AUTHENTIEK EN KRACHTIG. Train the trainer handleiding

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "AUTHENTIEK EN KRACHTIG. Train the trainer handleiding"

Transcriptie

1 AUTHENTIEK EN KRACHTIG Train the trainer handleiding

2 INHOUD 1. OMKADERING Het ontstaan van de opleiding Authentiek en krachtig Doelstellingen van de opleiding Omschrijving van de beoogde competenties Methodiek 8 2. MODULE 1: THUISKOMEN BIJ JEZELF Doelstellingen Het programma Kritische succesfactoren In kaart brengen van de beginsituatie Mindfulness: bodyscan oefening (15 minuten) Drijfverenmodel Egodrijfveren nader bekeken Behoeften Gevoelens Patronen en gewoonten Vroegere ervaringen en reacties Normen en verwachtingen Eigenbelang Egodrijfveren: oefeningen Tekst ter inspiratie Huiswerk MODULE 2: IN BALANS KOMEN EN IN BALANS BLIJVEN Doelstellingen van de module Programma Mindfulness: rek-en-strek-oefening (5 minuten) Ontwikkelingsdrijfveren nader bekeken Invloed Doelen Kwaliteiten Willen leren Ontwikkelingsdrijfveren: oefeningen Mindfulness: aandachtspunten bij kernkwaliteiten Tekst ter inspiratie Huiswerk 32 2

3 4. MODULE 3: JEZELF ZIJN EN JEZELF BLIJVEN Doelstellingen van de module Programma Mindfulness: ademruimte-oefening (3 minuten) Zielsdrijfveren nader bekeken Individuatie: licht en schaduw, animus-anima Waarden Visie Missie Zielsdrijfveren: oefeningen Tekst ter inspiratie Huiswerk MODULE 4: INNERLIJK LEIDERSCHAP Doelstellingen van de module Programma Willen Mindfulness: wandelmeditatie (15 minuten) Kiezen Kunnen Tips voor het leven Tips om je meer door je ontwikkelingsdrijfveren te laten leiden Tips om je meer te laten leiden door je zielsdrijfveren Tekst ter inspiratie Huiswerk MINDFULNESS Achtergrond en definitie De link met deze opleiding Referenties en bronnen 58 Bijlage A. Checklist energievreters, energiegevers 60 A.1 Externe energievreters 60 A.2 Interne energievreters 60 A.3 Energiegevers 61 Bijlage B. Checklist kernkwaliteiten en valkuilen 61 B.1 Kernkwaliteiten 61 B.2 Valkuilen 62 3

4 VOORWOORD Dit document biedt een leidraad voor trainers die interesse hebben in het begeleiden van de opleidingsreeks Authentiek en Krachtig. Het is een weergave van de training zoals die werd aangeboden in het voorjaar van 2007 aan vrouwelijke ingenieurs. In het inleidende hoofdstuk wordt beschreven waaruit deze opleiding ontstaan is. Tevens worden in dit hoofdstuk de doelstellingen, de methodiek en de beoogde competenties geduid. De opleiding bestaat uit vier modules die gegeven werden op zaterdagvoormiddagen van 9u30 tot 13u, telkens met 2 weken ertussen. De inhoud van deze modules vindt u terug in hoofdstukken 2 tot 5. De rode draad doorheen de opleiding is mindfulness. Deze methodiek wordt in het laatste hoofdstuk beschreven.. 4

5 1. OMKADERING 5

6 1. OMKADERING 1.1 Het ontstaan van de opleiding Authentiek en krachtig Uit de focusgesprekken die gehouden werden tijdens de eerst fase van het ESF project Vrouwelijk Ingenieur, kwamen een aantal competenties naar voren die kritisch bleken te zijn voor een al dan niet succesvolle loopbaan als ingenieur. Succesvol wordt hier gedefinieerd als iemand die erin slaagt haar eigen potentieel waar te maken en in evenwicht is met zichzelf en haar omgeving. Daarbij werden ondermeer de volgende competenties benoemd: Vermogen tot zelfreflectie Positionering van zichzelf De gewoonte van non-conformisme in je levensuitbouw (kracht naar buiten gericht) Ontwikkelen van authenticiteit (interne kracht) Vrouwelijke ingenieurs staan voor veel uitdagingen: een balans vinden tussen de verschillende verwachtingen vanuit job, familie, partner, vrienden, kinderen... En daarbij nog toekomen aan zichzelf. Deze moeilijkheid werd bevestigd door deelnemers aan workshops op de studiedag Je talenten laten groeien in november Het vraagt een voortdurende alertheid om binnen deze spanningsvelden niet op automatische piloot te reageren, maar vanuit authenticiteit en kracht al die kanten van het leven in evenwicht te houden en met voldoening te beleven. Vandaar deze opleiding. 1.2 Doelstellingen van de opleiding Met deze opleiding mikken we hoog. Als algemene doelstelling gaat het erom de deelnemers, vrouwelijke ingenieurs, sterker te maken: authentiek en krachtig. De opleiding is een unieke combinatie van academische inzichten, coachingstechnieken en mindfulness houding, ontwikkeld voor een specifiek en homogeen publiek van hoogopgeleide vrouwelijke ingenieurs. In die zin is het een erg innovatief gebeuren. Mindfulness is niet alleen het vernieuwende van deze opleiding, maar meteen ook het uitgangspunt en de rode draad. We werken hieraan door een combinatie van het verhogen van kennis en inzicht, het oefenen van vaardigheden en het stimuleren van een nieuwe houding. Concreet betekent dit dat we aan het einde van de reeks willen vaststellen dat: de kwaliteit van de zelfreflectie verhoogd is; deelnemers meer inzicht hebben in hun eigen energiehuishouding; 6

7 deelnemers zelfzekerder kunnen reageren in stresssituaties of conflicten; deelnemers een zelfbewuste houding als vrouw durven aannemen; zowel privé als op het werk meer ruimte durven innemen; deelnemers bewuste en authentieke keuzes kunnen maken. 1.3 Omschrijving van de beoogde competenties Wij hebben een aantal competenties gebundeld in deze training omdat ze o.i. sterk samenhangen en omdat wij geloven dat zij beter kunnen verankerd worden als zij samen aangeboden worden. 1. Vermogen tot zelfreflectie Het kennen van eigen kwaliteiten en valkuilen Inzicht hebben in de nog verder te ontwikkelen vaardigheden en houdingen Inzicht hebben in belemmerende overtuigingen over zichzelf Inzicht hebben in de rollen die men opneemt Inzicht hebben in hoe de contextverwachtingen appèl doen op deelaspecten van de persoon Inzicht hebben in hoe men functioneert in een systeem 2. Positionering van zichzelf Durven uitspreken wat men denkt Durven tonen wat men kan Durven eigen standpunten innemen Aanvaarden van verschillen en deze positief benoemen 3. De gewoonte van non-conformisme in je levensuitbouw Gemaakte keuzes weer durven in vraag stellen Durven kiezen voor wat echt passend is in een bepaalde levensfase Crisis en verandering als een kans zien om te groeien en te ontwikkelen Voeling hebben en houden met wat je bezielt 4. Ontwikkelen van authenticiteit Durven en kunnen thuiskomen bij zichzelf Vertrouwen ontwikkelen in de eigen intuïtie Op zoek blijven naar een gezonde balans tussen binnen- en buitenkant Durven luisteren naar wat er aan innerlijke dialoog wordt gevoerd Kennen en erkennen van eigen drijfveren en zelf aan het stuur blijven 7

8 1.4 Methodiek Procesbenadering. Bij aanvang van de workshopreeks worden de persoonlijke doelstellingen van elke deelnemer geformuleerd, er wordt een traject uitgezet en doorheen de weken komen er ook actiepunten naar voor. Via huiswerk en terugkoppeling verdiepen deelnemers zich in de materie die in de workshops wordt aangeboden. Een formule van workshops voor kleine groepen (Max. 12) zodat er voldoende mogelijkheid is tot uitwisseling. Hiermee beogen we de verankering van het leerproces en de koppeling van de theorie aan de praktijk. Er wordt individueel geoefend en in duo. De uitwisseling brengt de deelnemers duidelijkheid en zorgt ervoor dat ze een klankbord hebben. Indien gewenst aanvullend werken via een proces van persoonlijke coaching. Plenair delen van ervaringen, wat versterkend werkt en de herkenbaarheid vergroot. Gebruik van academische concepten en kaders. De rode draad doorheen de opleiding is mindfulness. Deze methodiek wordt in het laatste hoofdstuk verder beschreven. 8

9 2. MODULE 1: THUISKOMEN BIJ JEZELF 9

10 2. MODULE 1: THUISKOMEN BIJ JEZELF 2.1 Doelstellingen Zoals in elk leertraject is het ook hier belangrijk de uitgangssituatie, de (eigen) doelstellingen, het kader en de analyse van de beginsituatie scherp te stellen. Opdat dit geen vrijblijvende reeks zou zijn, wordt er ook meteen gewerkt met concrete oefeningen om de zelfreflectie en zelfkennis te stimuleren. Voorstelling van het programma en de methodiek Kritische succesfactoren en basisvoorwaarden voor de opleiding Benoemen van aandachtsgebieden Oplijsten van energiegevers en energievreters Kennis maken met verschillende types van drijfveren Oefening in patroondetectie om de rode draad te herkennen Kennismaking met mindfulness Aandachtsoefening 2.2 Het programma 1. Voorstelling van de opleiders en de deelnemers 2. Voorstelling programma en methodiek 3. Bespreken kritische succesfactoren 4. In kaart brengen van de beginsituatie 5. Aandachtsoefening: bodyscan 6. Voorstelling drijfverenmodel 7. Patroondetectie 2.3 Kritische succesfactoren Houding van openheid en nieuwsgierigheid Vanuit mildheid een waarderend onderzoek aangaan naar zichzelf. Dit is op een zachte, niet-oordelende manier kijken naar eigen drijfveren Zelfzorg Huiswerk en oefenen tussen de sessies in 10

11 2.4 In kaart brengen van de beginsituatie Het in kaart brengen van de beginsituatie bij de start van het traject geeft een overzicht, legt knelpunten bloot, en onthult mogelijk een aantal blinde vlekken. Het biedt ook de mogelijkheid om op korte termijn een aantal energievreters aan te pakken. Dit geeft dan weer ruimte om dieper in te gaan op het thema van de opleiding: authenticiteit en kracht. De beginsituatie wordt in kaart gebracht aan de hand van aandachtsgebieden. Dit zijn gebieden in je leven die voor jou belangrijk zijn en/of veel tijd en energie vragen. Voorbeelden: werk, gezin, familie, vrijwilligerswerk etc. Volgende vragen worden met de deelnemers overlopen, vraag per vraag. Ze beantwoorden deze vragen alleen, maar er wordt ook uitgewisseld in duo s en plenair. Vooral voor de laatste (actiegerichte) oefening wordt voldoende tijd vrijgemaakt. 1. Lijst alle gebieden op die voor jou belangrijk zijn. Lijst ook alle gebieden op die van jou veel tijd / energie vragen. Max. 10. Zijn er verschillen? 2. In welke gebieden(en) komt zorg voor jezelf aan bod, en hoe? Waar zit bijvoorbeeld sport, ontspannende activiteiten, een cursus volgen,? 3. Neem een wit blad en teken hoe de gebieden van vraag één zich verhouden, als volgt. Teken een tijdas van links naar rechts, links is weinig tijd, en rechts is veel tijd. Teken de gebieden als cirkels, waarbij de grootte van de cirkel een voorstelling geeft van hoe belangrijk dit gebied is voor je. Heb je grote cirkels langs de linkerkant van de pagina? Kleine cirkels langs de rechterkant? Wat vertelt dit jou? 4. Overloop de Checklist Energievreters en Energiegevers (zie bijlage A), en vul die aan met elementen die voor jou van toepassing zijn. 5. Vanuit elk resultaatsgebied, kijk aan de hand van de Checklist Energievreters en Energiegevers wat jou in dit gebied energie geeft of wat energie neemt. Wat tolereer je simpelweg (en vreet dus ook energie)? a. Kun je een externe energievreter (collega s die even langskomen om te babbelen en je tijd opeisen) vertalen naar een interne energievreter (bijvoorbeeld het onvermogen om neen te zeggen)? b. Zijn er LHF, Low Hanging Fruits, aspecten van je energiehuishouding die je eigenlijk heel gemakkelijk kunt bijsturen en een groot verschil kunnen maken (bijvoorbeeld een kast opruimen waaraan je je keer op keer weer ergert)? c. Kun je op de een of andere manier meer ruimte geven aan een energiegever? 11

12 d. Kun je een nieuwe manier ontdekken om met een bepaalde energievreter om te gaan door bijvoorbeeld jouw houding tegenover die energievreter te veranderen? Manieren om energievreters kort te sluiten zijn: ze uit te schakelen, door ervoor te zorgen dat ze zich niet meer voordoen ze simpelweg te herkaderen als een onderdeel van je leven en er niet meer mee in gevecht te gaan, je er niet meer schuldig over te voelen etc. Technisch hoogopgeleide vrouwen worden zich aan de hand van bovenstaande oefening bewust van volgende patronen: dat aandachtsgebieden die voor hen minder belangrijk zijn verhoudingsgewijs veel energie en tijd vragen (huishouden, zorg voor anderen etc.). dat ze zichzelf soms volledig vergeten bij het in kaart brengen van aandachtsgebieden. Bij sommigen wordt zelfontwikkeling wel benoemd, maar dan louter in een professionele context. Aandacht wordt vooral gegeven aan de zorg voor anderen (relatie, gezin, familie), en het werk. dat ze zich soms uitermate ergeren aan bepaalde situaties, bijvoorbeeld een gebrekkige samenwerking met een collega, gebrek aan waardering van prestaties etc. Aan de hand van bovenstaande oefening gaan ze hun eigen houding in die situatie onderzoeken en acties ondernemen om vanuit zelfzorg anders met de situatie om te gaan. Typerende uitspraken: Ik was me er niet van bewust dat ik mezelf altijd op het achterplan liet. Ik maak heel vaak lijstjes van wat me te doen staat op een dag zelden of nooit staat er ook iets in dat echt gewoon fijn is voor mezelf. Een informeel praatje met collega s bij de koffie, een middagpauze om een luchtje te scheppen, Of thuis een boek lezen, gezellig niksen, een lekker badje nemen Ik ben en blijf altijd in de weer. Ik ben zo plichtsbewust dat ik vooral ervoor zorg dat mijn lijstje afgewerkt geraakt Zo zet ik mezelf nog eens extra onder druk. 2.5 Mindfulness: bodyscan oefening (15 minuten) 1 In deze module staan we stil bij onze beginsituatie, komen we thuis bij onszelf. Daarom als oefening een contact maken met ons lichaam waar spanning zit, waar ontspanning is. We leren onze aandacht ankeren bij de ademhaling. De oefening omvat de volgende onderdelen: Rechtop zitten op de stoel, met de voeten stevig op de aarde, de handen ontspannen in de schoot, en de ogen gesloten of rustend op een punt in het midden. 1 Gebaseerd op de bodyscan oefening uit de training Mindfulness MBCT door Dr. David Dewulf. Voor meer informatie, 12

13 Kadering van de oefening: het jezelf gunnen alles even naast je te leggen, niet iets te doen maar gewoon te zijn, niet meer bij te dragen tot de maalstroom van het leven maar gewoon alert aanwezig te zijn zonder doel. Bewustwording van de ademhaling, gewaarworden van het deel van ons lichaam waar we de ademhaling opmerken, zonder oordeel benoemen hoe de adem is rustig, zacht, snel, onregelmatig, regelmatig etc. Niet ingrijpen, er niets aan veranderen maar gewoon observeren. Wiebelen met de voeten, de tenen, contact maken met de aarde. Stilstaan bij je linkervoet, hoe voelt die? Koud, warm, ontspannen, gespannen etc. Als je niets voelt is dat ook ok, niets voelen is ook iets voelen. (het hele lichaam overlopen, van linkervoet naar linkerheup, zelfde langs de rechterkant, dan het heupgebied, de buik plus onderrug, borst plus bovenrug, armen één voor één, schoudergebied, nek, hoofd, gezicht). Tussendoor af en toe terugkeren naar de ademhaling, waar adem je, hoe is die adem? Met milde, open aandacht observeren, de golfslag van de adem voelen. Hiermee ook bodyscan afsluiten. Aandacht uitbreiden naar het hele lichaam en dat opnemen in je gewaarwording. Terugkeren naar de ruimte om je heen: ogen openen, kleine bewegingen maken, rekken en strekken. Deze oefening is specifiek belangrijk voor technisch hoogopgeleide vrouwen omdat zij opgeleid zijn om vanuit ratio te onderzoeken, te analyseren en te handelen. Bewust contact maken met het lichaam zonder te oordelen ondersteunt hen in het ontwikkelen van hun vermogen om ook op andere manieren te gaan reflecteren en onderzoeken. Typerende uitspraken: Ik zit zo erg in mijn hoofd, dat ik gewoon soms zou vergeten dat ik ook een lijf heb dat om aandacht vraagt. Als we zo een oefening doen krijg ik het gevoel een beetje te zakken, alsof ik pas dan met mijn voeten op de grond sta Met de adem verken ik gebieden in mezelf die ik veel minder ken. Ik word rustiger in mijn hoofd. 2.6 Drijfverenmodel 2 Uit onderzoek in het kader van het ESF-project Vrouwelijk Ingenieur komen een aantal factoren naar voren die doorstroom van vrouwen verhinderen. Technisch opgeleide vrouwen worden in het maken van keuzen vaak beïnvloed door culturele en organisatorische factoren zoals de moeilijke combinatie van gezin en arbeid. Zij 2 Het drijfverenmodel werd ontleend aan De Kracht van Bezieling, Praktijkboek, Lenette Schuijt, Uitgeverij Asoka, Voor meer informatie, 13

14 hebben bovendien weinig rolmodellen om zich aan te spiegelen. Aan de hand van het drijfverenmodel leren zij mogelijke drijfveren in kaart brengen en hun pallet aan keuzemogelijkheden verbreden. Authentiek zijn betekent weten welke drijfveren je leiden. Want je laat je niet de hele dag leiden door wat je inspireert. Soms laat je je meer leiden door angst (bijvoorbeeld om buitengesloten te worden), soms door de behoefte aan zekerheid etc. Dit zijn drijfveren, motoren die richting geven aan je dagelijks handelen, zij zijn de motivaties waarom we dingen doen. Er zijn vele soorten drijfveren. Meestal laat je je ook door meer dan één drijfveer leiden. Je kunt bijvoorbeeld gaan sporten met iemand uit gewoonte, of omdat je met die persoon iets samen wil doen, of omdat je behoefte hebt aan beweging. Het begrip drijfveer en de volgende indeling wordt aan deelnemers meegegeven. Het vormt het basismodel van de eerste drie sessies. Egodrijfveren Behoeften Gevoelens Patronen en gewoonten Vroegere ervaringen Normen en verwachtingen Eigenbelang Ontwikkelingsdrijfveren Invloed Doelen Kwaliteiten Willen leren Zielsdrijfveren Dromen en verlangens Idealen Creatieve aspiraties Persoonlijke waarden Visie Persoonlijke missie De drie groepen drijfveren kunnen elkaar overlappen en versterken. Alle drie kunnen ze een ingang zijn voor bezieling. Soms moet je grond onder je voeten krijgen (ego), soms beweging (ontwikkeling), soms verdieping (ziel). Tijdens de eerste sessie worden de egodrijfveren meer in detail genomen. De andere onderdelen komen in sessie 2 en 3 aan bod. 14

15 2.7 Egodrijfveren nader bekeken 3 Egodrijfveren zorgen ervoor dat we overeind blijven, dat we grond hebben onder de voeten. Gericht op zelfbehoud, om ons ik te handhaven. Ze leggen een fundament voor ons functioneren in de wereld. Egodrijfveren kunnen voldoening geven en het vervullen ervan kan leiden tot tevredenheid. De dingen blijven zoals ze zijn: veilig, comfortabel en voorspelbaar. Maar ze kunnen ook een gevoel geven van machteloosheid. Egodrijfveren leiden meestal niet tot bezieling, kunnen soms zelfs bezieling in de weg staan. Bijvoorbeeld behoefte aan zekerheid kan je ervan weerhouden een nieuwe wending te geven aan je loopbaan. Iemand die zich uitsluitend door deze drijfveren laat leiden zal nauwelijks groei doormaken en weinig bezieling kennen Behoeften Wensen om iets te verkrijgen dat het ik nodig heeft om zich te handhaven: zekerheid, erbij horen, rust, liefde, ruimte, comfort, bevestiging, bezit, vrijheid, gezelligheid, aandacht, macht, vertrouwen, fysiek contact, status, waardering, controle, bescherming, sociale contacten, seks, zeggenschap, erkenning. Een onbevredigde behoefte kan leiden tot frustraties en inschattingsfouten. Het is goed behoeften in kaart te brengen omdat ze anders in de achtergrond blijven als onbewuste drijfveren. Een typisch vrouwelijke reflex is bijvoorbeeld de zorg voor anderen. Zo kan een hoogopgeleide vrouw zich op het eerste gezicht laten leiden door wat een bedrijf nodig heeft terwijl daarachter eigenlijk een sterke behoefte schuil gaat om zich onmisbaar te maken Gevoelens Directe impulsen die in ons opwellen. We kunnen ons laten leiden door primaire emoties als boosheid, angst, verdriet, blijheid. Soms verdwijnen die gevoelens weer na korte tijd, of soms vormen ze jarenlang een motor voor ons gedrag. Zo kan iemand jaren in een onbevredigende werksituatie blijven vanuit angst. Onderdrukte gevoelens zijn een ondermijnende drijfveer, die afhoudt van bezieling. Technisch hoogopgeleide vrouwen staan vaak onder druk van buitenaf: partner, familie, werkomgeving hebben allen hun (soms tegenstrijdige) verwachtingen. Dit is een factor die uitstroom van vrouwen in het werkveld bevordert. Het erkennen van de gevoelens van onmacht, verwarring, angst etc. die door deze verwachtingen worden opgeroepen is een belangrijke stap voor deze vrouwen om te kunnen komen tot andere inzichten en keuzemogelijkheden. 3 De beschrijving van de egodrijfveren is gebaseerd op De Kracht van Bezieling, Praktijkboek, Lenette Schuijt, Uitgeverij Asoka, Voor meer informatie, 15

16 Patronen en gewoonten Komen voort uit de opvoeding, soort onderwijs, beroep etc. Gedragspatronen kunnen tot normen worden. Patronen en gewoonten bieden veiligheid. Maar ingeslepen patronen (reactiepatronen) kunnen ook ineffectief worden, achterhaald. Technisch hoogopgeleide vrouwen benaderen situaties vaak vanuit hun rationeel analytisch denken, dat vaak tot een patroon is geworden. Analytisch denken is een belangrijke competentie, die echter niet in alle situaties toepasbaar is Vroegere ervaringen en reacties Daarbij gaat het niet om de gebeurtenis zelf, maar om je reactie erop of de betekenis die je eraan geeft. Wat in het heden doorspeelt neemt vaak de vorm aan van een standaardreactie. Een voorbeeld hiervan is een slechte werkervaring in het verleden van een vrouwelijke ingenieur. Op basis van deze ervaring heeft zij beslist om haar nek niet meer uit te steken. Zij werd daar namelijk in het verleden voor afgestraft, en houdt zich nu dus bewust op de achtergrond Normen en verwachtingen Normen die we hebben meegekregen. Bijvoorbeeld: bij ons beheers je je gevoelens. Normen zijn wegwijzers maar kunnen ook verstikkend zijn. Verwachtingen van anderen kunnen subtieler zijn dan normen. Vaak niet uitgesproken, voel je ze aan Eigenbelang Is in tegenstelling tot behoeften, gevoelens, patronen meestal meer weloverwogen. Bij een belang is er een persoonlijke winst in het spel. Bijvoorbeeld het aanvechten van een onrechtvaardige beslissing, salarisonderhandeling etc. Opkomen voor jezelf. Het is belangrijk even stil te staan bij deze drijfveer voor de doelgroep van technisch hoogopgeleide vrouwen. De ESF-studie bewees namelijk dat zij vaak niet voldoende assertief zijn, te weinig opkomen voor zichzelf - wat een factor is die uitstroom bevordert. 16

17 2.8 Egodrijfveren: oefeningen 4 Volgende oefeningen worden met de groep kort overlopen. Oefening 3 rond patroondetectie wordt samen gedaan, eerst alleen, en gevolgd door een bespreking in duo s en plenair. Aan de hand van deze oefening ontdekken deelnemers dat hun reacties niet steeds eigen zijn aan hun werkcontext, maar dat zich bepaalde overschrijdende patronen voordoen in hun gedrag. Een voorbeeld is zich uitermate te ergeren aan on-af werk. Deze oefening is een belangrijke eye opener voor hoogopgeleide vrouwen omdat zij vaak een scherpe lijn trekken tussen hun werk- en hun privécontext. Daardoor wijten ze sommige reacties aan hun omgeving en zijn ze zich onvoldoende bewust zijn van hun eigen kracht. De andere oefeningen worden aan de deelnemers meegegeven als huiswerk. Volgens hun eigen interesse en noden kiezen zij deze oefening(en) die voor hen het meest van toepassing zijn. 1. Bewust zijn van je behoeften a. Als je je bewust wordt van je behoeften merk je dat sommige daarvan geregeld worden vervuld en anderen niet. Er zijn behoeften die je gemakkelijk zelf kunt vervullen, voor andere behoeften ben je afhankelijk van anderen. Met deze oefening kun je nagaan in hoeverre je behoeften zijn vervuld. b. rust - erkenning - zekerheid zeggenschap - ergens bij horen - comfort - liefde - seks - controle - bescherming - bezit - veiligheid - bevestiging ruimte - sociale contacten - aandacht macht - vertrouwen - fysiek contact - vrijheid - status - gezelligheid - waardering c. Kruis er vijf aan waar jij geregeld behoefte aan hebt d. Wat doe je zoal om ze vervuld te krijgen? e. Welke behoefte ben je geneigd om te verwaarlozen? 2. Gevoelens ontdekken en onderzoeken a. Sta op een vast moment van de dag even stil bij je gevoelens b. Wat is er gaande met je onder de oppervlakte? c. Je hoeft er niets mee te doen d. Hou dit een weekje vol 3. Patroondetectie a. Patronen komen voort uit opvoeding, ouderlijk milieu, positie in het gezin, soort onderwijs, beroep,... b. Neem eens een situatie waar je vaak in terecht komt; kies nog een tweede voorbeeld; en ook een derde: wat zijn de gelijkenissen en de verschillen? De eerste twee situaties worden gekozen uit de werkcontext. De derde situatie uit de privé-context. c. Ga voor elke situatie na: wat waren de feiten, wat voelde je daarbij, wat dacht je daarover, en hoe heb je gereageerd? 4 Oefeningen 1, 2, 4, 5 en 6 werden ontwikkeld op basis van oefeningen in hoofdstuk 2 van het De Kracht van Bezieling, Praktijkboek, Lenette Schuijt, Uitgeverij Asoka, Voor meer informatie, 17

18 d. Herken je iets van een patroon? e. Welke patronen vormen regelmatig een valkuil voor je? 4. Vroegere ervaringen a. Neem een situatie waarin je een buitensporige reactie had. b. Wat gebeurde er feitelijk? c. Hoe reageerde je, wat deed je, wat zei je, hoe handelde je? d. Wat betekende dit voorval voor jou? e. Is er een parallel met huidige situaties? 5. Normen en verwachtingen a. Maak eens een lijstje van normen en verwachtingen waaraan je meent te moeten voldoen. b. Ik moet altijd, ik behoor zo te doen, als moeder zou ik... c. Welke uit deze lijst zou je kunnen loslaten? d. Welke blijven dingend? 6. Eigen belang a. Belangen zijn meestal weloverwogen: er is iets dat we willen behouden of verkrijgen. b. Maak een lijstje van situaties waar je van voelt dat er iets moet aan veranderen. c. Waar moet je meer voor opkomen, waar moet je een grens trekken? Wat kun je doen om je eigen belang én dat van de andere betrokkenen te dienen? Typerende uitspraken: Ik vond het niet evident om bij de studiekeuze mijn eigen weg te gaan. Mijn eigen behoeften speelden doorgaans geen rol in wat ik deed. Maar toen voelde ik het ineens wel erg sterk. Mijn ouders wilden eigenlijk niet dat ik voor ingenieur ging. Een mannenwereld, vond mijn vader die zelf ook ingenieur was. Dat is niets voor u. Je zou beter voor het onderwijs kiezen. Ik deed het toch, al was het uit verzet. Of om me te bewijzen. Maar toch heeft het me wel onzeker gemaakt. Ik had geen idee waar ik eigenlijk voor koos. Ik deed gewoon graag wiskunde. Het is pas nu dat ik me realiseer wat eigenlijk kenmerkend is voor onze studierichting en beroepenveld. Het is vreemd te beseffen hoe je soms gewoon meestroomt met iets nu zou ik er allemaal veel bewuster mee omgaan. Thuis vonden ze het evident dat ik voor het moeilijkste zou gaan. Ik ben altijd gedreven geweest door presteren. Daar werd ik ook altijd in bevestigd. Ik voel me soms wat gegeneerd t.o.v. vrienden of familie met mijn doctoraat. Alsof ik niet helemaal mezelf kan zijn. Ik probeer erg bescheiden te blijven, maar dan nog voelen veel mensen zich vaak minder of gedragen zich toch zo t.o.v. mij. Vervelend. 18

19 2.9 Tekst ter inspiratie Deze tekst wordt aan de deelnemers meegegeven, ter inspiratie. Gedicht van Oriah Mountain Dreamer een Indiaanse oudste Ik hoef niet te weten hoe jij in je levensonderhoud voorziet. Wat ik graag wil weten is waar jij voor gaat en of jij het aandurft oog in oog te staan met verlangens van je hart. Het interesseert me niet hoe oud je bent, maar wel of je het aandurft voor gek te staan omwille van de Liefde, omwille van je dromen, omwille van het avontuur dat Leven heet. Het maakt me niet uit welke planeten jou horoscopen beïnvloeden. Waar het om gaat is of je ooit tot in de kern van je eigen verdriet bent doorgedrongen. En of de verraderlijkheid en beproevingen van het leven je juist ontvankelijk hebben gemaakt, of dat deze je hebben doen terugdeinzen en afsluiten uit angst voor nog meer pijn. Wat ik wil weten is of jij pijn, die van mij of die van je zelf, kunt laten zijn voor wat het is, zonder een vinger te verroeren, zonder het te verbergen, te laten verdwijnen of vast te houden. Ik wil weten of je vreugde kunt zijn, de mijne en de jouwe, of je durft te dansen vanuit je oerkracht, in totale extase van top tot teen, zonder je in te houden door op je hoede te zijn, realistisch of rationeel te zijn, zonder je te laten afremmen door herinnering aan beperkingen vanuit je menselijk bestaan. Het kan me niet schelen of je verhaal waar is of niet. Wat ik zou willen weten is of je anderen durft af te wijzen om trouw te kunnen blijven aan jezelf, of je het aan kunt om voor een verrader te worden uitgemaakt, om verschoond te blijven van verraad vanuit je eigen ziel. Geef mij een bewijs van je trouw, opdat ik zal weten dat je vertrouwen waardig bent. Ben je in staat schoonheid te zien, ook al is iedere dag niet even mooi, en is het leven zelf voor jou de Bron van waaruit je levenskracht kunt putten? Kun je leven met fouten, zwakheden en kwetsbaarheid, die van jou en mij, en toch aan de rand van een meer staan en luidkeels tegen het zilver van de volle maan roepen: YES! Ik hoef niet weten waar je woont of hoeveel geld je hebt. Wat ik graag wil weten is of jij het kunt opbrengen om na een nacht vol wanhoop, tot in het diepst van je ziel gekwetst, op te staan en datgene te doen wat gedaan moet worden voor je kinderen en anderen. Ik hoef niet te weten wie je bent of hoe je gekomen bent. Wat ik wil weten is of jij zonder terughoudendheid bereid bent met mij door het vuur te gaan. Het gaat er mij niet om waar, wat en met wie je hebt gestudeerd. Voor mij is het van groot belang van jou te horen welke innerlijke kracht jouw steun en toeverlaat is. Als al het andere om je heen is weggevallen, of je alleen kunt zijn met jezelf. En of je het werkelijk goed hebt met jezelf wanneer het stil wordt, in eenzaamheid. 19

20 2.10 Huiswerk Oefeningen egodrijfveren Aandachtsoefening 20

21 3. MODULE 2: IN BALANS KOMEN IN BALANS BLIJVEN 21

22 3. MODULE 2: IN BALANS KOMEN EN IN BALANS BLIJVEN 3.1 Doelstellingen van de module Waar we in de eerste sessie vooral stilstonden bij drijfveren gerelateerd aan zelfbehoud, wordt in deze module het palet uitgebreid met ontwikkelingsdrijfveren. Ontwikkelingsdrijfveren zijn drijfveren gerelateerd aan het ontwikkelen van de eigen persoon en aan de impact op de omgeving. Factoren die doorstroom verhinderen en uitstroom bevorderen voor vrouwelijke ingenieurs zijn onder andere een gebrek aan lef en assertiviteit, een te laag zelfbeeld, het niet goed kunnen omgaan met druk van buitenaf. Het onderzoeken van ontwikkelingsdrijfveren heeft voor hen typisch de volgende meerwaarden: Het ontwikkelen van het besef dat er steeds Invloed is Het herkennen van eigen kernkwaliteiten Inzicht krijgen in sterkten, valkuilen, grenzen en uitdagingen Ruimte durven voelen en innemen De eigen levensloop als een ontwikkelingsverhaal kunnen zien 3.2 Programma 1. Uitwisselingsrondje: opvragen van het huiswerk en reflecties naar aanleiding van de eerste workshop 2. Aandachtsoefening: rek en strek 3. Ontwikkelingsdrijfveren: inleiding 4. Invloed hebben 5. Doelen stellen 6. Kwaliteiten 7. Willen leren 8. Tekst ter inspiratie 9. Huiswerk: mijn verhaal 3.3 Mindfulness: rek-en-strek-oefening (5 minuten) In deze module staan we stil bij ontwikkelingsdrijfveren. Ontwikkeling heeft te maken met je eigen potentieel, met het innemen van alle ruimte van je kwaliteiten en talenten. Daarom een oefening waarbij we het lichaam rekken en ons bewust(er) worden van de ruimte die het lichaam inneemt / kan innemen. Deze oefening omvat de volgende onderdelen: Beginpositie is rechtstaand, met de armen los ontspannen naast het lichaam, een waardige houding, de voeten op heupbreedte uit elkaar en de ogen gesloten of zachtjes rustend op een punt op de grond 22

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Geeft je inzicht in jouw persoonlijke

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Laat je talenten leven Helpt je het

Nadere informatie

Training Persoonlijke Kracht!

Training Persoonlijke Kracht! Training Persoonlijke Kracht! Zet binnen acht weken stevige stappen in je persoonlijke ontwikkeling en leer te werken vanuit jouw persoonlijke kracht! Training Persoonlijke Kracht! Persoonlijk leiderschapsprogramma

Nadere informatie

Golf van de Rode Maan

Golf van de Rode Maan Golf van de Rode Maan Data waarin de golf van de Rode Maan valt: 11-2 t/m 23-2-2015 *29-10 t/m 10-11-2015 *16-7 t/m 28-7-2016 *2-4 t/m 14-4- 17 18-12 t/m 30-12 -2017 * 4-9- t/m 16-9-2018 * 22-5 t/m 3-6-2019

Nadere informatie

HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT

HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT DOOR ANN VAN RIET WWW.ALTHEA-COACHING.BE Hallo! In dit e-book ga je leren hoe je echt zelfvertrouwen kan opbouwen. En daarmee bedoel ik dus niet gewoon denken

Nadere informatie

MODULE #7 CORE PURPOSE

MODULE #7 CORE PURPOSE MODULE #7 CORE PURPOSE Welkom bij het 90 dagen mindset coachings programma. Dit programma heeft de potentie om jouw leven compleet te veranderen de komende 90 dagen. Daarin is het belangrijk dat je de

Nadere informatie

Waar een wil is, is een Weg!

Waar een wil is, is een Weg! 5 tips om moeiteloos voor jezelf te kiezen en een stap te zetten. Waar een wil is, is een Weg! - Lifecoach http://www.facebook.com/arlettevanslifecoach 0 Je bent een ondernemende 40+ vrouw die vooral gericht

Nadere informatie

Virbo 19/03/2014 Mensen en Cultuur - Weerstand

Virbo 19/03/2014 Mensen en Cultuur - Weerstand Virbo 19/03/2014 Mensen en Cultuur - Weerstand Verwachtingen? Leervragen? Doelen De deelnemers reflecteren op de rol van mensen en cultuur bij schoolontwikkeling hebben meer inzicht in weerstand en krijgen

Nadere informatie

WORKSHOP MINDFULNESS & ETEN

WORKSHOP MINDFULNESS & ETEN WORKSHOP MINDFULNESS & ETEN Door Esther Mostert van MIND-FOOD: www.mindfuldieet.nl Je kunt niet goed denken, liefhebben en slapen als je niet goed gegeten hebt Mindful eten, wat is dat? Bijna iedereen

Nadere informatie

Een lezing over leiderschap Leiderschap is van iedereen E D D Y K A R R E N B E LT

Een lezing over leiderschap Leiderschap is van iedereen E D D Y K A R R E N B E LT Een lezing over leiderschap Leiderschap is van iedereen E D D Y K A R R E N B E LT Een lezing over leiderschap: Leiderschap is van iedereen Wat hebben gedichten en verzen met leiderschap te maken? Eddy

Nadere informatie

Leren reflecteren. Jan Jacobs www.coachjan.be 27-1-2009

Leren reflecteren. Jan Jacobs www.coachjan.be 27-1-2009 2009 Leren reflecteren Jan Jacobs 27-1-2009 Leren Reflecteren Geef me de moed om te veranderen wat ik veranderen moet en kan. Geef me het geduld om te accepteren wat ik niet veranderen kan. Geef me de

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

Energiek de lente in!

Energiek de lente in! Miniboekje Energiek de lente in! 10 tips voor meer balans & energie Beste lezer, Dit boekje is een klein cadeautje voor u! De lente is weer begonnen en de bomen staan te popelen om uit te lopen. Koeien

Nadere informatie

INLEIDING. Inleiding

INLEIDING. Inleiding INLEIDING 13 Inleiding Je hebt besloten dit boek te lezen. Waarschijnlijk heb je op dit moment een relatie. En waarschijnlijk ben je benieuwd hoe je je relatie kunt verbeteren: je begrijpt je partner niet

Nadere informatie

5 manieren om je eigen pad te bewandelen

5 manieren om je eigen pad te bewandelen 5 manieren om je eigen pad te bewandelen Hierbij het nieuwe artikel met als onderwerp: 5 manieren om je eigen pad te bewandelen. Het is geschreven door wandelcoach Tineke Franssen. Tineke wandelt al een

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

Leergang Talentontwikkeling Groeien in persoonlijk leiderschap

Leergang Talentontwikkeling Groeien in persoonlijk leiderschap Leergang Talentontwikkeling Groeien in persoonlijk leiderschap 2014 Leergang Talentontwikkeling Groeien in persoonlijk leiderschap Je bent hoger opgeleid, zit aan het begin van je carrière en hebt de ambitie

Nadere informatie

Sta zonder twijfels en vragen, vol overtuiging en vreugde, in jouw authentieke kracht! Dit zegt een enthousiast gebruiker van deze planner:

Sta zonder twijfels en vragen, vol overtuiging en vreugde, in jouw authentieke kracht! Dit zegt een enthousiast gebruiker van deze planner: Boetseweg 47 7895 AV Roswinkel telefoon: 0591 785 780 www.jolandalinders.com e-mail: info@jolandalinders.com IBAN: NL32 KNAB 0729 6439 99 BIC: KNABNL2H KvK nummer: 59561742 BTW nummer: NL155366701B02 Alsjeblieft!

Nadere informatie

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen?

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen? Stap 6. Changes only take place through action Dalai Lama Wat ga je doen? Jullie hebben een ACTiePlan voor het experiment gemaakt. Dat betekent dat je een nieuwe rol en andere ACTies gaat uitproberen dan

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

Training: Mindfulness. 22 september 2015 NOG 1 PLEK! 23 september 2015 NOG PLEK! 1 december 2015 start extra training

Training: Mindfulness. 22 september 2015 NOG 1 PLEK! 23 september 2015 NOG PLEK! 1 december 2015 start extra training Training: Mindfulness 22 september 2015 NOG 1 PLEK! 23 september 2015 NOG PLEK! 1 december 2015 start extra training Waarom? Leven in deze hectische tijd vraagt veel van ons dat maakt dat we ons vaak uitgeput

Nadere informatie

Persoonlijke groei en ontwikkeling. Jaargroep Persoonlijk Leiderschap. veranderen is mensenwerk

Persoonlijke groei en ontwikkeling. Jaargroep Persoonlijk Leiderschap. veranderen is mensenwerk Jaargroep Persoonlijk Leiderschap Leer werken vanuit je authenticiteit. Ontwikkel jezelf door inzicht in jouw persoonlijkheid, talenten en mogelijkheden. Human Connection en Elenchis bieden met de Jaargroep

Nadere informatie

Hieronder vind je informatie over de mindfulness trainingen die starten op 23 september en 1 december 2015!

Hieronder vind je informatie over de mindfulness trainingen die starten op 23 september en 1 december 2015! Agenda 2015 SEPTEMBER 22 september Start training: Mindfulness VOL! 23 september Start training: Mindfulness NOG 2 PLAATSEN! DECEMBER 1 december start extra training: Mindfulness In de onderstaande pagina

Nadere informatie

Persoonlijk leiderschaps programma

Persoonlijk leiderschaps programma Persoonlijk leiderschaps programma Zet binnen acht weken grote stappen in je persoonlijke ontwikkeling en leer te werken vanuit jouw persoonlijke kracht! Ben jij een druk bezette (young) professional en

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Thema Kernelementen Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Tips voor de trainer: Werken met mensen is werken met emotie. Leer emoties als signaal te herkennen, maar niet als leidraad te

Nadere informatie

BELOFTE-FORMULES DOOPLITURGIE. voor het doopsel van meerdere kinderen

BELOFTE-FORMULES DOOPLITURGIE. voor het doopsel van meerdere kinderen BELOFTE-FORMULES DOOPLITURGIE voor het doopsel van meerdere kinderen In dit boekje vind je een 15-tal voorbeelden van belofte-formules die je als ouders kan uitspreken tijdens de doopviering van je kind.

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Vanuit mijn ervaring als leidinggevende wil ik jullie graag iets vertellen over mijn kijk op leiderschap.

Vanuit mijn ervaring als leidinggevende wil ik jullie graag iets vertellen over mijn kijk op leiderschap. Een voordracht over leiderschap: Leiderschap is van iedereen Leiderschap is van iedereen. Immers je geeft leiding aan je eigen leven, aan kinderen, aan medewerkers, aan leidinggevenden. Ja, ook aan leidinggevenden.

Nadere informatie

@ Creatief Succes! Talent toolkit 1. Toolkit Powerkaarten...

@ Creatief Succes! Talent toolkit 1. Toolkit Powerkaarten... @ Creatief Succes! Talent toolkit 1 Toolkit Powerkaarten... @ Creatief Succes! Talent toolkit 2 Colofon Creatief Succes Evertsenstraat 5-03 4461 XN Goes www.creatiefsucces.nl info@creatiefsucces.nl @ Creatief

Nadere informatie

Doorbreek je belemmerende overtuigingen!

Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Herken je het dat je soms dingen toch op dezelfde manier blijft doen, terwijl je het eigenlijk anders wilde? Dat het je niet lukt om de verandering te maken? Als

Nadere informatie

Studiedag: in de kijker. workshop: de ergotherapeut als coach

Studiedag: in de kijker. workshop: de ergotherapeut als coach Studiedag: in de kijker workshop: de ergotherapeut als coach Opbouw workshop Korte duiding van de theorie ( theorie wordt aangehaald) Kennismaking adhv exploreren Zelf in de ervaring stappen: oefenen op

Nadere informatie

Intimiteit: pijn of fijn?

Intimiteit: pijn of fijn? Intimiteit: pijn of fijn? In dit artikel enige inzichten rondom intimiteit. Intimiteit lijkt zo makkelijk, maar is in de praktijk toch best lastig. Intiem zijn met elkaar is niet meer vanzelfsprekend.

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

Introductie van het programma; naar een nieuw perspectief na kanker. Sessie 1 Omgaan met kanker; een ander perspectief op leven

Introductie van het programma; naar een nieuw perspectief na kanker. Sessie 1 Omgaan met kanker; een ander perspectief op leven 1 Voorwoord Introductie van het programma; naar een nieuw perspectief na kanker Sessie 1 Omgaan met kanker; een ander perspectief op leven Sessie 2 Het lichaam als ankerpunt; rusten in jezelf Sessie 3

Nadere informatie

mindfulness workshop

mindfulness workshop mindfulness workshop 1 mindfulness workshop Deze workshop wordt gegeven om een indruk te krijgen wat mindfulness inhoudt. Ook kan worden gekeken in welke training de workshop als onderdeel kan worden ingezet,

Nadere informatie

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen.

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen. Oefening 1: Nodig: 2 personen en een boom of een huisdier: Zoek een plek op bij een boom of in de buurt bij je paard of ander huisdier waar je even niet gestoord wordt en veilig even je ogen dicht kunt

Nadere informatie

Waarom dit e-book: Kort geleden hebben we gevierd dat de Happy Worker Formule nu ook online beschikbaar is.

Waarom dit e-book: Kort geleden hebben we gevierd dat de Happy Worker Formule nu ook online beschikbaar is. Waarom dit e-book: Kort geleden hebben we gevierd dat de Happy Worker Formule nu ook online beschikbaar is. Wat hieraan vooraf ging: Afzonderlijk van elkaar hebben wij jarenlang mensen succesvol begeleid

Nadere informatie

Mindfulness omgaan met wat er is workshop Parkinson café

Mindfulness omgaan met wat er is workshop Parkinson café Mindfulness omgaan met wat er is workshop Parkinson café Yvonne Kuijsters Kennismaken met mindfulness Wat is mindfulness Wat brengt het mij, wat heb ik eraan? Aandacht Aandacht is een vorm van oplettendheid.

Nadere informatie

Lééf je dag. Prikkelende workshops om samen te leren

Lééf je dag. Prikkelende workshops om samen te leren Lééf je dag Prikkelende workshops om samen te leren Vier je dag, vier het moment Wilt u een personeelsbijeenkomst organiseren waarbij u ontspanning combineert met leren? Kies dan voor de workshops van

Nadere informatie

Stop met vergelijken. Je bent uniek

Stop met vergelijken. Je bent uniek Stop met vergelijken. Je bent uniek Deze week schrijft Tineke Franssen, een van de wandelcoaches van Het Coach Bureau, het artikel. Vlak voor de zomer rondt zij het wandelcoachtraject af met Hanneke (43).

Nadere informatie

Mindfulness op het werk

Mindfulness op het werk Mindfulness op het werk Mindfulness op het werk Werken vanuit rust en aandacht Veel mensen ervaren hun werk als een plek waar nooit rust is, met een doorlopende activiteit aan lijstjes die af moeten, mensen

Nadere informatie

Cursus Spirituele en Mediamieke Ontwikkeling 2

Cursus Spirituele en Mediamieke Ontwikkeling 2 NIEUWSBRIEF 14 februari 2015 1 Lieve mensen, Iedere dag is een dag van de liefde, om degenen om je heen te vertellen hoeveel je van ze houdt, het leven in je hart te koesteren en te genieten van de grote

Nadere informatie

BEHANDEL JE KIND IN OVEREENSTEMMING MET ZIJN OF HAAR TYPE

BEHANDEL JE KIND IN OVEREENSTEMMING MET ZIJN OF HAAR TYPE Handvatten en tips voor INZICHT IN JE KIND Door Drs. Roos C. Litjens BEHANDEL JE KIND IN OVEREENSTEMMING MET ZIJN OF HAAR TYPE Manifestor Kinderen Manifestor kinderen zijn het meest ingewikkeld voor ouders.

Nadere informatie

Module 1. Bewustwording.

Module 1. Bewustwording. Module 1. Bewustwording. Dag 3. Visioning Ontdek wat jouw ziel te zeggen heeft over jouw bestemming en werk. Je staat op het punt om te gaan luisteren naar de wijsheid van je ziel als het gaat over jouw

Nadere informatie

In 5 stappen zonder belemmeringen naar zakelijk succes

In 5 stappen zonder belemmeringen naar zakelijk succes In 5 stappen zonder belemmeringen naar zakelijk succes Geschreven door: Heleen Elfrink Heleen Elfrink helpt ondernemers hun innerlijke belemmeringen aan de kant te zetten zodat ze zakelijk succesvol worden

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Jij als leider!

Hoofdstuk 3: Jij als leider! Kijk eens in de spiegel Hoofdstuk 3: Jij als leider Elke dag als je opstaat, sta je waarschijnlijk een moment voor de spiegel. Misschien let je er niet meer bewust op, maar als je voor de spiegel staat

Nadere informatie

In balans door. centreren

In balans door. centreren In balans door centreren Centreren Om je lichaam en geest op een lijn te brengen is centreren een belangrijke vaardigheid. In eerste instantie is centreren je aandacht naar je een punt 3 tot 5 centimeter

Nadere informatie

ASSERTIVITEIT. beter communiceren vanuit jezelf

ASSERTIVITEIT. beter communiceren vanuit jezelf ASSERTIVITEIT beter communiceren vanuit jezelf Een training van COMMUNICERENENZO Mensen zijn belangrijk. Resultaten ook Mensen zijn belangrijk en waardevol. Resultaten worden behaald dankzij mensen. Zij

Nadere informatie

Deel 10/12. Angst is de motor van ineffectief gedrag. ecourse; Moeiteloos leren leidinggeven

Deel 10/12. Angst is de motor van ineffectief gedrag. ecourse; Moeiteloos leren leidinggeven Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie Lesmodule 4 fasen van dementie Inhoudsopgave: 1. Wat is dementie? blz. 3 2. Twee basisprincipes over de werking van de hersenen blz. 4 3. Omschrijving van de vier fasen van ikbeleving bij dementie blz.

Nadere informatie

Kan dat? Ook als je het van huis uit niet zo hebt meegekregen?

Kan dat? Ook als je het van huis uit niet zo hebt meegekregen? Omdat je je kennis wilt delen, nieuwe klanten wilt werven, politiek of maatschappelijk gezien een boodschap wilt overbrengen, je onderneming wilt promoten. Redenen genoeg om een sterke spreker te willen

Nadere informatie

Inner Child meditatie

Inner Child meditatie De Inner Child meditatie Uit: Je Relatie Helen Een nieuwe weg naar heling van je relatievaardigheid Indra Torsten Preiss De Inner Child meditatie De Inner Child-meditatie is de meditatie bij uitstek om

Nadere informatie

Colofon. www.stichtinggezondheid.nl. Dit e book is een uitgave van Stichting Gezondheid. Teksten: Stichting Gezondheid

Colofon. www.stichtinggezondheid.nl. Dit e book is een uitgave van Stichting Gezondheid. Teksten: Stichting Gezondheid Colofon Dit e book is een uitgave van Stichting Gezondheid Teksten: Stichting Gezondheid Vormgeving: Michael Box (Internet Marketing Nederland) Correspondentie: Stichting Gezondheid (Stefan Rooyackers)

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

E-learning: Hoe krijgen ze me zo gek als leidinggevende?

E-learning: Hoe krijgen ze me zo gek als leidinggevende? E-learning: Hoe krijgen ze me zo gek als leidinggevende? Module 3/9 1 Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan?

Nadere informatie

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Cursusboek Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Beste cursist, De eerste stap is gezet! U gaat starten met een mindfulnesstraining van 8 lessen.

Nadere informatie

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht:

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht: Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten Algemeen In dit document vind je een overzicht terug van oefeningen die je kan doen om de psychologische vaardigheden te versterken en de deelnemers te ondersteunen

Nadere informatie

In 3 maanden regie op je leven

In 3 maanden regie op je leven In 3 maanden regie op je leven In 3 maanden regie op je leven? Ons leven verandert voortdurend. Soms door onszelf ingegeven, in andere gevallen door keuzes van anderen of door onvoorziene omstandigheden.

Nadere informatie

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL VERBIND HART EN HARD START: ZIE AGENDA KLANTWAARDERING:

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL VERBIND HART EN HARD START: ZIE AGENDA KLANTWAARDERING: Master in Leadership MAAK HET VERSCHIL VERBIND HART EN HARD START: ZIE AGENDA KLANTWAARDERING: Master in Leadership: Weet jij wat jouw hart sneller doet kloppen? Communiceren en continue verbeteren met

Nadere informatie

Personal ARROW. Van: Next Arrow Coachdiensten. De positieve benadering richting gewenst resultaat!!

Personal ARROW. Van: Next Arrow Coachdiensten. De positieve benadering richting gewenst resultaat!! Personal ARROW Van: Next Arrow Coachdiensten De positieve benadering richting gewenst resultaat!! De Personal Arrow van Next Arrow Next Arrow staat voor coachende begeleiding bij je volgende actie richting

Nadere informatie

Spiritueel dagboek. Met teksten en inzichten van MORYA zoals opgetekend door Geert Crevits

Spiritueel dagboek. Met teksten en inzichten van MORYA zoals opgetekend door Geert Crevits Spiritueel dagboek Met teksten en inzichten van MORYA zoals opgetekend door Geert Crevits Voorwoord: Een spiritueel dagboek 5 Waarom een spiritueel dagboek? 7 Om bewuster te leven en te handelen Aandachtspunten

Nadere informatie

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness?

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness? Wellness Ontwikkelings Activiteit Assertief zijn Hoe deze techniek je leven kan verbeteren Voordelen Meer zelfvertrouwen Meer geloof in je eigen kunnen Eerder nee durven te zeggen Vermindering van Weinig

Nadere informatie

11 NIEUWE SPELVORMEN TE GEBRUIKEN BIJ DE TRAININGSTOOL CREATIEF COMMUNICEREN IN BEELD EN WOORD

11 NIEUWE SPELVORMEN TE GEBRUIKEN BIJ DE TRAININGSTOOL CREATIEF COMMUNICEREN IN BEELD EN WOORD 11 NIEUWE SPELVORMEN TE GEBRUIKEN BIJ DE TRAININGSTOOL CREATIEF COMMUNICEREN IN BEELD EN WOORD PAGINA SPELVORM 2 een heldere missie trekt klanten 3 een nieuwe achternaam 4 het beeld als talking piece 5

Nadere informatie

Stap 3 De adem als anker

Stap 3 De adem als anker Stap 3 De adem als anker De verdeelde geest naar één punt brengen De adembeweging is vergelijkbaar met de beweging van de oceaan: je voelt in- en uitademing als eb en vloed, contractie en extensie, opname

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Inhoud. 2 Ondernemen in een veranderende wereld. 4 Inzicht in jezelf en de ander

Inhoud. 2 Ondernemen in een veranderende wereld. 4 Inzicht in jezelf en de ander Inhoud 1 Inleiding 2 Ondernemen in een veranderende wereld 1 Veranderende tijden 3 2 Waarom zingeving in werk steeds belangrijker wordt! 3 3 Mens en wereld als energetisch geheel van nature in beweging

Nadere informatie

Van waar je bent, naar waar je wilt zijn

Van waar je bent, naar waar je wilt zijn Training en coaching Van waar je bent, naar waar je wilt zijn Waarvoor kies je bij Move by Coaching? Move by Coaching helpt mensen en organisaties om, in deze wereld waarin zoveel belemmeringen kunnen

Nadere informatie

Wie niet stil kan staan raakt de weg kwijt!

Wie niet stil kan staan raakt de weg kwijt! Wie niet stil kan staan raakt de weg kwijt! Wat is TimeOut? TimeOut is een indringend proces van persoonlijke leiderschapontwikkeling met rust, ruimte en diepgang als basis. TimeOut gaat door waar andere

Nadere informatie

Bezieling en persoonlijk leiderschap Vergroot je impact en invloed binnen je organisatie

Bezieling en persoonlijk leiderschap Vergroot je impact en invloed binnen je organisatie Bezieling en persoonlijk leiderschap Vergroot je impact en invloed binnen je organisatie Koester je de wens om je innerlijke drijfveren en waarden meer tot uitdrukking te brengen in je werk? Of heb je

Nadere informatie

Mind & Motion, Centrum voor BewustZijn

Mind & Motion, Centrum voor BewustZijn NIEUWSBRIEF Follow your it knows the way Mind & Motion, Centrum voor BewustZijn Nieuwsbrief 1 9 januari 2015 Lieve mensen, Een mooi en bijzonder nieuw jaar. Ik wens jullie allen een liefdevol, gezond,

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Dit zijn de nieuwe trainingen en workshops van Mankind Mens & Organisatie in 2016:

Dit zijn de nieuwe trainingen en workshops van Mankind Mens & Organisatie in 2016: Mankind Mens & Organisatie gelooft in de kracht van dromen en drijfveren in relatie tot ondernemerschap en leiderschap. Dromen en drijfveren vormen de grond waarop ambitie kan groeien. Passie zorgt vervolgens

Nadere informatie

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven ecourse Moeiteloos leren leidinggeven Leer hoe je met minder moeite en tijd uitmuntende prestaties met je team bereikt 2012 Marjan Haselhoff Ik zou het waarderen als je niets van de inhoud overneemt zonder

Nadere informatie

Bijeenkomst 3 Grenzen leren kennen

Bijeenkomst 3 Grenzen leren kennen Bijeenkomst 3 Grenzen leren kennen Formele oefeningen: * 1x per dag, 6 dagen in de week: liggende yoga oefeningen. Met behulp van de strekoefeningen en de yogakun je rechtstreeks contact maken met het

Nadere informatie

Module TA 3 Strooks Het belang van bekrachtiging van het goede bij het werken met mensen.

Module TA 3 Strooks Het belang van bekrachtiging van het goede bij het werken met mensen. Module TA 3 Strooks Het belang van bekrachtiging van het goede bij het werken met mensen. In de TA wordt gesproken over het begrip strook. Een strook is een eenheid van erkenning. Mensen hebben een sterke

Nadere informatie

IK EN IK EN DE ANDER.

IK EN IK EN DE ANDER. Hierbij nodigen wij jullie uit voor de workshop IK EN IK EN DE ANDER. Gebaseerd op de principes en uitgangspunten van Rots&Water. Als pleegouder wordt er door de pleegkinderen een groot beroep gedaan op

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN COMMUNICEREN VANUIT JE KERN Wil je duurzaam doelen bereiken? Zorg dan voor verbonden medewerkers! Afgestemde medewerkers zijn een belangrijke aanjager voor het realiseren van samenwerking en innovatie

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

METHODEN. Coachingmethoden www.petervandelaak.nl Pagina 1

METHODEN. Coachingmethoden www.petervandelaak.nl Pagina 1 METHODEN Ik werk met diverse coachingmethoden. Welke ik gebruik hangt af van de situatie. Aandacht, luisteren en echt contact maken komen op de eerste plaats. Kernkwaliteiten (Ofman) Met deze methode kun

Nadere informatie

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa Zeven hulpbronnen van vertrouwen Door: Carlos Estarippa Geïnspireerd door het boek van Bertie Hendriks Dagboek van de Ziel. De zeven levensfasen (Hendriks, 2013) wil ik in onderstaand artikel beschrijven

Nadere informatie

Theorie U Otto Scharmer

Theorie U Otto Scharmer Theorie U Otto Scharmer 1 Vijf niveaus van verandering 2 De 7 stappen in de U-curve 3 Luisteren en je aandacht verschuiven (de linkerkant van de U) 4 ONZE AANDACHT VERSCHUIVEN AFDALEN IN DE U-CURVE - gemeenschappelijke

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl. Begeleiden van pabostudenten

Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl. Begeleiden van pabostudenten Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl Begeleiden van pabostudenten Dit stuk geeft je handvatten bij de begeleiding van een pabostudent. Als

Nadere informatie

VZW LOOPBAANCENTRUM. Tevreden. met je huidige. werksituatie?

VZW LOOPBAANCENTRUM. Tevreden. met je huidige. werksituatie? VZW LOOPBAANCENTRUM Tevreden met je huidige werksituatie? Kompas loopbaancentrum: een kwarteeuw aan ervaring met diverse loopbaanvragen, coaching op maat van de klant. Kompas is erkend door de Vlaamse

Nadere informatie

OPLEIDING LEIDINGGEVEN IN DE KINDEROPVANG. Een opleiding om hoger op te komen

OPLEIDING LEIDINGGEVEN IN DE KINDEROPVANG. Een opleiding om hoger op te komen OPLEIDING LEIDINGGEVEN IN DE KINDEROPVANG 2012 Een opleiding om hoger op te komen 1 OPLEIDING 2012 Ervaring: De training heeft me sterker gemaakt in mijn rol als leidinggevende. Ik heb mijn beleid en doelen

Nadere informatie

Teamkompas voor Zelfsturing

Teamkompas voor Zelfsturing Teamkompas voor Zelfsturing Wat is het teamkompas: Met dit instrument kun je inzicht krijgen in de ontwikkeling van je team als het gaat om effectief samenwerken: Waar staan wij als team? Hoe werken wij

Nadere informatie

Werken vanuit Essentie

Werken vanuit Essentie Werken vanuit Essentie (midden- en hoger management) - van leidinggeven naar LEIDERSCHAP Leergang Werken vanuit Essentie - van leidinggeven naar leiderschap - Angelique Schueler & Inez Dirkzwager Juni

Nadere informatie

Ervaringen vanuit de Pedagogische Begeleidingsdienst Stad Gent. Pedagogisch coachen

Ervaringen vanuit de Pedagogische Begeleidingsdienst Stad Gent. Pedagogisch coachen Ervaringen vanuit de Pedagogische Begeleidingsdienst Stad Gent Pedagogisch coachen Een lange weg 1975 : werken in kinderopvang 1979: project pedagogisch werken in kinderopvang (1990 : interactie-academie

Nadere informatie

tekst voor voorbereiding forum visie

tekst voor voorbereiding forum visie + Vlaams Netwerk van verenigingen waar armen het woord nemen vzw Aromagebouw / Vooruitgangstraat 323 bus 6 (3 de verdieping) / 1030 Brussel / tel. 02-204 06 50 / fax : 02-204 06 59 info@vlaams-netwerk-armoede.be

Nadere informatie

Wat je zaait is wat je oogst

Wat je zaait is wat je oogst opvoeden & persoonlijke ontwikkeling Wat je zaait is wat je oogst In de vorige Spiegelbeeld stond een artikel over een nieuwe, integrale visie op kinderen, opvoeden en persoonlijke ontwikkeling. U hebt

Nadere informatie

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING:

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership Weet jij wat jouw hart sneller doet kloppen? Collega s die precies doen wat jij

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

Rapportage Competenties. Bea het Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email:

Rapportage Competenties. Bea het Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email: Rapportage Competenties Naam: Bea het Voorbeeld Datum: 16.06.2015 Email: support@meurshrm.nl Bea het Voorbeeld / 16.06.2015 / Competenties (QPN) 2 Inleiding In dit rapport wordt ingegaan op de competenties

Nadere informatie