Egbert Kruijver. Workshop Seksualiteit en chronische ziekte WORKSHOP INTIMITEIT & SEKSUALITEIT

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Egbert Kruijver. Workshop 03.30 04.30 19-06-15. Seksualiteit en chronische ziekte WORKSHOP INTIMITEIT & SEKSUALITEIT"

Transcriptie

1 Workshop WORKSHOP INTIMITEIT & SEKSUALITEIT BIJ CHRONISCHE ZIEKTEN & LICHAMELIJKE BEPERKINGEN Interactief ingaan op vragen specifieke ziektebeelden e.d. Partnerproblematiek Seksualiteit bespreekbaar maken Egbert Kruijver MW-VO / seksuoloog NVVS Seksueel grensoverschrijdend gedrag HET NACHTCONGRES - EDE Mijn doel: zo goed mogelijk aansluiten Egbert Kruijver seksuoloog NVVS Seksualiteit en chronische ziekte Seksuoloog in de revalidatie Sophia Revalidatie - Den Haag Z meer Gouda n Wetenschappelijk onderzoek naar lange termijn gevolgen CVA op de seksualiteit De Hoogstraat - Utrecht Seksuoloog in 1e lijn Seksuologiepraktijk - Nieuwegein Praktijk Seksuologische Hulpverlening - Woerden seksualiteit is een complex fenomeen waarin biologische, psychologische, relationele en culturele factoren een rol spelen een chronische ziekte verwijst naar een aantal biologische symptomen, maar kan evenzeer grote psychologische, relationele of sociale gevolgen met zich meebrengen Beide zijn een complex van bio-psycho-sociale factoren Paul Enzlin - werkmodel ziekte en seksualiteit 4 1

2 Seksualiteit = Bio-Psycho-Sociaal Ziekte/Beperking & seksualiteit: Sekse Leeftijd - Seksuele oriëntatie Lichaam Gezondheid - Medicijnen Persoonlijke ervaringen - Coping Cognities Overtuigingen - Seksueel gedrag Levensfase Urgentie/Belang/Interesse Opvoeding (sub)cultuur - Religie Genderrol Relationele dynamiek - Kansen op de relatiemarkt Aangeboren of (in welke levensfase) verworven? Welke impact op ADL? Zichtbaar of onzichtbaar? Merkbaar of onmerkbaar? Geeft de ziekte sociale beperkingen? Mate van hospitalisatie? Invloed van man/vrouw coderingen? Is ziekte emancipatoir te maken/aandacht media? Aangeboren of verworven Aangeboren of verworven Aangeboren, of vroeg verworven ziektebeelden en/of lichamelijke beperkingen: Eigen ziekte/beperking wordt in principe opgenomen in het zich ontwikkelende zelfbeeld/lichaamsbeeld Risico op onteigening van het lichaam Aseksuele opvoeding/verzorging Vergt van ouders veel zorg Transitie: kind wordt zich bewust van seksualiteit en behoeften Transitie: ouders voor taak te leren loslaten Verworven ziektebeelden en/of lichamelijke beperkingen: Geeft een breuk in de algemene ontwikkeling Dus ook breuk in seksuele ontwikkeling / lijn Verlies ervaring kan lange tijd centraal staan Leren omgaan met eigen beperkingen 2

3 Jongeren met chronische ziekten Zijn net zo als alle jongeren: Ben ik normaal? Wie kan ik vertrouwen? Wat is echt, wat is onecht? Hoor ik er(gens) bij? Wie ben ik en wat ga ik doen met mijn leven? Relatievorming & Seksualiteit Worden bij jongeren bemoeilijkt door: Beperkt psychologisch aanpassingsvermogen Onvoldoende eigen regie Laag seksueel zelfbeeld + Beschermende rol ouders / school / omgeving Negatieve houding maatschappij Seksuele problemen in alle fasen Seksuele problemen per fase van de seksuele respons cyclus Bij mensen met chronische ziekte of lichamelijke beperking: Zin Meestal verminderd, soms overma?g Opwinding Meestal bemoeilijkt Plateau Verkort of verlengd Orgasme Versneld of vertraagd Herstel Meestal langer / minder bevrediging Medicatie An?- depressiva (SSRI) : vertragen zaadlozing bemoeilijken het orgasme (met name Seroxat) An?- epilep?ca: verlagen testosteron spiegel An?- hypertensiva: invloed op erec?e Invloed op lubrica?e (bemoeilijken opwinding) 3

4 Indirecte invloed medicatie Bio-Psycho-Sociaal-model Medicatie: Indirecte beïnvloeding slijmvliezen droger slaperigheid sufheid jeuk gewichtstoename star uiterlijk borstvorming / melkuitvloed traagheid transpiratie hoofdpijn misselijkheid duizeligheid stemmingsveranderingen trillen Intimiteit / Seksualiteit Biologie: Psychologie: Sociaal: 1. Okee? Gezond? Tevreden? 2. Bedreigd / onder druk? 3. Gedecompenseerd? lichamelijk functioneren, ziektebeeld, ziektegeschiedenis + invloed medicatie Persoonlijkheid, coping, overtuigingen, life events, emoties, gedragingen, etc. - maatschappelijke / culturele aspecten - relationele dynamiek BPS-model voor seksuele anamnese BPS Model op seksualiteit BIO Biologisch Medisch Iatrogeen PSYCHO Psychologisch SOCIAAL (sub)cultuur Relationele dynamiek - Hoe manifesteert de klacht zich lichamelijk? - Wat heeft dit lichaam allemaal meegemaakt? - Welke medicatie gebruikt men? - Check alcohol en drugs? - Levensfase? - Wat zijn de overtuigingen t.a.v. seksualiteit? - Welke positieve/negatieve ervaringen met seksualiteit? - Welke bijkomende problemen? - Hoe gaat men met problemen om? - Welke oplossingen reeds geprobeerd? - Man of vrouw? - Welke culturele achtergrond? - Welke subculturele achtergrond? - Hoe lost men samen problemen op? - Wat is de communicatiestijl? Seksueel probleem vanaf start seksueel actief zijn (primair)? Of later verworven (secundair)? Doet het probleem zich in alle gevallen voor (gegeneraliseerd)? Of in bepaalde situaties (situationeel)? Wat zijn mogelijke oorzakelijke factoren? Wat zijn mogelijke instandhoudende factoren? 4

5 Grootste risico = op stilvallen intimiteit & seksualiteit Vermoeidheid Initiatiefverlies Verlies toekomstperspectief Depressie Veranderd lichaamsbeeld Angst voor (seksuele) inspanning Partner overlevingsmodus Partner overbelast Partner verlieservaringen Rolverandering/ongelijkheid Vóór het event? Hoe waren de intimiteit en de seksualiteit vóór het event / ontstaan ziekte? Probleemloos of problematisch? Helemaal oké of iets te wensen over? Bespreekbaar of onbespreekbaar? Openheid of geheimen voor elkaar? In vast patroon of in ontwikkeling? Individueel niveau Seksualiteit bespreekbaar maken: Mag ik dat? n Legitimering d.m.v. vastgesteld beleid Wil ik dat? n Persoonlijke overtuiging versus professionele eisen Kan ik dat? n Kennis en vaardigheden 5

6 Succesfactoren bij patiënten: Van doelgericht naar pleziergericht Respectvolle communicatie Elkaars verhaal willen horen en kunnen verdragen Samenwerking zoeken Creativiteit Verwachtingen kunnen bijstellen Vertrouwde patronen kunnen loslaten Open staan voor nieuwe ervaringen Acceptatie en adaptatie Je verlies / verdriet doorleven en op den duur merken dat je verder kan / wil met je leven Hyperseksualiteit Opvallend en belastend gedrag echter: Het komt veel minder vaak voor dan hyposeksualiteit Vraag: Is het (een vorm van) seksualiteit of is het (een vorm van) ontremming? Seksuele ontremming Feitelijk een vorm van verstoorde seksuele impulsbeheersing, meestal in verband gebracht met frontaal letsel Impulsdoorbraken, vergelijkbaar met: Voedsel zien = moeten eten Sigaretten zien = moeten roken 6

7 Specifiek bij NAH Gedragsanalyse Eerst goede analyse van het gedrag Wat, wanneer, wat ging er aan vooraf, etc. Wie heeft wat waargenomen Dan kijken naar de leerbaarheid Zelfinzicht Instructie onthouden Tenslotte: prikkels wegnemen Als leerbaarheid te klein is, moeten wij het kader bepalen. Daarbij gezonde seksualiteit niet uit het oog verliezen Wat is het gedrag en wat is de context? Welk gedrag? Wanneer en waar komt het voor? Bij wie, bij wie niet? Wie deed wat precies? Wie heeft wat waargenomen? Wat ging er aan vooraf? Wat was het resultaat van het gedrag? Wordt er een patroon zichtbaar? Bekend of nieuw gedrag? Gedragsprobleem? Bij acute gedragsverandering letten op invloed van medicatie Bekend gedrag dwingt ons om aan te passen Heeft de patiënt voldoende cognitieve capaciteiten om zijn/haar gedrag te kunnen zien als een gemotiveerde actie? Helder krijgen of het gaat om: Een omgevingstrigger Een onvervulde behoefte Een psychiatrisch beeld Een medisch/iatrogeen probleem Of is er zo weinig cognitieve capaciteit dat het gedrag meer reflexmatig of routinematig is? 7

8 Proactieve benadering Seks bespreken? Benader in het zicht / niet van achter of vanaf de neglect kant Zeg wie je bent Zeg wat je gaat doen voordat je het doet Besef dat de reactietijd langer kan zijn (5 secondenregel) Deel een taak op in kleinere delen Geef 1 instructie per keer, niet meer Hoe maak je seks bespreekbaar? Tips: Vraag jezelf eerst af: Mag je erover spreken? Wil je erover spreken? Kan je erover spreken? Legitimering in visie van de organisatie/afdeling/team Legitimeren Je mág intimiteit en seksualiteit / de intieme relatie bespreekbaar maken. Het is professionele aandacht voor een belangrijk levensgebied voor patiënten en hun partners. Vertrouw op je eigen inschatting tijdens het gesprek! Forceer de patiënt niet, en forceer jezelf niet! Als je respectvol bent, kan er niets mis gaan. Persoonlijke houding = voel je je erbij op je gemak? Kennis & vaardigheden & een beetje lef 8

9 3 routes om seksualiteit aandacht te geven: Een bruggetje maken 1. Kort inleidend praatje: het bruggetje 2. Vraag naar veranderingen Seksualiteit bespreekbaar maken moet je nooit abrupt doen, maar altijd inleiden. Dat doe je door niet direct en onverwacht te gaan vragen naar iemands seksuele zorgen of activiteiten, maar door een kort inleidend praatje te houden van een paar zinnen. Dat stelt zowel de patiënt als jezelf op het gemak. Plus het geeft de patiënt de gelegenheid om aan te geven of hij/zij bereid is om op de vraag in te gaan. 3. Vraag naar behoefte aan informatie 1. Het Bruggetje Recept voor een bruggetje Je begint nooit abrupt of totaal onverwacht over seksualiteit. Dit vraagt om een inleiding die zowel jezelf als de patiënt gerust kan stellen Een bruggetje is niets anders dan een kort inleidend praatje tot het onderwerp seksualiteit Het zijn de paar zinnen waarin je jezelf legitimeert en waarin je checkt of de patiënt open staat voor het onderwerp Stel je eigen bruggetje(s) samen en maak ze eigen Vooraf: wat werkt = wat bij jou past Formuleer het bruggetje zoals dat bij jou past en bij je functie past als Arts/-assistent, Psycholoog, Verpleegkundige, Fysiotherapeut, Etc Hoe vaker je je eigen bruggetje gebruikt, hoe makkelijker het wordt (ook om met de minder leuke patiënten seksualiteit te bespreken) 9

10 Recept voor een bruggetje 1. Inleidende zin: B.v. We komen nu bij een onderwerp dat voor de meeste mensen nogal privé is namelijk seksualiteit 2. Benoem de mogelijke weerstand B.v. Soms vinden mensen dat wat vreemd 3. Geef een korte, heldere waarom B.v. maar ik vind het als belangrijk om ook de invloed van uw ziekte op de seksualiteit aandacht te geven (als u daar behoefte aan heeft). 4. Vraag toestemming van de patiënt B.v. Vindt u het goed om hier over te spreken? 2. Vragen naar veranderingen Vraag naar veranderingen i.p.v. problemen Is er voor u iets veranderd in de relatie / seksualiteit door de ziekte? Of: Wat is er voor u (en/of uw partner) veranderd in de relatie / in de intimiteit / seksualiteit? Zijn er veranderingen waar u zich zorgen om maakt? Wilt u hier iets mee? Waar denkt u aan? 3. Behoefte aan informatie Seksualiserend Gedrag Inleiden met algemene informatie, b.v.: Veel medicijnen (met name antidepressiva) hebben invloed op seksuele gevoelens. Heeft u behoefte aan meer informatie hierover? Er bestaan folders over verschillende ziekten en de invloed daarvan op de seksualiteit. Zo ook over uw aandoening. Heeft u belangstelling voor zo n folder? Veel patiëntenorganisaties hebben folders ontwikkeld, te vinden op het internet. 10

11 Seksuele intimidatie Seksuele intimidatie is: Grensoverschrijdend gedrag (GOG) Verbale agressie Fysieke agressie Ongewenste intimiteiten Traumatische ervaringen = Bejegeningsvraagstukken Ongewenste Seksueel getinte Aandacht De ontvanger bepaalt of het ongewenst is Het gaat altijd om persoonlijke beleving: Pluis of Niet Pluis-gevoel Seksuele intimidatie is: Dus altijd subjectief Seksuele intimidatie Waar kan je last van hebben? Wat roept het op? Het maakt niet uit of de dader toerekeningsvatbaar is Het maakt niet uit of er verzachtende omstandigheden zijn Hetzelfde gedrag kan per situatie anders worden ervaren Schuld en schaamtegevoelens Je voelt je klein gemaakt en bekeken Patiënt staat centraal en is afhankelijk Assertieve mensen worden minder assertief => Negeren en vermijden 11

12 Team / de organisatie Seksuele intimidatie is: Erken het probleem Zie het als een veel voorkomend probleem Beloon openheid Sta achter je collega Gedragscode / Handelingsprotocol Geen doorzichtige uniformen, etc In een veilige organisatie regent het klachten Dus altijd subjectief Ergo De een is gevoeliger / vatbaarder voor seksuele intimidatie dan de ander. Seksuele intimidatie Gevoeligheid bepaald door: Grenzeloos in het zorgen? Niemand mogen afwijzen? Niemand willen kwetsen? De sfeer niet willen verpesten? Twijfel of het iets uithaalt? Bang voor reactie collega s/patiënten? Ga eens na hoe je werkelijk reageert als iemand je lastig valt. Neem hierbij situaties in gedachten die je hebt meegemaakt. Reageer je op het werk hetzelfde als daarbuiten? Neem voorbeelden in gedachten waarbij je je lastig gevallen voelde en ervoor koos om de ander te negeren of te vermijden. Wat heeft deze strategie je gekost/opgeleverd op korte termijn? En gekost/opgeleverd op lange termijn? 12

13 Veel voorkomende reacties Gevoelens: Schrik, schaamte, schuld, bevriezing, irritatie, beklemming, gekwetstheid, frustratie, angst, onmacht, teleurstelling, onveiligheid, walging, boosheid, wrok, verlegenheid, verdriet en vernedering. Schaamte en schuld komen het meest voor. Gedachten: had ik maar (niet)., zo zijn mannen nu eenmaal, hij kan er ook niets aan doen dit moet ik kunnen hanteren Seksuele intimidatie Functie van schuldgevoel en irrationele gedachten: Geeft gevoel van controle (het is mijn schuld) Geeft gevoel van invloed (het ligt aan mij) Leren agressie/intimidatie hanteren Tips Herkennen van eigen automatismen (reactiepatronen) en onderliggende ervaringen, overtuigingen, emoties, fysieke aspecten. Leren duiden van gedrag van de ander. Neem je nee-gevoel serieus, je nekharen kunnen daarbij helpen. Accepteer gevoelens van schuld en schaamte, ze hebben een functie. Bedenk dat jij niet verantwoordelijk bent voor gedrag van een ander, maar wel voor jouw reactie daarop. Bedenk voor elke irreële gedachte een reële of helpende gedachte. Bedenk dat niemand het recht heeft om jou te intimideren. 13

14 Geef een ik-boodschap Tips Je begint je zin bijvoorbeeld met Ik vind het vervelend dat. Daarna benoem je concreet het gedrag waar je last van hebt en zeg je erbij dat je wilt dat het stopt. Ik vind het vervelend dat je me steeds schatje noemt, wil je daarmee stoppen? Ik vind het niet prettig om naar schuine grappen te luisteren, wil je die voor je houden als ik erbij ben? Ik vind het niet prettig dat je je hand op mijn heup legt, wil je hem daar weghalen? Bij aanspreken Geef een ik-boodschap. Benoem concreet het gedrag dat je stoort. Zeg dat je wilt dat het stopt. Non-verbaal gedrag Maak jezelf groter (zittend of staand). Spreek met duidelijke stem. Kijk de ander aan. Tips Als de ander zich niet laat aanspreken Herhaal je boodschap alsof er een kras op de plaat zit. (ik - waarom stop) Zeg wat de consequenties zijn wanneer het gedrag doorgaat (als dan). Doe daadwerkelijk wat je gezegd hebt. Laatste TIPS Níet doen Jezelf verdedigen. Jezelf verontschuldigen. Een jij-boodschap geven. Met een hoog stemmetje praten. Discussiëren. (Glim)lachen. 14

15 Dank voor je aandacht! 15

Egbert Kruijver. Inhoud Lezing 19-06-15. Een veelzijdig vraagstuk. Intimiteit en Seksualiteit In de zorg. seksuoloog NVVS

Egbert Kruijver. Inhoud Lezing 19-06-15. Een veelzijdig vraagstuk. Intimiteit en Seksualiteit In de zorg. seksuoloog NVVS Egbert Kruijver seksuoloog NVVS Intimiteit en Seksualiteit In de zorg Een veelzijdig vraagstuk Egbert Kruijver MW-VO / seksuoloog NVVS 18-06-2015 Het Nachtcongres Seksuoloog in de revalidatie Sophia Revalidatie

Nadere informatie

OP OF OVER DE GRENS. Analyse van seksueel grensoverschrijdend gedrag bij NAH

OP OF OVER DE GRENS. Analyse van seksueel grensoverschrijdend gedrag bij NAH OP OF OVER DE GRENS Analyse van seksueel grensoverschrijdend gedrag bij NAH Egbert Kruijver MW-VO / seksuoloog NVVS 28-11-2011 HAARLEM - JANSZALEN Op of over de grens Seksueel grensoverschrijdend gedrag

Nadere informatie

HET SEKSUELE BREIN VERSTOORD. Inleiding op de invloed van NAH op de seksualiteit

HET SEKSUELE BREIN VERSTOORD. Inleiding op de invloed van NAH op de seksualiteit HET SEKSUELE BREIN VERSTOORD Inleiding op de invloed van NAH op de seksualiteit Egbert Kruijver MW-VO / seksuoloog NVVS 28-11-2011 HAARLEM Egbert Kruijver NVVS seksuoloog Seksuoloog in de revalidatie Sophia

Nadere informatie

Seksualiteit na CVA Egbert Kruijver MW VO / seksuoloog NVVS

Seksualiteit na CVA Egbert Kruijver MW VO / seksuoloog NVVS Seksualiteit na CVA Egbert Kruijver MW VO / seksuoloog NVVS 14 september 2012 Egbert Kruijver seksuoloog NVVS Seksuoloog in de revalidatie Sophia Revalidatie Den Haag e.o. De Hoogstraat Utrecht Seksuoloog

Nadere informatie

Communicatie, intimiteit en seksualiteit bij mensen met een nieraandoening. Niervereniging zaterdag 16 januari 2016

Communicatie, intimiteit en seksualiteit bij mensen met een nieraandoening. Niervereniging zaterdag 16 januari 2016 Communicatie, intimiteit en seksualiteit bij mensen met een nieraandoening Niervereniging zaterdag 16 januari 2016 Even voorstellen Claudia van der Wel Consulent seksuele gezondheid in Deventer Inhoud

Nadere informatie

Relatie en Intimiteit. Ivonne van Deursen-Oomen AnneMarie Kuijs

Relatie en Intimiteit. Ivonne van Deursen-Oomen AnneMarie Kuijs Relatie en Intimiteit Ivonne van Deursen-Oomen AnneMarie Kuijs Wat hoop je vandaag mee te nemen, te horen en/of te leren? Wat is communicatie Communicatie is een proces tussen zender en ontvanger De boodschap

Nadere informatie

Intimiteit en seksualiteit

Intimiteit en seksualiteit UMCG Centrum voor Revalidatie Intimiteit en seksualiteit bij chronische ziekte of lichamelijke beperking Tekst met dank aan Egbert Kruijver, revalidatieseksuoloog voor Sophia Revalidatie in Den Haag en

Nadere informatie

Dus: Hersenletsel heeft gevolgen voor de seksuele beleving en het seksuele gedrag. Het belangrijkste seksorgaan is. 3-10-2014

Dus: Hersenletsel heeft gevolgen voor de seksuele beleving en het seksuele gedrag. Het belangrijkste seksorgaan is. 3-10-2014 Discussie Hersenletsel: en wat gebeurt er met de seks Niels Farenhorst Klinisch psycholoog Docent/ consulent hersenletsel Seksualiteit bespreken bij NAH heeft niet zo veel zin want: Het is te ingewikkeld

Nadere informatie

Intimiteit en seks bij borstkanker

Intimiteit en seks bij borstkanker Intimiteit en seks bij borstkanker Patientenvoorlichting 28 november 2013 Jurgen Knobel, GZ-psycholoog in opleiding tot klinisch psycholoog/ seksuoloog NVVS Inhoud Draaglast en draagkracht Fasen in ziekteproces

Nadere informatie

Verschil in verlangen

Verschil in verlangen Verschil in verlangen 1 Wat is normaal? Hoe vaak denk je dat mensen samen vrijen in een goede relatie? Twee keer per week, eens in de maand of alleen in de vakantie? Het antwoord op deze vraag zegt iets

Nadere informatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie WERKBLADEN Seksuele intimidatie 1 Waarom dit boekje? 1.1 Zet een rondje om het goede antwoord. Seksuele intimidatie komt vaak voor. Ja Nee Seksuele intimidatie komt weinig voor. Ja Nee Mannen worden vaker

Nadere informatie

Bio Humans do it with their brains. Het belangrijkste seksorgaan is. Hersenletsel: wat gebeurt er nu met de seks? Seksualiteit is?

Bio Humans do it with their brains. Het belangrijkste seksorgaan is. Hersenletsel: wat gebeurt er nu met de seks? Seksualiteit is? Seksualiteit is? Hersenletsel: wat gebeurt er nu met de seks? Jim Bender Niels Farenhorst Seksualiteit + NAH is? Het belangrijkste seksorgaan is. 5 Bio Humans do it with their brains. 6 1 Dus: Hersenletsel

Nadere informatie

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Oncologie Omgaan met kanker i Patiënteninformatie Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Algemeen Het hebben van kanker kan grote gevolgen hebben voor uw leven en dat van uw naasten. Lichamelijk

Nadere informatie

Vaginistisch reageren

Vaginistisch reageren Vaginistisch reageren 1 Wat is het? Vaginisme wil zeggen dat het niet lukt om een penis, vingers of tampon in je vagina in te brengen. Probeer je het, dan spannen je bekkenbodemspieren zich onbewust aan.

Nadere informatie

Welkom bij onze vereniging! Omgangsregels

Welkom bij onze vereniging! Omgangsregels Welkom bij onze vereniging! Omgangsregels Iedereen die Muziekvereniging Soli bezoekt onderschrijft de doelstellingen en het huishoudelijk reglement van de vereniging en houdt zich aan de omgangsregels

Nadere informatie

Seksualiteit en seksuele ontwikkeling

Seksualiteit en seksuele ontwikkeling Seksualiteit en seksuele ontwikkeling Platform Smith Magenis syndroom 15 november 2014 - Leusden Yvonne Stoots Vanmiddag Seksualiteit Seksuele ontwikkeling Begeleiding bij seksuele ontwikkeling Seksualiteit

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Voorwoord 11 1 Wat is een seksueel probleem en welke verschillende seksuele problemen zijn er? 13

Voorwoord 11 1 Wat is een seksueel probleem en welke verschillende seksuele problemen zijn er? 13 Omgaan met een sexprobleem.qxd 20-03-07 11:54 Pagina 5 Inhoud Voorwoord 11 1 Wat is een seksueel probleem en welke verschillende seksuele problemen zijn er? 13 Waar hebben seksuele problemen mee te maken?

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

Omgaan met een stoma: een versmald levenspad met een ongenode gast?

Omgaan met een stoma: een versmald levenspad met een ongenode gast? Omgaan met een stoma: een versmald levenspad met een ongenode gast? An Lievrouw psycholoog Oncologisch Centrum UZ Gent Stellingen 2 We moeten de patiënt zover krijgen dat hij zijn stoma aanvaardt. Ja Ik

Nadere informatie

Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit

Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit Het is belangrijk dat de begeleiding rond omgangsvormen, weerbaarheid en seksualiteit

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

Intimiteit, seksuele ontwikkeling en beleving bij kinderen (0-18 jr) met een (chronische) aandoening

Intimiteit, seksuele ontwikkeling en beleving bij kinderen (0-18 jr) met een (chronische) aandoening Intimiteit, seksuele ontwikkeling en beleving bij kinderen (0-18 jr) met een (chronische) aandoening De seksuele ontwikkeling van een kind begint al vroeg in het prille leven en loopt eigenlijk door de

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor zorgteam Zorgprogramma Doen bij Depressie Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij de zorg voor een cliënt bij wie een depressie

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

Relatievorming en Seksualiteit bij jongeren met cerebrale parese

Relatievorming en Seksualiteit bij jongeren met cerebrale parese Relatievorming en Seksualiteit bij jongeren met cerebrale parese drs. Diana Wiegerink psycholoog / onderzoeker bij Erasmus MC / Rijndam revalidatiecentrum, Rotterdam Presentatie voor TransitieNet maart

Nadere informatie

Patiëntenbrochure. Antidepressiva. Afbouwen of doorgaan?

Patiëntenbrochure. Antidepressiva. Afbouwen of doorgaan? Patiëntenbrochure Antidepressiva Afbouwen of doorgaan? Antidepressiva Afbouwen of doorgaan? Heeft u - in overleg met uw (huis)arts - besloten te stoppen met het gebruik van de antidepressiva? Of overweegt

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen

Probleemgedrag bij ouderen Probleemgedrag bij ouderen Machteloos, bang of geïrriteerd. Zo kunnen medewerkers en cliënten in de thuiszorg zich voelen in situaties waarin sprake is van probleemgedrag. Bijvoorbeeld als een cliënt alleen

Nadere informatie

Week van de Lentekriebels

Week van de Lentekriebels Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Relationele en seksuele opvoeding, op school en thuis Anja Sijbranda GGD Hart voor Brabant Programma Waarom relationele en seksuele vorming? Wat doet school?

Nadere informatie

Depressieve symptomen bij verpleeghuiscliënten

Depressieve symptomen bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor afdelingsmedewerkers Depressieve symptomen bij verpleeghuiscliënten Folder 2 Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken

Nadere informatie

07-04-15. Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Na vanmiddag. bij ouderen met een verstandelijke beperking

07-04-15. Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Na vanmiddag. bij ouderen met een verstandelijke beperking Na vanmiddag Herkennen van en omgaan met Angst en Depressie bij ouderen met e Weet u hoe vaak angst en depressie voorkomen, Weet u wie er meer risico heeft om een angststoornis of depressie te ontwikkelen,

Nadere informatie

Hart- en vaataandoeningen en seksualiteit

Hart- en vaataandoeningen en seksualiteit Hart- en vaataandoeningen en seksualiteit Hart- en vaataandoeningen en seksualiteit Hart- en vaataandoeningen kunnen invloed hebben op uw seksleven. Dat kan door de aandoening zelf komen, maar ook door

Nadere informatie

Leven met een amputatie. Chris Leegwater Vinke Psycholoog

Leven met een amputatie. Chris Leegwater Vinke Psycholoog Leven met een amputatie Chris Leegwater Vinke Psycholoog Amputatie 2 Amputatie is voor de geamputeerde meestal een ernstig trauma, niet alleen lichamelijk, maar ook geestelijk. Naast het verlies van de

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Op de polikliniek van het Universitair Kinderziekenhuis St Radboud ziekenhuis willen wij je met deze folder informatie geven over seksualiteit

Nadere informatie

Op zoek naar herstel

Op zoek naar herstel Op zoek naar herstel Herstel en herstelondersteunende zorg voor mensen met moeilijk verstaanbaar gedrag en hun begeleiders Door Jos Dröes Stichting Rehabilitatie 92 Het probleem (?) mijn cliënten zijn

Nadere informatie

Leonie Linssen www.veranderjewereld.nl

Leonie Linssen www.veranderjewereld.nl Verbonden in Vrijheid Leonie Linssen www.veranderjewereld.nl 04-11-2009 Leonie Linssen, Verander je Wereld 1 IS HET MOGELIJK? 04-11-2009 Leonie Linssen, Verander je Wereld 2 DE MYTHE 04-11-2009 Leonie

Nadere informatie

kankeren seksualiteit: eenlastigduo?

kankeren seksualiteit: eenlastigduo? kankeren seksualiteit: eenlastigduo? C.M. Bax arts-seksuoloog NVVS IJsselland Duodagen, 7-8 april 2016 Disclosure sheet Vereniging Medische Staf (Disclosureslide voor sprekers op nascholingsbijeenkomsten

Nadere informatie

Utrecht, november 2013 Auteurs: Irene Muller-Schoof en Ineke Mouthaan Projectnummer: NL1244SF. 2013 Rutgers WPF en NZCO www.rutgerswpf.nl, www.nzco.

Utrecht, november 2013 Auteurs: Irene Muller-Schoof en Ineke Mouthaan Projectnummer: NL1244SF. 2013 Rutgers WPF en NZCO www.rutgerswpf.nl, www.nzco. Utrecht, november 2013 Auteurs: Irene Muller-Schoof en Ineke Mouthaan Projectnummer: NL1244SF 2013 Rutgers WPF en NZCO www.rutgerswpf.nl, www.nzco.nl Scholingsmap NZCO, Rutgers WPF, 2013 Intimiteit en

Nadere informatie

Veiligheid en Integriteit

Veiligheid en Integriteit Veiligheid en Integriteit Persoonlijke aspecten en effecten van (be)dreiging VBG 27 februari 2013 Rob van den Biggelaar adviseur sociale veiligheid / psycholoog E-mail: vandenbiggelaar@habilis.nl Deze

Nadere informatie

bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1

bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1 Datum: 31/10/2013 Auteur: Kris De Groof Versie: def Herkomst: Methodisch kader Aan de Slag Doel: Bestemming: Handelingskader 1712 bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1 1. Mogelijke introductie

Nadere informatie

Workshop communicatie

Workshop communicatie Workshop communicatie Feedback is collegiale ondersteuning of toch niet? Wat wil de beroepsvereniging betekenen voor Verzorgenden en Verpleegkundigen? Wij willen onze beroepsgroepen in staat stellen hun

Nadere informatie

Procesadvisering Bijeenkomst 4

Procesadvisering Bijeenkomst 4 Procesadvisering Bijeenkomst 4 Inhoud Terugblik bijeenkomst 3 Hoofdstuk 4: De beleving van adviseur en geadviseerde Rolopvatting adviseur Cyclus van veranderingen Appriciative inquiry Weerstand bij veranderingen

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht:

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht: Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten Algemeen In dit document vind je een overzicht terug van oefeningen die je kan doen om de psychologische vaardigheden te versterken en de deelnemers te ondersteunen

Nadere informatie

workshop? 2. In welke situatie(s) voel je je wel eens onveilig in je werk? 3. Wat heb je nodig om je veilig te voelen

workshop? 2. In welke situatie(s) voel je je wel eens onveilig in je werk? 3. Wat heb je nodig om je veilig te voelen 1. Om welke reden(en) volg je deze workshop? 2. In welke situatie(s) voel je je wel eens onveilig in je werk? 3. Wat heb je nodig om je veilig te voelen in je werk? 4. Waarin blink jij jjmet betrekking

Nadere informatie

Luisteren en samenvatten

Luisteren en samenvatten Luisteren en samenvatten Goede communicatie, het voeren van een goed gesprek valt of staat met luisteren. Vaak denk je: Dat doe ik van nature. Maar schijn bedriegt: luisteren is meer dan horen. Vaak luister

Nadere informatie

Waarom stigma rondom AD(H)D bestaat

Waarom stigma rondom AD(H)D bestaat Waarom stigma rondom AD(H)D bestaat N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst,

Nadere informatie

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen.

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen. Groep 1, 2 1. Hallo, hier ben ik! 2. Prettig kennis te maken Kinderen leren elkaar beter kennen en ontdekken verschillen en overeenkomsten. 3. Samen in de klas Over elkaar helpen, geholpen worden en afspraken

Nadere informatie

Wacht maar tot ik groot ben!

Wacht maar tot ik groot ben! www.geerttaghon.be Wacht maar tot ik groot ben! Omgaan met agressie bij kleine kinderen Geert Taghon 2013 Ontwikkeling kleine kind De wereld leren kennen en zich hieraan aanpassen (adaptatie) Processen

Nadere informatie

Workshop: Geweldloze Communicatie

Workshop: Geweldloze Communicatie Workshop: Geweldloze Communicatie ALV SIETAR NL Door Jackie van der Kroft www.jackievanderkroft.nl Programma: Geweldloze Communicatie Introductie Model 4 elementen Niet-verbindende communicatie Praktijk

Nadere informatie

Nierfalen en Seksualiteit

Nierfalen en Seksualiteit Nierfalen en Seksualiteit 1 Inhoudsopgave Inleiding Seksuele problemen bij nierfalen Bij mannen en vrouwen Factoren die het seksueel functioneren kunnen beïnvloe- den Bespreekbaar maken Maatschappelijk

Nadere informatie

Depressieve klachten bij verpleeghuiscliënten

Depressieve klachten bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressieve klachten bij verpleeghuiscliënten Folder 1 Inleiding Deze folder is bedoeld voor mensen met depressieve klachten en

Nadere informatie

over? referatenagz @referatenagz

over? referatenagz @referatenagz Durf jij de drempel over? referatenagz @referatenagz referatenagz @referatenagz Agenda Referaten AGZ referatenagz @referatenagz WIFI WIFI 1. Inlognaam: g110621 Wachtwoord: XPZ3VKO 2. Inlognaam: g110641

Nadere informatie

Weerbare kinderen. Bouwsteen 1. Overzicht bijeenkomst. Belang van emotionele weerbaarheid. Een weerbaar kind... Bouwstenen

Weerbare kinderen. Bouwsteen 1. Overzicht bijeenkomst. Belang van emotionele weerbaarheid. Een weerbaar kind... Bouwstenen Weerbare kinderen Triple P lezingen serie Bijeenkomst 3 Overzicht bijeenkomst Een weerbaar kind: hoe ziet dat er uit? Belang van weerbaarheid 6 bouwstenen voor weerbaarheid Wat kunnen ouders doen Om te

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Ken jezelf, dan leer je de ander beter kennen!

Ken jezelf, dan leer je de ander beter kennen! Ken jezelf, dan leer je de ander beter kennen! Workshop NEVI Inkoopdag, 25 juni 2015 Joost van Eijk Remco Kramers Agenda Even voorstellen Wat is Het NIC? Wat zijn jullie verwachtingen? Jouw grondhouding

Nadere informatie

DOEN EN LATEN. Take home SOLK 10-03- 13. Aandoeningen vragen om adaptatie van seks

DOEN EN LATEN. Take home SOLK 10-03- 13. Aandoeningen vragen om adaptatie van seks DOEN EN LATEN Peter Leusink, huisarts, seksuoloog NVVS Take home Aandoeningen vragen om adaptatie van seks Adaptatie voornamelijk beperkt door: mythe dat seks spontaan hoort te zijn dwang van coïtale seks

Nadere informatie

Wees duidelijk tegen je klanten

Wees duidelijk tegen je klanten Ronald Dingerdis Wees duidelijk tegen je klanten 3 In onze training Klantgerichtheid en communicatie vroeg een cursist me onlangs of je tegen je klant kan zeggen dat hij extreem vervelend is. Dat hij onredelijk

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 3 Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen 1 oktober 2014 Marielle van den Heuvel, Gezondheidszorgpsycholoog Afdeling Medische Psychologie Orbis Medisch Centrum Inhoud

Nadere informatie

Omgaan met ongewenst gedrag van een medewerker

Omgaan met ongewenst gedrag van een medewerker Omgaan met ongewenst gedrag van een medewerker Praktijkgerichte ebooks voor Leidinggevenden Een beproefde methodiek om ongewenst gedrag van een medewerker te doen ophouden zonder zijn/haar reptielenbrein

Nadere informatie

CVA Vitaliteitscoach. Programma. In beweging ondanks vermoeidheid. Vermoeidheid na CVA. Casuïstiek, patiënt 2. Wat zou je doen?

CVA Vitaliteitscoach. Programma. In beweging ondanks vermoeidheid. Vermoeidheid na CVA. Casuïstiek, patiënt 2. Wat zou je doen? Programma In beweging ondanks vermoeidheid CVA Vitaliteitscoach Casuïstiek Wat is vermoeidheid na een CVA? Wie behandelt en hoe? De CVA vitaliteitscoach UKON symposium 15 april 2014, Anja Kuperus Casuïstiek,

Nadere informatie

Inleiding Agenda van vandaag

Inleiding Agenda van vandaag Inleiding Agenda van vandaag Werkgebied GGD Deelname aan het ZAT Afname KIVPA vragenlijst Jongerenspreekuur op aanvraag (per mail aangevraagd) overleg mentoren, zorg coördinator en vertrouwenspersoon Preventief

Nadere informatie

Workshop Nierziekte en relatie Hoe intiem kun je nog zijn? Hoe kun je nog intiem zijn?

Workshop Nierziekte en relatie Hoe intiem kun je nog zijn? Hoe kun je nog intiem zijn? Workshop Nierziekte en relatie Hoe intiem kun je nog zijn? Hoe kun je nog intiem zijn? Hanneke Bolt Arts seksuoloog NVVS Positieve invloed van seks op het welzijn van mensen Lichamelijk: Stress vermindering

Nadere informatie

Workshop Seksuele opvoeding een gave (op) gave

Workshop Seksuele opvoeding een gave (op) gave Workshop Seksuele opvoeding een gave (op) gave Seksuele opvoeding l 18-22 jaar oud Wat is de bagage die uw kind meegekregen moet hebben rond sekuele vorming als hij/zij volwassen is geworden? uw kind als

Nadere informatie

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Herstel en Balans De rol van de psycholoog Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Kanker zet je leven op zijn kop 1 Kanker, gevolgen voor de patiënt Heftige emoties. Verlies van controle

Nadere informatie

2 mindfulness en omgaan met lastige gevoelens

2 mindfulness en omgaan met lastige gevoelens 2 mindfulness en omgaan met lastige gevoelens Mindfulness biedt je nieuwe mogelijkheden om met lastige gevoelens om te gaan op een manier die radicaal anders is dan je gewend bent. Allereerst vind je hierna

Nadere informatie

Helen Dowling Instituut psychologische zorg bij kanker. Landelijke Contactdag Nier- en blaaskanker Amersfoort 5 april 2014

Helen Dowling Instituut psychologische zorg bij kanker. Landelijke Contactdag Nier- en blaaskanker Amersfoort 5 april 2014 Helen Dowling Instituut psychologische zorg bij kanker Landelijke Contactdag Nier- en blaaskanker Amersfoort 5 april 2014 Inhoud Rondleiding Over het HDI (missie, visie en aanbod) Kanker: feiten en cijfers

Nadere informatie

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness?

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness? Wellness Ontwikkelings Activiteit Assertief zijn Hoe deze techniek je leven kan verbeteren Voordelen Meer zelfvertrouwen Meer geloof in je eigen kunnen Eerder nee durven te zeggen Vermindering van Weinig

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels

Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Relationele en seksuele opvoeding op school en thuis Naam Christel van Helvoirt GGD Hart voor Brabant Waar denken jullie aan bij seksualiteit? Gevoelens Veiligheid

Nadere informatie

GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK

GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK De manier waarop je met collega s omgaat, roept effecten op bij hen. De manier waarop je je gedraagt, dingen zegt, doet of juist laat, maakt dus op anderen een bepaalde

Nadere informatie

Mishandeling en seksueel. Geweld is niet oké. Het kan stoppen.

Mishandeling en seksueel. Geweld is niet oké. Het kan stoppen. Mishandeling en seksueel misbruik Geweld is niet oké. Het kan stoppen. Alles over mishandeling en seksueel misbruik Hulplijn 1712 www.1712.be tel. 1712 Voor geweld, misbruik en kindermishandeling. Elke

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor afdelingsmedewerkers Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 4 Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij

Nadere informatie

Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen

Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? 1 Advies is vaak iets anders

Nadere informatie

Astma of COPD en seksualiteit

Astma of COPD en seksualiteit Astma of COPD en seksualiteit Astma of COPD en seksualiteit Astma of COPD kan invloed hebben op uw seksleven. Dat kan door de ziekte zelf komen, maar ook door medicijnen of door de manier waarop u ermee

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Internetseksverslaving. G.Gielen

Internetseksverslaving. G.Gielen Internetseksverslaving G.Gielen Internet heeft seks toegankelijker gemaakt De media hebben wereldwijd een enorme impact op de sociale constructie van seksualiteit. Onder meer film, televisie, radio en

Nadere informatie

Waar gaan we het over hebben?

Waar gaan we het over hebben? Waar gaan we het over hebben? Onderwerp: Als je verliefd op iemand bent is dat vaak een fijn gevoel. Als de ander dan ook verliefd op jou is, wordt dit gevoel alleen maar sterker. Het is echter niet altijd

Nadere informatie

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Inleiding - Stellingen. - Ontstaan psychiatrische aandoeningen. - Wat zien naastbetrokkenen. - Invloed van borderline op

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

borgruit effectief in cruciale gesprekken & onderhandelingen advies, gespreksleiding, training

borgruit effectief in cruciale gesprekken & onderhandelingen advies, gespreksleiding, training Ons brein en ons gedrag Het mensenbrein is voor een groot deel geautomatiseerd maar is ook voor een nog groter deel door onszelf (opnieuw) te programmeren. Op ieder moment kunnen mensen als het ware vanaf

Nadere informatie

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd.

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd. ZELFVERTROUWEN Zelfvertrouwen is het vertrouwen dat je in jezelf hebt. Zelfvertrouwen hoort bij ieder mens en het betekent dat je een reëel zelfbeeld hebt, waarin ruimte is voor sterke kanten, maar ook

Nadere informatie

Agressie in de apotheek

Agressie in de apotheek Agressie in de apotheek Samenvatting ADHD Agressie in de apotheek 1/4 Deze cursus is bestemd voor apotheekmedewerkers die direct contact hebben met klanten. Het doel van de cursus is de deelnemers inzicht

Nadere informatie

Doelgroepen kasteelplus. Kerngedachten bij de visie. Ontwennen meer dan stoppen. Visie : controleverlies betekent totale abstinentie

Doelgroepen kasteelplus. Kerngedachten bij de visie. Ontwennen meer dan stoppen. Visie : controleverlies betekent totale abstinentie Doelgroepen kasteelplus Ontwennen meer dan stoppen. Hoe helpen we mensen om te veranderen? dag van de zorg 17/03/2013 Patrick Lobbens Hoofdverpleegkundige verslavingszorg kasteelplus Kasteelplus 1 : mensen

Nadere informatie

STA STERK OP JE WERK

STA STERK OP JE WERK STA STERK OP JE WERK Training/modules op maat Thema-bijeenkomsten Werknemers in deze tijd worden meer en anders belast dan vroeger. Dit geldt helemaal voor werknemers in de zorg. Gedurende enkele decennia

Nadere informatie

Opleidingscyclus Winkelveiligheid 2014 Workshop 1 Diefstal door collega s: hoe stel je het vast en hoe ga je ermee om?

Opleidingscyclus Winkelveiligheid 2014 Workshop 1 Diefstal door collega s: hoe stel je het vast en hoe ga je ermee om? Opleidingscyclus Winkelveiligheid 2014 Workshop 1 Diefstal door collega s: hoe stel je het vast en hoe ga je ermee om? Hoe omgaan met moeilijke situaties? Hoe pak ik conflicten en agressie aan? David De

Nadere informatie

Intimiteit en seksuele gezondheid, een zorgprogramma voor kankerpatiënten

Intimiteit en seksuele gezondheid, een zorgprogramma voor kankerpatiënten Intimiteit en seksuele gezondheid, een zorgprogramma voor kankerpatiënten Tiny Van Keymeulen - Klinisch Psycholoog Oncologisch Psychosociaal Support Team 26 november 2012 Ongekende noden Reactie van de

Nadere informatie

10-12-2013. Bespreken van seksualiteit met MS-patiënten MSMS 2013. Knelpuntenanalyse. Seksualiteit en intimiteit. MS en seksualiteit.

10-12-2013. Bespreken van seksualiteit met MS-patiënten MSMS 2013. Knelpuntenanalyse. Seksualiteit en intimiteit. MS en seksualiteit. Richtlijn: Diagnostiek, behandeling en functioneren bij multiple sclerose. MSMS 2013 Bespreken van seksualiteit met MS-patiënten Niels Farenhorst Klinisch psycholoog Aanbevolen wordt om het informeren

Nadere informatie

Feedback volgens de Transactionele Analyse

Feedback volgens de Transactionele Analyse Feedback volgens de Transactionele Analyse Inleiding Het geven van feedback is een effectief en veelzijdig interventie-instrument in de communicatie. Feedback kan de communicatie weer helder maken, het

Nadere informatie

Gedragscode Bernardusschool Den Haag

Gedragscode Bernardusschool Den Haag Gedragscode Bernardusschool Den Haag Ruychrocklaan 340 2597 EE Den Haag Wat is een gedragscode? Een belangrijk onderdeel van veiligheidsbeleid is het opstellen van regels voor het sociale verkeer op school.

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Bang, boos en in de war Mantelzorgdag 23 september 2013

Bang, boos en in de war Mantelzorgdag 23 september 2013 Bang, boos en in de war Mantelzorgdag 23 september 2013 Margreet Smorenburg, casemanager Geriant Ellen Ruijer, psycholoog Geriant Wat gaan we doen? Wat gebeurt er bij dementie in het hoofd? Gedragsveranderingen

Nadere informatie

Consultatie en begeleiding bij seksuele problematiek. Centrumlocatie

Consultatie en begeleiding bij seksuele problematiek. Centrumlocatie Centrumlocatie In deze tijd van openheid in de media over seksualiteit lijkt het alsof seks iets vanzelfsprekends is en er geen problemen op dit gebied bestaan. De indruk wordt gewekt dat seks alleen voorkomt

Nadere informatie