Van Pedoscan tot Gedachtehelm

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Van Pedoscan tot Gedachtehelm"

Transcriptie

1 Verslag Debat Van Pedoscan tot Gedachtehelm Wat betekenen Brein Computer Interfaces voor VenJ? 5 november 2012 Haagse Lobby, Den Haag Georganiseerd door het Ministerie van Veiligheid en Justitie (DS/ WODC) en het Rathenau Instituut.

2 Dit verslag is een weergave van de onderwerpen, vragen en opmerkingen die tijdens het debat aan de orde zijn gekomen. Dit betekent niet dat de inhoud van dit verslag het standpunt van de Minister van Veiligheid en Justitie weergeeft. 2 Verslag debat Van Pedoscan tot Gedachtehelm

3 Brein Computer Interfaces (BCI s) zijn in opmars en kunnen steeds meer, als je de media mag geloven. Om deze beloftes te verkennen hebben de Directie Strategie, het WODC en het Rathenau Instituut op 5 november 2012 een debat georganiseerd. Tijdens dit debat spraken wetenschappers en potentiële gebruikers vanuit de VenJ-organisatie met elkaar over verschillende bestaande en opkomende BCI-technieken. Technieken die nu al bestaan, die mogelijk in de komende tien jaar op de markt komen en die vermoedelijk nooit zullen komen. Er werd uitgebreid stilgestaan bij de betekenis voor wet- en regelgeving, de morele en ethische bezwaren bij het gebruik van BCI s en de impact op de samenleving. Aan bod kwamen onder meer technieken om de cognitieve of emotionele staat van verdachten uit te lezen op basis van metingen aan het brein. Zo n breinscan vereist medewerking van de verdachte, dus dit soort technieken zal zich in de toekomst eerder lenen om iemands onschuld te bewijzen, dan voor het bewijzen van schuld. Ook geldt dat conclusies op basis van hersenscans waterdicht moeten zijn voordat dit materiaal als onomstotelijk bewijs kan dienen. En zover is het nog niet. Wel kunnen verzamelde breindata gecombineerd worden met andere bewijslast en als aanvullend bewijs dienst doen. Maar wat is het antwoord van VenJ als de maatschappij vraagt om hersenscans preventief in te zetten bij bepaalde beroepsgroepen?. Ook werd gesproken over BCI s die middels EEG- neurofeedback het stressniveau omlaag kunnen brengen van bijvoorbeeld slachtoffers, nabestaanden, of politieagenten die terugkeren uit een rampgebied. En in de toekomst is het wellicht mogelijk om via BCI s relevante hersenactiviteit van gedetineerden of TBS ers op afstand te meten, waardoor begeleiders of bewakers geattendeerd kunnen worden voordat iemand door het lint gaat. Duidelijk werd ook dat de directe verbinding tussen het menselijk brein en de computer veel meer mogelijk maakt dan waar mensen zelfstandig toe in staat zijn. Door het brein uit te lezen kunnen we zaken, waar mensen heel erg goed in zijn, maar waar ze zich niet van bewust zijn, boven water krijgen en aan de computer ter beschikking stellen. Het gaat dan bijvoorbeeld om de intuïtie van de politieagent die voelt dat er iets niet pluis is in een bepaalde situatie. Veel van de besproken BCI-technieken bevinden zich nu nog in het stadium van laboratoriumexperimenten. Toch werd duidelijk dat het voor VenJ belangrijk is om dit soort ontwikkelingen te volgen en tijdig na te denken over kansen, risico s en ethische, juridische en sociale aspecten. Het debat over BCI s is niet het einde van de verkenning, maar zal een vervolg krijgen in de vorm van een kenniskamer voor de top van het ministerie. Verslag debat Van Pedoscan tot Gedachtehelm 3

4 Indeling De bijeenkomst was opgebouwd uit twee demo s (Brein computer interfaces voor gaming en EEG neurofeedback voor patiënten en gezonde mensen) en vier rondes met inleiding en discussie (Brein lezen, Behandeling en training, Brein-machine symbiose en BCI s in de media). Het verslag volgt deze indeling in chronologische volgorde. Welkom en opening Directeur Strategie dr. Krijn van Beek heet de volle zaal welkom. Hij opent de bijeenkomst met de constatering dat de laatste tijd, mede door de actuele commotie rond de pedoscan, de aandacht voor Brein Computer Interfaces (BCI s) groeiend is. Aan het pedoscan-voorbeeld zie je dat dit een onderwerp is dat veel vragen gaat oproepen. Zowel vragen aangaande de toepassingen, wat kunnen we er mee, maar ook ethische en juridische vragen: kan dit wel, willen we dit, en als het kan, onder welke voorwaarden? Het onderwerp raakt zaken die een emotionele waarde kunnen hebben waardoor ook de vraag rijst: lukt het hierover te discussiëren, zonder meteen te vervallen in voor of tegen. Van Beek peilt welke typen organisaties deze middag vertegenwoordigd zijn: er blijken bij handopsteking ongeveer een derde wetenschappers, de helft departementale vertegenwoordigers van VenJ en ook een handvol mensen uit het bedrijfsleven aanwezig te zijn. Precies het gezelschap dat nodig is om dit onderwerp goed te kunnen behandelen en te kijken naar wat er eigenlijk kan op dit gebied, nu of in de toekomst en wat is fantasie en zal dat ook blijven. Dagvoorzitter prof. dr Frans Brom (Rathenau Instituut) toont een filmpje met fragmenten over BCItoepassingen uit (science fiction-) speelfilms. Van sommige onderdelen is duidelijk dat het fictie is, maar de vraag is waar werkelijkheid in fictie overgaat. Eén van de doelen deze middag is dat te onderzoeken: wat kan, wat kan nu nog niet maar in de toekomst wel, en wat zal nooit kunnen? 4 Verslag debat Van Pedoscan tot Gedachtehelm

5 Gaming is, naast de seksindustrie, het terrein waarop wat betreft brein computer interfaces de meeste ontwikkeling plaatsvindt. Met die constatering gaan we naar de demo van dr. Boris Reuderink, verbonden aan de universiteit Twente en actief in zijn start-up bedrijf Cortext. Demo: Brein computer interfaces voor gaming Reuderink vertelt over een computerspel dat hij speelde in zijn jeugd: Prince of Persia. Het doorontwikkelde spel ziet er nu realistischer uit, maar de besturing verloopt nog altijd middels een joystick. Zou die besturing niet ook kunnen ontwikkelen? Reuderink vertelt dat op dit moment bij de meting van hersenactiviteit verschillende processen te herkennen zijn. Hij noemt het bewegen van handen, het laten oplichten van een letter die je in gedachte had, het verleggen van aandacht. Cortext wil nu gericht breindata gaan verzamelen door proefpersonen opdracht te geven bepaalde handelingen te verrichten en de hersenactiviteit die dan plaatsvindt vast te leggen. Tegelijk ontwikkelt het bedrijf software die in staat is dergelijke breindata om te zetten in sturingsinformatie. In een spelomgeving kan dan een BCI gebruikt worden naast de joystick, hetgeen vervolgens perspectief biedt op andere toepassingen. Verslag debat Van Pedoscan tot Gedachtehelm 5

6 Ronde 1: Brein lezen Ter inleiding op deze ronde spreekt prof. dr. Elia Formisano over de onderzoeken waaraan hij met collega s en studenten werkt aan de Universiteit Maastricht. Zij doen fundamenteel onderzoek gericht op kennis over de werking van het brein, dus niet zozeer op de toepassing van die kennis. Zij lezen hersenactiviteit, en maken op basis van de metingen modellen. Vervolgens wordt gekeken of op basis van de modellen voorspellingen gedaan kunnen worden. Onder meer stelt Formisano de gemeten braindata ter beschikking aan onderzoeksinstituten elders. Zij kunnen op basis van alleen die data, dus zonder kennis van de proefpersoon en zijn omgeving, vragen objectief beantwoorden. Er kan bij hen geen overinterpretatie ontstaan: het gezochte, gehoopte of verwachte antwoord krijgt niet meer kans om gegeven te worden dan andere antwoorden. Formisano toont ook een gamefragment en bijbehorende fmri data. Deze werden gebruikt in een brein-lees-wedstrijd (zie: Bij die wedstrijd kregen de deelnemende teams drie datasets voorgeschoteld. De eerste twee sets bestonden uit beeldfragmenten uit een game. Een avatar loopt rond in een omgeving en komt mensen en objecten tegen. De derde set bestond slechts uit neuroimaging data, op basis waarvan de teams moesten reconstrueren wat de avatar gedurende die sequentie aan het doen was. Formisano wil hiermee laten zien dat er zeker bepaalde zaken zijn af te lezen aan breindata. Tot op zekere hoogte zijn visuele patronen, gehoorpatronen, intenties en cognitieve en emotionele staten (zoals stress en arousal) af te lezen. Iets specifieker noemt hij nog dat op basis van breindata gereconstrueerd worden wat voor plaatje de proefpersoon zag (een gezicht of een huis), of welke soort klank hij hoorde. Formisano benadrukt: dit gebeurde allemaal in een proeflabsituatie met proefpersonen die bereid waren mee te werken. Voor deelname aan de discussie sluiten aan dr. Tjark Tjin-A-Tsoi (NFI) en mr. Paul van de Beek (OM). 6 Verslag debat Van Pedoscan tot Gedachtehelm

7 Van de Beek geeft aan dat het OM ontwikkelingen rond het lezen van het brein wil volgen. Er zijn ontwikkelingen rond verklaringen van mensen en gedrag van mensen waarvan bekeken moet worden hoe relevant die zijn en of die bij te sturen zijn. Als de ontwikkelingen zo ver gaan dat gedrag gemanipuleerd kan worden middels het brein, dan is dat erg belangrijk en moet het OM dat volgen. Tjin-A-Tsoi is het eens dat het belangrijk is om de ontwikkelingen goed te volgen, te meer omdat het in de praktijk toepassingen zal hebben die nu nog niet bekend zijn. Hij ziet op dit moment nog geen logische toepassingen in de strafrechtketen en vraagt zich af of het ooit in de rechtszaal waarde gaat hebben. BCI s zullen vooralsnog resultaten opleveren die juridisch moeilijk houdbaar zijn en geen harde conclusies toestaan. Misschien zullen BCI s wel voor de opsporing bruikbaar zijn. Formisano sluit daarbij aan. Hij meent dat BCI s misschien niet ingezet kunnen gaan worden om schuld te bewijzen, maar omgekeerd zijn er wellicht wel mogelijkheden om onschuld te bewijzen op basis van metingen aan het brein. Als belangrijk struikelblok voor toepassing van BCI s ziet hij de vrijwilligheid om mee te werken. Die bereidheid zal bij daders wellicht ontbreken, sterker nog men kan de zaak frustreren, saboteren, it s easy to cheat. Maar als men wel wil meewerken, dus bijvoorbeeld om de onschuld te bewijzen, dan kun je metingen van hersenactiviteiten misschien inzetten, denk aan herinnering en herkenning. Van de Beek benadrukt dat conclusies op basis van hersenscans waterdicht moeten zijn voordat dit materiaal als onomstotelijk bewijs kan dienen. Dat is ook de reden dat de leugendetector nog geen plaats heeft gekregen in ons rechtsstelsel. Wat interessant is, is dat we nu getuigenverklaringen (evenmin waterdicht) wel in de bewijsvoering accepteren. Dat lijkt in tegenspraak met de zojuist genoemde onomstotelijkheid en Van de Beek verwacht juist daar dan ook meer onderzoek in dit verband. Zaal-vraag: De leugendetector is er al zo n vijftig jaar. En al 50 jaar is deze in ontwikkeling, maar nog altijd zijn de beloftes niet ingelost. Op basis waarvan wordt er zoveel verwacht van toepassing van BCI s? Op deze vraag komt geen direct antwoord als het gaat om BCI s. Refererend aan de leugendetector stelt Tjin-A-Tsoi: Je moet je de vraag stellen Hoe groot is de kans op vals positieven en vals negatieven. Pas de laatste jaren worden die kansen voor uiteenlopende forensische technieken in kaart gebracht. Verslag debat Van Pedoscan tot Gedachtehelm 7

8 Dat er bij gebruik van hersenscans geen 100% zekerheid komt, is niet uitzonderlijk. Dat geldt namelijk voor alle andere forensische technieken ook, zelfs voor DNA. Zaal-vraag: Mág je braindata eigenlijk collecteren? Van de Beek: Dat mag als dat op vrijwillige basis gebeurt, alleen in een uiterst geval mag dat tegen de wil in. Het individu kent een goede bescherming, naar Van de Beek s mening terecht. Hij verwacht ook niet dat we in de procesgang of in de executiefase snel in een situatie komen dat mensen gedwongen worden tot behandeling om bepaald gedrag te voorkomen, als dat mogelijk zou zijn met BCI s. Tjin-A-Tsoi voert aan dat verzamelde breindata, bijvoorbeeld hersenscans, gecombineerd kunnen worden met andere bewijslast. Dan zouden ze wel degelijk een rol kunnen spelen in de rechtsgang, zoals ook DNA dat nu doet. Het is aan de rechter om een leap of faith te nemen, en mede op basis van breindata een uitspraak te doen over schuld. Zaal-opmerking: Wíllen we breindata wel gebruiken voor verkrijging van bewijs? Marteling (vraagsteller gebruikt de term tortuur ), brandmerken en dergelijke willen we niet meer inzetten ter verkrijging van bewijs. Bij het verzamelen van breindata is de integriteit van de betreffende persoon wel in het geding. Aansluitend bij deze opmerking stelt Van de Beek dat we medemensen niet moeten onderwerpen aan een toepassing waarover onzekerheid is. Tjin-A-Tsoi meent dat ook hier zich geen uitzonderlijke situatie voordoet. Net als bij gebruik van DNA, ga je onzekerheden tegen door er wetgeving omheen te bouwen. Formisano maakt hier tenslotte de kanttekening bij dat het verzamelen van breindata op zich niet fysiek invasief is en de fysieke integriteit niet aantast. 8 Verslag debat Van Pedoscan tot Gedachtehelm

9 Demo: EEG neurofeedback voor patiënten en gezonde mensen Dr. Geert van Boxtel (Universiteit van Tilburg) vertelt over het onderzoek dat hij in Brabant verricht in samenwerking met Philips en met de universiteit en een sportopleiding. Bij de sportopleiding heeft een experiment met neuro-feedback plaatsgevonden (bekijk het filmpje op de website Sport.nl: ). Het experiment was gericht op de mogelijkheden van relaxatie-training: proefpersonen kregen via een koptelefoon muziek te horen. De kwaliteit van wat ze te horen kregen was afhankelijk van de mate waarin ze gestresst waren, hetgeen werd bepaald aan de hand van gemeten hersengolven. Had de input vervolgens effect op de hersengolven, was een afname van stress waarneembaar? Wat de onderzoekers probeerden te achterhalen, was, of de hersengolven (ritmes) trainbaar zijn. Geert van Boxtel vertelt dat in opdracht van het Ministerie van Defensie gekeken is of uit oorlog teruggekeerde militairen hiermee geholpen kunnen worden: kan dergelijke training de stressniveaus bij hen omlaag brengen? Tot nog toe zijn slechts kleine aantallen proefpersonen ingezet, er zijn aanwijzingen dat dit werkt, maar er is nog geen hard bewijs. Grote groepen moeten onderzocht gaan worden, en volgens Van Boxtel staat die opschaling van het onderzoek te beginnen. Verslag debat Van Pedoscan tot Gedachtehelm 9

10 Ronde 2: Behandeling en training Dr. Martijn Arns van het bedrijf BrainClinics leidt deze tweede ronde in. Aansluitend bij de demo van Geert van Boxtel voorspelt Arns dat de toepassing van behandeling en training middels EEG -neurofeedback slechts voor subgroepen zal gaan werken, afhankelijk van specifieke aandoeningen. Je kunt brede begrippen als relaxatie en arousal (opwinding) meten en vervolgens beïnvloeden (bevorderen of remmen) maar Arns ziet niet dat dat voor andere of meer specifieke gebieden zal gaan gebeuren. Dr. Benjamin Jansen (DGJS/DSP): Daders in forensische zorg worden nu ook al behandeld, zou je hier een uitbreiding kunnen zien? En anderzijds: kunnen slachtoffers en nabestaanden wellicht geholpen worden bij posttraumatische stress-stoornissen? En zijn er preventieve mogelijkheden om bijvoorbeeld jeugd te trainen met games? Twee opmerkingen bij deze vragen: Eén: of het kán weten we nu nog niet. En twee: we moeten zeker spreken over of we het wíllen. Prof. dr. Maartje Schermer (Erasmus MC) vraagt zich aansluitend daarbij af voor wie we deze technieken gaan inzetten. Slachtoffers helpen is positief. Dat defensie dit inzet, is wel discutabel. Als de cultuur er niet naar is om stress te verwerken middels gesprek, moet je dan naar deze technische oplossing overgaan, of moet je die machocultuur veranderen? Toepassing van deze technieken zal snel veel vragen en discussie oproepen. Als je personeel aan dergelijke oplossingen onderwerpt, in welke mate is dat dan nog vrijwillig of wordt dit dwang? Arns: Het kan zijn nut hebben als één van de dingen die je in een gereedschapskist meeneemt. Uit onderzoek blijkt dat een technische oplossing voor mannen aantrekkelijker is dan voor vrouwen. Wellicht kun je mannen daarmee aan de praat krijgen. Teruggrijpend op de eerdere discussieronde meent ook Arns dat gebruikte toepassingen niet invasief mogen zijn. Schermer vindt dat we te gemakkelijk zeggen dat dit niet invasief is. Het gaat om de psychische integriteit. Je kunt mensen niet tegen hun wil in onderwerpen aan een scan van hun herseninhoud. Arns: We kunnen alleen basale dingen zien zoals arousal, is het scannen daarvan erg? Schermer: Het doel van dergelijke trainingen is het veranderen van de persoon. Dat is ingrijpend. 10 Verslag debat Van Pedoscan tot Gedachtehelm

11 Jansen: Het type vragen dat je bij toepassing van deze technieken stelt is niet anders dan bij andere technieken. Zaal-vraag: Wat doe je als een TBS-er zégt mee te willen werken aan behandeling, maar hij dat niet werkelijk doet? Arns antwoordt dat ook met een dergelijke persoon wel degelijk te trainen is. Je kunt bijvoorbeeld een vergelijking maken tussen scans overdag en tijdens de slaap en je kunt over een aantal metingen heen constateren of er verandering of verbetering is. Zaal-vraag: Is er iets bekend over bijwerkingen die kunnen optreden bij trainen en stimuleren van het brein? Stel iemand is weinig angstig en je gaat dat oppompen, zijn er dan bijwerkingen? Arns: Bij neurostimulatie zijn er inderdaad bijwerkingen geconstateerd. Waar je heen moet is een eenduidige catalogus die aangeeft: deze neurale afwijking kun je zo behandelen. Zaal-opmerking: Ik heb de zorg voor 2000 TBS ers. Ik zie in deze materie geen behandelpotentieel, lijkt me veel te ver gegrepen. Misschien kan verder onderzoek wel iets zeggen over welk risico een TBS er voor de maatschappij is. De kern van TBS is risico en behandeling met elkaar in verband brengen. Er zou een dag kunnen komen dat hetgeen we vandaag bespreken een klein stukje kan bijdragen aan die risico-inschatting. Zaal-opmerking: Ik wil een lans breken voor de functionele diagnostiek, we moeten veel meer op zoek naar: wat is bepalend voor delictgedrag. En dat zijn dan de factoren die behandeld moeten worden op welke manier dan ook, bijvoorbeeld met neurofeedback,om recidive te voorkomen. Arns noemt nog een andere toepassing voor BCI s: het meten van hersenactiviteit van gedetineerden of TBS ers waardoor, als er alarmerende hersenactiviteit wordt gemeten, anderen daarop tijdig geattendeerd kunnen worden. Jansen ziet daar wel iets in, en sluit aan bij wat eerder genoemd is: hij ziet geen mogelijkheden voor toepassing van BCI s in de rechtszaal maar vooralsnog alleen mogelijkheden voor toepassing van BCI s bij risico-inschatting bij TBS ers en bij preventie. Schermer: Houd goed in de gaten wat je met training en behandeling dan wilt beïnvloeden. Gedrag? Of wil je zover gaan dat je iemands empathie of morele vermogens wilt beïnvloeden? Zaal-opmerking: De richting waarin onderzoek gaat krijgt een impuls door de 7 miljoen euro die vanuit de FES-gelden beschikbaar is gesteld voor onderzoek naar het veilige brein. Verslag debat Van Pedoscan tot Gedachtehelm 11

12 Ronde 3: Brein-machine symbiose Dr. Jan van Erp (BrainGain) leidt dit onderdeel in en schetst hoe de omvang van computers geslonken is en het uiterlijk veranderd is. Daardoor is de combinatie mens en computer heel krachtig geworden. Dat kan nog beter als de computer meer van ons weet, bijvoorbeeld middels hersensignalen. Mark Wiebes (KLPD) gaat voort op de mogelijkheden van symbiose tussen mens en computer. Het komt hem voor dat het er allemaal mooi uitziet, maar: zoals iedereen bij de politie altijd vraagt: Werkt het ook in de modder? Wiebes is geïnteresseerd in de beantwoording van een vraag als: wat is een goed moment om te trainen. Politiemensen moeten leren presteren onder stressvolle omstandigheden. Wanneer bereiken ze die stress en is het juiste trainingsmoment aangebroken? Politiemensen doen bijvoorbeeld mee aan een paintball-spel om een bepaald stress level te bereiken. Maar hebben ze dan daadwerkelijk voldoende stress? Dat zou je willen meten met een breinscan. Prof. dr. Maureen Sie (Universiteit Leiden en Erasmus Universiteit Rotterdam) mist in al het voorgaande nog het collectieve element. Netwerken. Als je scans kunt maken van heel veel mensen dan kunnen we leren over onszelf. Ook experts kunnen dus van deze brein-info gebruik gaan maken, gericht op het begrijpen van het brein. Die algemene kennis kan vervolgens specifieke mensen helpen bij het uitvoeren van taken. Wij zijn heel goed in staat om risico s aan te voelen maar als we daar een hulpmiddel bij hebben, zoals stressmetingen, dan worden we daar nog veel effectiever in. Zo wordt door het Amerikaanse leger geprobeerd de expertise van soldaten te voegen bij de expertise van breinlezers die interpreteren wanneer het lichaam spanning detecteert. De combinatie van mens en computer maakt zo meer mogelijk dan waar wij zelfstandig toe in staat zijn Wiebes: Het gaat hier om het objectiveren van de intuïtie van de diender die voelt dit is niet goed. Misschien kun je, als je het geobjectiveerd hebt, vervolgens ook makkelijker overdragen. Wiebes ziet ook iets in het uitbreiden van de waarnemingen van onze zintuigen met data die gemeten worden door fysieke sensoren. Die verschillende informatiebronnen zou je daarnaast kunnen combineren en verrijken met breindata die je uitleest, we kunnen namelijk niet zelf alles wat we registreren ook 12 Verslag debat Van Pedoscan tot Gedachtehelm

13 verwerken en analyseren. Als je zo menselijke hersenen laat samenwerken met een computer voeg je bij wijze van spreken zintuigen toe. Een voorbeeld dat in deze lijn ligt: De Engelse politie heeft gebruik gemaakt van handschoenen met daarin metaaldetectoren. De agenten werden in korte tijd zo bedreven in het gebruik van de handschoenen dat ze het verschil konden voelen tussen een mes of een pistool. Blijkbaar is er ruimte in onze hersens voor meer. Arns bevestigt dat mensenhersenen die plasticiteit kunnen vertonen. Van Erp vraagt zich af: Het brein maakt ons tot wat we zijn. Als je daar verbeteringen in gaat aanbrengen, ben je dan niet aan het wroeten in wat wij zijn? 90% van de informatieverwerking in onze hersenen is onbewust. Sommige delen van het ik wíl je misschien niet expliciteren. Dat is een visie vanuit de ethiek, meestal denkt Van Erp vanuit de techniek. Hij constateert dan dat mensen veel meer kunnen dan computers. Een voorbeeld: Als een mens luchtfoto s ziet van een bepaald gebied, genomen op verschillende momenten van de dag, dan kan hij in een fractie van een seconde herkennen dat het om hetzelfde gebied gaat, ondanks schaduwen die verschoven zijn. Een computer kan hier grote problemen mee hebben. Met breinlezen kunnen we deze zaken, waar mensen, zonder dat ze het goed beseffen, heel goed in zijn, boven water krijgen en aan de computer ter beschikking stellen. Zaal-vraag: In het vreemdelingenrecht gaat het niet om onomstotelijk bewijs maar om aannemelijk-heden. Daarom de vraag: Wat ís er nu meetbaar? Van Erp: Wij richten ons op cognitieve functies en dan zijn diverse dingen in het lab meetbaar. Je kunt bijvoorbeeld zien dat iemand ergens aandacht voor heeft en met wat voor soort mentale vragen mensen bezig zijn. We kunnen bijvoorbeeld zien aan welk soort woord gedacht wordt, maar niet aan welk specifiek woord. Sie reageert: Neuromarketing zegt op deze manier de verkoop van zonnebrandolie te kunnen bevorderen. Het meten van hersenactiviteit levert de neuromarketeers eerlijkere antwoorden op dan de antwoorden die mensen desgevraagd geven, omdat dan soms gelogen wordt of wenselijk wordt geantwoord. Van Erp is sceptisch over neuromarketing. Geert van Boxtel (demo neurofeedback bij de sportopleiding) stelt de vraag: Deze middag heeft alle aanwezigen veranderd, heeft onze hersens veranderd. Wat is daar anders aan dan het beïnvloeden van onze hersens middels sensoren? Verslag debat Van Pedoscan tot Gedachtehelm 13

14 Sie: de praktijk verandert, en dat kan ook de mensen veranderen. Slimme telefoons zorgen ervoor dat we veel minder dan vroeger telefoonnummers of afspraken hoeven te onthouden. Dat zijn we dan ook helemaal niet meer gewend te doen, met bijkomende gevolgen op het moment dat zo n apparaatje uitvalt. Zaal-opmerking: Er zijn drie niveaus waar BCI s vragen oproepen of gaan oproepen; 1. maatschappij, wat moet de maatschappij hier mee? 2. wat kunnen wij voor onszelf hiermee, eigen personeel 3. onvrijwilligen, dat is echt aan VenJ om hier over na te denken. Moeten wij de discussie starten over wat we mensen kunnen opleggen? Wiebes reageert op het laatste punt: De overheid moet niet afwachten. De wal zal anders het schip keren. De vraag wordt niet of maar hoe je deze technieken kan gebruiken. De Vraagbaak Zaal-vraag: Ontstaat er niet een nieuwe tunnelvisie door BCI? Daar zien de deskundigen geen bijzondere problemen. Jan van Erp: Het zou mooi zijn als je daderkennis zou kunnen aflezen aan breinscans, maar de juistheid daarvan zal discutabel zijn. Breinscans zullen in die zin een stukje kunnen bijdragen in de bewijsvoering, maar ze zullen nooit vervangend zijn. Vraag zaal: Is er eigenlijk zoiets als eigendom van breindata? Is er een eigendomsrecht? Vergelijkbaar met intellectueel eigendom? Vanuit de zaal wordt opgeworpen dat het scannen, het afnemen van breindata de privacy aantast en wel mentaal invasief is. Paul van de Beek stelt dat het vormen van gedachten een grondrecht is, hoewel dat in Nederland nog onvoldoende beschreven is. In Duitsland bijvoorbeeld is dit expliciet onderdeel van de persoonlijke integriteit. Als manipulatie van gedachten mogelijk wordt, dan moeten we hier bijzonder goed naar gaan kijken. 14 Verslag debat Van Pedoscan tot Gedachtehelm

15 Van de Beek vertelt dat er in Nederland 100 mensen rondlopen die een klein kastje bij zich dragen dat de mate van depressie beïnvloedt door neurostimulatie. Er wordt dus al gebruik gemaakt van een dergelijke techniek. De overheid moet dus niet wachten op de praktijk, die is er al. Het departement moet nu actie gaan ondernemen. Ronde 4: BCI s in de media De dagvoorzitter presenteert een fictieve case uit het jaar 2030 waarin VenJ in plaats van de VOG de Scan Omtrent het Gedrag, de SOG, introduceert. Invoering van SOG als preventief instrument ter vervanging van de VOG Wordt ingezet bij beroepsgroepen die met kinderen werken Werkt voor preventiedoeleinden veel beter dan de VOG Wordt gebruikt als aanvullend gegeven, en niet als hard bewijs Gezamenlijk verkennen prof dr. Frans Leeuw (WODC) en mr. drs. Anne-Marie Stordiau (Directie Voorlichting, VenJ) de mogelijke reacties die dit teweeg zal brengen in de media en in de maatschappij. Verslag debat Van Pedoscan tot Gedachtehelm 15

16 Stordiau: Duidelijk is dat het departement voor deze maatregel draagvlak móet creëren, onder meer met behulp van de inzet van wetenschappers ( witte jassen ) in de media. Leeuw waarschuwt: Pas op! Er hoeft maar één iemand te zijn die roept Dit deugt niet en het is Buikhuisen revisited, of nog erger. Maar we moeten de maatschappij ook de ruimte geven te reageren. We can t control everything. Let it be. Niet: So be it, maar: Let it be. Stordiau is het eens, maar vult wel aan dat een Buikhuisen-situatie tegenwoordig veel sneller kan ontstaan door het bestaan van sociale media. Je moet die goed monitoren. De geringste aanleiding is voldoende om de discussie op te laten stijgen naar de klassieke media. 16 Verslag debat Van Pedoscan tot Gedachtehelm

17 De case wordt vervolgens omgedraaid. Stel dat het publiek van de overheid eist dat er hersenscans worden gedaan, preventief bij bepaalde beroepsgroepen. Bijvoorbeeld bij de scouting, zoals de zaal suggereert. Vanuit de Tweede Kamer wordt druk uitgeoefend op het ministerie, hoe ga je daar mee om? Elia Formisano stelt dat het op dit moment echt nog te vroeg zou zijn om daar mee in te stemmen. We need more research. We weten er nog te weinig van, de gestelde vragen zijn nog te complex om eenduidig te beantwoorden. Er zijn bijvoorbeeld niet louter pedofielen en niet-pedofielen, daartussen is een overgangsgebied. Een ja of nee vraag van zo n groot belang is nu niet op basis van breinscans te beantwoorden. Wiebes merkt op, dat in de dia s over deze case, SOG werd uitgeschreven als Scan Omtrent het Gedrag, uiteraard gebaseerd op de VOG. Wiebes ziet nog wel enige ruimte tussen een Scan Omtrent het Gedrag en iets wat je zou noemen een Scan Omtrent Gedachten. Afgaand om de tekst zou het gaan om een scan die is gericht op het vinden van gedragsintenties. Maureen Sie zet haar vraagtekens bij het uitsluiten van iemand op basis van de uitslag van een scan. Krijn van Beek sluit daarbij aan. Iemand veroordelen op basis van een scan is rechtstatelijk onmogelijk. Maar we kunnen ons wel voorstellen dat de vraag naar die nu nog fictieve Scan Omtrent het Gedrag gaat ontstaan in de maatschappij. De vraag die gesteld moet worden is volgens Van Beek: Hoe gaan we communiceren richting de scouting, richting de ouders, richting de maatschappij, dat dat niet de bedoeling is? Frans Brom sluit af. BCI s vormen een belangrijk onderwerp. In 2013 zal deze middag een vervolg krijgen in de vorm van een kenniskamer voor de top van het ministerie. Na alle aanwezigen hartelijk bedankt te hebben voor hun deskundige inbreng en hun aandacht, verlegt de dagvoorzitter ieders aandacht naar de borrel. Daar wordt ook het marktplein met stands van de bedrijven BrainClinics, Cortext en Philips nog druk bezocht. Verslag debat Van Pedoscan tot Gedachtehelm 17

18 18 Verslag debat Van Pedoscan tot Gedachtehelm

19 Verslag debat Van Pedoscan tot Gedachtehelm 19

20 Colofon Dit is een gezamenlijke publicatie van Directie Strategie, Ministerie van VenJ Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum, Ministerie van VenJ Rathenau Instituut Verslaglegging Casper Gijzen Redactie Susan van den Braak, Ira van Keulen, Jeannette Quast, Mirjam Schuijff, Linda van Wel Eindredactie Jacqueline de Jong, Olaf Schüsler Nadere informatie Directie Strategie Ministerie van VenJ Postbus EH Den Haag T Fotografie Robert Huiberts Kopiëren is toegestaan, mits met bronvermelding. Dit is een uitgave van: Ministerie van Veiligheid en Justitie Postbus EH Den Haag November 2012 Publicatienr: j-16371

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25829 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Nunspeet, Félice van Title: Neural correlates of the motivation to be moral Issue

Nadere informatie

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 Het is al weer lang geleden dat jullie iets van ons hebben gehoord en dat komt omdat er veel is gebeurd. We hebben namelijk heel veel analyses kunnen doen op

Nadere informatie

Datum 2 oktober 2015 Onderwerp Antwoorden Kamervragen over het bericht dat het nieuwe tapbeleid van Justitie een aanval is op onze grondrechten

Datum 2 oktober 2015 Onderwerp Antwoorden Kamervragen over het bericht dat het nieuwe tapbeleid van Justitie een aanval is op onze grondrechten 1 > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Turfmarkt 147 2511 DP Den Haag Postbus 20301 2500 EH Den Haag www.rijksoverheid.nl/venj

Nadere informatie

Ambient Intelligence in de zorg Matthijs Oosterbos Gezondheidszorg Technologie

Ambient Intelligence in de zorg Matthijs Oosterbos Gezondheidszorg Technologie Januari 12 Ambient Intelligence in de zorg Matthijs Oosterbos Gezondheidszorg Technologie Avans Hogeschool Tilburg Prof. Cobbenhagenlaan 13 5037 DA Tilburg Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: Inleiding... 1 Hoofdstuk

Nadere informatie

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Gevoel en emoties / definitie Emoties: in biologische zin: affectieve reacties. Prikkeling van dit systeem geeft aanleiding tot allerlei lichamelijke reacties.

Nadere informatie

NFI Academy. Sleutel tot de expertise van het Nederlands Forensisch Instituut

NFI Academy. Sleutel tot de expertise van het Nederlands Forensisch Instituut NFI Academy Sleutel tot de expertise van het Nederlands Forensisch Instituut NFI Academy Sleutel tot de expertise van het Nederlands Forensisch Instituut Met ruim 500 professionals en expertise in meer

Nadere informatie

Medische technieken. Maar dat is toch niet nieuw? Wat is. gebruiken voor verbetering. Mensverbetering

Medische technieken. Maar dat is toch niet nieuw? Wat is. gebruiken voor verbetering. Mensverbetering A1 Van verandering van de natuur naar verandering van het lichaam Wat is mens? A2 Medische technieken A3 gebruiken voor Maar dat is toch niet nieuw? A4 Sinds mensenheugenis zijn wij bezig de wereld om

Nadere informatie

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2014-I

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2014-I Opgave 1 Recht van spreken Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 4 uit het bronnenboekje. Inleiding In het tijdschrift Crimelink van mei 2012 staat een bespreking van het boek Slachtoffer-dadergesprekken

Nadere informatie

Bestuurlijke strafbeschikking en bestuurlijke boete overlast. Samenvatting. Drs. Sander Flight Prof. Mr. Dr. Arthur Hartmann Dr. Oberon Nauta RAPPORT

Bestuurlijke strafbeschikking en bestuurlijke boete overlast. Samenvatting. Drs. Sander Flight Prof. Mr. Dr. Arthur Hartmann Dr. Oberon Nauta RAPPORT Bestuurlijke strafbeschikking en bestuurlijke boete overlast Samenvatting Drs. Sander Flight Prof. Mr. Dr. Arthur Hartmann Dr. Oberon Nauta RAPPORT Bestuurlijke strafbeschikking en bestuurlijke boete overlast

Nadere informatie

Japanse hersenonderzoekers leren van robots

Japanse hersenonderzoekers leren van robots Japanse hersenonderzoekers leren van robots Daan Archer - 4-6-2009 Samenvatting Eind maart 2009 presenteerden Japanse onderzoekers een sterk staaltje breinmachine interacties. Enkel met zijn gedachten

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG 1 > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Turfmarkt 147 2511 DP Den Haag Postbus 20301 2500 EH Den Haag www.rijksoverheid.nl/venj

Nadere informatie

AGRESSIE EN WEERBAARHEID. Overzicht Elementen Training

AGRESSIE EN WEERBAARHEID. Overzicht Elementen Training AGRESSIE EN WEERBAARHEID Overzicht Elementen Training Voorwoord Hier is een overzicht van Agressie en Weerbaarheid Wat leuk dat je interesse hebt in onze training Agressie en Weerbaarheid! In deze training

Nadere informatie

Psychosociale ontwikkeling

Psychosociale ontwikkeling Psychosociale ontwikkeling De psychosociale ontwikkeling van het kind Reeds in de baarmoeder ontstaat er een wisselwerking tussen ouder en kind. De baby is al vertrouwd geraakt met de stem van de ouder

Nadere informatie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie Wetenschappelijke Samenvatting 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie In dit proefschrift wordt onderzocht wat spaak loopt in de hersenen van iemand met een depressie. Er wordt ook onderzocht

Nadere informatie

Beter leven, meer plezier

Beter leven, meer plezier Rob van Ginkel Training en Coaching Beter leven, meer plezier NLP strategieën voor een leven met plezier Inhoudsopgave Wat is NLP...3 De logica van angst...3 Vrijkomen van angst...3 Negatieve gevoelens

Nadere informatie

De actuele tafel 2012: actualiteitencolleges voor burgemeesters

De actuele tafel 2012: actualiteitencolleges voor burgemeesters De actuele tafel 2012: actualiteitencolleges voor burgemeesters Zeven woensdagen van 16.00 tot 20.00 uur: 18 april 23 mei 13 juni 5 september 19 september 31 oktober 12 december Crisis actueel: maatschappelijke

Nadere informatie

Verdieping: DNA alleen onvoldoende bewijs

Verdieping: DNA alleen onvoldoende bewijs Verdieping: DNA alleen onvoldoende bewijs Korte omschrijving werkvorm: De leerlingen luisteren naar een radiofragment van Goedemorgen Nederland en lezen een tekst uit dagblad Trouw over de bewijsvoering

Nadere informatie

2014 Advies Commissie Wetenschappelijke Integriteit Universiteit Maastricht

2014 Advies Commissie Wetenschappelijke Integriteit Universiteit Maastricht 2014 Advies Commissie Wetenschappelijke Integriteit Universiteit Maastricht Aanleiding De Commissie Wetenschappelijke Integriteit UM heeft op (..) 2014 een door (..) (klager) ingediende klacht ontvangen.

Nadere informatie

Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer. Introductiefase: 2. Vraag: "Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent?"

Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer. Introductiefase: 2. Vraag: Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent? Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer "Welkom:..." Introductiefase: 1. "We gaan vandaag proberen te voorspellen." 2. Vraag: "Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent?" 3. Discussie:...

Nadere informatie

Hart voor de Zorg Programma. Hartcoherentie training voor zorgverleners

Hart voor de Zorg Programma. Hartcoherentie training voor zorgverleners Hart voor de Zorg Programma Hartcoherentie training voor zorgverleners HeartMath Hart voor de Zorg Programma De hedendaagse hectische, steeds veranderende en veeleisende zorgomgeving vraagt veel energie

Nadere informatie

Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap

Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap Augustus 2015 Het meeste wetenschappelijk onderzoek wordt betaald door de overheid uit publieke middelen. De gevolgen van wetenschappelijke kennis voor de samenleving

Nadere informatie

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers MEE Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel mensen met een licht

Nadere informatie

25 MAART 2016 RESEARCHPLAN OPDRACHT 1. ALEXANDRA MEIJER INHOUD Research & Productie

25 MAART 2016 RESEARCHPLAN OPDRACHT 1. ALEXANDRA MEIJER INHOUD Research & Productie 25 MAART 2016 RESEARCHPLAN OPDRACHT 1 ALEXANDRA MEIJER INHOUD Research & Productie Wat is de maatschappelijke relevantie van je onderwerp? De levenslange gevangenisstraf is al omstreden sinds de invoering

Nadere informatie

Folkert Buiter 2 oktober 2015

Folkert Buiter 2 oktober 2015 1 Nuchter kijken naar feiten en trends van aardbevingen in Groningen. Een versneld stijgende lijn van het aantal en de kracht van aardbevingen in Groningen. Hoe je ook naar de feitelijke metingen van de

Nadere informatie

Productontwikkeling 2.0

Productontwikkeling 2.0 Productontwikkeling 2.0 De klant centraal zetten Lastig om out of the box te denken Loeff s Patent leerde weer vanuit de klant naar de eigen archiefproducten te kijken. Het bedrijf weet eigentijdse en

Nadere informatie

Datum 6 januari 2016 Onderwerp Gespreksnotitie Nationaal Rapporteur rondetafelgesprek kindermisbruik. Geachte voorzitter,

Datum 6 januari 2016 Onderwerp Gespreksnotitie Nationaal Rapporteur rondetafelgesprek kindermisbruik. Geachte voorzitter, 1 > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag Tweede Kamer der Staten-Generaal t.a.v. de voorzitter van de vaste commissie voor Veiligheid en Justitie mevrouw L. Ypma Postbus 20018 2500 EA Den Haag Turfmarkt

Nadere informatie

Planmatig samenwerken met ouders

Planmatig samenwerken met ouders Ouderparticipatie Team Planmatig samenwerken met ouders Samen vooruit! Tamara Wally Tamara Wally (MSc.) is werkzaam bij de CED- Groep. Ze werkte mee aan de publicatie Samen vooruit, over planmatig werken

Nadere informatie

intracytoplasmatische sperma-injectie (ICSI)

intracytoplasmatische sperma-injectie (ICSI) patiënteninformatie intracytoplasmatische sperma-injectie (ICSI) ICSI is een afkorting van intracytoplasmatische sperma-injectie. ICSI is een vorm van reageerbuisbevruchting. Bij een ICSI-behandeling brengt

Nadere informatie

zomer 2012 Het relatiemagazine van het Centraal Bureau voor de Statistiek Interview met wetenschapsechtpaar Karel Davids en Marjolein 't Hart

zomer 2012 Het relatiemagazine van het Centraal Bureau voor de Statistiek Interview met wetenschapsechtpaar Karel Davids en Marjolein 't Hart zomer 2012 02 12 Het relatiemagazine van het Centraal Bureau voor de Statistiek Interview met wetenschapsechtpaar Karel Davids en Marjolein 't Hart In gesprek met Jeanine Hennis-Plasschaert CBS op de innovatieve

Nadere informatie

Informatieblad voor deelnemers gedurende opvolging. De CENTER-TBI studie

Informatieblad voor deelnemers gedurende opvolging. De CENTER-TBI studie Informatieblad voor deelnemers gedurende opvolging De CENTER-TBI studie Tijdens de acute fase na uw ongeval, heeft u deelgenomen aan een multicenter onderzoek, gefinancierd door de Europese unie (The Collaborative

Nadere informatie

Datum: 8 maart 2017 Locatie: Hotel Casa Amsterdam Eerste Ringdijkstraat 4 Amsterdam

Datum: 8 maart 2017 Locatie: Hotel Casa Amsterdam Eerste Ringdijkstraat 4 Amsterdam Datum: 8 maart 2017 Locatie: Hotel Casa Amsterdam Eerste Ringdijkstraat 4 Amsterdam PROGRAMMA Dagvoorzitter: Chris de Rijdt 09:00 uur Registratie 09:00 uur Ontvangst met koffie/thee 10:00 uur Opening door

Nadere informatie

Informatie voor proefpersonen over het onderzoek: Haal meer uit je leven, met pijn

Informatie voor proefpersonen over het onderzoek: Haal meer uit je leven, met pijn Informatie voor proefpersonen over het onderzoek: Haal meer uit je leven, met pijn Enschede, februari 2011 Geachte heer/mevrouw, We vragen u vriendelijk om mee te doen aan een wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

DEELNEMEN AAN ONDERZOEK

DEELNEMEN AAN ONDERZOEK DEELNEMEN AAN ONDERZOEK DRAAG BIJ AAN DE WETENSCHAP Een bijdrage leveren aan de wetenschap? Dat kan! De KU Leuven doet onderzoek naar cognitieve beperkingen ten gevolge van een beroerte. Wij zijn steeds

Nadere informatie

Samenvatting Impliciet leren van kunstmatige grammatica s: Effecten van de complexiteit en het nut van de structuur

Samenvatting Impliciet leren van kunstmatige grammatica s: Effecten van de complexiteit en het nut van de structuur Samenvatting Impliciet leren van kunstmatige grammatica s: Effecten van de complexiteit en het nut van de structuur Hoewel kinderen die leren praten geen moeite lijken te doen om de regels van hun moedertaal

Nadere informatie

Protocol Digitaal pesten

Protocol Digitaal pesten Protocol Digitaal pesten 2 1 Inleiding 1.1 Doelstelling 3 1.2 Beleid 3 1.3 Voorwaarden beleid 3 2. Achtergrondinformatie 2.1 Wat is digitaal pesten? 3 2.2 Waarom is digitaal pesten zo erg? 3 2.3 Signalen,

Nadere informatie

Directoraat-Generaal Rechtspleging en Rechtshandhaving

Directoraat-Generaal Rechtspleging en Rechtshandhaving ϕ1 Ministerie van Justitie Directoraat-Generaal Rechtspleging en Rechtshandhaving Directie Rechtshandhaving en Criminaliteitsbestrijding Postadres: Postbus 20301, 2500 EH Den Haag Aan de Voorzitter van

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer Der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer Der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag 1 > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag Sector Aan de voorzitter van de Tweede Kamer Der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Turfmarkt 147 2511 DP Den Haag Postbus 20301 2500 EH Den Haag

Nadere informatie

Datum 25 juni 2013 Onderwerp Antwoorden Kamervragen over oplichting bij Marktplaats en wettelijke problemen rond de vervolging van internetoplichting

Datum 25 juni 2013 Onderwerp Antwoorden Kamervragen over oplichting bij Marktplaats en wettelijke problemen rond de vervolging van internetoplichting 1 > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Turfmarkt 147 2511 DP Den Haag Postbus 20301 2500 EH Den Haag www.rijksoverheid.nl/venj

Nadere informatie

De draad weer oppakken

De draad weer oppakken De draad weer oppakken na een ingrijpende gebeurtenis 0900-0101 (lokaal tarief) Slachtofferhulp N e d e r l a n d Een ingrijpende gebeurtenis, zoals een misdrijf of verkeersongeluk, zet uw leven in meer

Nadere informatie

Welke gebieden in de hersenen veroorzaken de ZvH?

Welke gebieden in de hersenen veroorzaken de ZvH? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Het brein bij de ZvH: groter dan de som van zijn delen? Een belangrijke

Nadere informatie

Embargo tot 18 okt. 2012, 12.30 uur

Embargo tot 18 okt. 2012, 12.30 uur Embargo tot 18 okt. 2012, 12.30 uur Toespraak van de Nationaal rapporteur mensenhandel en seksueel geweld tegen kinderen mr. Corinne Dettmeijer-Vermeulen Ter gelegenheid van de aanbieding van het rapport

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4. Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4. Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Samenvatting SAMENVATTING 189 Depressie is een veelvoorkomende psychische stoornis die een hoge ziektelast veroorzaakt voor zowel de samenleving als het individu. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO)

Nadere informatie

Datum 8 november 2012 Onderwerp Beantwoording kamervragen over de toegang van de VS tot data in de cloud

Datum 8 november 2012 Onderwerp Beantwoording kamervragen over de toegang van de VS tot data in de cloud 1 > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Schedeldoekshaven 100 2511 EX Den Haag Postbus 20301 2500 EH Den

Nadere informatie

23 oktober 2013 1. Wat betekent autisme voor jou? Waaraan denk je spontaan? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over?

23 oktober 2013 1. Wat betekent autisme voor jou? Waaraan denk je spontaan? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over? Tegenwoordig heeft iedereen wel een etiketje! Hebben we dat niet allemaal een beetje? Als je niks hebt, is het precies al abnormaal! Mijn kind heeft (net)

Nadere informatie

Question 6 Multiple Choice

Question 6 Multiple Choice Question 1 Multiple Choice Het onderzoek van Strack e.a. (1988) waarin mensen op verschillende manieren een pen vasthielden terwijl ze cartoons beoordeelden toont aan dat: Question 2 Multiple Choice mensen

Nadere informatie

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT)

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Informatie voor patiënten en hun naaste(n) Samenvatting van de informatie in de folder Patiënten die een electroconvulsieve therapie

Nadere informatie

De Minister van Justitie

De Minister van Justitie = POSTADRES Postbus 93374, 2509 AJ Den Haag BEZOEKADRES Juliana van Stolberglaan 4-10 TEL 070-88 88 500 FAX 070-88 88 501 E-MAIL info@cbpweb.nl INTERNET www.cbpweb.nl AAN De Minister van Justitie DATUM

Nadere informatie

Onderzoek naar de beste behandeling van epilepsie-achtige hersenactiviteit na reanimatie

Onderzoek naar de beste behandeling van epilepsie-achtige hersenactiviteit na reanimatie TELSTAR: Treatment of ELectroencephalographic STatus epilepticus After cardiopulmonary Resuscitation (ABR 46296) Onderzoek naar de beste behandeling van epilepsie-achtige hersenactiviteit na reanimatie

Nadere informatie

Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën

Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën Pagina 1 Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën Je gaat een profielwerkstuk maken. Dan is euthanasie een goed onderwerp. Het is misschien niet iets waar je dagelijks over praat of aan denkt, maar

Nadere informatie

Theorie! Cognitive Bias Modification! Resultaten onderzoek!

Theorie! Cognitive Bias Modification! Resultaten onderzoek! Cognitive Bias Modification Resultaten onderzoek December 2013 Jules Reijnen Ron Jacobs Theorie Cognitive Bias Modification (CBM) is een recent onderzoeksgebied dat zich richt op de vertekening (bias)

Nadere informatie

PSYCHOLOGIE: BREIN EN COGNITIE

PSYCHOLOGIE: BREIN EN COGNITIE Mastervoorlichting masterweek februari 2016 PSYCHOLOGIE: BREIN EN COGNITIE The search to understand the most complex, sophisticated and powerful information processing device known; The Human Brain - Brain

Nadere informatie

Doorbreek je belemmerende overtuigingen!

Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Herken je het dat je soms dingen toch op dezelfde manier blijft doen, terwijl je het eigenlijk anders wilde? Dat het je niet lukt om de verandering te maken? Als

Nadere informatie

21 e eeuw vaardigheden

21 e eeuw vaardigheden 21 e eeuw vaardigheden Filmpje: Tweepraat Wat vind je hiervan? Even sparren met je buurman/buurvrouw Nog wat quotes: We kunnen problemen niet oplossen door op dezelfde manier te denken als toen we ze

Nadere informatie

Psychisch lijden is nooit banaal

Psychisch lijden is nooit banaal Psychisch lijden is nooit banaal Ariane Bazan is hoogleraar Klinische Psychologie, Université Libre de Bruxelles (ULB). Gertrudis Van de Vijveris gewoon hoogleraar Moderne Wijsbegeerte en Wetenschapsfilosofie,

Nadere informatie

Terugdringen van vrijheidsbeperkingen (?)

Terugdringen van vrijheidsbeperkingen (?) Terugdringen van vrijheidsbeperkingen (?) - Zorgvuldigheidseisen en systematische aanpak - - De Acht van de IGZ : zo maak je jouw zorginstelling inspectieproof 29 mei 2015 Mr R. Helle, specialist ouderengeneeskunde

Nadere informatie

Handschriftonderzoek in het kader van terrorismebestrijding

Handschriftonderzoek in het kader van terrorismebestrijding Handschriftonderzoek in het kader van terrorismebestrijding Quick scan landenstudie Drs. Sander Flight Dr. Cees Wiebes Samenvatting Introductie Het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) heeft in 2015 in

Nadere informatie

Ministerie van Veiligheid en Justitie

Ministerie van Veiligheid en Justitie Ministerie van Veiligheid en Justitie > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag Directie Financieel- Begroting en Kaderstelling De wnd president van de Algemene Rekenkamer drs. A.P. Visser Lange Voorhout

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

Informatiebrief. Titel van het onderzoek. Vriendschappen en pesten op basisscholen in Rotterdam. Inleiding

Informatiebrief. Titel van het onderzoek. Vriendschappen en pesten op basisscholen in Rotterdam. Inleiding Informatiebrief Titel van het onderzoek Vriendschappen en pesten op basisscholen in Rotterdam. Inleiding Geachte heer/mevrouw, Wij vragen u vriendelijk om mee te doen aan het wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

Wetenschappelijk onderzoek NLP Test. 2012 Stichting NLP Kring Joost van der Leij

Wetenschappelijk onderzoek NLP Test. 2012 Stichting NLP Kring Joost van der Leij Wetenschappelijk onderzoek NLP Test 2012 Stichting NLP Kring Joost van der Leij Inleiding NLP is geen wetenschap, maar we kunnen er wel een van maken. Om hiermee te beginnen dienen we eerst de volgende

Nadere informatie

Coöperatie en communicatie:

Coöperatie en communicatie: Nederlandse Samenvatting (summary in Dutch) 135 Coöperatie en communicatie: Veranderlijke doelen en sociale rollen Waarom werken mensen samen? Op het eerste gezicht lijkt het antwoord op deze vraag vrij

Nadere informatie

filosofie vwo 2016-II

filosofie vwo 2016-II Opgave 2 Theoriegeladenheid van de waarneming 5 maximumscore 3 Een goed antwoord bevat een uitleg met de afbeelding van het eend-konijn van: Kuhns Aristoteles-ervaring: plotselinge perspectiefverandering

Nadere informatie

Profielwerkstuk Het stappenplan, tips en ideeën

Profielwerkstuk Het stappenplan, tips en ideeën Profielwerkstuk Het stappenplan, tips en ideeën Ga je een profielwerkstuk maken? Dan is orgaan- en weefseldonatie een goed onderwerp! Hier vind je allerlei tips, bronnen en ideeën om een profielwerkstuk

Nadere informatie

Stappenplan bij een incident VO

Stappenplan bij een incident VO Stappenplan bij een incident VO Hieronder staan acties beschreven die ondernomen kunnen worden als er sprake is van seksueel grensoverschrijdend gedrag tussen leerlingen. Voor sommige acties geldt dat

Nadere informatie

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business Masterclass Value of Information Waarde creëren voor de business Informatie en informatietechnologie maken het verschil bij de ontwikkeling van nieuwe business ideeën. Met informatie kunnen nieuwe innovatieve

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Overzicht HvA > V1 > IA 2008 /2009

Overzicht HvA > V1 > IA 2008 /2009 HvA, Blok 2 / Informatie Architectuur Docent / Auke Touwslager 10 november 2008 Overzicht HvA > V1 > IA 2008/2009 Overzicht - Even voorstellen - Introductie vak - opdrachten & lesprogramma - Doel van het

Nadere informatie

Informatie voor proefpersonen over het onderzoek: een evaluatie van een game ontwikkeld voor de revalidatie van pijn patiënten.

Informatie voor proefpersonen over het onderzoek: een evaluatie van een game ontwikkeld voor de revalidatie van pijn patiënten. Informatie voor proefpersonen over het onderzoek: een evaluatie van een game ontwikkeld voor de revalidatie van pijn patiënten. Geachte Mevrouw Hooites, Enschede, 14 februari 2011 U hebt interesse getoond

Nadere informatie

Informatie over EthicsPoint

Informatie over EthicsPoint Informatie over EthicsPoint Melden algemeen Beveiliging en vertrouwelijkheid van meldingen Tips en beste praktijken Informatie over EthicsPoint Wat is EthicsPoint? EthicsPoint is een uitgebreid en vertrouwelijk

Nadere informatie

Deel 9/12. Leer je invloed effectief aanwenden om je doelen te bereiken

Deel 9/12. Leer je invloed effectief aanwenden om je doelen te bereiken Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien een datagedreven wereld vol kansen Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien succesvolle organisaties groeien door big data 50% van de meest succesvolle organisaties Volg ons op twitter:

Nadere informatie

Gebruikte technieken in Engelse slogans Onderzoekspresentatie

Gebruikte technieken in Engelse slogans Onderzoekspresentatie Gebruikte technieken in Engelse slogans Onderzoekspresentatie 2.1 Kernboodschap De kernboodschap is dat Engelstalige advertenties slechter worden gewaardeerd, maar beter worden onthouden dan hun Nederlandstalige

Nadere informatie

Datum 8 november 2016 Onderwerp Antwoorden Kamervragen over het bericht dat de politie foto s neemt van personen en hun identiteitsbewijzen

Datum 8 november 2016 Onderwerp Antwoorden Kamervragen over het bericht dat de politie foto s neemt van personen en hun identiteitsbewijzen 1 > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Turfmarkt 147 2511 DP Den Haag Postbus 20301 2500 EH Den Haag www.rijksoverheid.nl/venj

Nadere informatie

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG STUDENTEN DOEN UITSPRAKEN OVER DE ACADEMISCHE WERELD, HET VAKGEBIED EN HET BEROEPENVELD.. onderzoek niet zo saai als ik dacht werken in

Nadere informatie

Het begrijpelijk communiceren van een gezondheidsrisico

Het begrijpelijk communiceren van een gezondheidsrisico Het begrijpelijk communiceren van een gezondheidsrisico Dr. Olga Damman Dr. Maaike van den Haak Nina Bogaerts, Msc Amber van der Meij, Bsc Prof.dr. Danielle Timmermans Quality of Care EMGO Institute for

Nadere informatie

Datum 13 oktober 2015 Onderwerp Antwoorden Kamervragen over het bericht 'Aantal vechtscheidingen groeit explosief'

Datum 13 oktober 2015 Onderwerp Antwoorden Kamervragen over het bericht 'Aantal vechtscheidingen groeit explosief' 1 > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Turfmarkt 147 2511 DP Den Haag Postbus 20301 2500 EH Den Haag www.rijksoverheid.nl/venj

Nadere informatie

Het NLP communicatie model

Het NLP communicatie model Het NLP communicatie model Ontdek jouw communicatie waarnemingsfilters Leef je natuurlijk leiderschap 1 Inleiding Op het moment dat veranderingen in een organisatie plaatsvinden is communicatie één van

Nadere informatie

Integratie van functionele en moleculaire beeldvorming bij de ziekte van Alzheimer

Integratie van functionele en moleculaire beeldvorming bij de ziekte van Alzheimer Integratie van functionele en moleculaire beeldvorming bij de ziekte van Alzheimer Achtergrond De ziekte van Alzheimer De ziekte van Alzheimer (Alzheimer s disease - AD) is een neurodegeneratieve ziekte

Nadere informatie

Veerkracht bij Agressie en Geweld

Veerkracht bij Agressie en Geweld Veerkracht bij Agressie en Geweld Alle Conferentie- Tweets In Beeld De veerkracht van werknemers. Na tegenslag, een nare of bedreigende situatie. Het was de inzet van een spannende bijeenkomst. Georganiseerd

Nadere informatie

OptimaleGezondheid.com Training: Mini stress cursus 101, deel 1! Mini Cursus Anti-stress 101: Deel 1. Door Jack Boekhorst

OptimaleGezondheid.com Training: Mini stress cursus 101, deel 1! Mini Cursus Anti-stress 101: Deel 1. Door Jack Boekhorst Mini Cursus Anti-stress 101: Deel 1 Door Jack Boekhorst klantenservice@optimalegezondheid.com Pagina 1 Inleiding Zoals ik reeds in het artikel heb verteld, komen we er niet onderuit. Een stukje theorie

Nadere informatie

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Nederlandse Samenvatting De adolescentie is levensfase waarin de neiging om nieuwe ervaringen op te

Nadere informatie

Groeikansen met (big) data. Workshop 26 november 2014

Groeikansen met (big) data. Workshop 26 november 2014 Groeikansen met (big) data Workshop 26 november 2014 Overal data 2 Overal data Verdergaande digitalisering 3,6 device per persoon 51% gebruikt tablet Bijna 90% dagelijks internet Internet of Things 3 Maar

Nadere informatie

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking.

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. MEE Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel

Nadere informatie

Klinisch wetenschappelijk onderzoek: een studentengids

Klinisch wetenschappelijk onderzoek: een studentengids Klinisch wetenschappelijk onderzoek: een studentengids Eerste druk, 2016 2016 Paul Emons isbn: 9789048439867 nur: 890 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

Neurofeedback: een geschikte behandeling voor autisme?

Neurofeedback: een geschikte behandeling voor autisme? Neurofeedback: een geschikte behandeling voor autisme? Mirjam Kouijzer, MSc Radboud Universiteit Nijmegen Het programma Controversiële behandelingen Wat is biofeedback? Mijn onderzoek naar de effecten

Nadere informatie

Inleiding psycho-educatie ASS bij volwassenen

Inleiding psycho-educatie ASS bij volwassenen Inleiding psycho-educatie ASS bij volwassenen Dit is de inleiding van de psycho-educatie modules. Aan de hand van deze modules geven we meer informatie over hoe autismespectrumstoornissen (ASS) zich uiten

Nadere informatie

Evaluatierapport. Workshop ADHD. Fontys PABO Limburg. Drs. Arno de Poorter Drs. Anne van Hees

Evaluatierapport. Workshop ADHD. Fontys PABO Limburg. Drs. Arno de Poorter Drs. Anne van Hees Evaluatierapport Workshop ADHD Fontys PABO Limburg Drs. Arno de Poorter Drs. Anne van Hees Inhoudsopgave Pag. 1. Inleiding 2 2. Deelnemers/respondenten 2 3. Opzet en inhoud evaluatie 2 4. Resultaten 2

Nadere informatie

Inleiding. 2. Vraagstelling. Advies expertgroep middelen. geweld

Inleiding. 2. Vraagstelling. Advies expertgroep middelen. geweld Advies expertgroep middelen Bijeenkomst 12 december 2012, 12.30-16.00 uur Nederlands Forensisch Instituut, Den Haag en geweld Datum 5 februari 2013 Ons kenmerk 1. Inleiding In maart 2011 heeft de Minister

Nadere informatie

Perseverative cognition: The impact of worry on health. Nederlandse samenvatting

Perseverative cognition: The impact of worry on health. Nederlandse samenvatting Perseverative cognition: The impact of worry on health Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Perseveratieve cognitie: de invloed van piekeren op gezondheid Iedereen maakt zich wel eens zorgen.

Nadere informatie

Vertrouwen na hersenletsel, hoe zit dat?

Vertrouwen na hersenletsel, hoe zit dat? Vertrouwen na hersenletsel, hoe zit dat? Hersenen een populair item Hersenen een populair item Hersenen een populair item Hersenen een populair item Hersenen een populair item Hersenen een populair item

Nadere informatie

Standaardisatie VTTI Verkeer- en Tunnel Technische Installaties

Standaardisatie VTTI Verkeer- en Tunnel Technische Installaties Standaardisatie VTTI Verkeer- en Tunnel Technische Installaties Agenda Welkom Het KPT Geluiden uit ons netwerk Open dialoog Conclusie en afspraken Sluiting KPT: Wie zijn dat dan? Simone Abel Abel Office

Nadere informatie

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb hoofdstuk 8 Kernovertuigingen Kernovertuigingen zijn vaste gedachten en ideeën die we over onszelf hebben. Ze helpen ons te voorspellen wat er gaat gebeuren en te begrijpen hoe de wereld in elkaar zit.

Nadere informatie

Onderzoek Agressie in uitgaansleven

Onderzoek Agressie in uitgaansleven Onderzoek Agressie in uitgaansleven 31 mei 2013 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 18 tot 31 mei 2013, deden 2.123 jongeren mee die uitgaan. De uitslag is na weging representatief

Nadere informatie

NLP PRACTITIONER 2015

NLP PRACTITIONER 2015 2015 ERKEND, PRAKTIJKGERICHT EN VERBREDEND De erkende NLP Practitioner opleiding van the Sphere is praktijkgericht en verbredend. Het biedt een uitstekende structuur voor effectieve communicatie, persoonlijke

Nadere informatie

Ons kenmerk U14-047493 Beh. door J.W. Labruyere Afdeling Maatschappelijke Ontwikkeling, Beleid, Reg ie & Projecten 1

Ons kenmerk U14-047493 Beh. door J.W. Labruyere Afdeling Maatschappelijke Ontwikkeling, Beleid, Reg ie & Projecten 1 ~. Geme Bergen op Zoom -----::>--- ~ ~ 1 De Fractie van de BSD De heer Van der Kallen en de heer Van den Kieboom Nieuwstraat 4 4611 RS Bergen op Zoom l lllll llllll lllll llll llllll lllll lllll lllll

Nadere informatie

Datum 2 maart 2010 Onderwerp Kamervragen van het lid Van Velzen (SP) over de uitvoering van penitentiaire programma's

Datum 2 maart 2010 Onderwerp Kamervragen van het lid Van Velzen (SP) over de uitvoering van penitentiaire programma's > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Directoraat-Generaal Preventie, Jeugd en Sancties Directie Sanctie-

Nadere informatie

Denkt u dat mensen gedreven worden door hun managers? Wij niet. De nieuwe benadering van organisaties en organisatievraagstukken

Denkt u dat mensen gedreven worden door hun managers? Wij niet. De nieuwe benadering van organisaties en organisatievraagstukken Denkt u dat mensen gedreven worden door hun managers? Wij niet. De nieuwe benadering van organisaties en organisatievraagstukken Denkt u dat mensen gedreven worden door hun managers? Wij niet. Ieder mens

Nadere informatie

Rechten en plichten. Uw rechten

Rechten en plichten. Uw rechten Rechten en plichten Als er met uw gezondheid iets aan de hand is, heeft u de hulp van een arts of een andere deskundige nodig. Zodra de behandelaar u gaat onderzoeken of behandelen, is er sprake van een

Nadere informatie

Mr. F. G. (Frans) Bauduin Mr. J. W. (Jaap) van den Berge Prof. mr. M. J. (Matthias) Borgers

Mr. F. G. (Frans) Bauduin Mr. J. W. (Jaap) van den Berge Prof. mr. M. J. (Matthias) Borgers Onderzoekscommissieleden: Mr. dr. M. (Marten) Oosting (voorzitter) Mr. F. G. (Frans) Bauduin Mr. J. W. (Jaap) van den Berge Prof. mr. M. J. (Matthias) Borgers Onderzoekssecretariaat: Dr. H.P.M.(Bert) Kreemers

Nadere informatie

DOOR-ZIEN EN ANTICIPEREN VOOR ADVOCATEN Non-verbale strategie analyse Vaardigheidstraining

DOOR-ZIEN EN ANTICIPEREN VOOR ADVOCATEN Non-verbale strategie analyse Vaardigheidstraining DOOR-ZIEN EN ANTICIPEREN VOOR ADVOCATEN Non-verbale strategie analyse Vaardigheidstraining Door-zien en anticiperen voor advocaten Introductie doorzie persoonlijkheden met behulp van non verbale kenmerken

Nadere informatie