zijn: als ze op dertig kilometer afstand staan, zie je bijna niets van de windmolens energie te voorzien. België is daarmee goed op weg om zijn doelstelling te realiseren dat in 2020 minimaal twintig procent elektriciteit uit hernieuwbare bronnen komt. Nederland heeft een veel groter deel van de Noordzee dan België, maar stelt zich slechts veertien procent elektriciteit uit duurzame bronnen ten doel voor 2020 en zestien procent voor Zelfs dat vereist een > februari 2014 ideaal 13

14 Foto: REpower, Jan Oelker NATUUR: WINNAAR OF VERLIEZER? De windmolens zouden een gevaar vormen voor trekvogels. Dat er vogels in de molens belanden, is onvermijdelijk, maar het zijn er maar heel weinig. Vogels vliegen om de parken heen. Ook zou de bouw van windmolens tot verstoring van de zee leiden, waarvoor met name dolfijnen gevoelig zijn. Met een nieuwe techniek met luchtbelletjes kunnen geluid en schokgolven echter geabsorbeerd worden. In bepaalde periodes in het jaar mag vanwege de natuur ook niet geheid worden. Windmolens hebben ook voordelen. Doordat er rond windparken niet gevist mag worden, blijft de natuur er ongemoeid. Dat trekt dier- en plantsoorten aan. De parken blijken kraamkamers voor vissen. En dat is weer goed voor zeeleeuwen. eindspurt, want Nederland heeft nog maar twee windmolenparken, bij Egmond en IJmuiden, met minder krachtige turbines. Op 20 december 2013 wees de Nederlandse regering nieuwe gebieden aan, wat een verdubbeling van het areaal inhoudt. Eerlijk Een politieke beslissing, verklaart Rutten de reden dat België voorop loopt. Op land is weinig ruimte. Willen we de 2020-doelstelling halen, dan moeten we wel offshore. De politiek moet niet bang zijn voor verzet. Ook in België is er weerstand; daar moeten we doorheen. Horizonvervuiling kan geen argument zijn: als ze op dertig kilometer afstand staan, zie je bijna niets van de windmolens. Critici wijzen op de subsidies die windenergie krijgt. Maatschappelijke keuzen hebben een prijs, werpt Rutten tegen. Maar de subsidie moet wel correct en eerlijk zijn. Ze moet technologische ontwikkelingen in gang zetten, geen continue financieringsbron worden. Rutten noemt het daarom gezond dat de Belgische regering heeft besloten om subsidies te koppelen aan de energieprijs en aan de voortgang van de technologische ontwikkeling. En het kán. Turbines worden goedkoper, productiever, onderhoudsvriendelijker en gerobotiseerd. Minister Kamp wil ook in Nederland subsidies voor windturbines koppelen aan daling van de kostprijs. De enige Belgische zorg is nu hoe al die stroom op het land komt. Sommige parken hebben nog geen eigen centrale transformator op zee. Het hoogspanningsnet op land kan de enorme energietoevoer nog niet aan. Dat net is berekend op gespreide energiewinning op land. Tegen de bouw van hoogspanningsmasten liggen nu bezwaren bij de Raad van State. Rutten is echter optimistisch. De wil is er. Dat is het belangrijkste. 14 ideaal februari 2014

15 PARTNER AAN HET WOORD De toekomst van Nelson Mandela Op 5 december 2013 overleed Nelson Mandela. Wij gedenken hem als de belangrijkste voorvechter van de mensenrechten van onze tijd. Zijn leven stond in het teken van de strijd tegen apartheid in Zuid-Afrika. Na zijn presidentschap bleef hij zich inzetten voor mensenrechten. Zo voerde hij campagne tegen hiv-aids, steunde de armen en zette zich in voor ontwikkeling van het platteland en het oprichten van scholen. Wij zijn Nelson Mandela dankbaar voor de inspirerende manier waarop hij zich zijn leven lang voor mensenrechten heeft ingezet. Hij is voor velen, ook voor de ASN Bank, een voorbeeld geweest. Voortleven Wanneer een inspirerend mens als Nelson Mandela is overleden, betekent dat niet het einde van zijn invloed, want zijn gedachtegoed blijft voortleven. ZAM Magazine draagt daaraan bij met een speciale uitgave, getiteld De toekomst van Nelson Mandela. De vele foto s, verhalen en getuigenissen schetsen een beeld van Mandela als voorvechter van de mensenrechten, mens en politicus. Hoofdredacteur Bart Luirink schrijft: Enkele jaren geleden deed een Britse wetenschapper onderzoek naar de overlevingskansen van het gedachtegoed van andere iconen, zoals Martin Luther King en Gandhi. Het viel haar op dat na het aanvankelijke verdriet de belangstelling hiervoor juist sterk was toegenomen. Zo zal het met Nelson Mandela ook gaan. Deze bijzondere editie is daarop een voorschot. Anti-apartheidsbeweging Het unieke magazine van 76 pagina s besteedt ook aandacht aan de grote anti-apartheidsbeweging die in Nederland vanaf 1970 ontstond. De ASN Bank maakte daar deel van uit en steunde de beweging waar mogelijk. Die betrokkenheid stond aan de basis van onze huidige inzet voor mensenrechten. Als eerste Nederlandse bank investeerden wij het spaargeld van onze klanten niet in Zuid-Afrika en in ondernemingen die daar actief waren. In het magazine blikken drie oud-directeuren van onze bank terug op die roerige periode. Herdenkingsmagazine cadeau Wij hebben zowel De toekomst van Nelson Mandela als de herdenkingsbijeenkomst op 15 december 2013 in Amsterdam gesponsord. In het kader van onze betrokkenheid geven wij al onze klanten graag een gedrukt bewaarexemplaar cadeau van De toekomst van Nelson Mandela (ter waarde van 12,50). Als u op onze lijst staat, heeft u hierover al bericht ontvangen. Bestellen U kunt het magazine tot 15 maart a.s. bestellen via (maximaal één per adres, alleen voor ASN-klanten). U ontvangt het dan in april. Kijk ook op mandela voor de digitale versie van het magazine. Klanten van de ASN Bank kunnen een gratis herdenkingsmagazine over Nelson Mandela aanvragen. februari 2014 ideaal 15

16 DUURZAAM BELEID De prijs van steenkool Van alle fossiele energiebronnen is steenkool de meest vervuilende, met de grootste CO 2 -uitstoot. Goede redenen om het in de grond te laten zitten. Maar er wordt juist steeds méér steenkool gewonnen. Banken maken dat mogelijk met grootschalige leningen. Dat is een slechte zaak voor mensenrechten, klimaat en natuur. En is het economisch gezien wel zo verstandig? In 2001 verdreven private veiligheidstroepen van de Cerrejón-mijn, samen met de politie, de inwoners van het Colombiaanse dorpje Tabaco in de provincie La Guajira. Bulldozers verwoestten het dorp. De reden: uitbreiding van de mijn. Na jaren van actievoeren beloofde de mijn compensatie aan de bewoners van Tabaco, maar zij hebben nog niets ontvangen. In de buurprovincie Cesar is het Amerikaanse mijnbouwbedrijf Drummond actief. Het heeft paramilitairen in dienst die, naar verluidt, boeren verdrijven van hun land en verantwoordelijk zijn voor honderden moorden en verdwijningen. Ze zijn veroordeeld voor de moord op twee bestuurders van de mijnwerkersvakbond. De steenkool die uit Colombia komt en in 2011 was dat de helft van wat Nederlandse kolencentrales verstookten wordt niet voor niets bloedkolen genoemd. Maar ook in andere landen nemen mijnbouw bedrijven zonder pardon boeren hun belangrijkste middelen van bestaan, land en water, af. Mijnbouw gaat eveneens gepaard met enorme milieuschade. De Colombiaanse Cerrejón-mijn heeft een gebied van 690 vierkante kilometer in woestenij veranderd. Australische mijnbouwbedrijven willen een haven aanleggen voor de afvoer van kolen naast het toch al bedreigde Great Barrier Reef. In Indonesië gaat mijnbouw gepaard met de verwoesting van grote stukken tropisch bos. Maar het allerschadelijkst is de 16 ideaal februari 2014

17 Vrouwen in het dorpje Bokapahari kijken uit over een steenkoolmijn in Jharkhand, India. STEENKOOL EN HET KLIMAAT Wereldwijd is de energiesector verantwoordelijk voor circa twee derde van de uitstoot van broeikasgassen; 41 procent van de elektriciteit wordt opgewekt met steenkool. In 2005 trad het Kyoto-protocol in werking met afspraken om de CO 2 -uitstoot te verminderen. Sindsdien is de capaciteit van elektriciteitscentrales die op kool draaien, met 35% gegroeid. Al tien jaar is steenkool elk jaar de snelst groeiende energiebron. Sinds het jaar 2000 is de kolenproductie wereldwijd gestegen met 69%; er wordt jaarlijks 7,9 miljard ton kool gedolven. WAT KUNT U DOEN? Energieleveranciers zijn verplicht een stroometiket te publiceren. Daarin staat waar de energie die zij verkopen, vandaan komt. Zo kunt u een leverancier zoeken die geen elektriciteit uit kolencentrales gebruikt. U vindt de stroometiketten door te googelen op het woord stroometiket plus de naam van de energieleverancier. Foto: Allison Joyce/Redux/Hollandse Hoogte invloed van al die verstookte steenkool op het klimaat. Als het huidige verbruik doorgaat, is het onmogelijk om de klimaatverandering binnen de veilige grenzen van 2 graden Celsius te houden. Banken Wie kan de opmars van steenkool stoppen? Van internationale klimaatafspraken valt voorlopig weinig te verwachten. Dezelfde overheden die beloven om de klimaatverandering tegen te gaan, verlenen toestemming voor mijnbouwprojecten en kolencentrales. Wie wél grote invloed hebben, zijn de banken. De bouw van kolencentrales en de aanleg van mijnen zijn duur. Daarom spelen banken een sleutelrol in de ontwikkeling van de kolensector. Ze kunnen het klimaat redden door te investeren in wind- en zonne-energie, of onherstelbare schade toebrengen via hun investeringen in steenkool. Wat kiezen ze? Het antwoord staat in het rapport Banking on Coal, dat in november 2013 verscheen. Verschillende onderzoeksbureaus en non-gouvernementele organisaties brachten samen de investeringen van banken in de steenkoolindustrie in kaart. In 2012 investeerden banken wereldwijd 397% meer in de winning van kool dan in 2005, toen het klimaatverdrag van Kyoto van kracht werd. Twintig banken financieren 71 procent van de grote mijnbouwbedrijven. De grootste investeringen komen uit de Verenigde Staten, Duitsland, Groot-Brittannië, Frankrijk, Zwitserland, China en Japan. De drie grootste Nederlandse banken bevinden zich in de top 50. Zijn dit allemaal klimaatonvriendelijke banken? Ogenschijnlijk niet. De Royal Bank of Scotland bijvoorbeeld vermeldt op haar website dat zij klimaatvriendelijk is, want haar kantoororganisatie is klimaatneutraal. Wat er niet staat is dat haar investeringen en financieringen 1200 maal meer invloed hebben op het klimaat dan haar kantoren. De Deutsche Bank noemt zichzelf op haar website klimaatambassadeur, maar is ook trots op de titel Coal House of the Year De meeste grote banken zeggen wel wat ze investeren in hernieuwbare energie, maar niet hoeveel ze investeren in fossiele energie. China Hoe verstandig zijn die investeringen in steenkool nu eigenlijk? Tot voor kort dachten financieel analisten en onderzoekers dat vooral China een onverzadigbare vraag naar steenkool had. Die rechtvaardigde hoge investeringen om meer steenkool op de markt te brengen. Inmiddels denken vooraanstaande analisten daar anders over analisten van bijvoorbeeld Deutsche Bank, Goldman Sachs en Citi, dezelfde banken die enorme bedragen investeren in steenkool. Zij constateren dat China overschakelt van groei die is gedreven door steeds meer industrie, naar groei op basis van consumptie. China heeft steeds minder kolen nodig om dezelfde economische waarde te creëren. Ook heeft het land ambitieuze doelen voor energieefficiëntie en een schoner milieu. Als de vraag van China vermindert, daalt de steenkoolprijs (wanneer de situatie verder gelijk blijft). Dat maakt de enorme investeringen in steenkoolprojecten onrendabel. De ASN Bank investeert niet in fossiele brandstoffen en mijn bouw, en wil in 2030 klimaatneutraal zijn. Onze kantoororganisatie is dat al. Maar we stellen dit doel misschien wel als eerste bank ook voor onze investeringen en beleggingen, waarvan de invloed op het klimaat veel groter is. U leest meer in ons klimaatbeleid op > Wat doen wij > Waar kiezen we voor > Duurzaamheidsbeleid > Issuepapers. februari 2014 ideaal 17

18 Duurzame apps Op zoek naar duurzaam gevangen vis? Een leuke manier om zuiniger auto te rijden? Er zijn tal van apps die u helpen bij een duurzame levensstijl. DJournaal Al het duurzame nieuws bij elkaar vindt u in de app Duurzaam Journaal. Met nieuws, achtergronden, een agenda en duurzame vacatures, zoals functies bij ngo s en andere duurzame werkgevers. iphone en ipad ikringloop ikringloop is bedoeld om tweedehands spullen van eigenaar te laten verwisselen, waardoor er minder wordt weggegooid. iphone, ipad en Android-toestel Ik kom in actie Met deze app verzamelt u acties voor een betere wereld. U voert ze gemakkelijk op uw eigen telefoon uit. Ook wordt u op de hoogte gehouden van nieuwe acties. Android-toestel Afvalscheidings wijzer In welke afvalbak moet welk afval? Dat maakt de afvalscheidingswijzer van Milieu Centraal duidelijk. Zo kunt u in steeds meer gemeenten oliën en vetten gescheiden inleveren als grondstof voor biobrandstof. iphone, Android-toestel en tablet Allesduurzaam Een heel uitgebreide app met meer dan tienduizend duurzame adressen. Van ecologische kinderkleding tot duurzame interieurverzorging en verantwoorde uitjes voor kinderen. De app heeft een locatiefunctie, die elk duurzaam adres bij u in de buurt aangeeft. iphone en Android-toestel Rankabrand Rank a Brand geeft een overzicht van meer dan achthonderd merken en hun score op het gebied van duurzaamheid. Terwijl u in de winkel staat, checkt u de scores van merken op het gebied van bijvoorbeeld milieu en arbeidsomstandigheden. iphone en Android-toestel Fueless U voert het type auto dat u rijdt in en leest de besparingstips. Vervolgens krijgt u terugkoppeling over uw rijgedrag: na elke rit ziet u hoe zuinig u heeft gereden en wat uw brandstofverbruik was. De app is ontwikkeld in het kader van Het Nieuwe Rijden, dat jaarlijks een besparing van 13 procent kan opleveren. iphone Duurzame Energie Waarom is duurzame energie belangrijk en wat is het? Zonnepanelen op uw dak, hoe werkt dat? Kunt u samen met de buren een windmolen aanschaffen? Hoe isoleert u het beste uw huis? Deze app van Voor de Wereld van Morgen helpt u om duurzame keuzes te maken. ipad KeurmerkenWijzer Komt u in de winkel een duurzaamheidskeurmerk tegen, dan vindt u in de Keurmerken- Wijzer wat het betekent. De wijzer helpt u verantwoorde keuzes te maken voor uw voeding, kleding, cosmetica en apparatuur. iphone, Android-toestel en tablet 18 ideaal februari 2014

19 75% DEZE KENT U VAST AL ASN Mobiel Bankieren Met de app ASN Mobiel Bankieren heeft u altijd inzicht in het actuele saldo van uw betaal- en spaarrekening(en). U heeft direct overzicht van uw bij- en afschrijvingen en u kunt gemakkelijk geld overboeken en uw rekeningen betalen. iphone, ipad, Android-toestel en tablet VISwijzer Deze handige app laat zien welke vis op verantwoorde wijze is gevangen of gekweekt. Zij is een initiatief van Stichting De Noordzee en het Wereld Natuur Fonds. iphone, Android-toestel en tablet NOG MEER APPS: Groente- en fruitkalender, app van Milieu Centraal (iphone, Android-toestel en tablet). WandelZapp met meer dan vijfhonderd wandelroutes in Nederland (iphone, Android-toestel en tablet). Eco Explorer, een Engelse app die kinderen bewust maakt van klimaatverandering (ipad). Green Tips & Tricks, groene tips voor een ecovriendelijk leven (iphone, ipad). EcoTraveller voor duurzaam toerisme (iphone, ipad, Android-toestel). Puur uit eten! Een app om biologische, fairtrade- en duurzame restaurants en winkels te zoeken. iphone Eerlijke Bankwijzer Hoe scoren Nederlandse banken op het gebied van duurzaamheid? De Eerlijke Bankwijzer geeft daar een antwoord op. Verder biedt de app het laatste duurzame nieuws. En u kunt via een spelletje testen of u een goede bankdirecteur bent. iphone en ipad Talking dress Heeft u interesse in groene merken, tweedehandskledingruil of leuke blogs over duurzame projecten? Dan wijst deze app de weg. Nu in de buurt biedt een overzicht van de dichtstbijzijnde winkels voor vintagekleding, ecoverzorgingsproducten en biologisch eten. iphone, Android-toestel en tablet ANWB Fietsen met prachtige, groene fietsroutes (iphone, ipad, Android-toestel en tablet). One World Magazine, een duurzaam tijdschrift (iphone, ipad, Android-toestel). Duurzaamheid, duurzame boeken (ipad). Eco Footprint, bepaal uw ecologische gewoonten (iphone). EcoChallenge, weetjes en uitdagingen voor een duurzamer leven (iphone). Mijn Tuin, app voor groene vingers (iphone, ipad, Android-toestel). ALLERLAATSTE TIP Gebruik sociale media om duurzame apps te vinden. Bijvoorbeeld door op Pinterest te zoeken naar duurzame apps. februari 2014 ideaal 19

20 BETALEN GEMAKKELIJK BETALEN, OOK MOBIEL GEEN KOSTEN, WEL RENTE Gemakkelijk betalen met de gratis ASN Jongerenrekening Een betaalrekening hoort erbij. Zeker als je naar het voortgezet onderwijs gaat of studeert. Daarom biedt de ASN Bank jongeren van 12 tot 25 jaar de ASN Jongerenrekening. Een rekening waarop je ouders zakgeld en kleedgeld storten. Waarop je het loon van je eerste baantjes en je studietoelage ontvangt. En waarop je gemakkelijk je inkomsten en uitgaven bijhoudt. Wat biedt de ASN Jongerenrekening? Via je smartphone en internet check je je saldo en betaal je rekeningen. Met je ASN Wereldpas kun je in Nederland en in het buitenland geld opnemen en betalen. De ASN Jongerenrekening maakt ook internetshoppen gemakkelijk. Want met ideal betaal je je aankopen eenvoudig en snel. Rood staan is niet mogelijk met de ASN Jongerenrekening; er moet altijd een positief saldo op de rekening staan. Sparen Wil je af en toe geld opzij zetten op een spaarrekening? Combineer je ASN Jongerenrekening dan met een rekening ASN Ideaalsparen. Als je geld van je ASN Jongerenrekening overboekt naar ASN Ideaalsparen, staat dat binnen een paar minuten op je spaarrekening. En andersom. Zo bepaal je gemakkelijk welk deel van je geld je echt wilt sparen, en welk deel je overhoudt om uit te geven. in gebruik kunt nemen. Als je jonger bent dan achttien, vragen we je om een kopie van je geboorteakte. Die vraag je aan bij de gemeente waar je bent geboren, bij de balie of via het internet. De kosten (maximaal 12,50) ontvang je van de ASN Bank retour, binnen vier weken nadat je je ASN Jongerenrekening hebt geopend. Het kost je dus niets om een ASN Jongerenrekening te openen. De ASN Jongerenrekening in het kort: Online betaalrekening voor jongeren van 12 tot 25 jaar. Betalen en geld opnemen met de ASN Wereldpas. Betalen via ideal en chipknip. Met de app ASN Mobiel Bankieren. Je ontvangt 0,75% rente* over je saldo. Je betaalt géén kosten. Rood staan is niet mogelijk. ASN Jongerenrekening openen Ben je nog geen achttien, dan heb je een van je ouders of verzorgers nodig om samen de ASN Jongerenrekening te openen. Als je achttien jaar of ouder bent, dan kun je het zelf regelen. Op asnbank.nl/ jongerenrekening vind je de link naar het online openingsformulier. Het duurt ongeveer twee weken voor je de rekening *Variabel rentetarief per 22 augustus 2013; wijzigingen voorbehouden. Meer informatie of direct een ASN Jongerenrekening openen? Ga naar asnbank.nl/jongerenrekening. 20 ideaal februari 2014

21 Luca van Werd Foto: Josje Deekens HEEL OVERZICHTELIJK Luca van Werd (16) zit in 5 havo op het Lyceum Ypenburg in Den Haag. Ik heb de ASN Jongerenrekening nu ongeveer twee jaar. We zijn met het hele gezin overgestapt naar deze bank. De eerste paar maanden bekeek ik de rekening nooit, omdat ik een beetje moest wennen aan de website. Nu ben ik helemaal gewend en vind ik het juist heel overzichtelijk. Tegenwoordig kijk ik heel vaak hoeveel geld ik nog heb. Dat valt meestal mee gelukkig. Ik krijg zak- en kleedgeld en heb een baantje: ik werk achter de kassa van een supermarkt. Ik besteed m n geld vooral aan leuke dingen. Naar de bioscoop of winkelen met vriendinnen. En ik geef ook veel geld uit aan cadeautjes. Vooral in december. Maar het meeste geld gaat nu naar kleding. Sinds een half jaar krijg ik kleedgeld en dat bevalt me goed, omdat ik zelf kan bepalen wat ik wanneer wil kopen. M n oma en ouders sparen voor mijn studie. Dit jaar doe ik eindexamen en ik weet nog niet wat ik daarna wil doen. Studeren of eerst naar het buitenland om ontwikkelingswerk te doen. Een vriendin van mij had informatie opgezocht over werken met weeskinderen in een land in Afrika. Dat lijkt me interessant. Ons profielwerkstuk ging over armoede, dus we zijn er wel mee bezig. Ik zou later best in het buitenland willen werken om anderen te helpen. februari 2014 ideaal 21

22 De opleiding van assistentiehond Lola Ze is nog iets te speels Naast blindengeleidehonden traint KNGF Geleidehonden assistentiehonden voor mensen met een functiebeperking. Lola, zeventien maanden oud, moet nog even oefenen voordat ze aan de slag kan. Lola haalt behoedzaam een stofdoekje uit de wasmachine. Daarna springt ze met twee voorpoten op het aanrecht om een biljet van vijf euro te pakken. Ook de moeilijkste taak tot nu toe, muntgeld van de grond pakken, gaat in één keer goed. Het levert haar een paar brokjes en veel lovende woorden van trainster Marlouke Roos (26) op. Lola en Marlouke trainen samen in het opleidingscentrum van KNGF Geleidehonden in Amstelveen. Een speciale ruimte is daar ingericht als woonkamer. Hier oefent Lola dagelijks haar belangrijkste vaardigheden: duwen, trekken en apporteren. Want die zijn nodig voor de taken die de hond later gaat uitvoeren. Aan het einde van haar opleiding is Lola in staat om als assistentiehond iemand met een functiebeperking te helpen bij dagelijkse dingen. Marlouke: Een blindengeleidehond is de ogen van een visueel gehandicapte, de assistentiehond de handen. En dus leert Lola onder meer kastjes te openen, post te halen, deuren te sluiten en doet ze kleding in de wasmachine. Jong en speels Lola is een kruising tussen een Duitse herder en een golden retriever. Net als labradors zijn dit bij uitstek hondenrassen die geschikt zijn om mensen te helpen, vertelt Marlouke. Het zijn sociale, rustige dieren met een evenwichtig karakter. Maar Lola moet nog wel even oefenen voor ze echt aan de slag kan. Ze is nog wat jong en speels. De honden moeten hun rust kunnen bewaren en wachten op de commando s die ze krijgen. Aan doorzettingsvermogen heeft Lola in ieder geval UW STEUN VOOR VRIJHEID EN MOBILITEIT De opleiding van een assistentiehond of blindengeleidehond is een flinke investering: bijna twee jaar van intensieve verzorging en training door pleeggezinnen, verzorgers en trainers. Dat moet ook, want de honden wacht een belangrijke taak: ze vergroten de bewegingsvrijheid van mensen met een visuele of andere beperking. Hiervoor is uiteraard geld, tijd en aandacht nodig. Helpt u mee? Kijk dan op pagina 3 voor de actie van de ASN Bank of op asnbank.nl/ideaalsparen. geen gebrek. Voor de vierde keer probeert ze een pakje papieren zakdoekjes op het aanrecht te leggen, maar het valt steeds op de grond. Marlouke blijft Lola aanmoedigen. De hond blijven belonen en aanmoedigen is het allerbelangrijkst als je het dier iets wilt bijbrengen. Goed gedrag beloon je, slecht gedrag negeer je. En je moet de hond ook beschermen. Je kunt beter een paar keer kort oefenen in plaats van één keer lang. Als een oefening niet lukt, doe ik vaak even wat anders. Vanochtend heeft Marlouke samen met Lola buiten geoefend. Twee keer per dag gaan trainers en honden naar de markt, de supermarkt of de kinderboerderij in Amsterdam of Amstelveen. Fysiek contact Als Lola klaar is met haar opleiding, zoekt KNGF Geleidehonden een geschikte cliënt voor de hond om cliëntgericht te gaan trainen. Elk huis en elke handicap vragen andere vaardigheden van de hond. Anders dan bij blindengeleidehonden gebeurt een deel van de training daarom bij de cliënt thuis. Een goede match tussen hond en baas is belangrijk. Lola is een jonge, energieke hond die houdt van fysiek contact. Ik wil haar daarom graag plaatsen bij iemand die haar kan aaien. Als Lola straks bij een cliënt woont, blijft Marlouke betrokken. Ze ziet bij haar cliënten dat de assistentiehond het leven van mensen met een functiebeperking verbetert. Voor veel mensen is het fijn dat ze niet meer voor alles afhankelijk zijn van andere mensen. Ook op sociaal vlak speelt de hond een belangrijke rol. Mensen hebben meer aanspraak en de gesprekken gaan niet altijd over de handicap of rolstoel, maar ook over de prachtige hond die ernaast loopt. Als Lola negen jaar is, gaat ze met pensioen. Veel honden kunnen bij hun huidige baasje blijven, maar dan als gewoon huisdier. Sommigen gaan terug naar het vrijwilligersgezin waar ze als pup zijn opgegroeid. En als dat niet mogelijk is, dan heeft KNGF Geleidehonden een lijst met gezinnen die maar wat graag zo n goed opgevoede hond een mooie oude dag willen bezorgen. 22 ideaal februari 2014

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb De meeste mensen in Nederland hebben het goed voor elkaar. We hebben genoeg eten, we hoeven niet bang te zijn voor oorlog en we zijn dan ook tevreden met ons leven. Maar dat is niet overal op de wereld

Nadere informatie

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen?

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dagboek Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dat het klimaat verandert is een feit. Je hoort het overal om je

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Latijn: iets voor jou?

Latijn: iets voor jou? : n j i t a L r o o v s iet jou? De Romeinen en wij Waar komen onze letters vandaan? Hoe komen we aan de namen van de maanden? De antwoorden op vele van deze vragen vind je vaak in het verleden bij de

Nadere informatie

Ik ben Steenkool. Nooit meer oorlog groep 7-8. De Steenkool, een beetje Limburg is hem niet vreemd. En hij is niet zo goed in Engels.

Ik ben Steenkool. Nooit meer oorlog groep 7-8. De Steenkool, een beetje Limburg is hem niet vreemd. En hij is niet zo goed in Engels. De Steenkool, een beetje Limburg is hem niet vreemd. En hij is niet zo goed in Engels. Hi! I am de steenkool. De cole of de stone. I am black, zwart. And I kan fire geven. Jongens, dat is wat die Europese

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

Kinderen. Uitbreiding van uw gezin. Uw kind op school. Een gezonde f inanciële toekomst.

Kinderen. Uitbreiding van uw gezin. Uw kind op school. Een gezonde f inanciële toekomst. Kinderen Uitbreiding van uw gezin. Uw kind op school. Een gezonde f inanciële toekomst. Een goede financiële start Kinderen. Voor u t weet, zijn ze groot en leiden ze hun eigen leven. Maar voor het zover

Nadere informatie

Lesbrief Iedereen betaalt belasting

Lesbrief Iedereen betaalt belasting Lesbrief Iedereen betaalt belasting inleiding Iedereen betaalt belasting» waar komt het geld vandaan?» waar gaat het geld naar toe?» nederland, europa en de wereld» Iedereen betaalt belasting 1 Iedereen

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

In 7 stappen naar een opgeruimd huis Hoe je op een makkelijke manier je opruimachterstanden inloopt

In 7 stappen naar een opgeruimd huis Hoe je op een makkelijke manier je opruimachterstanden inloopt In 7 stappen naar een opgeruimd huis Hoe je op een makkelijke manier je opruimachterstanden inloopt Ben jij zo iemand die actief is en veel interesses heeft en daardoor ook veel bezigheden en spullen heeft?

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12

Inhoud. Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12 Inhoud Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12 Onderwerp 1 Gelijkheid...13 De rechten van Tim... 14 Onderwerp 2 Toegankelijkheid...17 De rechten

Nadere informatie

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp!

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Haring! Verse haring! Wie maakt me los! Ik heb verse haring! Ha... ja, nou heb ik jullie aandacht, hè? Sorry, ik ben uitverkocht. Vandaag geen haring

Nadere informatie

Kinderfolder ALS JE EEN GELEIDEHOND TEGENKOMT

Kinderfolder ALS JE EEN GELEIDEHOND TEGENKOMT Kinderfolder ALS JE EEN GELEIDEHOND TEGENKOMT ROOS Roos (27) is zeer slechtziend. Ze heeft een geleidehond, Noah, een leuke, zwarte labrador. Roos legt uit hoe je het beste met geleidehond en zijn baas

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN

Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN UITGAVE VAN UNICEF NEDERLAND Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN 2 Kinderrechtenverdrag voor kinderen en jongeren Waarom? Alle kinderen in de hele

Nadere informatie

Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN

Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN UITGAVE VAN UNICEF NEDERLAND Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN 2 Waarom? Alle kinderen in de hele wereld hebben rechten. Jij dus ook. Omdat jij

Nadere informatie

Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld

Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld In meer dan dertig landen in de wereld is er oorlog. Wereldwijd zijn er dus miljoenen kinderen die een oorlog meemaken. Vraag 1. Kun je drie landen noemen

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

Wat doen jongeren op internet?

Wat doen jongeren op internet? Hoofdstuk 1 - Oefening 17 - Leesdossier Opdracht 1 Lees de tekst Wat doen jongeren op internet? U gebruikt op de leeskaart Zoekend lezen. Beantwoord daarna de vragen. Leeskaart Zoekend lezen Wat doen jongeren

Nadere informatie

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon Op weg met Jezus eerste communieproject H. Theobaldusparochie, Overloon Hoofdstuk 5 Bidden Eerste communieproject "Op weg met Jezus" hoofdstuk 5 blz. 1 Joris is vader aan het helpen in de tuin. Ze zijn

Nadere informatie

droooo droooo oooom speurtocht je stad je toekomst 12 april - 3 juli oba is Paleis voor Volksvlijt

droooo droooo oooom speurtocht je stad je toekomst 12 april - 3 juli oba is Paleis voor Volksvlijt droooo oooom je stad speurtocht droooo oooom je toekomst 12 april - 3 juli oba is Paleis voor Volksvlijt Een speurtocht door de tentoonstelling Volksvlijt2056 voor jong (en oud) Ooit, heel lang geleden,

Nadere informatie

1. Hoeveel uur per week zaten jongeren op internet in 2009?

1. Hoeveel uur per week zaten jongeren op internet in 2009? Hoofdstuk 1 - Oefening 17 Leesdossier Opdracht 1 Lees de tekst Wat doen jongeren op internet? U gebruikt de leeskaart: zoekend lezen. Beantwoord daarna de vragen. Wat doen jongeren op internet? Onder 13-

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Suriname Voorwoord Ik houd mijn werkstuk over het land Suriname. Ik heb het onderwerp gekozen omdat mijn oom uit Suriname komt en ik het daarom ook een heel interessant land vind waar ik graag meer over

Nadere informatie

Voor jongeren in het praktijkonderwijs. Verdriet om Nelson Mandela. gediscrimineerd door de blanke regering. Deze tijd wordt apartheid genoemd.

Voor jongeren in het praktijkonderwijs. Verdriet om Nelson Mandela. gediscrimineerd door de blanke regering. Deze tijd wordt apartheid genoemd. PrO -weekkrant Week 50 december 2013 Voor jongeren in het praktijkonderwijs 9-15 december 2013 Eenvoudig Communiceren Verdriet om Nelson Mandela Foto: ANP Foto: KRO/Liselore Chevalier In de hele wereld

Nadere informatie

Thema In en om het huis.

Thema In en om het huis. http://www.edusom.nl Thema In en om het huis. Les 22. Een huis zoeken Wat leert u in deze les? Praten over uw huis Informatie over het vinden van een nieuwe woning Praten over wat afgelopen is Veel succes!

Nadere informatie

Ik ben David de Graaf

Ik ben David de Graaf Ik ben David de Graaf geboren in 1984. met Downsyndroom Surprise! Ook voor mijzelf Ik heb het niet alleen, maar... ik ben ook in vaste dienst van de Stichting Downsyndroom Kort: de SDS www.downsyndroom.nl

Nadere informatie

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 5-6. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 5-6. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag Hoi! Blijf even aan de lijn. Ik zit namelijk op de andere. Wacht even. Hoi, ik kom zo even terug, want ik moet even iets zeggen over

Nadere informatie

Inleiding regeerakkoord Vertrouwen in de toekomst

Inleiding regeerakkoord Vertrouwen in de toekomst Inleiding regeerakkoord 2017-2021 Vertrouwen in de toekomst Inleiding Mensen in Nederland hebben veel vrijheid. Nederlanders vormen een sterke groep. Iedereen kan proberen om verder te komen in zijn leven.

Nadere informatie

Desiree Piar 0824864 CMD 1B Docent : James boekbinder Project : vrijwilligers 55+ Doelgroeponderzoeksverslag

Desiree Piar 0824864 CMD 1B Docent : James boekbinder Project : vrijwilligers 55+ Doelgroeponderzoeksverslag Doelgroeponderzoeksverslag Interviews Naam: Sharlene Piar Arends leeftijd: 59 Hoe zou jij een tienermoeder helpen als jij een vrijwilliger was? En waarmee zou je een tienermoeder mee helpen? Advies geven

Nadere informatie

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel Veertien leesteksten Leesvaardigheid A1 Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek Ad Appel Uitgave: Appel, Aerdenhout 2011-2016 Verkoopprijs: 1,95 Ad Appel Te bestellen via www.adappelshop.nl

Nadere informatie

LAAT DE WIND WAAIEN

LAAT DE WIND WAAIEN LAAT DE WIND WAAIEN 2019 zal worden herinnerd als het jaar waarin iets veranderde, toen kinderen staakten om volwassenen te vragen actie te ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan. Geïnspireerd

Nadere informatie

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2015

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2015 Dodenherdenking Beuningen, 4 mei 2015 Voor het eerst in mijn leven bezocht ik twee weken geleden Auschwitz en Birkenau. Twee plekken in het zuiden van Polen waar de inktzwarte geschiedenis van Europa je

Nadere informatie

Er zijn mensen nodig met nieuwe fantasie

Er zijn mensen nodig met nieuwe fantasie Er zijn mensen nodig met nieuwe fantasie Ervaringen, belevenissen, vragen in woorden gevangen om die woorden weer vrij te laten in nieuwe ervaringen, belevenissen, vragen. Marcel Zagers www.meerstemmig.nl

Nadere informatie

De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan.

De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel dingen

Nadere informatie

Onderzoek Je wordt 18 jaar en dan? De gevolgen voor je geldzaken

Onderzoek Je wordt 18 jaar en dan? De gevolgen voor je geldzaken Onderzoek Je wordt 18 jaar en dan? De gevolgen voor je geldzaken Rapportage Juli 2013 Meer informatie: info@wijzeringeldzaken.nl Samenvatting (1/3) 1. Veel 17-jarigen maken de indruk verstandig om te gaan

Nadere informatie

Wil jij minderen met social media?

Wil jij minderen met social media? Wil jij minderen met social media? Uitgave van Stichting Be Aware Januari 2016 Hulpboekje social media 1 Hoe sociaal zijn social media eigenlijk? Je vindt dat je teveel tijd doorbrengt op social media.

Nadere informatie

10-Jarige Minasayesh uit Ethiopië kan weer kind zijn. Indiase Angel (14 jaar) komt op voor kinderen met problemen

10-Jarige Minasayesh uit Ethiopië kan weer kind zijn. Indiase Angel (14 jaar) komt op voor kinderen met problemen NIEUWS NUMMER 16 Ι JAARGANG 8 Ι augustus 2012 10-Jarige Minasayesh uit Ethiopië kan weer kind zijn Indiase Angel (14 jaar) komt op voor kinderen met problemen Uw gift goed besteed Cordaid Kinderstem is

Nadere informatie

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade Wat is Fairtrade EERLIJKE HANDEL STAAT VOOROP KEURMERK INTERNATIONALE SAMENWERKING HANDEL GEMEENTE DUURZAAMHEID Een beter leven Veel boeren en arbeiders in arme landen (ook wel ontwikkelingslanden ) hebben

Nadere informatie

Inhoud Slaapkamer 6 Opwarming 8 Een jaar later 10 Genoeg 12 Terrorist 14 Geheim 16 Olie 20 R.O.A. 23 Betty 26 Vertrouwen 29 Feiten 32 G.O.F. 35 Protest 38 Warm 42 Reuzenmachine 44 Een bewaker! 47 Terrorist?

Nadere informatie

Nieuwsmail September 2013

Nieuwsmail September 2013 Mobiel, ipad en schoollaptop verzekerd op de inboedelverzekering? Het komt steeds vaker voor: schade aan de mobiel, ipad of de schoollaptop. Maar is schade hieraan wel meeverzekerd op de inboedelverzekering?

Nadere informatie

U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt.

U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt. UW MENING GEVEN spreken inleiding en doel Een mening is wat iemand denkt of vindt. U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt. U leert ook uw mening geven. Uw mening geven

Nadere informatie

Framing the Other. Opdrachtenblad

Framing the Other. Opdrachtenblad Framing the Other Ilja Kok & Willem Timmers 2013 25 minuten (film), 13 minuten (interview) http://framingtheother.wordpress.com/ 1 Kijkopdracht 1. Titel hoofdstuk Toeriste Nell maakt foto van Mursi Nadonge

Nadere informatie

Les 3. Familie, vrienden en buurtgenoten

Les 3. Familie, vrienden en buurtgenoten www.edusom.nl Opstartlessen Les 3. Familie, vrienden en buurtgenoten Wat leert u in deze les? Een gesprek voeren over familie, vrienden en buurtgenoten. Antwoord geven op vragen. Veel succes! Deze les

Nadere informatie

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl.

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Chatten Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Colofon Een uitgave van Eenvoudig Communiceren

Nadere informatie

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 7-8. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 7-8. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag Hoi! Blijf even aan de lijn. Ik zit namelijk op de andere. Wacht even. Hoi, ik kom zo even terug want ik moet even iets zeggen over

Nadere informatie

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang.

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang. Vanavond ga ik mijn man vertellen dat ik bij hem wegga. Na het eten vertel ik het hem. Ik heb veel tijd besteed aan het maken van deze laatste maaltijd. Met vlaflip toe. Ik hoop dat de klap niet te hard

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

Jezus vertelt, dat God onze Vader is

Jezus vertelt, dat God onze Vader is Eerste Communieproject 26 Jezus vertelt, dat God onze Vader is Jezus als leraar In les 4 hebben we gezien dat Jezus wordt geboren. De engelen zeggen: Hij is de Redder van de wereld. Maar nu is Jezus groot.

Nadere informatie

Thema Kinderen en school. Demet TV. Lesbrief 9. De kinderopvang

Thema Kinderen en school. Demet TV. Lesbrief 9. De kinderopvang Thema Kinderen en school. Demet TV Lesbrief 9. De kinderopvang zoekt opvang voor haar kind. belt naar een kinderdagverblijf. Is er plaats? Is de peuterspeelzaal misschien een oplossing? Gaat inschrijven

Nadere informatie

1. Joris. Voor haar huis remt Roos. Ik ben er. De gordijnen beneden zijn weer dicht.

1. Joris. Voor haar huis remt Roos. Ik ben er. De gordijnen beneden zijn weer dicht. 1. Joris Hé Roos, fiets eens niet zo hard. Roos schrikt op en kijkt naast zich. Recht in het vrolijke gezicht van Joris. Joris zit in haar klas. Ben je voor mij op de vlucht?, vraagt hij. Wat een onzin.

Nadere informatie

Resultaten buurtonderzoek naar het opheffen van de pinautomaat aan de Tiranastraat in Zenderpark.

Resultaten buurtonderzoek naar het opheffen van de pinautomaat aan de Tiranastraat in Zenderpark. Afdeling IJsselstein Resultaten buurtonderzoek naar het opheffen van de pinautomaat aan de Tiranastraat in Zenderpark. September/oktober 2013 Inleiding In de laatste week van augustus en de eerste week

Nadere informatie

samen sterker Samenvatting verkiezingsprogramma Samen sterker - kansen voor iedereen

samen sterker Samenvatting verkiezingsprogramma Samen sterker - kansen voor iedereen samen sterker Samenvatting verkiezingsprogramma Samen sterker - kansen voor iedereen Voorwoord Alexander Pechtold 1 Het gaat goed met Nederland. In ons land wonen de gelukkigste, gezondste en best opgeleide

Nadere informatie

Ivonne Bressers: Dank je wel. Rob Kleijs: Ivon, Kun je nog eens uitleggen wat het Usher Syndroom is?

Ivonne Bressers: Dank je wel. Rob Kleijs: Ivon, Kun je nog eens uitleggen wat het Usher Syndroom is? 100 Col 's beklimmen in 40 dagen met een totale afstand van 4100 kilometer. Eddy Driessen uit Arnhem wil die tocht gaan afleggen en dat doet hij voor zijn plezier maar ook voor het goede doel. Namelijk

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Eerste druk 2015 R.R. Koning Foto/Afbeelding cover: Antoinette Martens Illustaties door: Antoinette Martens ISBN: 978-94-022-2192-3 Productie

Nadere informatie

Lesbrief 14. Naar personeelszaken.

Lesbrief 14. Naar personeelszaken. http://www.edusom.nl Thema Op het werk Lesbrief 14. Naar personeelszaken. Wat leert u in deze les? Wanneer u zeggen en wanneer jij zeggen. Je mening geven en naar een mening vragen. De voltooide tijd gebruiken.

Nadere informatie

Sparen. Omdat het nu groeit en u straks de vruchten plukt

Sparen. Omdat het nu groeit en u straks de vruchten plukt Sparen Omdat het nu groeit en u straks de vruchten plukt Bankier op uw manier Gemak en deskundigheid vormen samen de kern van onze dienstverlening. U beslist hoe en wanneer u uw bankzaken regelt: via het

Nadere informatie

VERKIEZINGS PROGRAMMA KAMPEN

VERKIEZINGS PROGRAMMA KAMPEN VERKIEZINGS PROGRAMMA 2018-2022 KAMPEN Mijn naam is Nieke Jansen. Ik zit in de gemeenteraad voor GroenLinks. Dat is een politieke partij. In deze folder leg ik uit wat de gemeenteraad is. Ik vertel ook

Nadere informatie

Movies that Matter @ school begeleidt en adviseert bij het vertonen van mensenrechtenfilms op school.

Movies that Matter @ school begeleidt en adviseert bij het vertonen van mensenrechtenfilms op school. Movies that Matter @ school begeleidt en adviseert bij Opdrachtenblad Naam film: Aanduidingen Kijkwijzer: Regie: Jaar: Duur: Eventueel website van de film: Leerdoelen 1. Je kunt op een kaart aanwijzen

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Lees Zoek op Om over na te denken

Lees Zoek op Om over na te denken Welkom bij de Online Bijbelcursus van Praise De bijbelcursus is wat voor jou als je: 1. Als je wilt weten wat christenen geloven. 2. Als je meer wilt begrijpen van de bijbel. 3. Als je wilt groeien in

Nadere informatie

Een duurzame boodschap. Duurzaamheidsbeleid en resultaten over 2013

Een duurzame boodschap. Duurzaamheidsbeleid en resultaten over 2013 Een duurzame boodschap Duurzaamheidsbeleid en resultaten over 2013 Een duurzame koers als familiebedrijf Jumbo is een echt familiebedrijf, dat middenin de samenleving staat. Daar zijn we trots op. Een

Nadere informatie

Achter gesloten ogen: Spencer

Achter gesloten ogen: Spencer Achter gesloten ogen: Spencer Opdrachtenblad Regie: Dulco Tellegen Jaar: 2000 Duur: 25 minuten 1 Filmbeschrijving Spencer (18) woont in een opvangcentrum voor voormalig kindsoldaten in Liberia (West-Afrika).

Nadere informatie

Blood in the Mobile. Opdrachtenblad. Regie: Frank Piasecki Poulsen Jaar: 2010 Duur:

Blood in the Mobile. Opdrachtenblad. Regie: Frank Piasecki Poulsen Jaar: 2010 Duur: Blood in the Mobile Frank Piasecki Poulsen 2010 52 minuten www.moviesthatmatter.nl Digibordles: www.spons.nl/moviesthatmatter 1 Kijkopdracht Waar gaat de film over? Documentairemaker Frank Poulsen komt

Nadere informatie

4 mei 2014. Dodenherdenking. Wij zijn hier bijeen gekomen om doden te herdenken. Geschaard rondom het oorlogsmonument. Een monument ter herinnering.

4 mei 2014. Dodenherdenking. Wij zijn hier bijeen gekomen om doden te herdenken. Geschaard rondom het oorlogsmonument. Een monument ter herinnering. Hardinxveld-Giessendam, 4 mei 2014 Dodenherdenking Theo Boerman, loco-burgemeester 1: 4 mei 2014. Dodenherdenking. Wij zijn hier bijeen gekomen om doden te herdenken. Geschaard rondom het oorlogsmonument.

Nadere informatie

Gert van der Heiden Maria het Lam Anna Sterrenburg Wytske Benschop

Gert van der Heiden Maria het Lam Anna Sterrenburg Wytske Benschop Gert van der Heiden Maria het Lam Anna Sterrenburg Wytske Benschop Inhoudsopgave: Zo gaat het eruit zien! Wat zijn de mogelijkheden? Waarom hoef je geen pak aan? Een nieuwe uitvinding! Een bewoonster

Nadere informatie

Voor jou. Verhalen van mantelzorgers. Anne-Rose Hermer

Voor jou. Verhalen van mantelzorgers. Anne-Rose Hermer Voor jou Verhalen van mantelzorgers Anne-Rose Hermer 6 Inleiding In dit boek maak je kennis met Martine, Koos en Sara. Ze zijn alledrie in een andere fase van hun leven. Maar één ding is hetzelfde voor

Nadere informatie

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan.

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan. LESBRIEF Binnenkort gaan jullie met jullie groep naar de voorstelling Biggels en Tuiten Hieronder een aantal tips over hoe je de groep goed kan voorbereiden op de voorstelling. VOOR DE VOORSTELLING Vertel

Nadere informatie

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein ctie produ Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein lesboekje02.indd 1 20-11-2015 13:20 Welkom in de Groene Top Trein! Het gaat deze trein voor de wind, want deze trein rijdt op wind.

Nadere informatie

Betalen? Wij zijn uw bank.

Betalen? Wij zijn uw bank. Betalen? Wij zijn uw bank. 2 U wilt eenvoudig uw bankzaken regelen? Met ons betaalpakket doet u dat op úw manier. In deze tijd kunt u niet meer zonder een betaalpakket. Pinnen, overboeken en betalen. Op

Nadere informatie

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd 1 Joppe (13): Mijn ouders vertelden alle twee verschillende verhalen over waarom ze gingen

Nadere informatie

Groepsdiscussie met stellingen

Groepsdiscussie met stellingen Groepsdiscussie met stellingen Wilt u met uw klas discussiëren over het belang van kinderrechten? Dan komen de prikkelende stellingen op www.kidsrights.nl ongetwijfeld van pas. Ze vormen een uitstekende

Nadere informatie

Naam: INDIA EN ARMOEDE

Naam: INDIA EN ARMOEDE Naam: INDIA EN ARMOEDE In India is het verschil tussen arme en rijke mensen erg groot. Een klein deel van de Indiërs is heel rijk. Maar de meeste mensen zijn er erg arm. Ze werken hard voor weinig geld

Nadere informatie

Zó maak je sparen makkelijker! Goed omgaan met Geld, 2017

Zó maak je sparen makkelijker! Goed omgaan met Geld, 2017 Zó maak je sparen makkelijker! Goed omgaan met Geld, 2017 Sparen is soms best moeilijk. Weet je waarom dat zo is? Omdat we meer met het NU bezig zijn dan met onze toekomst. En daarom lijkt het vaak dat

Nadere informatie

Betalen? Wij zijn uw bank.

Betalen? Wij zijn uw bank. Betalen? Wij zijn uw bank. U wilt eenvoudig uw bankzaken regelen? Met ons betaalpakket doet u dat op úw manier. In deze tijd kunt u niet meer zonder een betaalpakket. Pinnen, overboeken en betalen. Op

Nadere informatie

Inhoud. Mijn leven. ik regel mijn geldzaken

Inhoud. Mijn leven. ik regel mijn geldzaken Inhoud Inleiding...3 Hoofdstuk 1 Bewaren...5 Hoofdstuk 2 Administratie...7 Hoofdstuk 3 Inkomsten... 8 Hoofdstuk 4 Uitgaven... 10 Hoofdstuk 5 Sparen... 12 Hoofdstuk 6 Verzekeringen...15 Hoofdstuk 7 Begroting...

Nadere informatie

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Wat doe je in deze les? Bij Nieuwsbegrip lees je altijd een tekst met het stappenplan. Je gaat vaak op zoek naar verbanden in een tekst. Wat

Nadere informatie

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGE 1 A4 BLADEN THEMA S BIJLAGE 2 DOMINO EMOTIES BIJLAGE 3 MATCHING OEFENING GEVOELENS BIJLAGE 4 VRAGENLIJST FILM BIJLAGE 5 VRAGENSTROOKJES HOEKENWERK BIJLAGE 6 ANTWOORDENBLAD

Nadere informatie

Er was eens een heel groot bos. Met bomen en bloemen. En heel veel verschillende dieren. Aan de rand van dat bos woonde, in een grot, een draakje. Dat draakje had de mooiste grot van iedereen. Lekker vochtig

Nadere informatie

André Rouvoet ChristenUnie. Foto: Marie Cecile Thijs

André Rouvoet ChristenUnie. Foto: Marie Cecile Thijs Over een paar weken kiest Nederland een nieuwe regering. Op 9 juni. Jij kunt ook kiezen. Stemmen noemen we dat. Als je stemt, kies je voor de politieke partij die jij het beste vindt. Jij kunt straks ook

Nadere informatie

H E T V E R L O R E N G E L D

H E T V E R L O R E N G E L D H E T V E R L O R E N G E L D Personen Evangelieschrijver Vrouw (ze heet Marie) Haar buurvrouwen en vriendinnen; o Willemien o Janny o Sjaan o Sophie (Als het stuk begint, zit de evangelieschrijver op

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Inhoud. Het leven van Escher. Weiland wordt vogel. Kringloop metamorfose. De wereld op z n kop.

Inhoud. Het leven van Escher. Weiland wordt vogel. Kringloop metamorfose. De wereld op z n kop. Inhoud. Blz. 1. Blz. 2. Blz. 3. Blz. 4. Blz. 5. Blz. 6. Blz. 7. Blz. 8. Blz. 9. Blz. 10. Blz. 11. Kaft Inhoud Het leven van Escher. Moeilijke jaren. Weiland wordt vogel. Kringloop metamorfose. De wereld

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Aan de Schrans in Leeuwarden is één van de meest opvallende orthodontiepraktijken. van Noord-Nederland gevestigd. Daarin werkt

Aan de Schrans in Leeuwarden is één van de meest opvallende orthodontiepraktijken. van Noord-Nederland gevestigd. Daarin werkt Aan de Schrans in Leeuwarden is één van de meest opvallende orthodontiepraktijken van Noord-Nederland gevestigd. Daarin werkt orthodontist Daniël van der Meulen samen met veertien assistentes intensief

Nadere informatie

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197 Inhoud Aan jou de keuze 7 D/2012/45/239 - isbn 978 94 014 0183 8 - nur 248 Tweede druk Vormgeving omslag en binnenwerk: Nanja Toebak, s-hertogenbosch Illustraties omslag en binnenwerk: Marcel Jurriëns,

Nadere informatie

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS ZONSTATION GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS Amsterdam staat aan de vooravond van een energietransitie. Van vieze

Nadere informatie

SOCIAL RESPONSIBILITY

SOCIAL RESPONSIBILITY SOCIAL RESPONSIBILITY LID WORDEN SAMEN JE EIGEN WINDMOLEN Tegenwoordig draait alles om duurzaamheid en groen. Een goede tijd voor de Windcentrale. We weten allemaal dat er ergens stroom en energie vandaan

Nadere informatie

Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis

Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis Geachte dames en heren, Zelfredzaamheid is een mooi en positief begrip. Immers, elk kind wil dingen zelf leren doen, jezelf kunnen redden

Nadere informatie

De gelijkenis van de verloren zoon.

De gelijkenis van de verloren zoon. De gelijkenis van de verloren zoon. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel dingen te leren.

Nadere informatie

Verdrag over de rechten van het kind

Verdrag over de rechten van het kind Verdrag over de rechten van het kind Een verdrag is een afspraak tussen landen. Op 20 november 1989 is in New York het Verdrag over de Rechten van het Kind gesloten. Dit Verdrag is een afspraak tussen

Nadere informatie

Cursusgids 2016 Den Helder & Schagen

Cursusgids 2016 Den Helder & Schagen MEE & de Wering Cursusgids 2016 Den Helder & Schagen 1 Weerbaarheid & sociale vaardigheden Voor kinderen van 9 12 jaar (basisschool) Het hoofddoel van de cursus Ho, tot hier en niet verder! is het bevorderen

Nadere informatie

Wat kan ik voor u doen?

Wat kan ik voor u doen? 139 139 HOOFDSTUK 9 Wat kan ik voor u doen? WOORDEN 1 1 Peter is op vakantie. Hij stuurde mij een... uit Parijs. a brievenbus b kaart 2 Ik heb die kaart gisteren.... a ontvangen b herhaald 3 Bij welke...

Nadere informatie

Wat mevrouw verteld zal ik in schuin gedrukte tekst zetten. Ik zal letterlijk weergeven wat mevrouw verteld. Mevrouw is van Turkse afkomst.

Wat mevrouw verteld zal ik in schuin gedrukte tekst zetten. Ik zal letterlijk weergeven wat mevrouw verteld. Mevrouw is van Turkse afkomst. Interview op zaterdag 16 mei, om 12.00 uur. Betreft een alleenstaande mevrouw met vier kinderen. Een zoontje van 5 jaar, een dochter van 7 jaar, een dochter van 9 jaar en een dochter van 12 jaar. Allen

Nadere informatie

Saam bou aan die toekoms

Saam bou aan die toekoms Nieuws over Stichting Table Mountain en onze jubileum reis naar Zuid-Afrika. View this email in your browser Saam bou aan die toekoms Lieve mensen, Over één dag is het zover: op 12 december vliegen we

Nadere informatie

Spiritueel dagboek. Met teksten en inzichten van MORYA zoals opgetekend door Geert Crevits

Spiritueel dagboek. Met teksten en inzichten van MORYA zoals opgetekend door Geert Crevits Spiritueel dagboek Met teksten en inzichten van MORYA zoals opgetekend door Geert Crevits Voorwoord: Een spiritueel dagboek 5 Waarom een spiritueel dagboek? 7 Om bewuster te leven en te handelen Aandachtspunten

Nadere informatie

Wat is verantwoordelijkheid en waarom is het belangrijk?

Wat is verantwoordelijkheid en waarom is het belangrijk? Wat is verantwoordelijkheid en waarom is het belangrijk? Verantwoordelijkheid. Ja, ook heel belangrijk voor school!!! Het lijkt veel op zelfstandigheid, maar toch is het net iets anders. Verantwoordelijkheid

Nadere informatie