Darwinweg 2 Postbus RA Leiden T F

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Darwinweg 2 Postbus 9517 2300 RA Leiden T 071 568 76 00 F 071 568"

Transcriptie

1 Persdossier T. rex komt naar Naturalis Darwinweg 2 Postbus RA Leiden T F

2

3 Inhoud Persdossier: T. rex komt naar Naturalis 5 1. Persbericht 7 2. Facts & figures 9 Het skelet 9 Tientje voor T. rex 9 3. Foto s van de botten De opgraving Tijdpad tot tentoonstelling T. rex Onderzoek naar T. rex 17 Ouderdom 17 Schedel 17 Geslacht 17 Dieet 18 Botaandoeningen 18 Snelheid 18 Tot slot Naturalis Biodiversity Center 19 Collectie 19 Onderzoek 19 Onderwijs 19 Museum 19 Dienstverlening Bezoekersinformatie 21 Adresgegevens 21 Openingstijden 21 Tickets 21 Dinodagen Sprekers persconferentie 23 Edwin van Huis - Algemeen directeur 23 Anne Schulp - Paleontoloog december 2014

4

5 Persdossier: T. rex komt naar Naturalis 5 Persconferentie maandag 22 december 2014 Naturalis Biodiversity Center Darwinweg CR Leiden facebook.com/museumnaturalis twitter.com/museumnaturalis linkedin.com/company/ncb-naturalis flickr.com/photos/naturalis youtube.com/user/naturalisleiden plus.google.com/ /about Perscontact Pauline Lössbroek, communicatiemedewerker T. rex T / E. Afdeling communicatie en evenementen T E. Publicaties graag sturen naar Naturalis Biodiversity Center T.a.v. Afdeling communicatie en evenementen Darwinweg CR Leiden Beeld Beeld is in hoge resolutie verkrijgbaar bij het persbericht via naturalis.nl/nl/over-ons/pers/persberichten/2014/nachtwacht-voor-naturalis/. Informatie over Tientje voor T. rex en de opgraving is beschikbaar via tientjevoortrex.nl. Beeldmateriaal van KRO Brandpunt Beeldmateriaal is beschikbaar via Gwen Kok, producer KRO Brandpunt T E. 22 december 2014

6

7 1. Persbericht Nachtwacht voor Naturalis Eerste T. rex van Europa komt naar Leiden 7 Leiden, 21 december 2014 Het skelet van Tyrannosaurus rex komt naar Naturalis Biodiversity Center. Het is dankzij donaties en sponsorgelden gelukt om 5 miljoen bij elkaar te krijgen. Vanaf 2016 is T. rex voor het eerst in volle glorie te bewonderen. Vanaf 2018 krijgt ze een ereplaats in het nieuw te bouwen museum. Eerste in Europa Volgens directeur Edwin van Huis is het ongelooflijk dat het sterkste, meest meedogenloze roofdier dat ooit op aarde rondliep, naar Nederland komt. Wij zijn de enige buiten Noord-Amerika die deze legendarische dinosaurus onderdak bieden. Wim Pijbes, directeur van het Rijksmuseum heeft haar zelfs de Nachtwacht van de Natuurhistorie gedoopt. Topvondst Onderzoekers van Naturalis groeven het skelet op in september Het fossiel bleek één van de meest complete skeletten van T. rex ooit gevonden en bovendien in zeldzaam goede staat bewaard gebleven. Met haar 12 meter lengte is zij ook één van de grootste ooit gevonden. Een Nederlandse vrouw die 46 jaar geleden naar Montana, V.S. emigreerde heeft haar gevonden. Vanavond is in het tv-programma KRO Brandpunt, om 22:35 uur op NPO 2, de zoektocht naar T. rex te zien. 5 miljoen Via de crowdfundingcampagne Tientje voor T. rex hebben tienduizenden donateurs, onder wie veel kinderen, één of meerdere tientjes gegeven. Tientallen bedrijven en particulieren hebben hun naam verbonden aan een bot van T. rex. Fondsen en ook gemeente Leiden leveren een financiële bijdrage. In 2016 tentoongesteld De komende tijd worden de botten in het Black Hills Institute in de Verenigde Staten verder geprepareerd, verstevigd en in een metalen frame gemonteerd. Halverwege 2016 is het skelet van T. rex gereed voor tentoonstelling. Dan is zij te bewonderen in het Pesthuis, het huidige entreegebouw van Naturalis. Wanneer de bouw van het nieuwe museum is afgerond, krijgt T. rex hierin uiteraard een ereplaats. Groot wetenschappelijk belang Het skelet is een Grand Old Lady, een dame op leeftijd, waaraan haar ruige levensloop terug te zien is in het skelet. President van de KNAW Hans Clevers noemt het skelet van groot wetenschappelijk belang en bovendien een enorme publiekstrekker om kinderen voor wetenschap te fascineren. Paleontoloog Anne Schulp hoopt dan ook antwoorden te vinden op vragen over deze T. rex en de tijd waarin zij leefde. We onderzoeken elk bot nauwkeurig. Wat is haar doodsoorzaak? Hoe oud was ze precies? En wat vertellen alle botbreuken ons over haar leven? De schedel wordt binnenkort al onderzocht in een reusachtige industriële CT-scanner. De komst van Tyrannosaurus rex is mede mogelijk gemaakt door: Ruim Tientje voor T. rex donateurs, particuliere donateurs Verbind uw naam aan T. rex, ALV Productions, Apek Administraties, Apotex Nederland BV, Astellas, BaseClear BV, Bruynzeel, Business Platform Schipholweg, Council of International Schools, Fameus Automatisering BV, Fonds 1818, Gemeente Leiden, Gen25, Golden Hands Services Museale verhuizingen, Golden Tulip Leiden Centre, Hogeschool Leiden Life Sciences & ICT, Huschka Groep, Huurmij BV, IBIS Hotel Leiden BV, ICS Groep BV, K.F. Hein Fonds, Koppen NWO, Meeùs, Mondriaan Fonds, Onderzoeksbureau Motivaction, Paumen Executive Search, PCS Vof Beagle, Picturae BV, Prins Bernhard Cultuurfonds, Rabobank Leiden-Katwijk, Raetsheren van Orden, Rely, Risk it Services, SBNO, Sinensis Life Sciences BV, Stichting Academische Jaarprijs, Stichting Zabawas, TeekensKarstens, Telematch BV, TFM BV, UL, Unit4, Van der Valk Hotel Leiden, Vermaat, Vliko BV, VolkerWessels en Zeiss. 22 december 2014

8

9 2. Facts & figures 9 Het skelet Lengte 12 meter Hoogte 4-5 meter Ouderdom 66 á 67 miljoen jaar oud Lengte schedel 1,50 meter Compleetheid skelet ongeveer 50% Geslacht vrouw Gewicht levende volwassen T. rex 5000 kilo Vindplaats Montana, V.S. Opgraving 30 augustus t/m 8 september 2013 Tientje voor T. rex Start 17 november 2013 Einde 21 december 2014 Aantal gedoneerde tientjes ruim december 2014

10

11 3. Foto s van de botten De botten zijn nog deels ingepakt in gipsverband, zoals ze uit de opgraving meegenomen zijn. Onderstaande foto s zijn recente foto s van de botten in het lab van het Black Hills Institute, V.S. De foto s zijn ook te vinden op naturalis.nl/nl/over-ons/pers/persberichten/2014/nachtwacht-voor-naturalis/. 11 Dijbeen Scheenbeen 22 december 2014

12 12 Ribben Heup

13 4. De opgraving Van 30 augustus tot en met 8 september 2013 groef Naturalis een Tyrannosaurus rex op. Dit gebeurde in Montana, V.S. in samenwerking met het Black Hills Institute. Het was de tweede keer dat Naturalis op T. rex expeditie ging. 13 Tijdens de zoektocht naar een Tyrannosaurus rex kwam Naturalis in contact met paleontoloog en T. rex expert Peter Larson van het Black Hills Institute. Hij wees Naturalis eerst op een veelbelovende vondst in Wyoming, V.S. Hier werd in het voorjaar van 2013 helaas toch geen compleet skelet van T. rex gevonden. Deze expeditie leverde delen van de linkervoet- en poot op. Gelukkig was de kans op een T. rex niet verkeken. Larson wees Naturalis op een andere plek, in Montana waar een amateurpaleontologenechtpaar resten van T. rex hadden gevonden. De onderkaak, losse tanden en een deel van het heupgewricht en staartbeen, zijn door hen gevonden. De verwachting was dat er nog meer materiaal van T. rex in de grond lag. Eind augustus 2013 groef Naturalis verder aan deze vondst en legde een zeer complete T. rex bloot. Om de botten te beschermen, zijn zij verpakt in gips en naar het laboratorium van het Black Hills Institute gebracht. Hier wordt het gips weer verwijderd en de botten verder geprepareerd. De opgraving van T. rex 22 december 2014

14

15 5. Tijdpad tot tentoonstelling T. rex 15 Het skelet is op dit moment in het Black Hills Institute in South Dakota waar de botten worden geprepareerd, verstevigd en in een metalen frame gemonteerd voor tentoonstelling. De komende tijd laat Naturalis het publiek geregeld meekijken met de werkzaamheden. Veel onderzoek aan de botten zal ook plaatsvinden in de komende anderhalf jaar. Het skelet zal voor het eerst voor het publiek te bewonderen zijn halverwege In het Pesthuis, het huidige entreegebouw van het museum, is zij te zien in een tijdelijke tentoonstelling over het verhaal van T. rex. Wanneer het nieuwe museum gereed is, krijgt zij een plaats in de eregalerij van de Dinosauriërszaal. Naar verwachting opent het nieuwe museum in 2017 of T. rex met publiek 22 december 2014

16

17 6. Onderzoek naar T. rex Naturalis maakt een uitgebreide morfologische beschrijving van de botten en een vergelijking met andere exemplaren. Samen met andere onderzoekers uit binnen- en buitenland zal Naturalis proberen diverse onderzoeksvragen te beantwoorden. 17 Ouderdom T. rex leefde aan het eind van het Krijt van ruim 67 tot 66 miljoen jaar geleden. Het is echter belangrijk precies te weten hoe oud zij was, omdat daardoor de evolutie van T. rex nog nauwkeuriger te volgen is. De precieze ouderdom wordt bepaald met behulp van geologisch en paleomagnetisch onderzoek en een lakprofiel van de bodem. Naturalis werkt hierbij samen met geologen van de Vrije Universiteit Amsterdam en Universiteit Utrecht. Bovendien draagt onderzoek naar fossielen van planten en resten van pollen uit dezelfde aardlagen bij aan de ouderdomsbepaling van het skelet. Vergelijkbaar met het tellen van jaarringen in bomen, is ook de leeftijd van deze T. rex te achterhalen door de groeilijnen in de botten te tellen. Met x-ray micotomografie, een recente beeldtechniek blijven de botten hierbij gespaard. Enkel in het kuitbeen, de fibula, wordt een zeer klein gaatje geboord om de resultaten van de röntgentechniek mee te vergelijken. Dit gebeurt in samenwerking met een Belgische onderzoeker die aan de Vrije Universiteit Brussel en het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurhistorie verbonden is. Schedel Het grote blok waarin de schedel zich nog bevindt, gaat voorafgaand aan het prepareren door een CT-scanner. Gezien de grootte van het blok en de benodigde röntgenstraling is een medische CT-scanner hiervoor niet geschikt en is gekozen voor een grotere industriële CT-scanner. De CT-scan helpt om de schedel veel nauwkeuriger te kunnen prepareren en zelfs de oorspronkelijke ligging van zachte weefsels, zoals de luchtwegen en de onderdelen van het middenoor vast te stellen. De scan zal naar verwachting plaatsvinden in de eerste helft van De schedel Geslacht Uit eerdere T. rex vondsten is bekend dat de soort twee verschillende verschijningsvormen kent: de robuuste en de minder robuuste vorm. Het is waarschijnlijk dat deze twee vormen de verschillende geslachten vertegenwoordigen. De aanwezigheid weefsel met opgeslagen kalk in het binnenste van sommige botten bij de robuuste vorm, verraad dat het bij deze vorm om een vrouwelijke T. rex gaat. De mineralen worden tijdelijk opgeslagen voor de productie van eieren. Naturalis gaat bij het gevonden skelet, dat van de robuuste vorm is, de verschillen tussen de robuuste en de minder robuuste vorm verder onderzoeken. Ook hopen de onderzoekers tekenen van kalkopslag te vinden, hoewel we nog niet weten op welke leeftijd T. rex stopte met eieren leggen. 22 december 2014

18 Dieet Analyses van stabiele isotopen in fossiel materiaal, vooral van 13C (koolstof) en 18O (zuurstof), levert een schat aan informatie op over het dagelijks leven van deze dinosaurus. De hoeveelheid 13C kan iets vertellen over het menu van T. rex en de hoeveelheid 18O verraadt de lichaamstemperatuur en samenstelling van het water dat deze T. rex dronk. Door opeenvolgende lagen tandglazuur op deze manier te vergelijken, hopen de onderzoekers mogelijke migratiepatronen bloot te kunnen leggen. Het onderzoek naar stabiele isotopen gebeurt in samenwerking met de Vrije Universiteit Amsterdam. 18 Botaandoeningen Tijdens haar leven, heeft de oude dame verschillende verwondingen opgelopen. Het rechterkuitbeen en een van de ribben laten vergroeiingen zien die wijzen op een botbreuk of een infectie. Ook de kaken hebben het zwaar te verduren gehad met een infectie in de rechter bovenkaak en een opening in de linker onderkaak. Dit gat is mogelijk veroorzaakt door de beet van een mannelijke T. rex tijdens een paring. Deze beschadigingen en aandoeningen zijn tijdens de opgraving op de botten aangetroffen en zullen binnenkort verder onderzocht worden in een CT-scanner. Bij het medisch onderzoek aan deze T. rex is ook het LUMC betrokken. Snelheid Samen met onderzoekers uit Manchester proberen we het voortbewegen van T. rex beter te begrijpen. Al jaren is de manier van voortbewegen en de topsnelheid van T. rex onderwerp van discussie. Recent onderzoek wijst op de mogelijk grotere rol van opgeslagen energie in de pezen tijdens bepaalde fases van het voortbewegen. Naturalis gaat met behulp van de gemaakte CT-scans de vorm van de botten en de aanhechting van de pezen verder onderzoeken. Een oude T. rex levert daarmee waardevolle informatie op voor het onderzoek naar snelheid van T. rex. Tot slot De komende tijd zal Naturalis bovendien nog veel andere onderzoeksvragen met behulp van T. rex proberen te beantwoorden. Het onderzoek zal te volgen zijn via naturalis.nl, via social media en in het museum zelf.

19 7. Naturalis Biodiversity Center Bij Naturalis Biodiversity Center willen we biodiversiteit beschrijven, begrijpen en verklaren. Voor het welzijn van de mensen en het voortbestaan van de aardse natuur. 19 Collectie We verzamelen, bewaren en bestuderen dieren, planten en stenen. Onze collectie telt inmiddels 37 miljoen objecten en is daarmee van wereldformaat. Hij groeit nog elke dag dankzij het wereldwijde veldwerk van onze onderzoekers en vele amateurwetenschappers. Op dit moment wordt een groot deel van de collectie gedigitaliseerd, waardoor het gemakkelijker wordt informatie over onze collectie te delen met onderzoekers wereldwijd. Onderzoek Aan de hand van de collectie kunnen onze onderzoekers baanbrekend onderzoek verrichten. Dat doen zij wereldwijd op locatie én in onze laboratoria in Leiden. Zo komen we steeds meer te weten over de werking van de natuur én haar toepassingsmogelijkheden Onderwijs De kennis en expertise die we bezitten dragen we over op de onderzoekers van morgen. Dat doen we in de collegezalen van, en in gezamenlijke onderzoeksprojecten met de universiteiten van Leiden, Amsterdam en Wageningen. Museum In ons museum verwonderen jong en oud zich over het leven op aarde. Door te kijken en, heel belangrijk, door zelf te doen. Een bezoek aan Naturalis is een uniek kijkje in de keuken van de wereld van de biodiversiteit! Dienstverlening Bij Naturalis Biodiversity Center werken ruim 100 specialisten. Dit team ontleent zijn kracht aan een unieke combinatie van expertise, vaardigheden, apparatuur en faciliteiten. Dit is ook van waarde voor partijen buiten Naturalis. 22 december 2014

20

21 8. Bezoekersinformatie 21 Adresgegevens museumingang Pesthuislaan 7, Leiden bezoekadres Darwinweg 2, 2333 CR Leiden postadres Postbus 9517, 2300 RA Leiden telefoon adres kantoor Darwinweg 2, 2333 CR Leiden Naturalis ligt op loopafstand van treinstation Leiden en is goed bereikbaar met het openbaar vervoer. Openingstijden Naturalis is elke dag open van tot uur. Op 25 december en 1 januari is Naturalis gesloten. Tickets Bezoekers wordt aangeraden toegangskaarten voor Naturalis online te kopen De online tickets zijn een heel jaar geldig na aankoop. Toegangskaarten zijn ook te koop aan de kassa s in het museum. Dinodagen Van maandag 22 december tot en met zondag 4 januari vier je kerst in dinosferen. Door het hele museum loop je een spannende dinospeurtocht en kom je allerlei activiteiten tegen. Speel bijvoorbeeld met de hele familie een ronde mee met de Bottenbingo of graaf je eigen fossiel op. Net als een echte paleontoloog vul je een onderzoekslijst in en kom je alles te weten over het tijdperk van de dino's. De allerkleinsten nemen een kijkje bij poppenvoorstelling Dina Dino bakt een ei. Bij Bouw je eigen T. rex kun je kleuren en bouwen aan je eigen T. rex. Je beslist zelf of jouw T. rex een roze-met-witte-stippenhuid had of er juist heel anders uitzag. Niet alleen T. rex krijgt een kleurtje; ook jij kan je laten schminken! Tijdens de kerstvakantie kun je ook kijken naar Pieter in de Prehistorie. Op de vijfde etage prepareren we de kop van een Triceratops. Kom kijken hoe onze experts dit precisiewerkje uitvoeren. Of ga op de foto hangend tussen de kaken van T. rex: Help! Ik ben een dinosnack geworden! Door een speciaal scherm lijkt het net echt. En nog leuker is het om die te delen via Facebook! 22 december 2014

22

23 9. Sprekers persconferentie 23 Drs. E. J. F. B. (Edwin) van Huis - Algemeen directeur en bestuurder van stichting Naturalis Biodiversity Center Edwin van Huis is sinds 1 juli 2011 algemeen directeur van Naturalis Biodiversity Center. Van Huis is bioloog en bedrijfskundige. Voor zijn aanstelling bij Naturalis was hij directeur van het mede door hem opgerichte bureau XPEX, dat interim-management, organisatieadvies en concepten levert voor toeristische en culturele sector. Daarvoor was hij tussen 1996 en 2008 algemeen directeur van het Nederlands instituut voor Beeld en Geluid. Ook was hij zakelijk directeur van het Rijksmuseum Amsterdam en werkte hij voor het Ministerie van WVC (Cultuur). Algemeen directeur Edwin van Huis Dr. A.S. (Anne) Schulp - Senior onderzoeker fossiele vertebraten Als vertebratenpaleontoloog probeert Anne Schulp fossielen opnieuw tot leven te brengen door onderzoek en publiekscommunicatie. Na zijn studie aardwetenschappen was Schulp van 1998 tot 2013 collectiebeheerder bij Natuurhistorisch museum Maastricht, waar hij op dit moment nog steeds gastonderzoeker is. In zijn onderzoek lag de focus op mosasauriërs en andere gewervelden uit het late Krijt gevonden in de omgeving van Maastricht. Hij promoveerde in 2006 op het onderzoek aan mosasaurusfossielen uit Maastricht. Ook verrichte hij veldonderzoek naar mosasauriërs in de Namibische woestijn en naar de eerste dinosaurusvoetsporen op het Arabisch schiereiland. Anne Schulp is tevens als gastonderzoeker verbonden aan de faculteit Aard- en Levenswetenschappen aan Vrije Universiteit Amsterdam, waar hij onderzoek doet naar stabiele isotopen van de Maastrichtse fossielen. In 2013 begon hij bij Naturalis. De komende jaren richt hij onder meer op het onderzoek naar T. rex en het verhaal dat Naturalis in de nieuwe dinosauriërszaal gaat vertellen. 22 december 2014

24 Paleontoloog Anne Schulp 24

25 25 22 december 2014

Dossier T. rex voor Naturalis. Darwinweg 2 Postbus 9517 2300 RA Leiden. T 071 751 96 00 F 071 751 96 66 www.naturalis.nl

Dossier T. rex voor Naturalis. Darwinweg 2 Postbus 9517 2300 RA Leiden. T 071 751 96 00 F 071 751 96 66 www.naturalis.nl Dossier T. rex voor Naturalis Darwinweg 2 Postbus 9517 2300 RA Leiden T 071 751 96 00 F 071 751 96 66 www.naturalis.nl Inhoud 1. De opgraving 5 2. Facts & figures 7 Het skelet 7 Tientje voor T. rex 7

Nadere informatie

Persdossier T. rex komt naar Naturalis

Persdossier T. rex komt naar Naturalis Persdossier T. rex komt naar Naturalis Inhoudsopgave 1.De opgraving 2.Facts & Figures Het skelet update 4 april 2016 Tientje voor T. rex/ Dino fans 3. Tijdpad 4. Tentoonstelling T. rex in town Rond de

Nadere informatie

DinoLab LIVE Lesbrief websessie

DinoLab LIVE Lesbrief websessie DinoLab LIVE Lesbrief websessie Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 6, 7 en 8 1 DinoLab LIVE lesbrief DinoLab LIVE 1 Introductieles 2 Beschrijving websessie 3 Afsluiting 4 Bijlage:

Nadere informatie

N e d e r l a n d s c e n t r u m v o o r. Naturalis, Zoölogisch Museum Amsterdam en Nationaal Herbarium Nederland bundelen hun krachten

N e d e r l a n d s c e n t r u m v o o r. Naturalis, Zoölogisch Museum Amsterdam en Nationaal Herbarium Nederland bundelen hun krachten N e d e r l a n d s c e n t r u m v o o r biodiversiteitonderzoek NCB Naturalis, Zoölogisch Museum Amsterdam en Nationaal Herbarium Nederland bundelen hun krachten Nederlands Centrum voor Biodiversiteitonderzoek

Nadere informatie

Lesbrief Welkom T. rex! 1

Lesbrief Welkom T. rex! 1 Welkom T. rex! 1 Doelgroep: Lesduur: Werkvorm: Leerstofgebied: Leerdoelen: Vereiste voorkennis: Materiaal: BO: Groep 5 t/m 8, VO: Brugklas Zonder bottenbingo: ± 50 minuten; mèt bottenbingo: 70 minuten

Nadere informatie

Het Menselijke skelet vertelt

Het Menselijke skelet vertelt Het Menselijke skelet vertelt o 1 Hoi! Ik ben Evy Cuypers, archeologe! Ik ben François-Xavier, fysisch antropoloog! "Op de opgravingen te Tell Tweini in Syrië hebben we een graf ontdekt. Na het voorzichtig

Nadere informatie

W.O. Tweede leerjaar Geert DE JAEGER

W.O. Tweede leerjaar Geert DE JAEGER P ZEK NAAR DIN S! W.. Tweede leerjaar Geert DE JAEGER Wat weten we reeds over dino s? We gebruiken vaak de afkorting dino's. Eigenlijk zeg je dinosaurussen of dinosauriërs. Dat betekent : reuzen hagedis.

Nadere informatie

HOOFDSTUK 1 HET ONTSTAAN VAN HET LEVEN OP AARDE BLZ 3. HOOFDSTUK 3 DE VELOCIRAPTOR BLZ 5. HOOFDSTUK 4 DE SPINOSAURUS BLZ 6.

HOOFDSTUK 1 HET ONTSTAAN VAN HET LEVEN OP AARDE BLZ 3. HOOFDSTUK 3 DE VELOCIRAPTOR BLZ 5. HOOFDSTUK 4 DE SPINOSAURUS BLZ 6. INLEIDING BLZ 2. HOOFDSTUK 1 HET ONTSTAAN VAN HET LEVEN OP AARDE BLZ 3. HOOFDSTUK 2 DE IRRITATOR BLZ 4. HOOFDSTUK 3 DE VELOCIRAPTOR BLZ 5. HOOFDSTUK 4 DE SPINOSAURUS BLZ 6. HOOFDSTUK 5 TYRANOSAURUS REX

Nadere informatie

Beest binnenste buiten

Beest binnenste buiten Beest binnenste buiten Lesbrief websessie Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor klas 1 en 2 (VMBO/H/V) lesbrief Beest binnenste buiten 1 Introductieles 2 Beschrijving websessie 3 Afsluiting

Nadere informatie

Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius. Lesbrief

Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius. Lesbrief Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius Lesbrief Lesbrief Onder onze voeten U gaat met uw klas een bezoek brengen aan Min40Celsius, aan de hand van deze lesbrief kunt het bezoek (kort) voorbereiden.

Nadere informatie

Oog in oog met de dino s expeditie oertijd

Oog in oog met de dino s expeditie oertijd Oog in oog met de dino s expeditie oertijd Museumles - Expeditie Oertijd Informatie voor leerlingen basisonderwijs groepen 4 t/m 8 experience www.limburgsmuseum.nl wat je ziet, ben je zelf Oog in oog met

Nadere informatie

Dinosauriërs. Inhoudsopgave. 1. Inleiding. 2. Wat is een dinosauriër?

Dinosauriërs. Inhoudsopgave. 1. Inleiding. 2. Wat is een dinosauriër? Dinosauriërs Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Wat is een dinosauriër? 3. Wanneer leefden de dinosauriërs? 4. Waar leefden dinosauriërs? 5. Hoe leefden de dinosauriërs? 6. Waarom waren de dinosauriërs zo groot?

Nadere informatie

DINOSAURIËRS. Marthe Terny

DINOSAURIËRS. Marthe Terny DINOSAURIËRS Marthe Terny 1. INLEIDING Ik hou mijn spreekbeurt over dinosauriërs, omdat ik dit een erg leuk en interessant onderwerp vind. We weten al veel over de dinosauriërs, maar nog niet alles. Ik

Nadere informatie

. naturalis. nederlands centrum voor biodiversiteit. leiden. plantpathogenen, onderdeel van biodiversiteit? kennis en innovatie in breed perspectief

. naturalis. nederlands centrum voor biodiversiteit. leiden. plantpathogenen, onderdeel van biodiversiteit? kennis en innovatie in breed perspectief . naturalis nederlands centrum voor biodiversiteit. leiden plantpathogenen, onderdeel van biodiversiteit? kennis en innovatie in breed perspectief . naturalis nederlands centrum voor biodiversiteit. leiden

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz.

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz. Door: Oscar Zuethoff Groep 6b - Meneer Jos & Ingrid Februari 2008 Inhoud Inleiding blz. 3 Wat is een fossiel? blz. 4 Hoe fossielen ontstaan blz. 5 Fossielen van zacht weefsel blz. 6 Zeedieren blz. 7 De

Nadere informatie

Het Technasium is een vorm van onderwijs waarbij leerlingen projectmatig en probleemoplossend werken aan echte opdrachten uit het bedrijfsleven.

Het Technasium is een vorm van onderwijs waarbij leerlingen projectmatig en probleemoplossend werken aan echte opdrachten uit het bedrijfsleven. Wat is het Technasium? Het Technasium is een vorm van onderwijs waarbij leerlingen projectmatig en probleemoplossend werken aan echte opdrachten uit het bedrijfsleven. Hoe werkt het? De leerlingen krijgen

Nadere informatie

Perskit 9 16 augustus 19 oktober 2016

Perskit 9 16 augustus 19 oktober 2016 Perskit 9 16 augustus 19 oktober 2016 18/8/2016 Bruggen Singelpark Het Leidse Singelpark krijgt binnenkort vijf nieuwe bruggen. Welke namen deze bruggen gaan krijgen, is nog onbekend. Als het aan Stichting

Nadere informatie

Meer dan Botten van Dieren

Meer dan Botten van Dieren Meer dan Botten van Dieren o 1 Hoi! Ik ben Veerle Linseele, archeozoöloge. "Op de opgravingen te Tell Tweini in Syrië, onderzoek ik de resten van dieren die tussen het andere archeologische materiaal gevonden

Nadere informatie

Werkbladen Voortgezet onderwijs. Naam leerling:

Werkbladen Voortgezet onderwijs. Naam leerling: Werkbladen Voortgezet onderwijs Naam leerling: Inhoud: Uitleg werkblad Dit werkblad hoort bij de film Giganten uit de IJstijd. Een film die je meeneemt naar de laatste ijstijd, zo n 116.000 tot 10.000

Nadere informatie

Docentenhandleiding. 3D-print activiteit T. rex Trix van Naturalis. Beste docent,

Docentenhandleiding. 3D-print activiteit T. rex Trix van Naturalis. Beste docent, Docentenhandleiding 3D-print activiteit T. rex Trix van Naturalis Beste docent, Voor je ligt de docentenhandleiding voor de 3D-print activiteit. In dit document vind je meer informatie over: De opbouw

Nadere informatie

TIJDLIJN. Een reis door de geschiedenis

TIJDLIJN. Een reis door de geschiedenis De OERKNAL! Wetenschappers denken dat zo n 13,7 miljard aardse jaren geleden alles in het heelal samengeperst was tot een gloeiend heet punt. Tijdens een enorme oerexplosie ontstonden uit dat punt materie

Nadere informatie

Fossielen uit de Noordzee

Fossielen uit de Noordzee Fossielen uit de Noordzee Lesbrief websessie Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor klas 1 en 2 (VMBO/H/V) lesbrief Fossielen uit de Noordzee 1 Introductieles 2 Beschrijving websessie

Nadere informatie

Lesbrief online gastles. Een bek vol tanden. Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8

Lesbrief online gastles. Een bek vol tanden. Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Lesbrief online gastles Een bek vol tanden Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Inhoud lesbrief 1. Introductieles 2. Beschrijving uitzending Online gastles 3. Afsluiting

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Skelet Hoofdstuk 1 Waarom een spreekbeurt over het skelet? Ik wil graag een spreekbeurt over het skelet houden omdat ik het een interessant onderwerp vind. Ik wil aan jullie laten zien dat het skelet niet

Nadere informatie

Beest binnenste buiten

Beest binnenste buiten binnenste buiten Lesbrief websessie Beest binnenste buiten Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Inhoud lesbrief 1. Introductieles 2. Beschrijving websessie 3. Afsluiting

Nadere informatie

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO BIJZONDERE SCHATTEN De haven van Rotterdam wordt te klein. Voor de in- en uitvoer van goederen is meer ruimte nodig in de haven. Daarom komt er een uitbreiding

Nadere informatie

DNA barcoding. Identificatie van plant en dier

DNA barcoding. Identificatie van plant en dier DNA barcoding Identificatie van plant en dier DNA barcoding Identificatie van plant en dier Berry B. van der Hoorn, Kevin K. Beentjes, Maartje Kijne-van der Sluis Naturalis Biodiversity Center, DNA Barcoding

Nadere informatie

Aanwijzing: Lees de verhalen op de borden boven de kist goed; er staan aanwijzingen op. Kijk goed in de kist. Valt je daar iets bijzonders op?

Aanwijzing: Lees de verhalen op de borden boven de kist goed; er staan aanwijzingen op. Kijk goed in de kist. Valt je daar iets bijzonders op? Ondergronds Opdrachten groepen 5, 6 en 7 In Ondergronds gaan kinderen aan de slag als een echte archeoloog. Ondergronds is een reconstructie van een archeologische opgraving. De leerlingen werken met echte

Nadere informatie

Crowdfunding voor musea. Waarom musea met crowdfunding aan de slag moeten

Crowdfunding voor musea. Waarom musea met crowdfunding aan de slag moeten Crowdfunding voor musea Waarom musea met crowdfunding aan de slag moeten Dit rapport is opgesteld door Douw&Koren en gepubliceerd op 24 juni 2015. Copyright Douw&Koren Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Auditieve oefeningen bij het thema: dinosaurussen

Auditieve oefeningen bij het thema: dinosaurussen Auditieve oefeningen bij het thema: dinosaurussen Boek van de week: 1; De archeoloog 2; Dinosaurussen 3; Tom en de dinosaurussen in het museum 4; Dinosaurussen Verhaalbegrip: Bij elk boek stel ik de volgende

Nadere informatie

Museumexpeditie Werkboek 12-14 jaar

Museumexpeditie Werkboek 12-14 jaar Museumexpeditie Werkboek 12-14 jaar Naam: Inleiding Welkom in Natuurmuseum Fryslân. Wat leuk dat je ons museum bezoekt! Dit werkboekje leidt je rond door bijna het hele museum. Als je de bordjes van de

Nadere informatie

Nummer archiefinventaris: 3.12.17

Nummer archiefinventaris: 3.12.17 Nummer archiefinventaris: 3.12.17 Inventaris van het archief van het Rijksmuseum voor Natuurlijke Historie [later: Nationaal Natuurhistorisch Museum Naturalis] te Leiden, (1815) 1839-2005 Auteur: A.A.

Nadere informatie

Nederlandse Gedragswetenschappen Grote Kruistraat 2/1, 9712 TS Groningen. 1. Inleiding

Nederlandse Gedragswetenschappen Grote Kruistraat 2/1, 9712 TS Groningen. 1. Inleiding 1. Inleiding De geschiedenis van de Nederlandse psychologie, pedagogiek en onderwijskunde verdween uit de curricula van Nederlandse universiteiten en waardevol historisch materiaal gerelateerd aan deze

Nadere informatie

Allemaal Dinosaurussen

Allemaal Dinosaurussen Allemaal Dinosaurussen Ruben Schneijdenberg Allemaal dinosaurus sen Minidinosaurussen Onder :een impressie van een dinosaurusembryo. versteende eieren en embryo s geven paleontologen waardevolle informatie.

Nadere informatie

Thuisgekomen van een scoutingkampweek met een beschadigde koffer, mamma boos.

Thuisgekomen van een scoutingkampweek met een beschadigde koffer, mamma boos. John van Schoor Medewerker educatie van NCB Naturalis in Leiden schatrijk Thuisgekomen van een scoutingkampweek met een beschadigde koffer, mamma boos. Ongelooflijk vuil ondergoed en sokken die verdwijnen

Nadere informatie

Schooljaar 2015-2016. Wetenschap op Stap

Schooljaar 2015-2016. Wetenschap op Stap Schooljaar 2015-2016 Wetenschap op Stap Inhoudstafel Over VIB 7 Schoolproject Wetenschap op Stap 10 Wetenschapper in de klas 14 Test jouw brein 20 OVER VIB Vlaams Instituut voor Biotechnologie De wetenschappers

Nadere informatie

Een Egyptische collectie in Leiden

Een Egyptische collectie in Leiden Een Egyptische collectie in Leiden Naam: Klas:.. Het Rijksmuseum van Oudheden, de naam zegt het al, toont voorwerpen uit oude tijden. De collectie bestaat uit objecten van beschavingen die vandaag de dag

Nadere informatie

Jonge kinderen sprankelen in Naturalis

Jonge kinderen sprankelen in Naturalis Programmaboekje TalentenKracht Publieksdag Jonge kinderen sprankelen in Naturalis zondag 6 november 2011 Welkom! Hartelijk welkom op deze speciale dag in Naturalis! Je maakt vandaag kennis met de leukste

Nadere informatie

Fossielen uit de Noordzee.

Fossielen uit de Noordzee. Lesbrief websessie Fossielen uit de Noordzee. Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Inhoud lesbrief 1. Introductieles 2. Beschrijving websessie 3. Afsluiting Tijdbesteding

Nadere informatie

Corporate presentatie. Berenschot in vogelvlucht

Corporate presentatie. Berenschot in vogelvlucht Corporate presentatie Berenschot in vogelvlucht 2015 Opmerkelijke inzichten, opmerkelijke resultaten Al ruim 75 jaar verrassen wij onze opdrachtgevers in de publieke én private sector met slimme en nieuwe

Nadere informatie

De presentatie rond de trap

De presentatie rond de trap Kijktocht OER! Plus 6000 jaar geleden woonden er al mensen in dit gebied. Het is de prehistorie; de tijd van de jagers en boeren. De mensen noemen we Swifterbantmensen. Deze kijktocht helpt je ontdekken

Nadere informatie

World Food Center uit de startblokken!

World Food Center uit de startblokken! World Food Center uit de startblokken! De plannen voor de realisatie van het World Food Center (WFC) zijn in een ver gevorderd stadium. Het WFC wordt een iconisch experience center waar de Nederlandse

Nadere informatie

Fossielen uit de Noordzee

Fossielen uit de Noordzee Fossielen uit de Noordzee Lesbrief websessie Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Inhoud lesbrief Fossielen uit de Noordzee 1 Introductieles 2 Beschrijving websessie

Nadere informatie

Docentenblad Tricky Tracks

Docentenblad Tricky Tracks De activiteit is op twee manieren mogelijk: door leerlingen zelfstandig in groepjes (a) of klassikaal (b). a Zelfstandig in groepjes Leerlingen volgen het bijgevoegde leerlingblad. Zij hebben ook per groepje

Nadere informatie

Actueel beleidsplan. Stichting Vrienden van Hubrecht Instituut 2014-2016

Actueel beleidsplan. Stichting Vrienden van Hubrecht Instituut 2014-2016 Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut Actueel beleidsplan Stichting Vrienden van Hubrecht Instituut E vrienden@hubrecht.eu 2014-2016 1.1 Inleiding Naar aanleiding van het uitgevoerde onderzoek

Nadere informatie

Schooljaar Wetenschap op Stap

Schooljaar Wetenschap op Stap Schooljaar 2016-2017 Wetenschap op Stap Inhoudstafel Over VIB 7 Schoolproject Wetenschap op Stap 10 Wetenschapper in de klas 14 Test jouw brein 20 OVER R VIB Vlaams Instituut voor Biotechnologie De wetenschappers

Nadere informatie

Het is vanzelfsprekend om het beste te willen voor onze kinderen

Het is vanzelfsprekend om het beste te willen voor onze kinderen Het is vanzelfsprekend om het beste te willen voor onze kinderen De beste manier om gezondheid in de toekomst te beschermen Gepersonaliseerde regeneratieve gezondheidszorg wordt algemeen gezien als de

Nadere informatie

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2014. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2014. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2014 Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut UITNODIGING Bestuursleden, Ambassadeurs, Young Ambassadors, Vrienden en Donateurs: bedankt! 2 Het Hubrecht Instituut

Nadere informatie

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013 Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut 1 UITNODIGING Dromen worden waarheid Conferentie 2013 Donateurs bedankt voor uw giften in 2013. 2 Hubrecht Instituut

Nadere informatie

De Geefwet en donaties aan cultuur in Nederland *1. René Bekkers, r.bekkers@vu.nl Saskia Franssen, s.e.franssen@vu.nl

De Geefwet en donaties aan cultuur in Nederland *1. René Bekkers, r.bekkers@vu.nl Saskia Franssen, s.e.franssen@vu.nl De Geefwet en donaties aan cultuur in Nederland *1 René Bekkers, r.bekkers@vu.nl Saskia Franssen, s.e.franssen@vu.nl Sinds giften aan culturele instellingen fiscaal gezien aantrekkelijker zijn geworden,

Nadere informatie

ONTMOETEN KENNY KOKEN

ONTMOETEN KENNY KOKEN Gratis Excemplaar ONTMOETEN KENNY KOKEN WIL JIJ HET HELE (VOORLEES) VERHAAL GRAAG LEZEN? Je krijgt Ontmoeten Kenny Koken thuis gestuurd als je een mailtje stuurt naar timo-co@coderups.nl met je naam, adres

Nadere informatie

b. Bekijk het laatste deel van de maquette, de kwelders. Waarom staat daar geen dorpje, denk je?

b. Bekijk het laatste deel van de maquette, de kwelders. Waarom staat daar geen dorpje, denk je? Kijktocht OER! basis 6000 jaar geleden woonden er al mensen in dit gebied. Het is de tijd van de jagers en verzamelaars. De mensen noemen we Swifterbantmensen. Hoe ze leefden en hoe hun gebied eruitzag,

Nadere informatie

Publiek en bezoek 2013

Publiek en bezoek 2013 Publiek en bezoek 203 Internationale bezoekers uit 67 verschillende landen 98.862 Portugese Synagoge Totaal aantal bezoekers JCK 277.3 30.679 Joods Historisch Museum en JHM Kindermuseum VS Top 0 landen

Nadere informatie

ONTMOETEN KENNY KOKEN

ONTMOETEN KENNY KOKEN Gratis Excemplaar ONTMOETEN KENNY KOKEN ONTMOETEN KENNY KOKEN Boven de wolken en maken we ons gereed voor vertrek. Namens de bemanning wens ik u een prettige vlucht aan boord van ons toestel. Timo controleerde

Nadere informatie

Hoe de Egyptenaren dieren behandelden, verschilde per streek. Een dier kon vereerd worden in de ene plaats en gegeten worden in de volgende plaats.

Hoe de Egyptenaren dieren behandelden, verschilde per streek. Een dier kon vereerd worden in de ene plaats en gegeten worden in de volgende plaats. [TT tekst Fauna] Dieren in het oude Egypte Een Egyptenaar in de oudheid zag veel verschillende landschappen om zich heen, zoals woestijn, moeras en akkerland. Door het hele land stroomde de rivier de Nijl.

Nadere informatie

Nieuwsbrief. 22 mei 2012 FOP STICHTING NEDERLAND

Nieuwsbrief. 22 mei 2012 FOP STICHTING NEDERLAND Nieuwsbrief 22 mei 2012 FOP STICHTING NEDERLAND Dankwoord aan onze donateurs. Ten eerste willen wij alle donateurs bedanken voor hun bijdrage waardoor wij onze werkzaamheden voort kunnen zetten mede omdat

Nadere informatie

Jaarverslag van activiteiten 2014

Jaarverslag van activiteiten 2014 Inleiding. Voor 2014 kunnen we terugblikken op een geslaagd museumjaar. De opening na de winterstop begon goed met vele bezoekers in het voorjaar. De jaarlijkse wisselexpositie ondergebracht in het Tuta

Nadere informatie

EVO-LUMEN. EXPOSITIE over de EVOLUTIE van het LICHT in KUNST & DESIGN EVOLUON EINDHOVEN. Vanaf 14 April Dagelijks van uur tot 20.

EVO-LUMEN. EXPOSITIE over de EVOLUTIE van het LICHT in KUNST & DESIGN EVOLUON EINDHOVEN. Vanaf 14 April Dagelijks van uur tot 20. --------------------------Persbericht--------------------------- EVO-LUMEN EXPOSITIE over de EVOLUTIE van het LICHT in KUNST & DESIGN EVOLUON EINDHOVEN Vanaf 14 April Dagelijks van 14.00 uur tot 20.00

Nadere informatie

Glashelder nieuwsbrief 4 mei 2014. De afronding van Glashelder! Resultaten. Beste Glashelder!-deelnemers,

Glashelder nieuwsbrief 4 mei 2014. De afronding van Glashelder! Resultaten. Beste Glashelder!-deelnemers, De afronding van Glashelder! Resultaten Beste Glashelder!-deelnemers, Het is alweer enkele maanden geleden dat de honderdduizendste scan van Glashelder! werd ingevoerd en gecontroleerd. De meeste van jullie

Nadere informatie

flori mundi 25.10.2014 30.11.2014 Plantentuin Meise

flori mundi 25.10.2014 30.11.2014 Plantentuin Meise 1/7 PERSMAP flori mundi 25.10.2014 30.11.2014 Het orchideeënspektakel van de Plantentuin Meise Plantentuin Meise Nieuwelaan 38, 1860 Meise www.florimundi.be 2/7 Stap in het treintje, laat je voeren naar

Nadere informatie

LESPAKKET ORDENING EN EVOLUTIE

LESPAKKET ORDENING EN EVOLUTIE LESPAKKET ORDENING HAVO / VWO EN EVOLUTIE Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK KENMERKEN Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie

Nadere informatie

Wetenschappelijke bijeenkomsten ALW

Wetenschappelijke bijeenkomsten ALW 1 Aard- en Levenswetenschappen Call for proposals ALW Den Haag, maart 2015 Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek 1 Inleiding en doel NWO heeft als wettelijke taak onder meer de nationale

Nadere informatie

Financieel Jaarverslag 2014

Financieel Jaarverslag 2014 Financieel Jaarverslag Cijfers over het boekjaar, met vergelijkende cijfers over het boekjaar 2013 Inhoud De Stichting Friends of Saqqara 3 Exploitatierekening vs 2013 4 Exploitatierekening vs Begroting

Nadere informatie

Spreekbeurtpakket - het skelet

Spreekbeurtpakket - het skelet Spreekbeurtpakket - het skelet Inleiding spreekbeurt voor de leerling: het skelet De voorbereiding van de spreekbeurt over het skelet. 10 tips 1. Start met het verzamelen van materiaal. Heel veel over

Nadere informatie

Call for proposals. Westerdijk Talentimpuls. Den Haag, maart 2017 Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek

Call for proposals. Westerdijk Talentimpuls. Den Haag, maart 2017 Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek 1 Call for proposals 2017 Den Haag, maart 2017 Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek 2 Inleiding en doel Op 10 februari 2017 was het 100 jaar geleden dat in Nederland de eerste vrouwelijke

Nadere informatie

En toen kwam Darwin. On the origin of species. 1. Het ontstaan van het leven. Fossielen. 2. Getuigen van deevolutietheorie

En toen kwam Darwin. On the origin of species. 1. Het ontstaan van het leven. Fossielen. 2. Getuigen van deevolutietheorie On the origin of species En toen kwam Darwin 1. Het ontstaan van het leven 2. Getuigen van deevolutietheorie Verklaring voor het ontstaan van leven komt voor in alle culturen. Creationisme Nemen de bijbel

Nadere informatie

PERSBERICHT. R-M: een DS3 gespoten in het exclusieve R-M kleur Brilliant Red

PERSBERICHT. R-M: een DS3 gespoten in het exclusieve R-M kleur Brilliant Red PERSBERICHT R-M Autolakken September 2014 R-M: een DS3 gespoten in het exclusieve R-M kleur Brilliant Red De kracht van kleuren: sterke kleuren = een teken van originaliteit De kleur Brilliant Red van

Nadere informatie

Vakopdrachten. Opdracht Geschiedenis Londen. Voor geschiedenis moet je in het British Museum en in het Imperial War Museum opdrachten doen:

Vakopdrachten. Opdracht Geschiedenis Londen. Voor geschiedenis moet je in het British Museum en in het Imperial War Museum opdrachten doen: Vakopdrachten Opdracht Geschiedenis Londen. Voor geschiedenis moet je in het British Museum en in het Imperial War Museum opdrachten doen: Maak groepjes van twee of drie personen. Maak in het British Museum

Nadere informatie

Automatisch het DEN-nieuws in uw mailbox? Inschrijving voor de elektronische nieuwsbrief via: den@den.nl onder vermelding van DEN-brief.

Automatisch het DEN-nieuws in uw mailbox? Inschrijving voor de elektronische nieuwsbrief via: den@den.nl onder vermelding van DEN-brief. Inhoudsopgave Inleidend Gewijzigd bezoekadres Leidraad Cultureel erfgoed digitaal online 3-D dag op 29 juni Aanvullend Advies Raad voor Cultuur Nieuwe Auteurswet in behandeling Thema Sport en recreatie

Nadere informatie

Mijn oerboek. 1 Houd jij van. Ben jij een echte oer-onderzoeker? Doe de test. Dit ben ik als oermens. Bedenk je graag verhalen? geschiedenis?

Mijn oerboek. 1 Houd jij van. Ben jij een echte oer-onderzoeker? Doe de test. Dit ben ik als oermens. Bedenk je graag verhalen? geschiedenis? Mijn oerboek Dit ben ik als oermens. Ben jij een echte oer-onderzoeker? Doe de test. Houd jij van geschiedenis? Bedenk je graag verhalen? Ben je nieuwsgierig? Houd je van oude dingen? 5 Graaf je graag?

Nadere informatie

Presentatie. 30 september 2010. John Kroes, directeur Leiden Marketing

Presentatie. 30 september 2010. John Kroes, directeur Leiden Marketing LEIDEN MARKETING Presentatie 30 september 2010 John Kroes, directeur Leiden Marketing Wat is Leiden Marketing? Stichting Stadspartners Stichting Visitor Center Leiden Stichting Leiden Congresstad Leids

Nadere informatie

WEST-VLAAMSE ARCHEOKRANT

WEST-VLAAMSE ARCHEOKRANT V.O.B.o.W. nr. 76 november 2012 België-Belgique P.B. 8800 Roeselare 1 BC 6675 P 409155 WEST-VLAAMSE ARCHEOKRANT West-Vlaamse Archeokrant: Driemaandelijks tijdschrift, jaargang 20, afgiftekantoor Roeselare,

Nadere informatie

Stichting Geschiedenis Fysiotherapie

Stichting Geschiedenis Fysiotherapie Beleidsplan Stichting Geschiedenis Fysiotherapie 2014-2019 Opgesteld door het Bestuur van de SGF. Geaccordeerd per:2 juni 2014 Beleidsdocument 2014-2019 Stichting Geschiedenis Fysiotherapie Page 1 Inleiding

Nadere informatie

Verslag van uitgeoefende activiteiten in Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut

Verslag van uitgeoefende activiteiten in Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2015 Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut UITNODIGING Bestuursleden, Ambassadeurs, Young Ambassadors, Vrienden en Donateurs: bedankt! 2 Het Hubrecht Instituut

Nadere informatie

Een jonge sequoia opgegroeid tussen de as van een bosbrand en een jonge sequoia in een pot.

Een jonge sequoia opgegroeid tussen de as van een bosbrand en een jonge sequoia in een pot. Hoofdstuk 8. De levensloop van de Sequoia gigantea: van zaadje tot reuzenboom Niet elk zaadje dat uit de kegel valt ontkiemt. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat van de zaadjes die in een groene

Nadere informatie

De kunst van het opzetten

De kunst van het opzetten De kunst van het opzetten Lesbrief websessie Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Inhoud lesbrief De kunst van het opzetten 1 Introductieles 2 Uitzending 3 Afronding

Nadere informatie

Ka nke r, hoe we meer kunnen bereiken in de strijd ertegen. met het door jouw opgehaalde geld. Dr. Jeanine Boesen-de Cock, MBA

Ka nke r, hoe we meer kunnen bereiken in de strijd ertegen. met het door jouw opgehaalde geld. Dr. Jeanine Boesen-de Cock, MBA Ka nke r, 21 november 2015 hoe we meer kunnen bereiken in de strijd ertegen met het door jouw opgehaalde geld Dr. Jeanine Boesen-de Cock, MBA Het team Geldbesteding Dr. Maaike Alderliesten Onderzoekscoördinator

Nadere informatie

Informatieblad voor deelnemers gedurende opvolging. De CENTER-TBI studie

Informatieblad voor deelnemers gedurende opvolging. De CENTER-TBI studie Informatieblad voor deelnemers gedurende opvolging De CENTER-TBI studie Tijdens de acute fase na uw ongeval, heeft u deelgenomen aan een multicenter onderzoek, gefinancierd door de Europese unie (The Collaborative

Nadere informatie

Opdracht 1 De Tijdlijn

Opdracht 1 De Tijdlijn 590 miljoen Opdracht 1 De Tijdlijn Kleurpotloden Door het werk van geologen is veel duidelijk geworden over planten en dieren die vroeger leefden. Om het overzichtelijk te maken werden ze ingedeeld in

Nadere informatie

PG-monitor 2011. Factsheet. Organisaties van patiënten, gehandicapten en ggz-cliënten. support

PG-monitor 2011. Factsheet. Organisaties van patiënten, gehandicapten en ggz-cliënten. support PG-monitor 2011 Factsheet Organisaties van patiënten, gehandicapten en ggz-cliënten support pg-monitor 2011 Inhoudsopgave Voorwoord Voorwoord 1 1 Organisatie 2 2 Opbouw achterban 3 Organisaties van patiënten,

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 11-2014 1 Zoeken naar leven Wat

Nadere informatie

Het houden en maken van een Spreekbeurt.

Het houden en maken van een Spreekbeurt. Het houden en maken van een Spreekbeurt. 1 Spreekbeurt (10 15 minuten) Hier kun je zien hoe je je werkstuk en spreekbeurt moet maken en welke eisen er worden gesteld. 1. Kies een onderwerp 2. Maak over

Nadere informatie

Evolutie vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Evolutie vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 23 December 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/63374 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Centrale vraagstelling Hoe organiseer je een expeditie naar de Zuidpool om het hitterecord van 55 miljoen jaar geleden te kunnen onderzoeken?

Centrale vraagstelling Hoe organiseer je een expeditie naar de Zuidpool om het hitterecord van 55 miljoen jaar geleden te kunnen onderzoeken? Pagina 1: Opdracht: Op expeditie naar de Zuidpool Leerlingenblad Introductie Je kruipt in de huid van een paleoklimaatonderzoeker die geïnteresseerd is in de warme tijdsperiode van ongeveer 55 miljoen

Nadere informatie

Inhoud. Beleid en resultaten Op het gebied van lotgenotencontact Op het gebied van voorlichting Op het gebied van stimuleren van onderzoek

Inhoud. Beleid en resultaten Op het gebied van lotgenotencontact Op het gebied van voorlichting Op het gebied van stimuleren van onderzoek Inhoud Stichting Emetofobie in het kort Wie zijn we? Hoe zijn we ontstaan? Wat willen we bereiken? Wat doen we? Hoe betalen we het? Waarom geen CBF-keurmerk? Beleid en resultaten Op het gebied van lotgenotencontact

Nadere informatie

Lesbrief T. rex talenten

Lesbrief T. rex talenten Lesbrief T. rex talenten Doelgroep: Groep 4 t/m 8 Lesduur: ± 45 minuten Leerstofgebied: Wereldoriëntatie Werkvorm: Groepjes Doel van de opdracht: Het zelf onderzoeker zijn Het gedrag van T. rex imiteren

Nadere informatie

Gegevens, getallen en achtergrond

Gegevens, getallen en achtergrond Gegevens, getallen en achtergrond Organisatie: Vereniging Wikimedia Nederland Bezoekadres: Postadres: Woordvoerders: Mariaplaats 3, 3511 LH, Utrecht Postbus 167, 3500 AD, Utrecht Sandra Rientjes Directeur

Nadere informatie

Vrede en vrijheid maken we samen.

Vrede en vrijheid maken we samen. Vrede en vrijheid maken we samen. Draagt u ook bij? Wageningen 5 mei. 5 mei 1945 Bevrijding! 4 mei, 23.00 uur Bevrijdingsvuurceremonie Op 5 mei 1945 werd Nederland bevrijd van de Duitse overheersing tijdens

Nadere informatie

Dino's. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Dino's. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres DigilessenPO 06 December 2012 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/40935 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Algemeen. Patiënteninformatie. Obductie. Slingeland Ziekenhuis

Algemeen. Patiënteninformatie. Obductie. Slingeland Ziekenhuis Algemeen Obductie i Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Algemeen U heeft deze folder gekregen omdat één van uw naasten is overleden. De behandelend arts heeft u gevraagd of obductie verricht mag

Nadere informatie

XXL Formaten. digitalisering en online presentatie

XXL Formaten. digitalisering en online presentatie XXL Formaten digitalisering en online presentatie Groot, groter, grootst Posters, landkaarten en bouwtekeningen vergeborgen in het depot? Die tijd is voorbij! Deel de grootste schatten van uw collectie

Nadere informatie

Leerlijn erfgoededucatie Hengelo. Lesbladen groep 8

Leerlijn erfgoededucatie Hengelo. Lesbladen groep 8 Leerlijn erfgoededucatie Hengelo Lesbladen groep 8 Industrieel erfgoed en herbestemming in Hengelo Naam: School: Groep: Les 1: Fabrieken van vroeger 1. Oude foto s en wist jedat? De volgende foto s zijn

Nadere informatie

Het Amsterdam Museum gaat over Amsterdam. In het museum hangen schilderijen.

Het Amsterdam Museum gaat over Amsterdam. In het museum hangen schilderijen. 2 INTRODUCTIE Het programma is gemaakt door het. Het gaat over Amsterdam. In het museum hangen schilderijen. Een schilderij is gemaakt door een schilder. In het museum zijn ook voorwerpen te zien. Het

Nadere informatie

Inhoudsopgave INLEIDING 3 ONDERZOEK 4 COMMUNICATIE 5 ORGANISATIE 7 CONCLUSIES & AANBEVELINGEN 8 BIJLAGE 1: TOELICHTING KENNISINSTITUUT BIER 9

Inhoudsopgave INLEIDING 3 ONDERZOEK 4 COMMUNICATIE 5 ORGANISATIE 7 CONCLUSIES & AANBEVELINGEN 8 BIJLAGE 1: TOELICHTING KENNISINSTITUUT BIER 9 Jaarverslag 2013 Inhoudsopgave INLEIDING 3 ONDERZOEK 4 COMMUNICATIE 5 ORGANISATIE 7 CONCLUSIES & AANBEVELINGEN 8 BIJLAGE 1: TOELICHTING KENNISINSTITUUT BIER 9 2 Inleiding Voor u ligt het jaarverslag van

Nadere informatie

De Nationale Coalitie Digitale Duurzaamheid

De Nationale Coalitie Digitale Duurzaamheid Digitale archivering en samenwerking in Nederland De Nationale Coalitie Digitale Duurzaamheid Inge Angevaare coördinator BOM VL workshop Brussel, 24 april 2009 Ontstaan Eerste gesprekken 2007 vanuit de

Nadere informatie

Fossiele knaagdieren uit Zuidoost Europa Servië en Bosnië & Herzegovina

Fossiele knaagdieren uit Zuidoost Europa Servië en Bosnië & Herzegovina NGV 20-09-2014 Nederlandse Geologische Vereniging (NGV) Thema: fossiele vertebraten Fossiele knaagdieren uit Zuidoost Europa Servië en Bosnië & Herzegovina Wilma Wessels Departement Aardwetenschappen Universiteit

Nadere informatie

De presentatie van Cultuurwijzer en Cultuurwijs

De presentatie van Cultuurwijzer en Cultuurwijs Inhoudsopgave Inleidend De presentatie van Cultuurwijzer en Cultuurwijs Collecties online via de Cultuurwijzer Jaarverslag EAD studiemiddag den website Aanmelden DEN-brief Wilt u automatisch op de hoogte

Nadere informatie

De kunst van het opzetten

De kunst van het opzetten Lesbrief websessie De kunst van het opzetten Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Inhoud lesbrief 1. Introductieles 2. Uitzending 3. Afronding Inhoud in het kort:

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord van de voorzitter

Inhoud. Voorwoord van de voorzitter Inhoud Voorwoord van de voorzitter Stichting Emetofobie in het kort Wie zijn we? Hoe zijn we ontstaan? Wat willen we bereiken? Wat doen we? Hoe betalen we het? Waarom geen CBF-keurmerk? Beleid en resultaten

Nadere informatie

Nieuwsbrief Glashelder! Welkom Wat meer informatie over. ... springstaarten

Nieuwsbrief Glashelder! Welkom Wat meer informatie over. ... springstaarten Welkom Wat meer informatie over... springstaarten Brachystomella parvula, Listrophoroides (Listrophoroides) pahangi, Ballistura schoetti, de meeste deelnemers aan kijken niet meer op van dit soort termen.

Nadere informatie