1kgt GESCHIEDENIS HANDBOEK. voor de onderbouw

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "1kgt GESCHIEDENIS HANDBOEK. voor de onderbouw"

Transcriptie

1 1kgt GESCHIEDENIS voor de onderbouw HANDBOEK

2 35 De tijd van steden 1000 De tijd van steden en staten MIDDELEEUWEN Ontstaan en verspreiding van de islam 66

3 en staten oriëntatie Na de val van het Romeinse Rijk waren er nog maar weinig steden in West- Europa over. Maar rond het jaar 1000 ontstonden er veel nieuwe steden. Een zo n middeleeuwse stad zie je hier, naast een moderne stad. De middeleeuwers vonden het moeilijk om mensen en gebouwen in de goede verhoudingen af te beelden. Daarom lijken de mensen op het middeleeuwse plaatje groot en de gebouwen klein. Toch kun je wel zien dat een middeleeuwse stad er heel anders uitzag dan een stad in onze tijd. WB H5 Oriëntatie Renaissance 67

4 kern 1 Hogere opbrengsten Ontdekken Genoeg voedsel voor iedereen In de tijd van monniken en ridders groeide de bevolking in West-Europa bijna niet. Het ging slecht met de economie. Er was vaak hongersnood. De boeren bewerkten het land. Zij hadden vaak maar net genoeg om van te leven. Er bleef weinig over om te verkopen. Rond 900 ging het beter en begon de bevolking te groeien. Er kwam een nieuw probleem: hoe moest er genoeg voedsel komen om alle mensen te voeden? Jij gaat uitzoeken hoe dat probleem is opgelost. WB H5 1 Ontdekken bron 1 Boeren aan het werk op het land buiten de stad. bron 2 Een boer en een monnik maken bosgrond geschikt voor landbouw. Leertekst 1.1 Meer landbouwgrond Tussen 950 en 1300 werd de bevolking van Europa twee keer zo groot. Er was meer landbouwgrond nodig om voor iedereen genoeg voedsel te verbouwen. Van bossen, moerassen en heidevelden werden akkers gemaakt. Dat ontginnen was veel werk. Boeren kregen soms als beloning hun vrijheid. Zij hoefden dan alleen nog pacht te betalen voor het gebruik van de grond. Monniken legden dijken aan en lieten het water weglopen. Het nieuwe land werd bezit van het klooster. Boeren betaalden aan het klooster om op het land te mogen werken. 68

5 hoofdstuk 5 De tijd van steden en staten Leertekst 1.2 Nieuwe uitvindingen De boeren maakten na het jaar 1000 gebruik van nieuwe uitvindingen om meer voedsel te produceren. De ijzeren ploeg kon dieper ploegen dan de houten ploeg. Zo ploegden de boeren meer vruchtbare grond naar boven. De grond raakte minder snel uitgeput. De boer kon de grond dus langer bebouwen. De ijzeren ploeg was zwaarder. De dieren moesten harder trekken. Het Arabische halsjuk maakte dat mogelijk. Door dit nieuwe halsjuk werd de adem niet afgesneden en kon het dier harder trekken. Het drieslagstelsel was ook een belangrijke vernieuwing. De akker werd in drie stukken verdeeld. Twee jaar lang zaaide en oogstte de boer graan. Het derde jaar gebruikte de boer de grond niet. Dieren mochten er grazen en maakten met hun mest de grond weer vruchtbaar. De voedselopbrengst steeg enorm. Eeuwenlang werd dit systeem gebruikt. Sommige boeren verbouwden het ene jaar een ander product dan het andere jaar. Zo raakte de grond nog minder snel uitgeput. bron 3 Het drieslagstelsel: in het midden wordt wintergraan ingezaaid, rechts groeit zomergraan en links maken schapen het veld weer vruchtbaar. Leertekst 1.3 Groei van de handel Door de vernieuwingen verbouwden de boeren meer voedsel dan zij zelf nodig hadden. Het voedsel dat zij zelf niet nodig hadden, verkochten ze op de markt. Boeren ruilden ook voedsel tegen spullen die zij zelf niet maakten. Sommige boeren kozen een ander beroep en gingen zich specialiseren tot kleermaker, meubelmaker of pottenbakker. Er kwamen steeds meer beroepen. Mensen gingen meer verkopen en de handel groeide. De vraag naar ijzer nam toe. Handelaren haalden ijzer uit Groot-Brittannië en Scandinavië. bron 4 Een verver verft een lap stof. WB H5 1 Verwerken 69

6 kern 2 Handel en steden Ontdekken Waarom gaf een heer stadsrechten? Vanaf de tiende eeuw kwamen er meer steden in Europa. Deventer was de eerste Nederlandse stad. Het kreeg al rond 965 stadsrechten. Deventer was een belangrijke handelsstad aan de rivier de IJssel. Er zijn ook plaatsen die ooit stadsrechten hebben gekregen, maar nooit zijn uitgegroeid tot echte stad. Het Zeeuwse Sint Anna ter Muiden bijvoorbeeld kreeg in 1242 stadsrechten. In 2006 had deze stad vijftig inwoners. Waarom gaf een heer eigenlijk stadsrechten? Dat ga jij nu onderzoeken. WB H5 2 Ontdekken bron 5 Een middeleeuwse stad met een stadsmuur. Leertekst 2.1 Meer steden Door nieuwe uitvindingen in de tiende eeuw verbouwden de boeren meer voedsel. Daardoor groeide de bevolking. Omdat er genoeg voedsel was, zochten sommige boeren ander werk, als ambachtsman of koopman. Zij gingen bij een kasteel of bij een kruispunt van wegen en rivieren wonen. Daar kwamen veel mensen en daar was dus geld te verdienen. Er kwamen meer mensen wonen. Het dorp werd steeds groter. Het dorp werd een stad. bron 6 Markt in de stad. Het marktplein was het centrum van de stad. Daar stonden het stadhuis en de stenen huizen van de rijke kooplieden. In het stadhuis vergaderde het stadsbestuur. Aan de markt stond ook het belangrijkste gebouw van de stad, de kerk. Soms was de kerk een kathedraal. Godsdienst was erg belangrijk voor de middeleeuwer. Daarom betaalden de burgers de bouw van de kerk. Zij hoopten dat ze als beloning een plekje in de hemel zouden krijgen. 70

7 hoofdstuk 5 De tijd van steden en staten 1.2 Subparagraaf Tekst bron 7 De begintekst van het stadsrecht van Den Bosch (1330). Leertekst 2.2 Stadsrecht De heer bestuurde de nieuwe steden in zijn gebied. Dit had een paar nadelen. De inwoners van de stad moesten nog steeds herendiensten doen. Maar zij waren geen boer meer en hadden eigenlijk geen tijd. De heer reisde door zijn gebied om recht te spreken. Hij kwam een paar keer per jaar naar de stad. Maar de stadsbewoners wilden dieven sneller bestraffen. Om deze problemen op te lossen, gaf de heer stadsrecht aan de stadsbewoners, de burgerij. De burgers mochten nu zelf hun stad besturen en rechtspreken. Zij konden een muur om de stad bouwen en een markt houden. De heer kreeg geld om zijn oorlogen en hofhouding te betalen. Leertekst 2.3 De handel groeit In de tijd van monniken en ridders was het gevaarlijk om op zee te reizen. Vikingen uit Scandinavië hielden plundertochten. Rond 1000 stopten de Vikingen hun strooptochten. Handelaren konden veiliger lange reizen maken. De handel groeide. Arabieren brachten zijde, katoen, suiker en specerijen uit Azië en Afrika naar Europa. Europese handelaren verkochten graan, hout en wollen stoffen. Duitse en Nederlandse handelssteden werkten nauw samen; ze noemden dit samenwerkingsverband de Hanze. Brugge (nu in België) was de belangrijkste handelsstad in Noord- Europa. De Italiaanse steden Venetië en Genua handelden over zee met de Arabieren in het Oosten. bron 8 De Sint-Janskathedraal in Den Bosch werd in de veertiende eeuw gebouwd. WB H5 2 Verwerken 71

8 kern 3 Leven en bestuur in een middeleeuwse stad Ontdekken Wat is er te zien op het marktplein van Den Bosch? Op het marktplein van de Brabantse stad Den Bosch was het in de middeleeuwen een drukte van belang. Hier kwamen mensen uit de hele streek naartoe. Op de markt deden ze hun inkopen of verkochten ze hun producten. Maar het plein werd ook gebruikt om recht te spreken, mensen te straffen en de stad te besturen. Kortom: in elke middeleeuwse stad was het marktplein het centrum. bron 9 De lakenmarkt in Den Bosch. Je gaat dit schilderij van de Brabantse lakenmarkt beter bekijken. Zo ontdek je wat er in een middeleeuwse stad allemaal gebeurde. WB H5 3 Ontdekken Leertekst 3.1 Het gilde De burgers van de stad verdienden hun geld met handel en nijverheid. Er waren hele straten met werkplaatsen van mensen met hetzelfde beroep. Dat zie je nog terug in straatnamen, zoals Weversstraat of Ververssteeg. Elke werkplaats werd geleid door een meester. Een meester was lid van een gilde. Een gilde was een vereniging van mensen met hetzelfde beroep of ambacht. Je moest lid zijn van een gilde om je beroep te kunnen uitoefenen. Er waren heel wat verschillende gilden in de stad. De gilden hadden strenge regels en wetten. Gildeleden moesten zich daaraan houden. Er waren regels over werktijden en over prijs en kwaliteit van producten. Het gilde wilde onderlinge concurrentie voorkomen. Gildeleden steunden elkaar bij ziekte of overlijden. Zij organiseerden feesten, bijvoorbeeld op de feestdag van hun beschermheilige. De gilden moesten ook mee de stad verdedigen als het oorlog was. Als je een beroep wilde leren, werd je eerst leerling en daarna gezel. Om meester te worden, moest je eerst met een meesterproef bewijzen dat je erg goed was in je vak. bron 10 De meester beoordeelt een meesterproef. 72

9 hoofdstuk 5 De tijd van steden en staten 1.2 Subparagraaf Tekst Leertekst 3.2 Het stadsbestuur Steden die van hun heer het stadsrecht hadden gekregen, mochten het bestuur en de rechtspraak zelf regelen. De stad werd bestuurd door rijke burgers. Zij vergaderden in het stadhuis. Dat was van steen. Alleen een stad met stadsrecht had een stadhuis. Het stadsbestuur werd gekozen door een kleine groep van rijke kooplieden en gildemeesters. Zij mochten meepraten in het bestuur. De meeste inwoners, onder wie de knechten, ambachtslieden, armen en zwervers, hadden niets te zeggen over het bestuur van de stad. bron 11 In het stadsbestuur zaten alleen rijke burgers, zoals deze bankier op een schilderij van Jan van Eyck uit Leertekst 3.3 Regels en wetten Elke stad had eigen regels en wetten. De bestuurders lieten precies opschrijven wat je niet mocht doen en welke straf je kreeg als je het toch deed. De straffen waren meestal geldstraffen. Rechters wilden graag bewijs hebben van de schuld van een verdachte. Bij een ernstig misdrijf werd een verdachte soms gemarteld. Een bekentenis door marteling was voor de rechter bewijs. Als een verdachte een ernstig misdrijf bekende, kreeg hij een lijfstraf. Lijfstraffen werden voor iedereen zichtbaar op het marktplein uitgevoerd. Misdadigers werden soms ook nog verbannen. Zij mochten dan een bepaalde tijd niet in de stad komen. bron 12 Het stadsbestuur gaf vaak strenge straffen om de orde en rust in de stad te behouden. WB H5 3 Verwerken 73

10 kern 4 Wie heeft de macht? Ontdekken Filips de Goede en de opstand in Gent Filips de Goede was rond 1450 een machtig man. Hij was hertog van Bourgondië en heer van Vlaanderen. In 1451 kreeg hij door een erfenis ook nog eens de macht in Luxemburg. Maar Filips had ook grote problemen. Niet iedereen was het ermee eens dat hij zo machtig werd. Zo kreeg Filips te maken met een opstand in de machtige stad Gent. Hoe moest Filips met die opstand omgaan? Jij denkt met hem mee. WB H5 4 Ontdekken bron 13 Jan zonder Vrees was een voorvader van Filips de Goede. In 1385 trouwde hij met Margaretha van Holland. Leertekst 4.1 Centraal bestuur Een koning of keizer had in de dertiende eeuw een zware baan. Hij reisde rond om recht te spreken en zaken te regelen. Hij had geen vaste plek van waaruit hij het land bestuurde. In de dertiende eeuw werden koninkrijken groter. Koningen veroverden gebieden of vergrootten hun land door slimme huwelijken te sluiten. Koningen bleven steeds vaker op één plaats. Vanuit hun hoofdstad bestuurden zij het land. Er kwam een centraal bestuur. Ambtenaren hielpen de koning bij het besturen van het land. De adel hoefde dat niet meer te doen en werd minder belangrijk. bron 14 Centraal bestuur. In het midden staat de hertog met zijn ambtenaren. 74

11 hoofdstuk 5 De tijd van steden en staten Leertekst 4.2 De opkomst van staten De vorsten kregen vanaf de dertiende eeuw de macht steviger in handen. Zij maakten regels en wetten voor het hele land. Iedereen moest zich aan die wetten houden. Zo ontstonden de eerste staten met een sterk centraal bestuur. In landen met machtige edelen en grote steden viel het niet mee om een centraal bestuur in te voeren. De edelen en steden wilden hun macht niet afgeven. bron 15 De gebieden van de hertogen van Bourgondië in de vijftiende eeuw. De Bourgondische hertogen probeerden van de Nederlanden (ongeveer het tegenwoordige België en Nederland) een eenheid te maken. Zij wilden dit gebied vanuit de centrale plaats Brussel besturen. Het was hun bedoeling de macht en invloed van gewesten en steden uit te schakelen. De steden wilden dit natuurlijk niet, maar zij verloren van de sterke hertog. Leertekst 4.3 De Bourgondische Nederlanden De Bourgondische Nederlanden bestonden in de veertiende en vijftiende eeuw uit meerdere gewesten. Een gewest (een soort provincie) had eigen regels en wetten en een eigen bestuur. De gewesten waren erg verschillend. Een Groninger kon een inwoner van Holland maar moeilijk verstaan. Een inwoner uit het zuiden van België sprak zelfs een heel andere taal (Frans) dan mensen uit het noorden. Elke stad had een eigen bestuur. Regels en wetten waren in iedere stad verschillend. Elke stad mocht haar eigen munten slaan. De hertog praatte alleen met de besturen van de gewesten. Die kwamen bijeen in Brussel. Als de hertog geld nodig had, moesten de gewesten dat aan hem geven. bron 16 Karel de Stoute, opvolger van Filips de Goede, was hertog van 1467 tot Hij veroverde Limburg en Gelre. WB H5 4 Verwerken 75

12 onderzoek historische personen 5 Floris V Intro Waarom werd Floris vermoord? Aan het IJmeer ligt het kleine stadje Muiden. Muiden heeft een groot kasteel: het Muiderslot. Het kasteel werd rond 1280 gebouwd door de Hollandse graaf Floris V. Graaf Floris was steenrijk. Hij kon dus een stenen kasteel betalen in een tijd dat veel gebouwen nog van hout waren. Op 23 juni 1296 was de graaf, samen met andere edelen, in de buurt van Utrecht op valkenjacht. Plotseling namen de edelen Gijsbrecht van Amstel en Herman van Woerden de graaf gevangen. Vijf dagen lang hielden zij de graaf vast op zijn eigen kasteel. Daarna wilden de edelen graaf Floris ergens anders naartoe brengen. Toen de bevolking hem probeerde te bevrijden, werd de graaf vermoord. Waarom werd graaf Floris V van Holland vermoord? WB H5 5 bron 1 Graaf Floris V, geschilderd rond bron 2 De verovering van West-Friesland door Floris V. Oorlog tegen de West-Friezen In 1256 voerde graaf Willem II oorlog tegen de West- Friezen. Onderweg zakte hij met zijn paard door het ijs. De West-Friezen sloegen hem daarna de schedel in. Graaf Willem was de vader van Floris V. Floris was pas twee jaar oud toen hij de nieuwe graaf werd. In 1282 nam Floris V wraak en versloeg de West-Friezen. In werd het laatste verzet gebroken. bron 3 De Ridderzaal, het paleis van Floris V. Een indrukwekkend paleis van steen Floris bouwde in het bos bij de tegenwoordige stad Den Haag een paleis. Dat paleis is nu de Ridderzaal. Floris was zo tevreden met zijn paleis, dat hij er na 1275 blijvend ging wonen. Het reizen van kasteel naar kasteel was voorbij. Mensen die de graaf persoonlijk wilden spreken, kwamen voortaan naar het paleis. Bij het paleis ontstond een dorpje. Dat werd later de stad Den Haag. 76

13 hoofdstuk 5 De tijd van steden en staten bron 6 Gedenkteken voor Floris V in Rijnsburg. Hier is graaf Floris begraven. bron 4 Het Muiderslot. bron 5 Floris V breidt Holland uit. Een slimme zet De boeren van Kennemerland (bij Haarlem in Noord- Holland) wilden niet luisteren naar de edelen. Zij dreigden met een opstand. Floris wilde de rust in zijn graafschap snel herstellen. Daarom gaf hij de oproerige Kennemers een aantal rechten. Die rechten beschermden hen tegen de adellijke heren. De boeren waren daarmee tevreden. De verontwaardigde edelen noemden Floris sindsdien der keerlen god. Floris V maakte zijn gebied een stuk groter. Hij pikte het Amstelgebied en Woerden in van de bisschop van Utrecht. De heer van Amstel en de heer van Woerden moesten voortaan naar graaf Floris luisteren. 77

14 onderzoek Hoe leefden... 6 De kruisridders Intro Paus Urbanus II riep in 1095 de gelovige christenen op om Jeruzalem te bevrijden van de islamitische Turken. Tegen de christenen in Europa zei hij: ik smeek u, in naam van de Heer, de christenen in Palestina te helpen tegen de Turken. Christenen van alle standen, voetvolk en ridders, arm en rijk, ga naar Jeruzalem! God wil het! 6.1 God wil het! Al eeuwenlang gingen christelijke pelgrims naar het Heilige Land: Palestina. Daar had Jezus geleefd. Pelgrims geloofden dat een reis naar Jeruzalem iemand bevrijdde van alle zonden. In de elfde eeuw hadden de islamitische Turken Palestina en Jeruzalem veroverd. Voor hen waren christelijke pelgrims ongelovigen. Er kwamen berichten dat de Turken pelgrims vermoordden en kerken plunderden. In 1095 vroeg paus Urbanus II de edelen naar Jeruzalem te gaan. Palestina moest weer christelijk worden. Er kwamen veel meer edelen en ridders dan de paus had gedacht. De paus beloofde alle deelnemers vergeving van zonden en een plaats in de hemel. De mensen naaiden een rood kruis op hun kleding en gingen op weg. WB H De kruistochten De eerste kruistocht begon in 1096 en had het meeste succes van alle kruistochten. De kruisridders (of: kruisvaarders) veroverden een groot deel van Palestina. In 1099 werd Jeruzalem veroverd. De kruisridders roofden veel goud en zilver. Zij doodden veel moslims en joden in de stad. De tweede kruistocht (van 1147 tot 1149) werd geen succes. In 1187 werd Jeruzalem na 88 jaar terugveroverd door de islamitische heerser Saladin. Paus Clemens III riep op tot de derde kruistocht. Er waren uiteindelijk zeven grote kruistochten, maar het lukte niet om Jeruzalem weer terug te veroveren. bron 1 Kaart van de kruistochten. 78

15 hoofdstuk 5 De tijd van steden en staten De christenen werden na twee eeuwen uit Palestina verdreven. In 1291 werd de laatste stad van de kruisvaarders door de moslims veroverd. WB H5 6.2 bron 3 Afbeelding uit de vijftiende eeuw van de verovering van Jeruzalem in De gevolgen van de kruistochten De kruistochten waren eigenlijk een mislukking. Na 200 jaar en honderdduizenden doden was Palestina weer van de moslims. Maar de Europeanen hadden veel geleerd. De handel groeide door nieuwe producten, zoals rijst, suiker, specerijen en meloenen. Venetië en Genua verdienden veel geld door de handel. De Europeanen maakten kennis met kleren van katoen en zijde, die lekkerder zaten en minder warm waren dan kleding van wol. De kruisvaarders leerden veel over wiskunde, geneeskunde en sterrenkunde. Door de kruistochten kwam die kennis ook in West-Europa. WB H5 6.3 bron 2 Paus Urbanus II roept de christenen op voor de eerste kruistocht. bron 4 Kruisvaarders namen veel mee naar Palestina. bron 5 De kruisridders roofden en moordden na de inname van de stad Jeruzalem. De verovering van Jeruzalem in 1099 De islamitische geschiedschrijver Ibn al-athir ( ) schreef: De kruisridders hadden Jeruzalem veertig dagen lang omsingeld. Toen braken zij door de muur. Dit gebeurde op 15 juli In de Al-Aksamoskee doodden de kruisridders meer dan zeventigduizend moslims. Zij roofden meer dan veertig zilveren luchters, die elk zo n veertien kilogram wogen, een grote zilveren luchter van veertig Syrische pond en nog honderdvijftig kleinere zilveren luchters. Een enorme buit. 79

16 afsluiting Afsluiting Wat moet je weten? A De handel begint te groeien en er ontstaan steden. B Steden krijgen stadsrechten en de burgers gaan hun steden zelf besturen. C De heer gaat zijn gebied vanuit een centrale plaats besturen en er ontstaan staten. Overzicht van Deventer krijgt als eerste Nederlandse stad stadsrechten De Vikingen uit Scandinavië stoppen met hun plundertochten en de handel begint weer te groeien De kruisridders veroveren Jeruzalem Filips de Goede verslaat het opstandige Gent en versterkt zijn greep op de Bourgondische Nederlanden Karel de Stoute volgt Filips de Goede op. Hij verovert Gelre en Limburg. Begrippen burgerij officiële bewoners van een stad in de middeleeuwen centraal bestuur bestuur vanuit één plaats; overal in het land gelden dezelfde wetten en belastingen drieslagstelsel een landbouwmethode waarbij akkerland in drieën is verdeeld; één deel wordt gebruikt voor zomergraan, één deel voor wintergraan en één deel ligt braak; de delen wisselen elkaar elk jaar af gewest een soort provincie met eigen regels, wetten en bestuurders (aan het eind van de middeleeuwen in de Nederlanden, bijvoorbeeld Holland en Brabant) Deventer krijgt stadsrechten Vikingen stoppen met plunderen Kruisridders veroveren Jeruzalem 80

17 hoofdstuk 5 De tijd van steden en staten gezel een ambachtsman die in dienst is van een meester en die na zo n zeven jaar opleiding zelfstandig een ambacht kan uitoefenen gilde een vereniging van mensen die in een stad hetzelfde beroep uitoefenen; het gilde had bepaalde regels en hielp gildeleden als er problemen waren halsjuk een trektuig rond de hals van een trekdier, waardoor het ploegen beter ging handelsstad een stad waarin handel het voornaamste middel van bestaan is kathedraal de kerk van een bisschop meester een ambachtsman die met succes de meesterproef heeft afgelegd en is toegelaten tot het gilde; een meester mocht zijn eigen werkplaats beginnen nijverheid het geheel van bedrijven waarin mensen met de hand producten maken ontginnen bossen en moerassen bruikbaar maken voor landbouw staat een land dat centraal wordt bestuurd en waarin overal dezelfde wetten en regels gelden stadhuis gebouw waar het stadsbestuur van een stad met stadsrechten vergaderde stadsrecht het recht van de inwoners om hun stad zelf te besturen en zelf recht te spreken; ook mochten zij eigen munten slaan en een stadsmuur bouwen Karel de Stoute verovert Gelre en Limburg Filips de Goede verslaat Gent 81

5 De tijd van steden en staten

5 De tijd van steden en staten t g k 1 S I N E D CHIE ouw GESor de onderb vo OE B K R WE K 5 De tijd van steden en staten Planner Oriëntatie Te doen Te doen datum klaar Datum klaar Score oefentoets Score Score overig Oriëntatie op de

Nadere informatie

Deze (autarkisch agrarische samenleving) veranderde in de tijd van steden en staten (11 e en 12 e eeuw).wat waren de Oorzaken?

Deze (autarkisch agrarische samenleving) veranderde in de tijd van steden en staten (11 e en 12 e eeuw).wat waren de Oorzaken? Onderzoeksvraag; Waar en waardoor konden in de Tijd van Steden en Staten, oude steden weer tot bloei komen en nieuwe steden ontstaan? In vroege middeleeuwen was er sprake van een agrarische samenleving

Nadere informatie

H6 Middeleeuwse stad

H6 Middeleeuwse stad H6 Middeleeuwse stad 1 13e eeuw het plattelandsleven veranderde Waarom? - Europa werd veiliger - verbeterd waterbeheer * aanleg dijken: - zeewater buiten houden - waterpeil polder regelen * poldermodel

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

Deze (autarkisch agrarische samenleving) veranderde in de tijd van steden en staten (11 e en 12 e eeuw).wat waren de Oorzaken?

Deze (autarkisch agrarische samenleving) veranderde in de tijd van steden en staten (11 e en 12 e eeuw).wat waren de Oorzaken? Onderzoeksvraag; Waar en waardoor konden in de Tijd van Steden en Staten, oude steden weer tot bloei komen en nieuwe steden ontstaan? In vroege middeleeuwen was er sprake van een agrarische samenleving

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 7 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 7 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Juul Lelieveld, Frederike Pals, Jacques van der Pijl Controle historische

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen Tijdvak 3 Toetsvragen 1 Op veel afbeeldingen wordt de Romeinse keizer Constantijn als een heilige afgebeeld met een stralenkrans om zijn hoofd. Welke reden was er om Constantijn als christelijke heilige

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten?

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Rond 1080 bedreigen de minder tolerante Seldjoeken Constantinopel. Het werd voor christelijke pelgrims steeds moeilijker

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

Middeleeuwen. door: Joshua Murray Vogelenzang groep 6 2013

Middeleeuwen. door: Joshua Murray Vogelenzang groep 6 2013 Middeleeuwen door: Joshua Murray Vogelenzang groep 6 2013 Inhoud blz 1. Voorpagina blz 2. Inhoud blz 7. Sint Willibrord blz 8. De Landheer blz 3. De Middeleeuwen blz 9. Munten blz 4. Carcassonne blz 10.

Nadere informatie

Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten

Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten Van de oogst van hun land en van hun dieren Jagers & boeren Wat

Nadere informatie

Tijd van steden en staten (late middeleeuwen)

Tijd van steden en staten (late middeleeuwen) Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Alinda Schaap 08 May 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/76349 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Een nieuwe manier van bouwen

Een nieuwe manier van bouwen Steden en staten LES 3 DE MACHT VAN DE KERK In s-hertogenbosch bouwt men een kathedraal. Daar ga ik mijn stenen verkopen aan de bouwmeester. JE LEERT wat er zo bijzonder is aan een kathedraal; wat een

Nadere informatie

Inhoud. Thema 5.1 Jagers en boeren 3. Thema 5.2 Grieken en Romeinen 6. Thema 5.3 Monniken en ridders 9. Thema 5.4 Steden en staten 12.

Inhoud. Thema 5.1 Jagers en boeren 3. Thema 5.2 Grieken en Romeinen 6. Thema 5.3 Monniken en ridders 9. Thema 5.4 Steden en staten 12. Inhoud Thema 5.1 Jagers en boeren 3 Thema 5.2 Grieken en Romeinen 6 Thema 5.3 Monniken en ridders 9 Thema 5.4 Steden en staten 12 Eigentijds Eigentijds Toets Thema 5.1 Jagers en boeren 1. Rondtrekken 3.

Nadere informatie

Markten en steden hv123

Markten en steden hv123 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres VO-content 11 september 2017 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/62232 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van

Nadere informatie

Samenvatting Middeleeuwen ABC

Samenvatting Middeleeuwen ABC Samenvatting Middeleeuwen ABC Week 1ABC: Middeleeuwen algemeen Info: De middeleeuwen De middeleeuwen duurden van het jaar 500 tot het jaar 1500. Vóór de middeleeuwen waren de Romeinen de baas in ons land.

Nadere informatie

Tijd van steden en staten

Tijd van steden en staten Tijd van steden en staten Hoge en Late Middeleeuwen 1000 n. Chr. 1500 n. Chr. Kenmerkende aspecten Kenmerkend aspect uitleggen aan de hand van voorbeeld: Hoofdzaken (gebeurtenissen, veranderingsprocessen,

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Info plus Het leenstelsel

Info plus Het leenstelsel Project Middeleeuwen F- verrijking week 1 Info plus Het leenstelsel Inleiding De Middeleeuwen betekent letterlijk de tussentijd. Deze naam is pas later aan deze periode in de geschiedenis gegeven. De naam

Nadere informatie

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Eén van de bekendste koningen uit de Middeleeuwen is Karel de Grote. Hij leeft zo'n 1300 jaar geleden, waar hij koning is van het Frankische rijk. Dat rijk

Nadere informatie

Project lj1 Adaptability

Project lj1 Adaptability Project lj1 Adaptability 2015-2016 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Mens en Maatschappij GG 23 februari 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/72423

Nadere informatie

Project lj1 Adaptability

Project lj1 Adaptability Project lj1 Adaptability 2015-2016 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Mens en Maatschappij GG 23 februari 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/72423

Nadere informatie

Project lj1 Adaptability

Project lj1 Adaptability Auteur Mens en Maatschappij GG Laatst gewijzigd 23 February 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/72423 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs

Nadere informatie

Amersfoort. De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van de steden. Voorbeeld van stadsrechten

Amersfoort. De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van de steden. Voorbeeld van stadsrechten Onderzoeksvraag; Waardoor kregen mensen in de steden en op het platteland steeds meer vrijheid en kregen stedelingen steeds meer bestuursmacht? (VOGGP) ontwikkeling Dit deden ze bijvoorbeeld door de steden

Nadere informatie

De Romeinen. Wie waren de Romeinen?

De Romeinen. Wie waren de Romeinen? De Romeinen Wie waren de Romeinen? Lang voor de Romeinen naar ons land kwamen, woonden ze in een kleine staat rond de stad Rome. Vanaf 500 voor Christus begonnen de Romeinen met gebiedsuitbreiding. Als

Nadere informatie

Klas 1: Middeleeuwen. Joyce Landman. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/70376

Klas 1: Middeleeuwen. Joyce Landman. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/70376 Auteur Joyce Landman Laatst gewijzigd 12 February 2016 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/70376 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Opdrachtenblad leerlingen

Opdrachtenblad leerlingen Namen: School: Klas: Opdrachtenblad leerlingen Wat je vooraf moet weten Lees dit opdrachtenblad goed en doe precies wat er staat. Lees dit blad zachtjes aan elkaar voor, dan vergeet je niets. Je moet met

Nadere informatie

Brandaan les 1 Dafne. Naar de stad!

Brandaan les 1 Dafne. Naar de stad! Brandaan les 1 Dafne. Naar de stad! Inleiding en graven en hertogen. In het jaar 800 werd Karel de Grote de keizer. Hij was de baas van bijna heel Europa. Karel de Grote had een groot en machtig rijk.

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders ( ) 3.1 Leenheren en leenmannen ( ) ( ) Plundering Rome door Alarik in 410, tekening uit de 20 e eeuw

Tijd van monniken en ridders ( ) 3.1 Leenheren en leenmannen ( ) ( ) Plundering Rome door Alarik in 410, tekening uit de 20 e eeuw 3.1 Leenheren en nen 3.1 Leenheren en nen Gallië was rond 450 n. Chr. al meer dan 4 eeuwen (sinds Caesar) onder Romeins bestuur en een sterk geromaniseerd gebied, cultuur, bestuur, economie, taal en geloof

Nadere informatie

Toelichting beelden tijdbalk Argus Clou Geschiedenis groep 7

Toelichting beelden tijdbalk Argus Clou Geschiedenis groep 7 Toelichting beelden tijdbalk Argus Clou Geschiedenis groep 7 Hierbij treft u een toelichting aan bij de beelden die in de tijdbalk van Argus Clou Geschiedenis groep 7 zijn opgenomen. Inhoud Thema 1 Boze

Nadere informatie

Naam: KASTELEN. Vraag 1a. Waarvoor moeten we onze huizen tegenwoordig beschermen? ... pagina 1 van 6

Naam: KASTELEN. Vraag 1a. Waarvoor moeten we onze huizen tegenwoordig beschermen? ... pagina 1 van 6 Naam: KASTELEN Heb jij je wel eens afgevraagd hoe je jouw huis zou verdedigen als anderen het probeerden te veroveren? Nou, vroeger dachten de mensen daarr dus echt wel over na. Ze bouwden hun huis zelfs

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff Spreekbeurt en werkstuk over Ridders Door: Oscar Zuethoff Mei 2007 Inleiding Waarom houd ik een spreekbeurt over de ridders en de riddertijd? Toen ik klein was wilde ik altijd al een ridder zijn. Ik vind

Nadere informatie

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Week 1ABC: Algemeen Info: Prehistorie De geschiedenis in Nederland begint al heel lang geleden. Lang voordat de Romeinen in Nederland kwamen, waren er al mensen.

Nadere informatie

GS 1HV MEMO: 500-1500

GS 1HV MEMO: 500-1500 GS 1HV MEMO: 500-1500 1. Kleur in onderstaande kaart, met allebei een andere kleur, het West- en Oost-Romeinse Rijk in en benoem de hoofdsteden van beide rijken. 2. Vul in: Keizer Constantijn de Grote

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders (500 100) 3.1 Leenheren en leenmannen (500 100) (500 100) Plundering Rome door Alarik in 410, tekening uit de 20 e eeuw

Tijd van monniken en ridders (500 100) 3.1 Leenheren en leenmannen (500 100) (500 100) Plundering Rome door Alarik in 410, tekening uit de 20 e eeuw 3.1 Leenheren en nen 3.1 Leenheren en nen Gallië was rond 450 n. Chr. al meer dan 4 eeuwen (sinds Caesar) onder Romeins bestuur en een sterk geromaniseerd gebied, cultuur, bestuur, economie, taal en geloof

Nadere informatie

De middeleeuwen. Isabel Vogelezang 10 jaar OBS De Vogelenzang Leonardo Middenbouw Groep 6.

De middeleeuwen. Isabel Vogelezang 10 jaar OBS De Vogelenzang Leonardo Middenbouw Groep 6. De middeleeuwen. Isabel Vogelezang 10 jaar OBS De Vogelenzang Leonardo Middenbouw Groep 6. Inhoud 1.De pest 6. Het kasteel 2. Waarom middeleeuwen? 7.Straffen 3.Belegeringswapens 8.Karel de Grote 4. Kinderen

Nadere informatie

De Middeleeuwen het leven in de middeleeuwen

De Middeleeuwen het leven in de middeleeuwen De Middeleeuwen het leven in de middeleeuwen Na de val van het Romeinse rijk begonnen de Middeleeuwen. Ze noemde deze periode de Middeleeuwen, omdat het de periode was van 1000 jaren tussen het beschaafde

Nadere informatie

WERKBOEK VOOR DE DALTON-VERSIE. Dit werkboek is van:. Ik zit in groep:.

WERKBOEK VOOR DE DALTON-VERSIE. Dit werkboek is van:. Ik zit in groep:. WERKBOEK VOOR DE DALTON-VERSIE De Middeleeuwen Dit werkboek is van:. Ik zit in groep:. 1 Hoi! Ik ben Tim de Wekker! Ik wil graag weten hoe vaak en hoe lang je bezig bent met een taak. Daarom heb ik een

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

Van dorp tot Hanzestad

Van dorp tot Hanzestad Van dorp tot Hanzestad 3-5 spelers, speelduur inclusief instructie 30-40 minuten Inleiding: De middeleeuwen is het tijdvak waarin de meeste van de moderne Europese steden hun oorsprong hebben. De meeste

Nadere informatie

een zee Sparta Sparta is een stad in Griekenland. Rond 600 voor Christus waren de steden in

een zee Sparta Sparta is een stad in Griekenland. Rond 600 voor Christus waren de steden in Werkblad 9 Ω Grieken en Romeinen Ω Les : Grieken: goden en mensen Sparta Sparta is een stad in Griekenland. Rond 600 voor Christus waren de steden in Griekenland heel belangrijk. Ze werden stadstaten genoemd.

Nadere informatie

Kerndoelen geschiedenis. de verspreiding van het christendom tot in de Lage Landen hofstelsel en horigheid

Kerndoelen geschiedenis. de verspreiding van het christendom tot in de Lage Landen hofstelsel en horigheid Middeleeuwen Titel monniken en ridders Kerndoelen geschiedenis tijd van monniken en ridders tijd van steden en staten Aspecten 500-1000 1000-1500 de verspreiding van het christendom tot in de Lage Landen

Nadere informatie

Kruistocht in Spijkerboek opdracht

Kruistocht in Spijkerboek opdracht Kruistocht in Spijkerboek opdracht In het boek Kruistocht in Spijkerbroek van Thea Beckman gaat het over Dolf Wega. Hij komt via een tijdmachine in de Middeleeuwen. Jullie gaan hem helpen om op een aantal

Nadere informatie

Over het toneelstuk Gijsbrecht van Amstel

Over het toneelstuk Gijsbrecht van Amstel Voorwoord Gijsbrecht van Amstel leefde rond 1300. Hij was de belangrijkste man van de stad Amsterdam in die tijd. Gijsbrecht was geliefd bij de bevolking van Amsterdam, maar hij had ook veel vijanden.

Nadere informatie

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen Vuurstenen werktuigen steentijd [Stadsmuseum] L ang geleden zag de Achterhoek er heel anders uit dan tegenwoordig. Er waren uitgestrekte heidevelden, moerassen en veel bossen. Kortom, een ruig en onherbergzaam

Nadere informatie

> Lees Volken op de vlucht!

> Lees Volken op de vlucht! LB - > Kijk naar afbeelding.. Iedereen op de been > Lees Hunnen op rooftocht. Welke twee uitspraken over de Hunnen zijn juist? Ze zijn een vreedzaam volk. Ze houden rooftochten. Ze hebben geen leider.

Nadere informatie

Frederik Smekens Vak:Godsdienst Opdracht: de 7 deugden in het Christendom

Frederik Smekens Vak:Godsdienst Opdracht: de 7 deugden in het Christendom Frederik Smekens Vak:Godsdienst Opdracht: de 7 deugden in het Christendom De zeven deugden bestaan al heel lang. Al sinds het begin van de mensheid. Adam zat alleen in het hemelse rijk. Hij verveelde zich

Nadere informatie

Floris V van Holland: Leiden, 24 juni Muiderberg, 27 juni 1296

Floris V van Holland: Leiden, 24 juni Muiderberg, 27 juni 1296 Floris V van Holland: Leiden, 24 juni 1254 - Muiderberg, 27 juni 1296 Floris V, bijgenaamd der keerlen god ( god van de kerels, van de gewone man ), was graaf van Holland en Zeeland en vanaf 1291 liet

Nadere informatie

Karel de Grote en het feodale stelsel. Rilana Kuiters. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Karel de Grote en het feodale stelsel. Rilana Kuiters. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur Rilana Kuiters Laatst gewijzigd 09 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/73905 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 Tijdvak Jagers en boeren; van de eerste mensen 3000 v. C. prehistorie; van de eerste mensen - 3000 v.c. Samenlevingstype: eerst jagers/verzamelaars,

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

1. Het begrip kan weg, omdat de overgebleven begrippen. Het begrip kan ook weg, omdat de overgebleven begrippen

1. Het begrip kan weg, omdat de overgebleven begrippen. Het begrip kan ook weg, omdat de overgebleven begrippen Welk Woord Weg Dynamiek en Stagnatie Aanloop 1. commerciële landbouw moedernegotie malthusiaanse spanning - nijverheid 2. waterschappen feodaliteit gilden - Hanze 3. stapelmarkt nijverheid Nederlanden

Nadere informatie

6 Stefanus gevangengenomen

6 Stefanus gevangengenomen 6 Stefanus gevangengenomen 8. En Stefanus, vol geloof en kracht, deed wonderen en grote tekenen onder het volk. 9. En enigen van hen die behoorden tot de zogenoemde synagoge van de Libertijnen, van de

Nadere informatie

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats?

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Voorbeeld 1: Engeland De bezittingen van de Engelse koning Hendrik II in Frankrijk rond 1180 zijn

Nadere informatie

De Ambachtsgilden. in de Goese geschiedenis

De Ambachtsgilden. in de Goese geschiedenis De Ambachtsgilden in de Goese geschiedenis Inhoudsopgave I Korte introductie voor de leerkrachten van de groepen 5 t/m 8... 1 II Inleiding voor de leerling... 3 Hoofdstuk 1 Wat is een gilde?... 4 1.1 De

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 1 Ω Steden Ω Les 1: De middeleeuwse steden Naam:

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 1 Ω Steden Ω Les 1: De middeleeuwse steden Naam: Werkblad Ω Steden Ω Les : De middeleeuwse steden De middeleeuwse steden Aan het eind van de middeleeuwen is de adel de baas. De adel is rijk en heeft alle grond. De kasteelheer woont met zijn vrouw, kinderen

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein De oude Grieken en Romeinen hadden ze al en later ook de Vikingen. Koloniën. Koopmannen voeren met hun schepen over zee om met andere landen handel te drijven. Langs de route richtten ze handelsposten

Nadere informatie

> Kijk naar afbeelding 1.

> Kijk naar afbeelding 1. LB - > Kijk naar afbeelding.. Iedereen op de been > Lees Hunnen op rooftocht. Waarmee vervoeren de Romeinen hun spullen? Zet daar een kruisje bij. Welke twee uitspraken over de Hunnen zijn juist? Ze zijn

Nadere informatie

GG - Godsdienst en Steden-Nieuw

GG - Godsdienst en Steden-Nieuw Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Kristel Brekelmans 11 January 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/70270 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

Maria van Bourgondië: Brussel, 13 februari 1457 Wijnendale, 27 maart 1482

Maria van Bourgondië: Brussel, 13 februari 1457 Wijnendale, 27 maart 1482 Maria van Bourgondië: Brussel, 13 februari 1457 Wijnendale, 27 maart 1482 Zij was hertogin van Bourgondië, Brabant, Limburg, Luxemburg en Gelre, gravin van Vlaanderen, Artesië, Holland, Zeeland, Henegouwen,

Nadere informatie

Calvijn. Vrede van Augsburg. Margaretha van Parma. Hertog van Alva. De keurvorst van Saksen. Karel V. Buitenlandse zaken en oorlog

Calvijn. Vrede van Augsburg. Margaretha van Parma. Hertog van Alva. De keurvorst van Saksen. Karel V. Buitenlandse zaken en oorlog In welk jaar publiceerde Luther zijn 95 stellingen? Welke Frans-Zwitserse hervormer kreeg veel aanhang in de Nederlanden? Welke vrede bepaalde, dat de vorst de religie van zijn volk bepaalt? 1517 Calvijn

Nadere informatie

Sessie 68. Meningen over Wat Tyler. Mening in 1381. Mening Nu. Niet waar of Valt niet te zeggen

Sessie 68. Meningen over Wat Tyler. Mening in 1381. Mening Nu. Niet waar of Valt niet te zeggen Sessie 68. Meningen over Wat Tyler Mening in 1381 Mening Nu Niet waar of Valt niet te zeggen Sessie 68. Uitspraken over Wat Tyler Mensen moeten niet als slaven hoeven werken alleen maar omdat ze arm zijn.

Nadere informatie

Bij de tijd Groep 6 thema 3, les 1 De Opstand Werkblad 1. dit is Klaas. Klaas is veer-tien jaar. hij loopt al heel lang.

Bij de tijd Groep 6 thema 3, les 1 De Opstand Werkblad 1. dit is Klaas. Klaas is veer-tien jaar. hij loopt al heel lang. Bij de tijd Groep 6 thema 3, les 1 De Opstand Werkblad 1 Rouwdouwen Kleur de woorden: sol-daat = geel vecht = rood vrij-heid = groen held = blauw dit is Klaas Klaas is veer-tien jaar hij loopt al heel

Nadere informatie

HET WERKPAARD VAN DE HANZE

HET WERKPAARD VAN DE HANZE HET WERKPAARD VAN DE HANZE Ter gelegenheid van de heropening van Stadsmuseum Harderwijk bieden wij u deze lesbrief aan. Deze bevat informatie over de Hanze en het paardgewichtje zodat u uw leerlingen kunt

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Kastelen De eerste kastelen De eerste kastelen werden tussen 800 en 1000 na Christus gebouwd. In die tijd maakten de Noormannen de kusten van Europa onveilig: ze plunderden dorpen en boerderijen. De mensen

Nadere informatie

Lodewijk van Male: kasteel van Male, bij Brugge, 25 oktober 1330 vermoord Sint-Omaars, 30 januari 1384

Lodewijk van Male: kasteel van Male, bij Brugge, 25 oktober 1330 vermoord Sint-Omaars, 30 januari 1384 Lodewijk van Male: kasteel van Male, bij Brugge, 25 oktober 1330 vermoord Sint-Omaars, 30 januari 1384 Kasteel van Male, geboorteplaats van Lodewijk van Male Hij was enig kind en alzo opvolger van Lodewijk

Nadere informatie

Verspreiding christendom vmbo12

Verspreiding christendom vmbo12 banner Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres VO-content 19 juni 2017 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/62161 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van

Nadere informatie

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika In het vroegere Amerika woonden Indianenstammen. Columbus ontdekte dit land van de Indianen in 1492. Het waren de Azteken, de Inca s

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

1: De nederlanden komen in verzet tegen Filips II

1: De nederlanden komen in verzet tegen Filips II 1: De nederlanden komen in verzet tegen Filips II Wat wilden Karel V en Filips II bereiken? Op politiek gebied wilden ze dat de macht van de regering in Brussel vergroot werd Grote ontevredenheid onder

Nadere informatie

Werkbladen Voortgezet onderwijs. Naam leerling:

Werkbladen Voortgezet onderwijs. Naam leerling: Werkbladen Voortgezet onderwijs Naam leerling: Inhoud: Uitleg werkbladen Deze werkbladen horen bij de film Jerusalem. Een film die gaat over Jeruzalem, een van de oudste steden ter wereld. Ontdek waarom

Nadere informatie

EEN PRINS WORDT EEN HERDER

EEN PRINS WORDT EEN HERDER Bijbel voor Kinderen presenteert EEN PRINS WORDT EEN HERDER Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Erna van Barneveld

Nadere informatie

Inhoud Thema 6.1 Ontdekkers en hervormers Thema 6.2 Regenten en vorsten Thema 6.3 Pruiken en revoluties Thema 6.4 Burgers en stoommachines

Inhoud Thema 6.1 Ontdekkers en hervormers Thema 6.2 Regenten en vorsten Thema 6.3 Pruiken en revoluties Thema 6.4 Burgers en stoommachines Inhoud Thema 6.1 Ontdekkers en hervormers 3 Thema 6.2 Regenten en vorsten 6 Thema 6.3 Pruiken en revoluties 9 Thema 6.4 Burgers en stoommachines 11 Eigentijds Eigentijds 6.1 Ontdekkers en hervormers 1.

Nadere informatie

Geschiedenis hoofdstuk 3

Geschiedenis hoofdstuk 3 Geschiedenis hoofdstuk 3 Romeinse rijk 500 v Christus 500 na Christus Rome de eeuwige stad : deze stad bestaat al eeuwenlang. De tijdlijn Het Romeinse rijk begint 500v Chr. En eindigt 500 na Christus.

Nadere informatie

Samenvatting Middeleeuwen DEF

Samenvatting Middeleeuwen DEF Samenvatting Middeleeuwen DEF Week 1DEF: Middeleeuwen algemeen Info: De middeleeuwen Vóór de middeleeuwen waren de Romeinen de baas in ons land. De middeleeuwen duurden van het jaar 500 tot het jaar 1500.

Nadere informatie

Stedelijke burgerij hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62233

Stedelijke burgerij hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62233 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 25 June 2015 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62233 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

Dit verslag is van Ylaine en Ryanne Mulder 29-10-'03. Verslag van het oude Egypte Ylaine en Ryanne Mulder 29-10- 03

Dit verslag is van Ylaine en Ryanne Mulder 29-10-'03. Verslag van het oude Egypte Ylaine en Ryanne Mulder 29-10- 03 Dit verslag is van Ylaine en Ryanne Mulder 29-10-'03 blz.0 Inhoudsopgave Inleiding blz. 2 De Egyptenaren jagen en oogsten blz. 3 De Farao blz. 4 Doden blz. 5 Arm of welvarend blz. 6 Ik ben de Farao blz.

Nadere informatie

2

2 1 2 3 4 5 6 Mt 16,21 7 8 9 10 Ze spraken met elkaar over alles wat er gebeurd was. 15 Terwijl ze zo liepen te praten, kwam er iemand bij hen lopen. Het was Jezus, 16 maar de leerlingen herkenden hem niet.

Nadere informatie

Ridderroute. Hoe verdien je een stempel? Doe eerst de opdracht. Vouw je oorkonde uit dit boekje. Schuif je oorkonde in het stempel-apparaat.

Ridderroute. Hoe verdien je een stempel? Doe eerst de opdracht. Vouw je oorkonde uit dit boekje. Schuif je oorkonde in het stempel-apparaat. Ridderroute Hoe verdien je een stempel? Doe eerst de opdracht. Vouw je oorkonde uit dit boekje. Schuif je oorkonde in het stempel-apparaat. Pers de stempel op je oorkonde. De laatste stempel komt op de

Nadere informatie

DE MIDDELEEUWEN. Gemaakt Door: Amy van der Linden Leonardo Middenbouw groep 6

DE MIDDELEEUWEN. Gemaakt Door: Amy van der Linden Leonardo Middenbouw groep 6 DE MIDDELEEUWEN Gemaakt Door: Amy van der Linden Leonardo Middenbouw groep 6 INHOUDSOPGAVE Middeleeuwen. Karel de Grote. Middeleeuwse straffen. De pest. Dokters in de Middeleeuwen. Beroepen in de Middeleeuwen.

Nadere informatie

Doel: Na deze opdracht weet je meer over het leven en de gebruiken van de Vikingen

Doel: Na deze opdracht weet je meer over het leven en de gebruiken van de Vikingen Thema: Van A tot Z Geschiedenis Tijd van monniken en ridders Vikingen Moeilijkheid: *** Tijdsduur: *** Juf Nelly De Vikingen komen Doel: Na deze opdracht weet je meer over het leven en de gebruiken van

Nadere informatie

Heilig Jaar van Barmhartigheid

Heilig Jaar van Barmhartigheid Heilig Jaar van Barmhartigheid van 8 december 2015 tot 20 november 2016 Paus Franciscus heeft alle mensen van de hele wereld uitgenodigd voor een heilig Jaar van Barmhartigheid. Dit hele jaar is er extra

Nadere informatie

Het Christendom in Rome

Het Christendom in Rome Het Christendom in Rome Paragraaf 1: De weg van het Christendom naar Rome Het Christendom is ontstaan doordat men ging geloven dat jezus uit de dood opstond en de zoons van god was. De laatste woorden

Nadere informatie

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT Wie zei: Het is mijn taak om dit land goed te besturen. Maar al die ministers moeten zich er niet mee bemoeien. 1. koning Willem I 2. koning Willem II 3. koning

Nadere informatie

Jan zonder Vrees (hertog): Dijon, 28 mei 1371 Montereau, 10 september 1419

Jan zonder Vrees (hertog): Dijon, 28 mei 1371 Montereau, 10 september 1419 Jan zonder Vrees (hertog): Dijon, 28 mei 1371 Montereau, 10 september 1419 Hij was hertog van Bourgondië. Hij werd geboren in Dijon en was de oudste zoon van Filips de Stoute, hertog van Bourgondië en

Nadere informatie

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin Examen Geschiedenis Geef de 7 tijdsvakken: Prehistorie :... 3500 v.c Stroomculturen : 3500 v.c 800 v.c Klassieke Oudheid : 800 v.c 500 n.c Middeleeuwen : 500 n.c 1450 n.c Nieuwe tijd : 1450 n.c 1750 n.c

Nadere informatie

3 Jullie moeten jezelf niet beter vinden dan een ander, of opscheppen

3 Jullie moeten jezelf niet beter vinden dan een ander, of opscheppen 3 Jullie moeten jezelf niet beter vinden dan een ander, of opscheppen over jezelf. Nee, jullie moeten bescheiden zijn, en een ander belangrijker vinden dan jezelf. 4 Denk niet alleen aan jezelf, maar zorg

Nadere informatie

Op zoek naar Dorestad

Op zoek naar Dorestad Dit speurboekje is van 1 2 Inhoudsopgave 2 Colofon Samenstelling: Marjolein den Ouden, Marieke Peters, in samenwerking met Bureau Nebti, Hilversum Redactie: Annemarieke Willemsen, Tanja van der Zon Illustraties:

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie