Stappen naar een Klimaatneutraal s-hertogenbosch

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Stappen naar een Klimaatneutraal s-hertogenbosch"

Transcriptie

1 Stappen naar een Klimaatneutraal s-hertogenbosch Energie- en klimaatprogramma Gemeente s-hertogenbosch

2 1. Woord vooraf Wanneer klimaatneutraal: 2040? 2050? 2060? Aannames en onzekerheid Klimaatneutraal is een prachtige ambitie waar niemand tegen kan zijn. De termijn waarop we klimaatneutraliteit kunnen bereiken is onderzocht, en het zou mogelijk kunnen zijn in Dit jaartal is gebaseerd op een rekenmodel, waarin een groot aantal aannames zijn verwerkt. Om klimaatneutraliteit te bereiken zijn zeer forse inspanningen nodig, en het vraagt miljoenen investeringen van alle partijen binnen de stad. Het levert ook heel veel kostenbesparing op, die door de stijgende energieprijs alleen maar toeneemt. Doordat we deze uitspraken baseren op veel aannames is er onzekerheid over de termijn waarop we klimaatneutraal kunnen zijn, over de kosten en over de baten. We zijn afhankelijk van veel factoren om ons heen, die bepalen of de stad in een bepaald jaar klimaatneutraal zal zijn. Denk daarbij aan bereidheid van alle partijen om hierin mee te doen, innovatie van energiebesparingstechnieken, marktontwikkeling, subsidies, de energieprijs, de beschikbaarheid van menskracht om technische maatregelen uit te voeren, etc. Dit brengt grote onzekerheid met zich mee over de termijn waarop we de doelstelling kunnen halen. Dus moeten we zoeken naar een aanpak om met deze onzekerheden om te gaan. Dilemma (1) we willen concrete plannen, maar het is een proces We staan daarom voor een dilemma: we willen graag ambitieuze en concrete doelen stellen, met daaraan gekoppelde termijnen waarop de doelen gerealiseerd worden. Maar we realiseren ons dat we geen plan kunnen uitwerken vanaf nu tot 2040 waarin staat welke maatregelen tegen welke kosten genomen moeten worden, en door wie, om in 2040 klimaatneutraal te worden. Dilemma (2) we willen wel héél veel Daarnaast staan we voor een tweede dilemma: uitgaande van de ambitie klimaatneutraal zouden we met een taskforce van vele formatieplaatsen, en zeer forse investeringsbudgetten van vele miljoenen, direct aan de slag moeten gaan. Maar dan gaan we voorbij aan alle andere grote ambities die we als bestuur voor de stad hebben. En dat willen we niet. We willen héél veel, en ook wij moeten keuzes maken. Verdriedubbeling: een grote stap in de goede richting We kiezen daarom voor een pragmatische aanpak: in de voorjaarsnota hebben we voorgesteld het budget en de capaciteit voor klimaatbeleid te verdrievoudigen, en een beroep te doen op subsidies. We zijn ervan overtuigd dat we daarmee een forse extra impuls geven aan de ambitie: het versnellen van de ontwikkeling richting een klimaatneutrale gemeente. We realiseren ons dat het minder is dan wat nodig is zoals blijkt uit het rapport s-hertogenbosch klimaatneutraal van Builddesk, maar we brengen hiermee wel een proces op gang en versnellen bestaande processen. We zullen het komende jaar benutten om duidelijker in kaart te brengen wat er voor nodig is om in verschillende segmenten en doelgroepen klimaatneutraal te worden. We zullen dan per onderwerp een afweging maken en voorleggen aan de raad. We vragen iedereen om mee te doen Nog veel belangrijker is dat we het komende jaar zullen gebruiken om met alle partijen in de samenleving in gesprek te gaan, onze ambities te delen, en te bespreken wie, wat op welk moment kan en wil doen om bij te dragen aan een klimaatneutrale stad, aan betaalbaar wonen en aan minder afhankelijkheid van fossiele brandstoffen. Veel partijen werken hier al aan. We willen hen verder stimuleren. Nieuwe partijen willen we inspireren om ook actie te ondernemen. Hierdoor ontstaat een proces in de samenleving. Over een jaar weten we veel meer 2

3 Ondanks onzekerheid over allerlei processen om ons heen, en ondanks beperkte middelen, hebben we in dit programma concrete doelen gesteld. Aantallen woningen, procenten besparing, etc. Daar gaan we mee aan de slag, en daar gaan we voor. Over een jaar hebben we met alle betrokkenen gesproken, afspraken gemaakt. En dan kan het zijn dat we de doelen moeten bijstellen: naar beneden, maar het kan ook omhoog. Ook zal dan duidelijk zijn - op onderdelen - hoeveel budget we nodig hebben. s-hertogenbosch, zomer Het college van Burgemeester en Wethouders 3

4 2. Inleiding 2.1 De noodzaak van klimaatbeleid Trendbreuk De aarde die opwarmt door ons toenemende gebruik van fossiele brandstoffen, met alle verstrekkende gevolgen van dien. Fossiele brandstoffen die schaars worden en daardoor enorm in prijs stijgen (een verdubbeling de afgelopen tien jaar en naar verwachting een verdubbeling de komende tien jaar). Fossiele brandstofbronnen die uiteindelijk uitgeput raken. Groeiende welvaart waardoor het energieverbruik stijgt (alleen al door het toenemende aantal apparaten per huishouden). Klimaatbeleid is urgenter dan ooit. We staan voor een trendbreuk: We worden gedwongen flink op energie te besparen en alternatieve bronnen zoals zon, wind en water aan te spreken. De tijd is er rijp voor: klimaatbeleid is landelijk en internationaal één van de speerpunten. Daardoor zijn er middelen beschikbaar voor lokale energiebesparing. Door daar nu op in te spelen kunnen we op kosten besparen. Verminderen CO 2 CO 2 is het belangrijkste gas dat het broeikaseffect veroorzaakt. Om de concentratie CO 2 in de lucht te verminderen is het noodzakelijk dat we minder fossiele brandstoffen gebruiken. Dat bereiken we door op energie te besparen én door duurzame energie op te wekken. Daarnaast is het mogelijk dat we CO 2 in de atmosfeer afvangen bij energiecentrales en opslaan onder de grond. Ook kunnen we CO 2 vastleggen door bijvoorbeeld nieuwe bossen aan te planten. Naast CO 2 zijn er een aantal andere belangrijke broeikasgassen. Deze gassen komen nog niet aan de orde in dit beleidsplan, maar zullen we nader onderzoeken. Uitdaging voor de gemeente Voor de gemeente ligt er een enorme uitdaging het proces van de trendbreuk te stimuleren, te ondersteunen en te versnellen. Bovendien krijgt de gemeente een regierol. De energievoorziening gaat er in de toekomst namelijk anders uitzien. Centrale opwekking van energie in grootschalige centrales wordt geleidelijk aan vervangen door decentrale opwekking. Soms zelfs op wijkniveau, zoals warmte uit de grond. Of op woningniveau, bijvoorbeeld een verwarmingsketel die ook stroom levert. De gemeente zal steeds meer gaan bepalen welke type energievoorziening een wijk krijgt. Komt er bijvoorbeeld een warmtenet, benutten we de ondergrond voor de opslag van warmte en koude of maken we lokaal gebruik van biomassa. Met deze vraagstukken krijgen we te maken. Dit alles maakt de urgentie om klimaatbeleid op lokaal niveau voort te zetten en te intensiveren hoog. Intensiveren klimaatbeleid In 2007 kondigde het College aan het gemeentelijke energie- en klimaatbeleid te willen intensiveren. Het College stelde daarom een discussienotitie op, waarin drie scenario s voor die intensivering werden geschetst. In november 2007 is hierover gediscussieerd in de Cie Fes. De Raad heeft daarop in december een motie aangenomen waarin zij het College oproept een plan te maken waarmee de stad in 2025 klimaatneutraal wordt. Het College heeft intussen een verkenning laten uitvoeren naar de mogelijkheden om klimaatneutraal te worden. Daaruit blijkt dat de stad in een vooruitstrevend, innovatief scenario waarbij alle kansen worden benut in 2040 klimaatneutraal kan zijn. 4

5 2.2 Klimaatbeleidsplan Zorgvuldige basis Op basis van een discussienotitie over het gemeentelijke energie- en klimaatbeleid, de discussie met de Cie FES, de motie van de Raad en een aantal interne en externe discussiebijeenkomsten is dit klimaatbeleidsplan opgesteld. In dit plan geven we een overzicht van de stand van zaken, onze doelstellingen voor de korte en lange termijn en de daaraan gekoppelde concrete acties voor de komende vier jaar. In dit eerste hoofdstuk gaan we in op de noodzaak van klimaatbeleid en enkele algemene keuzes die we daarin hebben gemaakt. In volgende hoofdstukken beschrijven we de huidige stand van zaken en onze doelen en aanpak per thema. Het gaat om de thema s gemeentelijke gebouwen en voorzieningen (hoofdstuk 2), bestaande woningen (hoofdstuk 3), nieuwe woningen (hoofdstuk 4), duurzame energie (hoofdstuk 5), bedrijven (hoofdstuk 6) en verkeer en vervoer (hoofdstuk 7). In hoofdstuk 8 tot slot komt de organisatie en financiering aan de orde. Dit klimaatbeleidsplan is gericht op het bijdragen aan het tegengaan van klimaatverandering. De gevolgen van klimaatverandering, bijvoorbeeld meer wateroverlast, vallen niet binnen de reikwijdte van dit plan. In het nieuwe waterplan (eind 2008) gaan we hier verder op in. s- Hertogenbosch klimaatneutraal in 2040? We hebben laten onderzoeken wanneer en met welke maatregelen s-hertogenbosch klimaatneutraal kan worden. Een samenvatting van het onderzoek vindt u in bijlage 2. Uitgangspunt van het onderzoek is dat we binnen de Bossche stadsgrenzen energiebesparing en de toepassing van duurzame energie willen realiseren. De conclusie van het onderzoek is dat de stad klimaatneutraal kan zijn in ca Hiervoor moet wel alles uit de kast worden gehaald. Zo stelt het onderzoek bijvoorbeeld dat dan alle daken van woningen en gebouwen belegd zijn met zonnepanelen. De energienormen voor nieuwbouw worden fors aangescherpt en jaarlijkse worden 3000 bestaande woningen zo sterk verbeterd dat het energieverbruik wordt gehalveerd etc. etc. Ter vergelijking: in de huidige plannen worden er de komende jaren 1000 woningen per jaar gerenoveerd per jaar betekent dus een verdrievoudiging van het renovatie tempo; organisatorisch, technisch en financieel een gigantische opgave. Zie verder de tabel op pag. 4. Financiële impuls De onderzoekers durven geen uitspraken te doen over kosten van deze transitie. Duidelijk is dat deze in de miljoenen lopen. Het gaat om investeringen die door alle partijen in de samenleving zullen worden gedaan: bedrijven, instellingen, burgers, gemeentelijke organisatie. Op de langere termijn worden alle kosten terugverdiend. Daarnaast dalen de komende jaren naar verwachting de kosten voor de opwekking van duurzame energie en stijgen de kosten van het gebruik van fossiele energie. De financiële impuls voor energiebesparing en duurzame energie wordt dus steeds groter. 5

6 2.3 Doelstelling Kosten en baten Uit onderzoek blijkt dat het in in een zeer vooruitstrevend scenario - mogelijk is om als stad klimaatneutraliteit te bereiken. Veel maatregelen zijn nu al kosteneffectief. Om volledig klimaatneutraal te worden zijn echter ook duurdere maatregelen nodig. De verwachting is echter dat technieken die nu nog heel duur zijn over vijf tot tien jaar ofwel goedkoper zijn, ofwel door de hogere energiekosten kosteneffectief zijn. Door een marge van 10 jaar te nemen in de termijn waarop we klimaatneutraliteit willen bereiken, maken we optimaal gebruik van (ontwikkelingen in) deze technieken tegen lagere maatschappelijke kosten. Daarom streven we ernaar om als stad tussen 2040 en 2050 klimaatneutraal te zijn. Kortere termijn De Raad heeft zich uitgesproken voor een klimaatneutraal s-hertogenbosch in Dit blijkt stadbreed op deze termijn niet mogelijk te zijn. Als we echter naar verschillende onderdelen of op een ander schaalniveau kijken, zijn er op kortere termijn wel mogelijkheden. We stellen daarom de volgende doelstellingen: - gemeentelijke organisatie klimaatneutraal: 2020; - gebouwde omgeving klimaatneutraal: 2035; - gehele stad klimaatneutraal: Deze doelstellingen betekenen dat we niet alleen als gemeente veel moeten doen. De hele stad, dus ook alle bedrijven, inwoners, maatschappelijke groepen, woningcorporaties etc. zal veel moeten investeren, samenwerken, creatief zijn en vooruitdenken. Doelstellingen waarmaken Allereerst werken we voor een klimaatneutrale gemeentelijke organisatie een concreet plan uit (gereed in 2009). Voor de andere twee doelstellingen staan in dit plan een groot aantal acties die zorgen voor de juiste randvoorwaarden. Dit plan richt zich sterk op het versnellen van reeds lopende processen en het in gang zetten van nieuwe processen. Om grote stappen naar een klimaatneutrale stad te maken zijn forse investeringen van alle partijen nodig die niet altijd even gemakkelijk hoeven zijn. Om deze investeringen te stimuleren zijn financiële prikkels nodig, bijvoorbeeld in de vorm van subsidies, laagrentende leningen en een roterend fonds. Maatregelen voor klimaatneutrale stad Builddesk, 2008 Bron: Gemeentelijke gebouwen: nieuwe gebouwen klimaatneutraal vanaf 2009; bestaande gemeentelijke gebouwen label A+ binnen 5 jaar; openbare verlichting voorzien van LED lampen en schakeling op beweging; 100% van geschikt dakoppervlak beleggen met zonnecellen. Woningen: versnelde isolatie en warmteterugwinning (3000 woningen per jaar); toepassen van zuinigere verlichting waaronder LED (19%); convenant woningcorporaties: woningvoorraad in 10 jaar 50% zuiniger, EPC-aanscherping van 25% tot 40% t.o.v. wettelijke norm; snel oplopend rapportcijfer (EPL) tot 10 (klimaatneutrale wijk). Duurzame energie: jaarlijks 3000 bestaande en 800 nieuwe woningen beleggen met 30 m2 zonnepanelen; m2 zonnepanelen per jaar op kantoren e.d.; in 2009 windturbine op Treurenburg en vanaf 2011 ook op de Brand; 3000 bestaande woningen worden in 2012 voorzien van aardwarmte; biomassa-installatie Treurenburg: houtchipboiler Sportiom: warmtewinning uit asfalt; aantrekken van glastuinbouw voor duurzame energieproductie. Kantoren en industrie: verhoogde schilisolatie en warmte-koudeopslag (80% van de kantoren); zeer zuinige verlichting waaronder LED; fors versnelde isolatie en warmte terugwinning met een besparing tot 70%; toepassen van energiezuinige installaties in de industrie met een besparing van 20% op warmte en 10% op elektriciteit Verkeer en vervoer: door parkeerbeleid en tol tot 10% minder auto s in het centrum; fietsverbeterplan met geasfalteerde paden, snel groen bij verkeerslichten en gratis stallingen; verbod op slurpers. 6

7 2.4 Welke keuzes hebben we gemaakt? In hoofdstuk 2 tot en met 7 beschrijven we onze aanpak per thema. Die aanpak is gebaseerd op de volgende algemene keuzes: Energie besparen en duurzame energie opwekken We gaan uit van de zogenaamde Trias energetica, een principe voor de effectieve aanpak van klimaatbeleid. Dit principe gaat ervan uit dat je: eerst alles doet om zoveel mogelijk energie te besparen; vervolgens duurzame energie opwekt; tenslotte voor het resterende energieverbruik efficiënt fossiele brandstoffen toepast, waarbij je zomogelijk CO 2 weer vastlegt. Onze nadruk ligt op de eerste twee punten omdat hier de grootste kansen liggen. Punt 3, het toepassen van fossiele brandstoffen, zal nog jarenlang nodig zijn om in de energiebehoefte te voorzien. Het compenseren van de daarmee samenhangende CO 2 uitstoot heeft voor ons een lage prioriteit. Als we over een aantal jaren de mogelijkheden binnen de eerste twee punten benut hebben, zullen we dit opnieuw in overweging nemen als aanvullende maatregel. Energietransitie We verbruiken steeds meer fossiele brandstoffen, zoals olie, kolen en gas, mede als gevolg van de toenemende welvaart. Hierdoor komt er steeds meer CO 2 in de atmosfeer, waardoor de aarde opwarmt. Dit is een niet meer te stoppen proces. Haalbaar is dat we - door de opwarming binnen de perken te houden - de gevolgen beperken. Ze zijn zeker niet te voorkomen. De gevolgen zijn fors, zowel voor mens als natuur: de kans op plagen en ongedierte in de landbouw neemt toe; steeds vaker zullen hevige stortbuien tot wateroverlast leiden of zal langdurige droogte tot problemen leiden, etc. Een structurele verandering gericht op een duurzame energiehuishouding is dus nodig (energietransitie). Zon, wind, aardwarmte, en water als energiebronnen worden steeds belangrijker en energiebesparing een must. Lokaal en regionaal De opwekking van duurzame energie moet flink hoger worden. We willen dat eerst zoveel mogelijk binnen de gemeentegrenzen doen. Vervolgens bekijken we waar we regionaal zo efficiënt mogelijk duurzame energie kunnen opwekken. We kiezen voor een lokale en regionale aanpak en nemen regionaal initiatief om klimaatprojecten op te zetten. Zowel Europees, landelijk als regionaal staat klimaatverandering en energiebesparing hoog op de agenda. Landelijke en internationaal duurzame energieprojecten, bijvoorbeeld windturbines aan de kust of op zee of zonne-energiecentrales in Zuid-Europa, stimuleren we door groene stroom te kopen. De inkoop van groene stroom ontslaat ons echter niet van de plicht om zelf lokaal en regionaal inspanningen te leveren om duurzame energie op te wekken. Bovendien is er landelijk en zelfs wereldwijd veel te weinig duurzame energie te koop om in de energiebehoefte te voorzien. Integrale aanpak Onze aanpak is integraal. Energiegebruik heeft niet alleen relatie met milieu en woningbouw maar met alle beleidsvelden. Zo is bijvoorbeeld ook de locatie van voorzieningen (winkels, sportvelden, etc.) bepalend voor de vervoerskeuze en daarmee het energiegebruik. Uiteraard gaat het altijd om een afweging van verschillende belangen. Bijvoorbeeld: het gevoel van veiligheid s nachts op straat door extra verlichting, en anderzijds energiebesparing bij straatverlichting. In stedenbouwkundige plannen zal energie integraal mee worden genomen als criterium, uiteraard in juiste balans met alle andere criteria die hierin een rol spelen. Groei en economische ontwikkeling van de stad kan zorgen voor een groei van het energieverbruik, maar door op het juiste moment aandacht te geven aan energiebesparing en duurzame energie, kan groei en ontwikkeling energiezuinig plaatsvinden. De aanpak is integraal, en daarbij zullen voortdurend afwegingen moeten worden gemaakt. 7

8 2.5 Wat gaan we de komende vier jaar doen? De komende vier jaar zetten we alle lopende projecten voort en breiden we deze uit. We zetten nieuwe initiatieven, plannen en pilots op voor energiebesparing en duurzame energie. Daarnaast werken we hard aan het realiseren van randvoorwaarden, om vanaf 2015 met zevenmijlsstappen richting de klimaatneutrale stad te kunnen gaan. Belangrijke punten zijn: het realiseren van een forse energiebesparing in bestaande en nieuwe woningbouw, bij bedrijven en binnen de gemeentelijke organisatie, inclusief sport, onderwijs, welzijn en de openbare ruimte; duurzame energieopwekking met windturbines in Treurenburg en De Brand, energie uit biomassa bij Treurenburg en het Sportiom en mogelijk op andere locaties; pilots klimaatneutraal bouwen voor gemeentelijke gebouwen en bestaande en nieuwe woningbouw; het zodanig organiseren van regelgeving en financiën dat er financiële impulsen ontstaan voor energiebesparing. Te denken valt aan het vergroenen van de huursubsidieregels (lobby naar het Rijk om huursubsidiegrens te koppelen aan de woonlasten, in plaats van sec aan de huur), het opzetten van een roterend fonds voor investeringen in energiebesparing, etc.; het opnemen van randvoorwaarden in ruimtelijke plannen, grondbeleid en woonbeleid voor energiebesparing en duurzame energie. Bijvoorbeeld zongericht verkavelen, het mogelijk maken van zonnepanelen en zonneboilers in beeldkwaliteit, het scheppen van ruimte voor kleinschalige en grootschalige windenergie en mogelijkheden realiseren voor aardwarmte en warmte-koude opslag. Dit uiteraard in balans met stedenbouwkundige architectonische kwaliteit; structureel werken aan de ontwikkeling van kennis op het gebied van energiebesparing en duurzame energie in verschillende sectoren in de stad en binnen de gemeentelijke organisatie; ontwikkeling van de markt voor energiebesparing en duurzame energie. 2.6 Wat levert het op? Energieverbruik Het energieverbruik zal over vier jaar lager liggen. Het gaat om een bescheiden besparing. Veel van de resultaten van de inspanningen die we de komende vier jaar doen zijn pas na 2015 zichtbaar. In de grafiek hieronder is dit duidelijk te zien. Scenariostudie van het energieverbruik van s-hertogenbosch, extra scenario dat leidt tot klimaatneutrale stad in De energiebesparing tot 2015 bedraagt enkele procenten. Forse besparing wordt gerealiseerd tussen 2020 en Bron: Builddesk, Zie verder bijlage 2. 8

9 Kostenbesparing Energiebesparing levert een flinke kostenbesparing op voor bedrijven en burgers. De prijs van energie blijft de komende jaren stijgen. De kostenbesparing is vooral een besparing ten opzichte van deze verwachte stijging. De energierekening zal voor veel burgers over vijf jaar hoger zijn dan nu. Doen we echter niets aan energiebesparing dan is de energierekening straks nog veel hoger. Energiebesparing vraagt eerst een investering, maar op langere termijn zijn burgers en bedrijven goedkoper uit, door nu te investeren in energiebesparingsmaatregelen. Marktontwikkeling Energiebesparing en duurzame energie vormen een groeimarkt voor de komende jaren. Zijn veel bedrijven die duurzame energieproducten aanbieden nu nog afhankelijk van subsidies, over enkele jaren is de energieprijs zo hoog dat energiebesparing en duurzame energie een zelfstandige markt vormen. Door daar nu op in te spelen met een krachtig lokaal klimaatbeleid, geven we de lokale markt een extra impuls. 9

10 3. Gemeentelijke gebouwen / voorzieningen Een belangrijke reden voor energiebesparing binnen de gemeentelijke organisatie is de voorbeeldfunctie die de gemeente heeft. Daarnaast levert energiebesparing een kostenbesparing in de bedrijfsvoering op. 3.1 Stand van zaken Het energieverbruik van de gemeente bestaat uit: gebouwgebonden energieverbruik, bijvoorbeeld voor de kantoren (25%); stroomverbruik voor de openbare verlichting en rioolgemalen (75%). Tot en met 2007 kochten we hiervoor voor 25% groene stroom in. Vanaf 2008 is dat 100%. Verder verbruikt de gemeentelijke organisatie energie voor vervoer. Dit komt aan de orde in hoofdstuk 7 (Verkeer en vervoer). Daarnaast bezitten we ongeveer 400 panden die niet door de gemeente zelf worden gebruikt (zoals buurtcentra, scholen en cultuurcentra). De gebruiker of huurder is hier verantwoordelijk voor het energieverbruik. 3.2 Wat willen we bereiken? We hebben wat betreft gemeentelijke gebouwen, openbare verlichting en rioolgemalen de volgende doelstellingen: een klimaatneutrale gemeentelijke organisatie in 2020; 25% tot 75% energiebesparing voor alle nieuw te bouwen gemeentelijke gebouwen; minimaal energielabel B voor alle bestaande gemeentelijke gebouwen in 2018; 100% groene stroom en groen gas; 100% duurzaam inkopen; energiebesparing in openbare verlichting en rioolgemalen. 3.3 Wat gaan we doen? We hebben in de periode de volgende activiteiten ingepland: 1. opstellen van een plan van aanpak Klimaatneutrale gemeentelijke organisatie. Hierin is veel aandacht voor de verbetering van de energiekwaliteit van gemeentelijke gebouwen. Onderdeel van het plan is het vaststellen van het energielabel voor 150 gebouwen (budget gereserveerd in voorjaarsnota 2009). Het plan van aanpak Klimaatneutrale gemeentelijke organisatie is gereed in Financieringsvoorstellen nemen we op in de voorjaarsnota 2010 / begroting 2010; 2. jaarlijks bij de begroting vaststellen van extra investeringsbudget voor het verbeteren van de energiekwaliteit van gemeentelijke gebouwen. Voor de komende tien jaar gaat het naar schatting om een aantal miljoenen per jaar. Deze investeringen zijn grotendeels terug te verdienen door lagere energielasten; 3. maken van afspraken met gebruikers van gebouwen. Besparing op de energierekening gaan we benutten voor de financiering van energiebesparingsmaatregelen en voor de grotere aandacht voor en advisering bij nieuwbouw en renovatie/onderhoud van gemeentelijke gebouwen; 4. monitoring gericht op energiebesparing door een goed beheer en gebruik van gebouwen; 5. het realiseren van jaarlijks minimaal één pilotproject: bijvoorbeeld een energieneutrale school of een schoolgebouw volgens het passiefhuisconcept; 6. het inzetten van subsidiedeskundigen voor het benutten van subsidies (Provincie, Rijk, Europa) voor pilotprojecten. 7. onderzoek naar de mogelijkheden om het energieverbruik van de openbare verlichting terug te dringen en het verkrijgen van inzicht in de investeringen die hiervoor nodig zijn. In dit onderzoek nemen we een discussie over het gewenste veiligheidsniveau in relatie tot het energieverbruik mee; 8. het doorlopen van een kennisontwikkelingstraject over zeer energiezuinige nieuwbouw en renovatie gemeentelijke gebouwen 9. het inkopen van groene stroom voor primaire huisvesting en voor openbare verlichting en rioolgemalen. Vanaf 2008 kopen we 100% groene stroom in, vanaf 2010 kopen we daarnaast 100% groen gas (stortgas, vergisting) in. 10

11 10. gebruik van energiezuinige en duurzame lampen en armaturen in de openbare verlichting en eventuele aanpassing van het verlichtingsniveau, gecombineerd met veel aandacht voor veiligheid; 11. toepassing van energiezuinige technieken in rioolgemalen. 3.4 Wat levert het op? De activiteiten leveren het volgende op: besparing op de exploitatiekosten voor gemeentediensten; besparing op de exploitatiekosten voor scholen, buurtcentra, etc. voorbeeldfunctie voor de stad. Op deze manier stimuleren we andere partijen om serieus werk te maken van energiebesparing en duurzame energie. 3.5 Achtergrondinformatie Gemeentelijke panden De gemeentelijke panden en voorzieningen zijn verdeeld in de volgende groepen: 1 Bestaande gebouwen Primaire huisvesting (ca. 25 panden) Onder de primaire huisvesting vallen onder meer het stadskantoor, de afvalstoffendienst en wijkonderkomens. Hiervoor kopen we groene stroom in. Het is wettelijk verplicht voor deze panden een energieonderzoek uit te laten voeren. Uit deze onderzoeken moet blijken welke energiebesparingsmaatregelen mogelijk zijn tegen welke terugverdientijd. Scholen (ca. 65) In 2008 en 2009 brengen we in samenwerking met de beheerders van alle panden de huidige energiekwaliteit van de scholen in kaart. Hoewel scholen het eigendom van de gemeente zijn, betalen zij zelf de energiekosten. Om tot een flinke slag in energiebesparing te komen is het nodig onze investeringen hiervoor te koppelen aan de baten in de vorm van een lagere energierekening voor de scholen. In feite hebben zowel de gemeente als de scholen baat bij investering in energiebesparing omdat deze leidt tot lagere exploitatielasten. Echter, omdat de budgetten gescheiden zijn en degene die investeert niet de opbrengsten van die investering krijgt, worden deze (nog) niet uitgevoerd. Sportaccommodaties (ca. 30) In 2008 en 2009 brengen we in samenwerking de huidige energiekwaliteit van de sportaccommodaties in kaart. Op basis daarvan zal een plan worden gemaakt voor de verbetering van de energiekwaliteit. Cultuurgebouwen De cultuurgebouwen zijn onder meer de Verkadefabriek en het Theater aan de parade. Het is wettelijk verplicht voor deze gebouwen een energieonderzoek uit te laten voeren. Uit dit onderzoek moet blijken welke energiebesparingsmaatregelen mogelijk zijn tegen welke terugverdientijd. Hierna bekijken we welke maatregelen hiervan we daadwerkelijk zullen uitvoeren. Verhuurde panden (ca. 70) Verhuurde panden zijn panden die om maatschappelijke redenen in het bezit zijn van de gemeente en verhuurd worden aan derden. Denk bijvoorbeeld aan wijkcentra. Ook voor deze panden geldt dat wij als gemeente in energiebesparingsmaatregelen moeten investeren, terwijl de lagere energielasten als gevolg daarvan ten goede komen aan de huurder of gebruiker. Voor een deel van deze panden is het wettelijk verplicht een energieonderzoek uit te laten voeren. Overige panden Onder overige panden verstaan we onverwarmde of kleine panden. Deze laten we in dit beleidsplan buiten beschouwing. 11

12 2 Nieuwbouw Ons doel is op nieuwbouw 25% energie te besparen. In nieuwbouwprojecten als de Voorzieningencluster Groote Wielen (De Witte Wielen) en het Sociaal Cultureel Centrum Rosmalen is deze doelstelling in de plannen verwerkt. 3 Openbare verlichting en rioolgemalen Openbare verlichting De openbare verlichting verbruikt jaarlijks ruim 7 miljoen kwh aan elektriciteit. Er is veel aandacht om hier op energie te besparen. Zo loopt er een vervangingsprogramma waarbij we naar verwachting 5000 bestaande lampen en armaturen vervangen door energiezuinige. Dit levert een besparing op van ongeveer 6 %. Ook bij de aanleg van nieuwe verlichting maken we gebruik van energiezuinige lampen en armaturen. Een andere besparingsmaatregel kan het niveau van verlichting zijn. Het huidige verlichtingsniveau is gekozen op basis van veiligheid. Nader onderzoek moet uitwijzen of er besparingsmogelijkheden zijn door hierin te differentiëren. Bijvoorbeeld door gedurende de nacht te kiezen voor een lager verlichtingsniveau, waarbij ook het gevoel van veiligheid gewaarborgd wordt. Rioolgemalen Bij rioolgemalen besparen we op energie door de toepassing van steeds energiezuinigere technieken bij vervanging en renovatie. 12

13 4. Bestaande woningen De globale energiekosten voor huishoudens in s-hertogenbosch bedragen nu jaarlijks 120 miljoen. De verwachting is dat de energiekosten door de stijgende energieprijs de komende 10 jaar zullen verdubbelen tot 240 miljoen. 4.1 Stand van zaken Het zogenaamde energielabel geeft de energiekwaliteit van bestaande woningen weer. Dit is vergelijkbaar met energielabels van witgoed; Label A is het meest energiezuinig; Label G het minst. Per 1 januari 2008 is het energielabel verplicht bij de verkoop en verhuur van woningen en andere gebouwen. Onderstaande figuur geeft de energiekwaliteit van de bestaande woningen in s-hertogenbosch weer. Gemeente 's-hertogenbosch inschatting huidige energielabels in % van de totale woningvoorraad 25% 20% 15% 10% 7% 14% 19% 19% 22% 11% 8% 5% 0% G F E D C B A Toelichting: label A is nieuwbouwkwaliteit; label C is een redelijk geïsoleerde woning met HR ketel en dubbelglas; label G is een niet of slecht geïsoleerde woning met verouderde verwarmingsinstallatie 4.2 Wat willen we bereiken? Ons doel is: Jaarlijks minimaal 1200 tot 1500 woningen opwaarderen tot energielabel B. Het gaat hier om particulier woningbezit en woningen van corporaties; het huishoudelijk energieverbruik (niet-gebouwgebonden gebruik) met minimaal 10% te verlagen. 3.3 Wat gaan we doen? Om de doelstellingen te bereiken staan de volgende activiteiten op het programma: 12. ontwikkelen van een stadbrede visie op de energievoorziening, inclusief warmte-koude opslag, warmte uit asfalt en oppervlaktewater, toepassingsmogelijkheden van aardwarmte en energiezuinige gebouwconcepten; 13. het maken van afspraken met de corporaties over het verbeteren van de energiekwaliteit op voorraadniveau; 14. het voeren van een intensieve communicatiecampagne om particuliere woningeigenaren te stimuleren om te investeren in de energiekwaliteit van hun woningen, in aansluiting op landelijke acties en subsidies; 15. het onderzoeken van de mogelijkheden voor marktpartijen of woningcorporaties om particulieren te ondersteunen bij energiebesparingsmaatregelen aan hun woning; daarnaast het onderzoeken van mogelijkheden om particuliere eigenaren actief aan te schrijven om daarmee energiebesparing te realiseren. 16. het geven van energieadvies op maat aan huishoudens en het voeren van andere communicatieacties om het energieverbruik te verlagen (gebruikersgedrag en niet-woning gebonden maatregelen); 17. deelnemen aan de landelijke lobby en landelijke discussie over het energieafhankelijk maken van de huursubsidiegrens; 18. het inzetten van subsidiedeskundigen voor het benutten van subsidies (Provincie, Rijk, Europa); 13

14 19. het opzetten van een kennisontwikkelingstraject bestaande woningbouw voor professionals. 4.4 Wat levert het op? Die activiteiten hebben het volgende resultaat: toename van de energiekwaliteit van het woningbestand; energiebesparing in bestaande bouw; (relatieve)verlaging van de woonlasten; bewustzijnsvergroting particulieren voor het treffen van isolatie- en energiebesparingsmaatregelen. 4.5 Achtergrondinformatie Corporatiebezit Corporaties en gemeenten in de regio sloten in 2006 het Convenant Energiebesparing in de bestaande bouw regio s-hertogenbosch. In dit convenant zijn afspraken gemaakt voor de verbetering van de energiekwaliteit van de bestaande bouw. Recent bespraken de partners de voortgang. Zij maakten de afspraak om bij projecten voor ingrijpende verbetering label B als uitgangspunt te nemen. In s-hertogenbosch nemen de twee grote corporaties (Zayaz en Brabant wonen) deel aan het convenant. Vanwege de grens van de huurtoeslag (en de afspraken met de gemeente over de omvang van de kernvoorraad), is het veelal niet mogelijk voor de corporaties om de investeringen in energiebesparing door te berekenen in een hogere huur. Gevolg: deze investeringen worden niet gedaan terwijl dat voor de totale woonlasten gunstig zou zijn, ook als de investeringen worden doorberekend in de huur (zie rekenvoorbeeld). Het ministerie van VROM heeft intussen aangekondigd de omvang van het probleem te bestuderen en naar oplossingen te zoeken. Rekenvoorbeeld woonlasten in relatie tot energielasten Van een slecht geïsoleerde woning bestaan de woonlasten uit 400,- huur en gemiddeld 150,- energiekosten. Als de energiekwaliteit van de woning wordt verbeterd, en de kosten hiervoor worden doorberekend in de huur, stijgt de huur naar 435. De energiekosten dalen tot 75. De totale woonlasten nemen daardoor af van 550 naar 510, terwijl er minder energie wordt verbruikt. Voor huishoudens met lage inkomens loopt een project gericht op energiebesparing door gedragsverandering. Particulier bezit Voor particuliere woningbezitters lopen enkele kleinschalige acties. Zo kunnen zij gebruik maken van een subsidieregeling voor duurzame energie, zoals zonneboilers (Vlagheidefonds). Landelijke ontwikkelingen Door de forse prijsstijging van gas en elektra zijn de energielasten voor huishoudens de afgelopen periode fors toegenomen. Dit leidt ertoe dat energiebesparende maatregelen in de woningbouw alleen al vanuit woonlastenbeheersing steeds belangrijker worden. Daarnaast draagt het uiteraard bij aan het tegengaan van klimaatverandering. Het ministerie van VROM heeft aangekondigd het plan Meer met minder (opgesteld door verschillende marktpartijen) financieel te ondersteunen, zodat woningen in 2011 energetisch twee labels verbeterd zijn. Ook komt er een landelijke subsidieregeling voor zonneboilers, zonnepanelen en warmtepompen. 14

15 5. Nieuwe woningen Samen met marktpartijen werken we aan de hoge energiekwaliteit van nieuwe woonwijken. Woningen zo zuinig mogelijk bouwen en duurzame warmte toepassen. 5.1 Stand van zaken Wij willen bij nieuwe woningen 25% reductie op de CO 2 uitstoot realiseren. Deze doelstelling halen we (ten opzichte van de oude wettelijke norm) in o.a. De Groote Wielen, Hinthammerpoort en Empel 3e fase (rapportcijfer 7,0). Op andere locaties halen we deze doelstelling niet of slechts ten dele. Reden hiervan is dat onze prioriteit vooralsnog ligt bij De Groote Wielen als grootste nieuwbouwlocatie. Ten opzichte van de nieuwe wettelijke norm zouden we een rapportcijfer van 7,6 moeten realiseren. Om marktpartijen de gelegenheid te geven hiermee ervaring op te doen, richten we ons beleid op een geleidelijke verbetering van de energiekwaliteit van nieuwe woonwijken. In 2007 hanteren we een rapportcijfer van 7.2 als uitgangspunt en vanaf 2010 een 7.6. Energiekwaliteit en rapportcijfer De energiekwaliteit van nieuwe woonwijken wordt weergegeven met een rapportcijfer (EPL). Als alle woningen in een wijk aan de minimale eisen van het bouwbesluit voldoen krijgt de wijk het cijfer 6,6 (met de regelgeving van vóór 2006 het cijfer 6). Een wijk die energieneutraal is (dus als er evenveel energie verbruikt wordt als er in de wijk wordt opgewekt) krijgt een Wat willen we bereiken? We hebben in de periode het volgende voor ogen: bouwprojecten met meer dan 40 woningen of een even groot bouwvolume aan kantoren/bedrijven worden gebouwd met minimaal 25% energiebesparing (rapportcijfer 7,4)). Als er het technisch mogelijk is om duurzame warmte te leveren (warmte-koude opslag, aardwarmte of energie uit biomassa) wordt er 35% bespaard (rapportcijfer 8 en hoger); tenminste vijf topklimaatprojecten (minimaal 100 woningen), met 50% tot 75% besparing; energiezuinige koeling in minimaal 50% van de nieuwbouwwoningen Zorgdragen voor een goede kwaliteit van het binnenmilieu, door extra kwaliteitsbewaking. 5.3 Wat gaan we doen? Om die doelstellingen te bereiken gaan we het volgende doen: 20. het ontwikkelen van een gemeentebrede energievisie, zie bestaande woningbouw; 21. het uitwerken van een plan van aanpak voor het optimaal benutten van de ondergrond voor opslag van warmte en koude en aardwarmte, en garanderen van voorkomen van vervuiling. 22. Onderzoeken en zo mogelijk realiseren van een pilot met nieuwe nuts : lokaal opwekken en verhandelen van duurzame energie, waardoor duurzame energie kosteneffectiever wordt. 23. voor woningen op gemeentegrond gelden de doelstellingen als eis en zetten we de statiegeldregeling voort. Voor de overige locaties maken we afspraken met de marktpartijen; 24. het ondersteunen van marktpartijen bij de realisatie van energiezuinige nieuwbouw door middel van advies op maat, informatie e.d.; 25. het stimuleren van financiering door o.a. de klimaathypotheek, VON/prijsbeleid, outsourcing van energiesystemen, kostenbesparing door stroomlijning in het bouwproces e.d.; 26. het sluiten van convenanten met koplopers in de markt om de 5 topklimaatprojecten te ontwikkelen; 27. uitvoeren van minimaal vier pilotprojecten `passief bouwen` en `energieneutraal bouwen`; 28. het ontwikkelen van een plan van aanpak voor klimaatbestendige woningen, o.a. met aandacht voor energiezuinige koeling en optimale benutting van het grondwater voor koude en warmte opslag; 29. het opzetten van een project gericht op de controle van de kwaliteit van het binnenmilieu; 30. het opnemen van de mogelijkheden voor zeer energiezuinig bouwen en duurzame energie in beeldkwaliteitsplannen, in optimale balans met architectonische en stedenbouwkundige kwaliteit; 15

16 5.4 Wat levert het op? Met die activiteiten bereiken we: een verhoging van het wooncomfort van de woningvoorraad; energiebesparing bij nieuwbouw; een toename van de energiekwaliteit van het gemeentelijke woningbestand; een (relatieve)verlaging van de woonlasten. 5.5 Achtergrondinformatie Lagere woonlasten De investeringen die nodig zijn voor het behalen van de gewenste energiekwaliteit verdienen zich door de stijgende energiekosten binnen 10 tot 15 jaar terug. Per saldo levert de investering in energiebesparing dus lagere woonlasten op. Bij huurwoningen ligt hier een knelpunt: de investeringen worden gedaan door de corporatie, terwijl de huurder de (lagere) energierekening betaalt. Er lopen landelijk initiatieven om dit knelpunt op te lossen. Het ministerie van VROM buigt zich momenteel over dit probleem. Korting op grondprijs Daar waar de gemeente gronden uitgeeft passen we de statiegeldregeling toe: de initiatiefnemer krijgt een korting op de grondprijs van ca. 1500,- per woning als hij voldoet aan de eisen ten aanzien van aanpasbaar, duurzaam en veilig bouwen. Vanwege de vaste, lage grondprijs voor sociale woningbouw, geldt deze regeling alleen voor de middeldure en dure sector. Comfort gevraagd Het comfort van nieuwbouwwoningen is hoog, vooral door goede isolatie en het toepassen van bijvoorbeeld vloerverwarming. De verwachting is dat dit een grotere rol gaat spelen bij verhuur en verkoop. Naast wintercomfort neemt de behoefte aan zomercomfort (koeling) toe vanwege de vaker voorkomende warme zomers. De nieuwbouw speelt hier steeds vaker op in door bijvoorbeeld vloerverwarming ook geschikt te maken voor koeling. Frisse lucht Voor de steeds betere kierdichting in nieuwbouwwoningen, is goed werkende mechanische ventilatie van groot belang. In de praktijk komt het regelmatig voor dat ventilatiesystemen onvoldoende werken. Hiervoor is extra inzet wenselijk. Warmte-koude opslag De opslag van warmte en koude in de bodem is een efficiënte manier om energie te besparen. Deze techniek wordt steeds vaker toegepast. Momenteel ontwikkelen we beleid om de toepassing van warmte-koude opslag in goede banen te leiden. Belangrijk daarbij is dat onttrekking van water voor warmte-koude opslag andere onttrekkingen zoals drinkwater niet verstoort. EPC: energienorm in het bouwbesluit Voor nieuwbouw geldt een energienorm in het bouwbesluit: de EPC. Hoe lager de EPC, des te beter de energiekwaliteit. Per 1 januari 2006 is de wettelijke norm verlaagd van 1,0 naar 0,8. De aanscherping heeft geleid tot snelle technische- en marktontwikkeling, waardoor de kosten voor bouwen met goede energiekwaliteit afnemen. Het voornemen van de minister van VROM is de EPC in 2011 naar 0,6 en in 2015 naar 0,4 te verlagen. In 2020 moet de nieuwbouw energieneutraal zijn. Subsidies Om innovatie en ontwikkeling te stimuleren zijn er landelijk subsidies beschikbaar voor pilotprojecten, zogenaamde transitiegroepen. 16

17 6. Duurzame energie Duurzame energie is, naast energiebesparing, de tweede pijler van het klimaatbeleid. Duurzame energie biedt komende tien jaar volop kansen: om schone energie steeds kosteneffectiever op te wekken, én als groeimarkt voor bedrijven. 6.1 Stand van zaken Wind In het Commissiebesluit Duurzame energie uit 2001 zijn drie locaties aangewezen als mogelijke locaties voor de ontwikkelingen van windenergie: de kop van het bedrijventerrein Treurenburg, het nog te ontwikkelen deel van De Brand in combinatie met de om te leggen Zuidwillemsvaart en Kloosterstraat. Voor de locatie Treurenburg is er intussen een onherroepelijk bestemmingsplan dat de plaatsing van een windturbine mogelijk maakt. De turbine zal volgens planning in 2009 worden gerealiseerd en levert groene stroom voor ca huishoudens. Voor de locatie De Brand loopt een onderzoek naar de mogelijke stedenbouwkundige inpassing en hinderaspecten. De locatie Kloosterstraat is gekoppeld aan de ontwikkeling van het bedrijventerrein en is nu niet van toepassing. De markt voor de kleinschalige windturbinetechnieken is in ontwikkeling. De trend is dat kleinschalige turbines steeds stiller en goedkoper worden, zodat een bredere toepassing ervan mogelijk wordt. We hebben de mogelijkheden voor de plaatsing van kleine windturbines op o.a. gebouwen onderzocht. Hieruit bleek dat er wel kansen liggen, maar dit nog niet heeft geleid tot plaatsing ervan in s-hertogenbosch. Biomassa Op dit moment onderzoeken we de haalbaarheid van de toepassing van biomassa die binnen de gemeente beschikbaar zijn voor verwarming en voor de opwekking van elektriciteit. Voor het nieuwe bedrijventerrein Treurenburg onderzoeken we of voor de verwarming gebruik kan worden gemaakt van biomassa. De biomassa is beschikbaar op de nieuwe vestiging van de Afvalstoffendienst. Voor het Sportiom onderzoeken we of een houtgestookte ketel het zwembad kan verwarmen. 6.2 Wat willen we bereiken? We hebben voor de periode de volgende doelen voor ogen: doelstelling: 20% duurzame energie in 2020, nader uit te werken op basis van vernieuwing van de duurzame energiescan; warmte-koude opslag in de bodem: indien technisch mogelijk wordt in alle nieuwbouw WKO toegepast, met energiezuinige koeling in de zomer; het benutten van alle in de gemeente of regio beschikbare biomassa voor energieopwekking; het realiseren van windturbines op Treurenburg en De Brand; het ontwikkelen van een regionale duurzame energieaanpak; het realiseren van 50 tot 100 stille, kleinschalige windturbines op hoge gebouwen, bedrijven en in het buitengebied in 2015; 1000 gebouweigenaren die zonne-energie toepassen, zo mogelijk gefinancierd met landelijke subsidie. Wat gaan we doen ( )? Om deze doelen te bereiken zijn de volgende activiteiten nodig: 31. het actualiseren van de duurzame energiescan, regionaal, ook gericht op nieuwe windlocaties; 32. het onderzoeken van mogelijkheden en opzetten van pilots: a) voor winning van biogas uit mest b) voor een pilot waterstof/brandstofcel in combinatie met duurzame energieopwekking c) verhuren van platte daken (kantoren, sportzalen, bedrijfshallen e.d.) aan zonne-energie-exploitanten; d) opzetten van lokale onderlinge opwekking en leveringen van duurzame energie Nieuwe nuts, zie ook woningbouw. e) extra biomassa uit groenvoorzieningen/houtwallen. 17

18 33. het uitwerken van een plan van aanpak voor het optimaal benutten van de ondergrond voor opslag van warmte en koude en aardwarmte (zie hoofdstuk 3 en 4: bestaande en nieuwe woningbouw); 34. het doen van een haalbaarheidsonderzoek Windenergie De Brand / Zuid-Willemsvaart (in uitvoering); 35. het opzetten van een project voor het stimuleren van duurzame energie bij particulieren op basis van een landelijke subsidieregeling in combinatie met het Vlagheidefonds; 36. het initiëren van duurzame energieprojecten in de regio, bijvoorbeeld windenergieprojecten; 37. het participeren in de lobby richting Rijk voor consistente en stabiele subsidieregeling(en) voor duurzame energie, i.s.m. B5, G27, provincie, gemeenten. 6.3 Wat levert het op? Daarmee behalen we de volgende resultaten: het opwekken van duurzame energie binnen de stad waardoor we minder afhankelijk zijn van energieprijsstijgingen; het eenvoudig kunnen toepassen van zonne-energie zodra deze kosteneffectief is, naar verwachting over 5 à 10 jaar; een optimale benutting van de ondergrond voor energie; op termijn goedkopere energie dan energie uit fossiele bronnen. 6.4 Achtergrondinformatie Gebouwgebonden duurzame energie Voor de gebouwde omgeving (nieuwbouw) gelden normen die met energiebesparende maatregelen of met duurzame energietoepassingen gerealiseerd kunnen worden. Vooral zonneboilers en warmtekoude opslag worden in nieuwbouw toegepast. We maken echter prestatieafspraken over de energiekwaliteit en niet over het treffen van specifieke maatregelen. Vlagheidefonds Voor particulieren is er het Vlagheidefonds, een fonds waar zij subsidie kunnen aanvragen voor duurzame energietoepassingen, zoals zonneboilers. Deze subsidie is bedoeld als aanvulling op de landelijke subsidie. Particulieren doen regelmatig een beroep op het Vlagheidefonds. Landelijke ontwikkelingen De landelijke doelstelling is verdubbeld naar 20% duurzame energie in Voor windenergie op het land is de doelstelling een verdubbeling in de komende 4 jaar; Voor particulieren is er opnieuw een subsidieregeling voor zonneboilers, zonnepanelen en warmtepompen. Het beschikbare budget is echter beperkt. De subsidieregeling voor grootschalige opwekking van duurzame energie is in 2008 opengesteld (SDE), zodat realisatie van windenergie weer mogelijk wordt. De energetische terugverdientijd van een windturbine is ca. 7 maanden. Dat wil zeggen dat een windturbine in 7 maanden evenveel energie oplevert als nodig is voor productie, plaatsing en uiteindelijke sloopt. De levensduur is 15 tot 20 jaar. 18

19 7. Bedrijven Bedrijven nemen gemiddeld de helft van het energiegebruik binnen een gemeente voor hun rekening en vormen daarmee een belangrijke doelgroep voor klimaatbeleid. 7.1 Stand van zaken Nieuwbouw Bedrijventerreinen worden ontwikkeld volgens het gemeentelijke Basispakket Duurzame stedelijke ontwikkeling Werkgebieden. Op het gebied van energie schrijft dit basispakket een doelstelling voor van minimaal 25% energiebesparing bij nieuwbouw. Deze doelstelling nemen we op in het bestemmingsplan en in uitgiftekaders van bedrijventerreinen, zoals bij bedrijventerrein Treurenburg, De Groote Vliet, Rosmalense plas, Empel-Zuid en Heesch West. Bestaande bedrijven Voor bestaande bedrijven hebben we ingezet op de zogenaamde verruimde reikwijdte bij handhaving van de milieuvergunning of milieumelding. Dit houdt in dat een bedrijf alle bekende energiebesparende maatregelen moet nemen met een terugverdientijd van vijf jaar of minder. Bedrijven die een energieverbruik hebben kleiner dan kilowatt aan elektriciteit of kleiner dan m3 aardgas, zijn vrijgesteld van deze verplichting. De gemeente kan bedrijven met een hoog energiegebruik (meer dan m3 aardgas of aardgasequivalent, of kwh elektriciteit per jaar) verplichten tot een energieonderzoek en het laten uitvoeren van maatregelen die zich binnen 5 jaar terugverdienen. Bedrijven die deelnemen aan een meerjarenafspraak (MJA) voldoen via die weg aan de energiedoelstellingen van de wet milieubeheer. Controle In het kader van de verruimde reikwijdte hebben we tot nu toe kantoren en scholen, tankstations en auto-herstelinrichtingen gecontroleerd. Overige branches komen de komende jaren aan de beurt. Initiatieven van het Rijk Vanuit het huidige beleid van het Rijk lopen initiatieven voor het terugdringen van het energiegebruik van bedrijven (gebouwgebonden en procesenergie). Het Rijk zet in op wetgeving, stimulering en facilitering en subsidiëring. 7.2 Wat willen we bereiken? We hebben de volgende doelen voor ogen: voor nieuwe bedrijven willen we een energiebesparing van 25% tot 50% (gebouwgebonden energieverbruik); alle bedrijven voldoen in 2012 aan de wettelijke energie-eisen, inclusief het afdekken van koelmeubelen en waar mogelijk het sluiten van winkeldeuren in de winter; 20-40% energiebesparing bij 1000 bestaande bedrijven in utiliteitsgebouwen/mkb in Kostenbesparing voor bedrijven, door investeringen in energiebesparing te stimuleren. benutten van kansen voor het bedrijfsleven op de groeiende markt voor duurzame energie en energiebesparing. 7.3 Wat gaan we doen? Om deze doelen te bereiken zijn de volgende acties nodig: 38. het ontwikkelen van een stadsbrede visie op de energievoorziening (zie bestaande woningbouw); 39. het maken van afspraken met alle betrokkenen bij de ontwikkeling van bedrijventerreinen over: - het gemeentelijke Basispakket Duurzame stedelijke ontwikkeling Werkgebieden; - minimaal 25% - 50% energiebesparing. 19

20 Deze voorwaarden worden opgenomen in het uitgiftekader van bedrijventerreinen en nemen we zoveel mogelijk op in de bestemmingsplannen; 40. intensieve handhaving van wettelijke verplichtingen. We gaan voor een branchegerichte projectmatige aanpak met proactieve communicatie en kennisontwikkeling; 41. het opzetten van een samenwerking met 10 koploperbedrijven als voorbeeld- en ambassadeursfunctie voor andere bedrijven: forse energiebesparing (convenant), communicatie/informatie, zichtbare maatregelen; 42. het opzetten van energiebesparingsprojecten voor bedrijven en instellingen: kantoorgebouwen, bedrijfsverzamelgebouwen, MKB, zorginstellingen, vastgoedbedrijven), d.m.v.: - communicatie en advisering van bedrijven, zo mogelijk gratis; - inschakeling van intermediaire organisaties (zoals ondernemersverenigingen, KvK, makelaars, branche, installateurs); - het doen van een concreet maatregelgericht aanbod, zoals: cv-optimalisatie, energie- en verlichtingsscan; 43. het geven van informatie over energiemaatregelen en financieringsmogelijkheden, zo mogelijk via de Infodesk Bouwen; 44. het onderzoeken naar de mogelijkheden voor het opzetten van een revolving fund voor de financiering van energiebesparingsmaatregelen; 45. Communicatietraject, met de nadruk op energiebesparing als manier om kosten te besparen. 7.4 Wat levert het op? Daarmee bereiken we: een energiebesparing en daarmee kostenbesparing voor bedrijven; vermindering van de invloed van energieprijsstijgingen op de kosten van bedrijven; aantrekkelijke bedrijfslocaties, met een positief vooruitstrevend imago (hoog comfort, lagere energielasten). 20

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Doelstelling en doelgroep

Doelstelling en doelgroep klimaat op maat Klimaat op maat Het klimaat verandert en de olievoorraden raken langzaamaan op. Dat laatste betekent concreet dat de energieprijzen naar verwachting flink stijgen in de komende decennia.

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Groot economisch en maatschappelijk voordeel van energieneutraal renoveren Woningverbetering naar energieneutraal in de sociale huursector is economisch en maatschappelijk zeer

Nadere informatie

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN April 2002 ECN-RX--02-013 KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN Nieuw Den Helder Centrum als praktijkvoorbeeld J.C.P. Kester E. Sjoerdsma H. van der Veen (Woningstichting

Nadere informatie

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy.. regjw. /3. 00 0 60 3 5 proowverartw.: 'So ~- INQEKDMEN Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013 GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..si Zon Op School Initiatiefvoorstel aan de Raad Jos Reinhoudt, GroenLinl

Nadere informatie

Energie- en klimaatprogramma s-hertogenbosch 2008-2015. Eindrapportage

Energie- en klimaatprogramma s-hertogenbosch 2008-2015. Eindrapportage Energie- en klimaatprogramma s-hertogenbosch 2008-2015 Eindrapportage Belangrijkste resultaten en inspanningen Nominatie European Green Capital Award 2017 Intensivering samenwerking met de stad Platform

Nadere informatie

Een 10 puntenplan gemeenten die echt iets aan het klimaatprobleem willen doen

Een 10 puntenplan gemeenten die echt iets aan het klimaatprobleem willen doen Een 10 puntenplan voor gemeenten die echt iets aan het klimaatprobleem willen doen Doet uw gemeente voldoende aan het klimaatprobleem? Iedere aanpak van het klimaatprobleem begint lokaal. Internationaal

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad Gemeente Langedijk Raadsvergadering : 22 januari 2013 Agendanummer : 15 Portefeuillehouder Afdeling Opsteller : H.J.M. Schrijver : Beleid en Projecten : Schutten Voorstel aan de raad Onderwerp : Nota Langedijk

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID donderdag 19 maart 2015 Duurzaamheid Duiding en context Groningen heeft de ambitie om in 2035 een energieneutrale stad te zijn.

Nadere informatie

Energieambities in strategisch voorraadbeleid

Energieambities in strategisch voorraadbeleid TEN KROODE & VAN ZEE ORGANISATIE-ADVISEURS Energieambities in strategisch voorraadbeleid Artikel 090.003 12 februari 2008 In opdracht van SenterNovem Ten Kroode & Van Zee, organisatie-adviseurs www.tkvz.nl

Nadere informatie

Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012

Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012 Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012 Sabine van Galen-Avegaart Agenda 1. De opgave Zutphen energieneutraal 2. Resultaat van ons beleid in cijfers 3. Wat hebben we in 2010-2011

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011 Workshop J De kracht van een klimaatfonds 05 april 2011 Presentatie Ad Phernambucq Zeeuws Klimaatfonds: Klimaatneutraal met Zeeuwse Projecten Nationaal Energie- en klimaatbeleid Doelstelling: Duurzame

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

OPZET KLIMAATPLAN 11-2-04

OPZET KLIMAATPLAN 11-2-04 OPZET KLIMAATPLAN 11-2-04 Samenvatting Deze notitie voorziet in de opzet van het klimaatplan voor Nijmegen. Dit is de voortzetting het Nijmeegse energiebeleid. Actualisering was sowieso nodig omdat oude

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie!

Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie! Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie! voorbeeld van mogelijke besparingen Een huishouden is jaarlijks zo n q 2.000 kwijt aan gas en licht. En daar kunt u tot wel 30% op besparen. Dat begint

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl Energievisie Borne 22 september 2011 Michel Leermakers Linda Rutgers Twence Co Kuip HVC Inhoud van vanochtend Gemeente Borne Visie Twence Werkwijze Energievisie Resultaten Huidige energieconsumptie Bronpotentieel

Nadere informatie

ROUTEKAART DUURZAAM OSS

ROUTEKAART DUURZAAM OSS ROUTEKAART DUURZAAM OSS 2025-2030 Duurzaam Oss Alle gemeentelijke gebouwen energieneutraal of energieleverend in 2025 Bestaande woningen en gebouwen energiezuiniger maken Verduurzamen verkeer en vervoer

Nadere informatie

energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015

energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015 energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015 Marc Smijers M 06-23924330 www.smijers-energieadvies.nl info@smijers-energieadvies.nl 1 Onderwerpen Relatie tussen energielabel en energiegebruik

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE 1 PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE BIJEENKOMST 3 DECEMBER 2015 Programma Duurzaam Landgraaf TON ANCION WETHOUDER GEMEENTE LANDGRAAF RONALD BOUWERS PROJECTLEIDER DUURZAAMHEID WIE ZIJN WIJ? PROJECTTEAM

Nadere informatie

Evaluatie Uitvoeringsprogramma 2009-2012 versie: 29-jan Doelen Doelstelling bereikt? reductie

Evaluatie Uitvoeringsprogramma 2009-2012 versie: 29-jan Doelen Doelstelling bereikt? reductie Evaluatie Uitvoeringsprogramma 2009-2012 versie: 29-jan Doelen Doelstelling bereikt? reductie Project Doelstelling wel deels niet anders ingevuld CO2- uitstoot verlaging woon- /bdrf.lasten creatie nieuw

Nadere informatie

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede Wijk bij Duurstede, 16 september 2013 Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo Van: Wethouder Robbert Peek Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede behandeld door Jelger Takken toestelnummer 609 bijlagen

Nadere informatie

Energiebesparing bestaande koopwoningen. Effecten stimuleringspakket

Energiebesparing bestaande koopwoningen. Effecten stimuleringspakket Energiebesparing bestaande koopwoningen Effecten stimuleringspakket Notitie Delft, juli 2013 Opgesteld door: Cor Leguijt Frans Rooijers 2 2 juli 2013 3.B17.1 Energiebesparing bestaande koopwoningen 1 Inleiding

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Samen energie besparen! Convenant Energiebesparing 2009-2011 - Gemeente Kerkrade

Samen energie besparen! Convenant Energiebesparing 2009-2011 - Gemeente Kerkrade Samen energie besparen! Convenant Energiebesparing 2009-2011 - Gemeente Kerkrade 2 Voorwoord Beste mensen, voor u ligt de folder over het convenant energiebesparing 2009 2011. Dit is een samenwerkingsovereenkomst

Nadere informatie

Duurzaamheid in Boswinkel Oost

Duurzaamheid in Boswinkel Oost Programma Waarom energiezuinig en duurzaam (ver)bouwen? Waarom energiemonitoring Duurzaamheid in Boswinkel Oost Energiemonitoring Velve Lindenhof, Enschede De energiezuinigste wijk van Enschede De uitvraag

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren Inspiratie voor de avond Marc Londo, ECN Beleidsstudies Alkmaar 1 april 2015 www.ecn.nl Boodschappen 1. De energiehuishouding verandert, en daar zijn

Nadere informatie

CPB doorrekening verkiezingsprogrammaʼs: Duurzaamheid"

CPB doorrekening verkiezingsprogrammaʼs: Duurzaamheid CPB doorrekening verkiezingsprogrammaʼs: Duurzaamheid" Inleiding! Wat zijn de plannen van de politieke partijen op gebied van duurzaamheid en wat betekent het voor de bouw?" Dit document zet de verschillende

Nadere informatie

Gebieden Energie Neutraal

Gebieden Energie Neutraal Gebieden Energie Neutraal Kennismaken met het programma GEN Liesbeth Schipper 27 september 2012 Inhoud Achtergrond Opzet GEN programma GEN Nieuwbouw Energieconcept Ontwikkel en businessmodel Omgeving GEN

Nadere informatie

Masterclass IV. Energie op bedrijventerreinen

Masterclass IV. Energie op bedrijventerreinen Masterclass IV Energie op bedrijventerreinen Programma Tijd Onderwerp Wie 16.00 Welkom Aleida van den Akker / Margreet Verwaal (Provincie Zuid-Holland) 16.05 Context en urgentie Wiebe Brandsma (Provincie

Nadere informatie

Samenvatting bevindingen Energiescan

Samenvatting bevindingen Energiescan techniplan adviseurs bv R A A D G E V E N D I N G E N I E U R S B U R E A U SIH-103X1-E-MV002A blad 1 van 6 Status: CONCEPT Project : Hogeschool Windesheim Zwolle Onderwerp : Samenvatting bevindingen Energiescan

Nadere informatie

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam Context Klimaatprobleem Er is sprake van een wereldwijd klimaatprobleem, waarbij de temperatuur over de afgelopen decennia structureel is opgelopen. Deze trend wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgas,

Nadere informatie

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN ENERGIEAKKOORD Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN 2 - Wie zijn wij? - Visie Ekwadraat - Beleid - Doelstellingen - Middelen - Financiering Inhoud - Conclusies en aanbevelingen 3 INLEIDING

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 Milieu - Aandacht in de tijd 2/31

Nadere informatie

Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie

Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie Door Eric van Zee, april 2008 Energie steeds groter deel van de woonlasten De kosten voor verwarming en warm tapwater vormen een steeds

Nadere informatie

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven Datum Referentie Behandeld door 13 december 2011 20111278-07 P. Smoor/LSC 1 Inleiding

Nadere informatie

Beleidsnotitie. Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek

Beleidsnotitie. Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek Beleidsnotitie Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek Aanleiding De afgelopen periode is de interesse voor kleine windturbines in Nederland toegenomen. Verwacht wordt dat de komende jaren

Nadere informatie

Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015

Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015 Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015 Kenniscentrum Duurzaam Bouwen Elke bijdrage is er één Kenniscentrum Duurzaam Bouwen Een unieke samenwerking van Amersfoortse bedrijven die:» Elkaar

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST!

ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST! ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST! MONTAGE DOOR KOMO GECERTIFICEERD DAKDEKKERS- BEDRIJF ADVISEREN LEVEREN INSTALLEREN ADVISEREN Green Power Systems is uw adviseur, leverancier en

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland.

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland. Uitnodiging Energiek Gelderland Gelders debat 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen www.gelderland.nl/geldersdebat Provinciale Staten van Gelderland gaan graag met u in

Nadere informatie

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden Energie Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden De gemeenten in de regio Drechtsteden werken samen aan klimaat- en energiebeleid. Ingezet wordt op energiebesparing en toename van gebruik

Nadere informatie

Bijlage 5: Provinciale menukaart

Bijlage 5: Provinciale menukaart Bijlage 5: menukaart PROVINCIALE MENUKAART DUURZAME ENERGIE EN ENERGIEBESPARING Aandachtsveld Doelgroep Ambitieniveau Indicator Energie in beleid Hoofdlijnen in omgevingsbeleid (bijvoorbeeld energieparagraaf

Nadere informatie

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp JBR Organisatie-adviseurs bv Energiebedrijven kunnen vóór 2020 in 4 mln. woningen 30% energie besparen Energiebedrijven

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Verduurzaming woningportefeuille: de woonbundel. 4 maart 2013

Verduurzaming woningportefeuille: de woonbundel. 4 maart 2013 Verduurzaming woningportefeuille: de woonbundel 4 maart 2013 Verduurzamingsambitie woningcorporaties onder druk Het belang van verduurzaming van het corporatiebezit wordt erkend: Convenant Energiebesparing

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Een goede jas: schoon, gezond en zuinig. Frank te Poel 10 oktober 2007

Een goede jas: schoon, gezond en zuinig. Frank te Poel 10 oktober 2007 Een goede jas: schoon, gezond en zuinig Frank te Poel 10 oktober 2007 Inhoud 1. Klimaatverandering is een urgent probleem 2. Er zijn drastische maatregelen nodig 3. Waar staat Nederland nu? 4. Spaar Het

Nadere informatie

Milieudienst West-Holland. Klimaatprogramma Holland Rijnland en Rijnstreek 2008-2012. Gerrit Jan Schraa Programmaleider

Milieudienst West-Holland. Klimaatprogramma Holland Rijnland en Rijnstreek 2008-2012. Gerrit Jan Schraa Programmaleider Klimaatprogramma Holland Rijnland en Rijnstreek 2008-2012 Gerrit Jan Schraa Programmaleider Klimaatprogramma Vervolg op Klimaatbeleid 2003-2007 Waarom een Klimaatprogramma? Wat houdt het programma in?

Nadere informatie

Het kan minder! ing. P. Hameetman

Het kan minder! ing. P. Hameetman Het kan minder! ing. P. Hameetman manager innovatie BAM Vastgoed bv Inleiding Afbakening: Presentatie is toegespitst op woningbouw Verdieping van technische mogelijkheden 2 Klimaatakkoord Gemeenten en

Nadere informatie

WOONLASTENAGENDA 2015. BrabantWonen

WOONLASTENAGENDA 2015. BrabantWonen WOONLASTENAGENDA 2015 BrabantWonen ALGEMENE INLEIDING BrabantWonen, Kleine Meierij, Zayaz, gemeente s-hertogenbosch en het Stedelijk Huurdersplatform (SHP) hebben in 2014 het Woonlastenakkoord gesloten.

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Monitor klimaatbeleid. Gemeente Hunsum (fictief)

Monitor klimaatbeleid. Gemeente Hunsum (fictief) Inleiding Behaalt uw gemeente de klimaatdoelstellingen? Wilt u weten hoeveel duurzame energie in uw gemeente wordt geproduceerd of energie wordt bespaard? Zoekt u inzicht in welke maatregelen succesvol

Nadere informatie

Energieprestaties grondgebonden woningen

Energieprestaties grondgebonden woningen Energieprestaties grondgebonden woningen Meer wooncomfort met minder energie Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Stap voor stap naar minder energiegebruik De overheid stelt steeds scherpere

Nadere informatie

Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans

Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans directie/afdeling RO/afdeling RBA contactpersoon E. ten Cate telefoon 0182-588976 uw kenmerk onderwerp reactie op uw vragen over klimaatdoelstellingen Gouda

Nadere informatie

Gezonde en zuinige scholen in Gelderland

Gezonde en zuinige scholen in Gelderland Gezonde en zuinige scholen in Gelderland Provincie Gelderland Yvonne Tieleman W/E adviseurs Janny Stevens Gezonde en zuinige scholen Gelders Klimaatprogramma 2008-2011 Aanpakken en aanpassen Naar een klimaatneutraal

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1 Duurzame stroom in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit, en de welvaart stijgt ook steeds meer. Daarom neemt de vraag naar energie (elektriciteit, gas, warmte) wereldwijd

Nadere informatie

Duurzame ontwikkeling:

Duurzame ontwikkeling: Duurzaam Tynaarlo Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien in de behoeften van de huidige generaties zonder die van de toekomstige generaties in gevaar te brengen. (Our common future 1987)

Nadere informatie

Initiatiefvoorstel aan Provinciale Staten HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH

Initiatiefvoorstel aan Provinciale Staten HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH Initiatiefvoorstel aan Provinciale Staten PS2009-997 HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH Duurzaamheidsfonds Gelderland HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH

Nadere informatie

C. Monitoring en backcasting

C. Monitoring en backcasting C. Monitoring en backcasting Backcasting en monitoring Deelsessie werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013 dr. C. (Cor) Leguijt Inhoud 1. Backcastingproject stadsgewest Haaglanden 1. Klimaat- en

Nadere informatie

WORKSHOP ENERGIEVISIE

WORKSHOP ENERGIEVISIE WORKSHOP ENERGIEVISIE STELLING 1 Wij werken al vanuit een energievisie WAT ZIT ER IN EEN ENERGIEVISIE Hoe gaan we om met energie in bestaande bouw en in nieuwbouw, in zowel woningbouw als utiliteit en

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben.

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben. gemeente Eindhoven Inboeknummer 15bst00959 Beslisdatum B&W 14 juli 2015 Dossiernummer 15.29.103 (2.3.1) Raadsvragen Van het raadslid dhr. R. Thijs (GroenLinks) over klimaatambities Eindhoven na gerechtelijke

Nadere informatie

Energiebesparing in de bouw

Energiebesparing in de bouw Energiebesparing in de bouw - Overheidsbeleid - Wettelijke kaders - Praktische omzetting Bijdragen van: ing. W.Baartman ir. J.Ouwehand Wetgeving en overheidsbeleid Transitie naar een duurzame energiehuishouding

Nadere informatie

Wat wordt de energiestrategie van de gemeente?

Wat wordt de energiestrategie van de gemeente? Wat wordt de energiestrategie van de gemeente? Programma raadsrotonde 17 mei 2010 Opening avond door rotondevoorzitter. Inleiding; (door Conny Huijskes; 10 minuten) - Uitleg opzet avond /in het begin toelichten

Nadere informatie

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 2/5 Toelichting bij scenario-analyse energiebeleid Beesel Venlo Venray Deze toelichting beschrijft wat

Nadere informatie

Presentatie van het onderzoek: Windenergie in Dordrecht? Verkenning van kansen

Presentatie van het onderzoek: Windenergie in Dordrecht? Verkenning van kansen Presentatie van het onderzoek: Windenergie in Dordrecht? Verkenning van kansen 1 Doelstelling Dordrecht 2015 Routekaart Duurzaamheidsdoelstellingen 2010-2015: Doelstelling 2015 Duurzame energie 132 TJ

Nadere informatie

Wonen in een energieneutrale woning

Wonen in een energieneutrale woning Wonen in een energieneutrale woning Als u kiest voor een huurwoning in Plantsoensingel Noord, kiest u voor een energieneutrale woning. Dat betekent dat uw energielasten een stuk lager zullen zijn dan u

Nadere informatie

TER KENNISNAME. Onderwerp : Klimaatbeleid (energiebeleid) de commissie grondgebiedzaken

TER KENNISNAME. Onderwerp : Klimaatbeleid (energiebeleid) de commissie grondgebiedzaken CIE GZ 6 01-2007 TER KENNISNAME AAN Onderwerp : Klimaatbeleid (energiebeleid) de commissie grondgebiedzaken 1 Inleiding In 1997 zijn in Kyoto internationale afspraken gemaakt om tot een reductie van uitstoot

Nadere informatie

2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014

2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014 2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014 Inleiding Het doel van het project Energie Besparen Gooi en Vecht is om in drie jaar tijd 2.500 tot 4.000 woningen te verduurzamen.

Nadere informatie

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Raymond Roeffel Directeur Trineco Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Agenda Waarom zonnestroom? Wet en regelgeving rondom zonnesystemen Salderingstarieven De meest voorkomende situaties

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Hoeveel CO 2 -reductie is nodig? doel nieuwe kabinet: in 2020 30% minder CO 2 -uitstoot dan in 1990 UN-IPCC: stabilisatie

Nadere informatie

Duurzaam bouwen is innovatief denken... slim clubhuis.nl

Duurzaam bouwen is innovatief denken... slim clubhuis.nl Duurzaam bouwen is innovatief denken... Duurzaam bouwen =toekomstbestendig bouwen Duurzaam bouwen is goed voor mens, milieu en portemonnee: * mens; comfort, gezondheid, welzijn * milieu; biodiversiteit,

Nadere informatie

Amsterdam: energie neutrale stad!

Amsterdam: energie neutrale stad! Amsterdam: energie neutrale stad! 20 april 2009 Inhoud: - Aanleiding - Ambities - Aanpak -Case Kolen voor elektriciteit Klimaatverandering Grondstoffen: olie 2a Ons gas raakt op: Zes probleem kenmerken

Nadere informatie

u kunt er niet omheen

u kunt er niet omheen EPA-W Advies Het energielabel: u kunt er niet omheen Eigenaren van woningen zijn bij de verkoop of verhuur verplicht om een Energielabel te overhandigen aan de koper of huurder. Als erkend EPA-W Adviseur

Nadere informatie

Samen werken aan een klimaatbestendige en energieneutrale gemeente

Samen werken aan een klimaatbestendige en energieneutrale gemeente Samen werken aan een klimaatbestendige en energieneutrale gemeente 3 Doel 1: Een klimaatbestendig en energieneutraal Sliedrecht 4 Mileubeleidsplan en uitvoeringsprogramma 2010-2011 De gemeente vindt duurzaamheid

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4.

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4. CO 2 -monitor Haarlem 2013 De CO 2 -monitor heeft sinds 2012 heeft een andere opzet dan voorgaande jaren. Er is nu een management samenvatting waarin de grote lijnen en hoofdconclusies worden weergegeven

Nadere informatie

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen svoorstel Onderwerp: Energienota gemeente Emmen Portefeuillehouder: T. Houwing-Haisma Afdeling Beleid en Regie Team Ruimtelijk Beleid Rudi Gengler, telefoon ((0591)68 54 39) Aan de gemeenteraad Voorgesteld

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Factsheet Energie en Klimaat

Factsheet Energie en Klimaat Factsheet Energie en Klimaat 1. Inleiding Deze factsheet heeft betrekking op het klimaatbeleid (de reductie van CO 2 )en het energiebeleid (inzetten op zeven speerpunten) van Den Haag. Voor deze factsheet

Nadere informatie

Almere. Uitkomsten van de zoektocht naar dé klimaatneutrale gemeente in Flevoland 2015

Almere. Uitkomsten van de zoektocht naar dé klimaatneutrale gemeente in Flevoland 2015 Uitkomsten van de zoektocht naar dé klimaatneutrale gemeente in Flevoland 2015 Natuur en Milieufederatie Flevoland heeft ook dit jaar weer een verkenning gedaan naar het klimaatneutrale gehalte van de

Nadere informatie