Zijn wij het probleem van de ongelijke welvaartsverdeling in de wereld?

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Zijn wij het probleem van de ongelijke welvaartsverdeling in de wereld?"

Transcriptie

1 Zijn wij het probleem van de ongelijke welvaartsverdeling in de wereld? Thomas Pogge is een filosoof die zich de armoede en de ongelijke welvaartsverdeling in de wereld zeer aantrekt. In het artikel Hulp verlenen aan de armen in de wereld wil hij aantonen dat het rijke westen schuldig is aan de armoede in ontwikkelingslanden. In dit betoog ga ik onderzoeken waarom Pogge van mening is dat het westen schuldig is en of deze beschuldiging terecht is. Verder ga ik onderzoeken op welke manier we de wereldorde zouden moeten inrichten om een ongelijke welvaartsverdeling in de toekomst te voorkomen. Dit alles ga ik doen aan de hand van het artikel van Pogge, maar ook aan de hand van artikelen die een reactie geven op het artikel van Pogge. In deze artikelen komen onder andere Rawls, Singer, Tinnevelt en Pekelharing aan bod. Verklarend Nationalisme Het verklarend nationalisme is iets wat Pogge duidelijk neerzet als een redeneerfout. Het verklarend nationalisme houdt namelijk in dat armoede afhankelijk is van binnenlandse factoren en dat armoede alleen te bestrijden is door deze factoren aan te pakken. Deze bewering wordt door onder andere Rawls en Singer aangehangen. Rawls stelt namelijk dat volkeren de plicht hebben andere volkeren te helpen wanneer die onder omstandigheden leven die hen verhinderen een rechtvaardig of fatsoenlijk politiek en sociaal regime te vormen (2007, blz 1) 1. Rawls legt het probleem dus bij het land zelf, conform het verklarend nationalisme, en wij als omstanders zijn verplicht dit land te helpen. Echter ziet Pogge de rijke landen niet als omstanders, maar als medeplichtigen aan het probleem. Daarom zijn wij verplicht te helpen. Waarom wij medeplichtig zijn kom ik later nog op terug. Singer is een voorstander van ontwikkelingshulp en dat verdedigt hij doormiddel van de kind in de vijver vergelijking. Wij zijn als omstanders verplicht het kind uit de vijver te redden, ook al zijn wij niet verantwoordelijk. Maar wij kunnen eenvoudig wat aan het probleem doen dus wij moeten helpen. Singer gaat, net als Rawls, uit van de positie van omstander. Dus ook Singer wordt afgewezen door Pogge. Rawls en Singer zijn enkele van de vele filosofen die beweren dat de rijke landen omstanders zijn in de situatie van de ongelijke inkomensverdeling. Volgens Pogge is dit niet zo. Pogge ziet de rijke landen juist als aanstichters van deze problemen. Hiervoor heeft hij enkele redenen. Als eerste vertelt Pogge dat de westerse landen nu zo rijk zijn door een verleden van slavernij en kolonisatie die ten koste ging van de arme landen. Door de enorme chaos die wij hebben achtergelaten in bijvoorbeeld Afrika, functioneren deze landen nu niet goed en is er veel sprake van corruptie en burgeroorlogen. Nu zijn we een aantal generaties verder en zouden we kunnen veronderstellen dat we niet verantwoordelijk zijn voor de schade die de 1 Krisis, T.W Pogge, Hulp verlenen aan de armen in de wereld 1

2 generaties voor ons hebben aangericht. Pogge is het daarmee eens, maar hij vertelt er wel bij dat wij het voordeel wat wij hebben overgehouden aan dit verleden terug kunnen geven aan de slachtoffers. Een vergelijking met de tweede wereldoorlog kan hier worden gemaakt; tijdens de tweede wereldoorlog roofden de Nazi s schilderijen en kunstwerken uit de door hun bezette landen, en namen deze mee naar Duitsland. De afgelopen jaren zie je steeds vaker dat mensen deze schilderijen vinden, en dat ze worden teruggegeven aan de oorspronkelijke eigenaars. Het voordeel wat wij hebben behaald aan de schade die aangericht is door een eerdere generatie wordt dus teruggegeven door een latere generatie. We zijn dus niet verantwoordelijk voor ons verleden, maar we zijn wel verantwoordelijk voor hoe we ons verleden inzetten in de toekomst. Het koloniale verleden van westerse landen speelt een grote rol bij de huidige situatie in arme landen, maar voor mij is deze factor niet overtuigend genoeg, aangezien ik net heb aangetoond dat we niet direct verantwoordelijk zijn voor de armoede, maar alleen verantwoordelijk zijn voor wat we doen met het voordeel wat we hebben behaald door ons verleden. Gelukkig komt Pogge met nog twee argumenten, waarom wij medeplichtig zijn aan de armoede in de wereld. Als tweede argument noemt Pogge de internationale handelsregels. Deze zijn opgesteld door rijke landen en veroorzaken mede de armoede en de grote welvaartsverschillen in de wereld. Deze handelsregels, als handelsverdragen, importheffingen en patenten, maken het voor de arme landen erg lastig om handel te drijven met het rijke westen. Wij gaan dus voor ons eigenbelang, aangezien het voor grote multinationals veel gunstiger is als arme landen arm blijven. Zo kunnen zij de lage loonkosten en de ontbrekende cao blijven misbruiken. Bij dit argument wordt het duidelijk dat de westerse landen wel degelijk een rol spelen in de armoede van de arme landen. De armoede heeft dus vrijwel niks te maken met inheemse factoren. Veel inheemse factoren zijn enkel gevolgen van mondiale handelingen. Mocht u nog niet overtuigd zijn, dan komt Pogge met een derde argument. Pogge stelt dat er een beloning op geweld in arme landen. Dit klinkt misschien raar, maar het is helaas realiteit. Ik zal dit aan de hand van Pogge s werk toelichten. De huidige situatie in de wereld is namelijk zo; degene die de macht heeft in een land, wordt internationaal erkent als de beheerder van de grondstoffen in het desbetreffende land. Deze grondstoffen zijn in arme continenten als Afrika en Azië vaak erg kostbaar, denk aan olie, goud en zilver. Zodra iemand aan de macht is gekomen in een van deze landen, wordt hij dus ook automatisch de beheerder van de grondstoffen in dat land. De opbrengst van deze grondstoffen zijn enorm en kan hij dus allemaal gebruiken, om het land welvarender te maken. Dit gebeurt echter niet. Het geld wordt vaak gebruikt om de bevolking onder de duim te houden, aangezien de bevolking het in veel gevallen niet eens is met zo n leider. Maar omdat deze leider zo veel geld heeft kan hij aan de macht blijven. Door deze grote hoeveelheden aan geld maakt het voor een leider niet heel erg uit hoe hij zijn land bestuurt, om deze reden zijn corruptie en omkoping vaak aan de orde. De enige manier om de macht te verwerven in zo n land is door een staatsgreep te plegen, als dit lukt krijg jij het grondstoffen privilege. Er staat dus een beloning op het plegen van een staatsgreep, namelijk het grondstoffen privilege. Nu komt het meest verontrustende aan dit verhaal; het westen maakt de beloning op geweld mogelijk. Het westen is namelijk alleen maar geïnteresseerd in de grondstoffen. 2

3 En door te handelen met deze corrupte regimes stimuleren wij deze corruptie. Het maakt het westen dus niet uit of iemand op een legitieme manier aan de macht is gekomen, deze machthebber wordt altijd erkent als degene met het grondstoffen privilege. Vooral de laatste twee argumenten geven erg duidelijk weer, waarom wij, de westerse landen, verantwoordelijk zijn voor de armoede in de wereld. Deze armoede is op een tamelijk eenvoudige manier te bestrijden, namelijk het aanpassen van de handelsregels en het stoppen met handel drijven met corrupte regimes. Echter gebeurt dit momenteel niet. Westerse landen zijn namelijk veel meer uit op welvaart in het eigen land, en maken zich daarom wijs dat ze het goede doen door te doneren aan arme landen, maar door deze goedbedoelde donaties steunen ze uiteindelijk de corrupte regimes. Ook stichtingen die kinderen helpen in arme landen zijn allemaal goed bedoeld, maar werken niet op de juiste manier volgens Pogge. Door stichtingen als het Rode Kruis worden individuele kinderen geholpen, maar blijft de armoede altijd bestaan door de onrechtvaardige internationale wetgeving. We zullen dus eerst deze wetgeving aan moeten pakken voordat we echte hulp kunnen bieden. Dit is daarom ook een rede voor Pogge om het niet eens te zijn met Singer, aangezien Singer pleit voor donaties, omdat we de positieve plicht hebben te helpen omdat we eenvoudig kunnen helpen. Pogge noemt deze donaties goed bedoeld, maar weinig effectief voor het oplossen van het grotere probleem wat hier speelt. Pogge gaat uit van een negatieve plicht, namelijk de plicht om iets niet te doen, zoals het schenden van de rechten van de mens. Pogge stelt daarom een simpele eis: een institutionele orde kan niet rechtvaardig zijn als ze tot grove schendingen van de mensenrechten leidt die te voorzien en te vermijden waren (2007, blz 23) 2 Pogge komt dus tot de conclusie dat door het toedoen van de westerse landen de arme landen arm zijn geworden, arm blijven en armer zullen worden. Tegenstanders komen vaak met voorbeelden van landen die er in geslaagd zijn om hun welvaart wel te verbeteren, denk aan landen als China of Singapore. Pogge erkent deze voorbeelden, maar ziet ze als een uitzondering. Hij veronderstelt dat we er niet vanuit kunnen gaan dat als een paar landen het op eigen kracht kunnen, alle landen dat kunnen. Deze landen die er in geslaagd zijn de armoede te doorbreken, zijn naar mijn mening juist een voorbeeld dat Pogge gelijk heeft. Het heeft namelijk heel erg lang geduurd voordat China en Singapore succesvol werden. Als we de onrechtvaardige handelswetten niet hadden gehad, denk ik dat China en Singapore nu zelfs veel verder ontwikkeld zouden zijn. En dat is denk ik de angst die het westen heeft om deze wetgeving op te heffen. Indien dat gebeurt zullen niet-westerse landen de markt domineren, en zal het westen de internationale controle die zij nu heeft verliezen. Pogge concludeert het volgende: wanneer we de wereldwijde armoede serieus willen bestrijden, dan moeten we de causale rol van niet-inheemse factoren begrijpen en bereid zijn na te denken over manieren om ze te wijzigen of de gevolgen ervan te minimaliseren. (2007, blz 21) 3 2 Krisis, T.W Pogge, Hulp verlenen aan de armen in de wereld 3 Krisis, T.W Pogge, Hulp verlenen aan de armen in de wereld 3

4 Welk systeem? Zoals eerder vastgesteld ontstaat armoede gedeeltelijk door een verkeerd ingedeeld systeem. Rawls en Pogge hebben beiden een mening over welk systeem het beste is om armoede te voorkomen. Beide zijn van mening dat het huidige staatsgecentreerde model niet het juiste model is. Ze komen beide met een alternatief. Rawls pleit voor een minimaal systeem van verticale soevereiniteitsspreiding, waarin een losse confederatie van liberale en fatsoenlijke volkeren aan de macht is. Rawls geeft nauwelijks aan waarom zijn systeem beter is dan andere systemen. Hij legt ook nauwelijks uit hoe dit systeem eruit zou moeten zijn, om deze reden is het gemakkelijk tegen Rawls systeem te zijn, aangezien hij deze niet uitwerkt. Pogge pleit voor een democratisch systeem van soevereiniteitsspreiding. Hij komt met vier redenen waarom dit een beter systeem is dan een staatsgecentreerd model. Pogge s eerste argument voor een systeem waarin de macht verspreid is dat een meerlagig politiek systeem beter in staat is om onderdrukking te voorkomen. In tegenstelling tot een staatsgecentreerd systeem waar nationale overheden vrij zijn om hun burgers te behandelen op die manier die zij willen. Als tweede argument stelt Pogge dat een dergelijk systeem beter in staat is om mondiale economische rechtvaardigheid te garanderen. Centralisering is namelijk een vereiste om de negatieve effecten van economische globalisatie tegen te gaan. Als derde argument stelt Pogge dat een meerlagig systeem beter in staat is om externaliteiten te voorkomen. Externaliteiten zijn onvoorziene gevolgen van een economische activiteit. Deze onvoorziene gevolgen spelen minder snel op als er lokaal gehandeld wordt in een meerlagige staat dan in een zelfstandige autonome staat. Pogge s laatste argument is dat we binnen een meerlagig systeem het recht op democratische participatie beter kunnen garanderen. Rawls een Pogge pleiten dus beide voor een machtenspreiding, maar aangezien Rawls niet duidelijk uitlegt wat hij bedoeld met zijn indeling van het systeem neig ik meer naar de kant van Pogge. Maar volgens de filosoof Ronald Tinnevelt zitten er een aantal tekortkomingen aan het systeem van Pogge. Hij wijst op de haalbaarheid van Pogge s model. Hij zegt dat de voordelen echter overtuigend zijn als we duidelijk kunnen aangeven wat de relevante kiesdistricten zijn voor grensoverschrijdende vraagstukken (2007, blz 50) 4. Tinnevelt is van mening dat Pogge tekortschiet in zijn uitleg. Pogge vertelt bijvoorbeeld niet wie de regeerders zijn en wie het recht heeft om politiek te participeren. Persoonlijk ben ik het eens met Pogge s visie op het inrichten van het systeem, maar Tinnevelt wijst terecht op het grote aantal tekortkomingen binnen Pogge s systeem. Pogge is niet in staat een duidelijk onderscheid te maken tussen lokale, nationale en mondiale problemen en hij stelt geen strikte criteria voor de afgrenzing van democratische gemeenschappen. Zodra Pogge hier aan voldoet kan zijn systeem een goed systeem zijn, maar vooralsnog veronderstelt Tinnevelt dat we internationale en supranationale deliberatieve instellingen nodig hebben om bindende afspraken te doen over afbakeningskwesties (2007, blz 50) 5. 4 Krisis, R.Tinnevelt, Mondiale democratie en de plicht tot onderlinge hulpverlening 5 Krisis, R.Tinnevelt, Mondiale democratie en de plicht tot onderlinge hulpverlening 4

5 Schuldig of niet? Zoals reeds beschreven is Pogge duidelijk van mening dat het westen schuldig is aan de armoede in de wereld. Hij geeft hier duidelijke argumenten voor, in het volgende stuk ga ik onderzoeken of de westerse landen wel echt schuldig zijn. De filosoof Pieter Pekelharing gaat in op het artikel van Pogge, met een ander artikel in dezelfde uitgave van het tijdschrift Krisis. Pekelharing is het deels met Pogge eens. Hij is het eens met de redenering van Pogge dat de huidige wereldwijde handelswetgeving onrechtvaardig is, maar volgens Pekelharing vergeet Pogge een zeer belangrijk aspect. Pogge richt zich namelijk alleen maar op de mondiale factoren en is zeer stellig dat de inheemse factoren weinig te maken hebben met de situatie. Pekelharing is van mening dat de inheemse factoren wel degelijk deel uitmaken van de situatie, en is daarom sceptisch over de gemakkelijkheid, waarmee we het probleem kunnen oplossen wat Pogge veronderstelt. Pekelharing richt zich op de inheemse factoren die een rol spelen, en daarbij duidt hij niet op de corrupte regimes en staatsgrepen, want op dat opzicht is hij het eens met Pogge, maar hij duidt op inwoners van een ontwikkelingsland, die volgens Pogge buiten beschouwing worden gehouden. Pekelharing beschrijft armoede als een cultuur (2007, blz 39) 6. Daarmee wil hij zeggen dat de bevolking van arme landen op zo n manier leeft, waardoor het lijkt dat ze niet heel geneigd zijn naar verbetering van hun situatie. Een voorbeeld hiervan is de vele bordelen en kroegen in Congo waar al het geld van sommige bewoners verdwijnt of dat vrouwen van een hulporganisatie gekregen medicijnen weggooien, omdat ze het niet kennen. De gedachtes en levenswijzen van de lokale bevolking dient ook aangepast te worden, en dat is een lastig karwei. Volgens Pekelharing spelen de inheemse factoren wel degelijk een rol in het proces waarin we de wereld willen beteren, hier ben ik het met Pekelharing eens. Het is naar mijn mening belangrijk dat zowel de interne als externe factoren worden aangepakt. En dit proces zal langer duren dan dat Pogge verwacht, aangezien het niet alleen maar om het aanpassen van wetten gaat, maar ook om het aanpassen van mensen, en dat is waar veel tijd in gaat zitten. Pekelharing is dus sceptisch over de gemakkelijke manier waarop Pogge denkt. Pogge wil namelijk de hele wereldorde veranderen, en gaat ervan uit dat dit vrij gemakkelijk en effectief zal verlopen. Maar Pekelharing is terughoudend als het gaat over experimenteren met de wereldorde, aangezien er maar één wereldorde is. Je weet niet van tevoren hoe Pogge s model in de werkelijkheid uitpakt, en Pekelharing verwijt Pogge dat hij te weinig ingaat op de mogelijke onbedoelde gevolgen of averechtse effecten. Ik vind dat Pekelharing terecht zijn bedenkingen heeft bij de aanpak van Pogge, en ik vind dat er ook zeker meer onderzoek gedaan moet worden voordat de hele wereldorde wordt aangepast. Echter ben ik wel van mening dat er drastische veranderingen moeten plaatsvinden om de huidige situatie te verbeteren. En dat we niet voor altijd vast moeten houden aan het verouderde systeem en dat we risico s moeten durven nemen. De huidige situatie is namelijk te veel gericht op het ingrijpen bij problemen en deze aanpakken op de korte termijn. En dat is wat er mis is met het huidige politieke systeem; politici zijn bang geworden. Zoals de cabaretier Theo Maassen, in zijn show met alle respect, zo mooi verwoordde: vroeger schetste politici een droom, en een plan om die droom te 6 Krisis, P.Pekelharing, Globalisering en verantwoordelijkheid 5

6 verwezenlijken. Nu schetsen politici een nachtmerrie, en een plan om deze te voorkomen. Dit verwoord precies wat er momenteel aan de hand is. Pekelharing is een van de vele die bang is voor de verandering en zoekt manieren om deze te voorkomen, terwijl wij eigenlijk de droom van een wereld zonder armoede moeten schetsen en een plan bedenken om deze droom te verwezenlijken, zoals Pogge doet. Gijs Verhoef 5VA 6

7 Bronvermelding Gabriëls, R. (Issue 1, 2007). Mondiale rechtvaardigheid, een inleiding op de special over Pogge. Pekelharing, P. (Issue 1, 2007). Globalisering en verantwoordelijkheid. Pogge, T.W. (Issue 1, 2007). Hulp verlenen aan de armen in de wereld. Tinnevelt, R. (Issue 1, 2007). Mondiale democratie en de plicht tot onderlinge hulpverlening. 7

Mondiale democratie en de plicht tot onderlinge hulpverlening

Mondiale democratie en de plicht tot onderlinge hulpverlening Ronald Tinnevelt Mondiale democratie en de plicht tot onderlinge hulpverlening De afgelopen decennia zijn nationale grenzen steeds minder belangrijk geworden. Op het gebied van de economie, politiek en

Nadere informatie

Globalisering en verantwoordelijkheid

Globalisering en verantwoordelijkheid Pieter Pekelharing Globalisering en verantwoordelijkheid Volgens Thomas Pogge gaan jaarlijks tien miljoen kinderen dood aan armoede die wij, burgers en regeringsleiders van rijke landen, veroorzaakt hebben.

Nadere informatie

Mondiale ongelijkheid

Mondiale ongelijkheid Mondiale ongelijkheid Wie is verantwoordelijk voor het bestrijden van extreme armoede? Docent: Jelle de Bont T. van de Werff 444049 Postvak 18 1 juni 2010 Practicum BA CW PC 2.5 Final paper Aantal woorden

Nadere informatie

filosofie havo 2016-II

filosofie havo 2016-II Opgave 1 (On)rechtvaardig internet 1 maximumscore 3 een weergave van het begrip capability: de mogelijkheid die een mens heeft om te kiezen en te handelen 1 een weergave van het begrip functioning: het

Nadere informatie

filosofie havo 2015-I

filosofie havo 2015-I Opgave 3 Wat is de Wat 11 maximumscore 1 Een goed antwoord bevat het volgende element: een uitleg dat Eggers zich met morele vraagstukken bezighoudt: hij vraagt zich af wat hij zelf vanuit zijn eigen normen

Nadere informatie

filosofie havo 2016-I

filosofie havo 2016-I Opgave 1 Ebola 1 maximumscore 2 een uitleg dat er in tekst 1 geen sprake is van gelijke kansen voor de ebolapatiënten, omdat de farmaceutische industrie alleen medicijnen ontwikkelt waarop winst gemaakt

Nadere informatie

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN Gratis PDF Beschikbaar gesteld door vlewa.nl Geschreven door Bram van Leeuwen Versie 1.0 INTRODUCTIE Welkom bij deze gratis PDF! In dit PDF

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

Rawls is zo gek nog niet

Rawls is zo gek nog niet Thomas Mertens Rawls is zo gek nog niet 42 Twee berichten uit de krant, gelezen op één dag, lijken te bevestigen wat Pogge in zijn vele publicaties betoogt. Het NRC bericht over de discussie binnen Amnesty

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-KB 2004

Examenopgaven VMBO-KB 2004 Examenopgaven VMBO-KB 2004 tijdvak 1 dinsdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit

Nadere informatie

Weet wat je kan. Je laten horen

Weet wat je kan. Je laten horen Weet wat je kan Je laten horen Jij bent er ook nog Hoofdstuk 7 gaat over vertellen wat je moeilijk vindt. Onderwerpen in dit hoofdstuk: Stripje: Jij bent er ook nog. blz 2 Je laten horen. blz 3 Moeite

Nadere informatie

Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie

Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie Steven Smit Voor de mens in organisaties Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie Door Steven Smit 2008 Steven Smit BV voor de mens in organisaties Chopinstraat 148 1817 GD

Nadere informatie

Hulp verlenen aan de armen in de wereld 1

Hulp verlenen aan de armen in de wereld 1 Thomas W. Pogge Hulp verlenen aan de armen in de wereld 1 Wij burgers van welvarende landen zijn geneigd onze verplichtingen aan de armen in ontwikkelingslanden te bespreken in termen van donaties en overboekingen,

Nadere informatie

Vanjezelfhouden.nl 1

Vanjezelfhouden.nl 1 1 Kan jij van jezelf houden? Dit ontwerp komt eigenlijk altijd weer ter sprake. Ik verbaas mij erover hoeveel mensen er zijn die dit lastig vinden om te implementeren in hun leven. Veel mensen willen graag

Nadere informatie

Resultaten & conclusies onderzoek:

Resultaten & conclusies onderzoek: Resultaten & conclusies onderzoek: Kinderen over armoede en vluchtelingen door Kinderen Goedgekeurd! Er hebben in totaal 50 scholen deelgenomen aan deze enquête. Dit gaat om een 3000-tal leerlingen. 1.

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-MAVO-C

Examenopgaven VMBO-MAVO-C Examenopgaven VMBO-MAVO-C 2003 tijdvak 2 woensdag 18 juni 13.30-15.30 uur NEDERLANDS LEESVAARDIGHEID C Bij dit examen hoort een tekstboekje. Dit examen bestaat uit 26 vragen en een samenvattingsopdracht.

Nadere informatie

1 Voorwoord. Beste ouders. Beste leerlingen

1 Voorwoord. Beste ouders. Beste leerlingen 1 Voorwoord Beste ouders Beste leerlingen Dit is het antipestplan van WICO campus Sint-Jozef. Het draaiboek pesten is geschreven voor de leerlingen, ouders en medewerkers van de school. Het geeft het beleid

Nadere informatie

Voel je veilig of: je-mag-niet-pesten-protocol. CHR. BASISSCHOOL De Kraanvogel

Voel je veilig of: je-mag-niet-pesten-protocol. CHR. BASISSCHOOL De Kraanvogel Voel je veilig of: je-mag-niet-pesten-protocol CHR. BASISSCHOOL De Kraanvogel Inleiding Pesten is een wezenlijk en groot probleem. Pestgedrag is schadelijk tot zeer schadelijk voor kinderen, zowel voor

Nadere informatie

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf Ideeën presenteren aan sceptische mensen Inleiding Iedereen heeft wel eens meegemaakt dat het moeilijk kan zijn om gehoor te vinden voor informatie of een voorstel. Sommige mensen lijken er uisluitend

Nadere informatie

Waar een wil is, is een Weg!

Waar een wil is, is een Weg! 5 tips om moeiteloos voor jezelf te kiezen en een stap te zetten. Waar een wil is, is een Weg! - Lifecoach http://www.facebook.com/arlettevanslifecoach 0 Je bent een ondernemende 40+ vrouw die vooral gericht

Nadere informatie

Toespraak Mathias m.b.t. resolutie globalisering

Toespraak Mathias m.b.t. resolutie globalisering Toespraken Toespraak Mathias m.b.t. resolutie globalisering Mijnheer de voorzitter, Dames en heren ministers, Collega's, Liberalen staan een ethische globalisering voor. Liberalen strijden onvermoeibaar

Nadere informatie

Klas 4 mavo. Werkstuk ontwikkelingsland hoofdstuk 7 Pagina 1

Klas 4 mavo. Werkstuk ontwikkelingsland hoofdstuk 7 Pagina 1 Klas 4 mavo Werkstuk ontwikkelingsland hoofdstuk 7 Pagina 1 Praktische opdracht economie klas 4 Ontwikkelingslanden Dit PO is een vervolg op hoofdstuk 7. We hebben het in hoofdstuk 7 gehad over het geld

Nadere informatie

John Rawls: een pragmatisch of radicaal recept voor het politiek handelen? Frank Vandenbroucke LVSV 14 december 2011

John Rawls: een pragmatisch of radicaal recept voor het politiek handelen? Frank Vandenbroucke LVSV 14 december 2011 John Rawls: een pragmatisch of radicaal recept voor het politiek handelen? Frank Vandenbroucke LVSV 14 december 2011 John Rawls: een pragmatisch of radicaal recept voor het politiek handelen? Ronald Tinnevelt

Nadere informatie

Negatieve plichten: recept tegen armoede?

Negatieve plichten: recept tegen armoede? Negatieve plichten: recept tegen armoede? Een onderzoek naar de normatieve kracht van negatieve plichten in de theorie van Thomas Pogge over morele verantwoordelijkheid voor armoede in de wereld Bachelorscriptie

Nadere informatie

Nederlands bedrijfsleven hecht aan mensenrechten

Nederlands bedrijfsleven hecht aan mensenrechten SAMR. en Schuttelaar & Partners maken kansen duidelijk Nederlands bedrijfsleven hecht aan mensenrechten Onderzoek in opdracht van de ABN AMRO Bank Conclusies Conclusies Ondernemers vinden mensenrechten

Nadere informatie

Zoekkaart Mensenrechten.

Zoekkaart Mensenrechten. Pagina 1 van 6 Zoekkaart Mensenrechten. 1. Mensenrechten? Wat is dat? In 1945 besloten 51 landen de Verenigde Naties op te richten. In 1948 besloten de Verenigde Naties om een Universele Verklaring van

Nadere informatie

Kinderen zonder papieren

Kinderen zonder papieren VPM VPM Kinderen zonder papieren Je ziet het bijna elke dag op de tv of in de krant: beelden van landen in oorlog, mensen in armoede. Op zoek naar een betere plaats om te leven, slaan ze op de vlucht.

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

2: vergaderen VASTE VOORZITTER EN NOTULIST

2: vergaderen VASTE VOORZITTER EN NOTULIST 2: vergaderen Als je lid bent van een studentenraad, vergader je vaak. Je hebt vergaderen met de studentenraad, maar ook vergaderingen met het College van Bestuur en de Ondernemingsraad (OR). Gemiddeld

Nadere informatie

Waarom ga je schrijven? Om de directeur te overtuigen

Waarom ga je schrijven? Om de directeur te overtuigen week 17 20 april 2015 - Schrijfopdrachten niveau B, les 1 Les 1: Een overtuigende tekst schrijven Beantwoord deze vragen: Een mooie manier om te herdenken 1. Waarom is het volgens jou belangrijk om de

Nadere informatie

20-2- 2015. Onderzoek. Verplegenden en verzorgenden verpleeghuizen

20-2- 2015. Onderzoek. Verplegenden en verzorgenden verpleeghuizen 20-2- 2015 Onderzoek Verplegenden en verzorgenden verpleeghuizen Onderzoek verplegenden en verzorgenden verpleeghuizen 20 februari 2015 Over dit onderzoek Het onderzoek is uitgevoerd door EenVandaag in

Nadere informatie

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2017

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2017 Dodenherdenking Beuningen, 4 mei 2017 Zolang de mens bestaat, staat hij zijn naaste ook naar het leven. Het is een vreemde soort paradox: de ene mens kan niet leven zonder de ander terwijl diezelfde mens

Nadere informatie

Zondag 30 oktober 2011, Kogerkerk Zevende zondag van de herfst, kleur groen Spreuken 9 & Matteüs 25, 1-13

Zondag 30 oktober 2011, Kogerkerk Zevende zondag van de herfst, kleur groen Spreuken 9 & Matteüs 25, 1-13 Zondag 30 oktober 2011, Kogerkerk Zevende zondag van de herfst, kleur groen Spreuken 9 & Matteüs 25, 1-13 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Oost, west, thuis best. Als er 1 schaap over

Nadere informatie

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING Inleiding De door leidinggevenden gehanteerde stijlen van beïnvloeding kunnen grofweg in twee categorieën worden ingedeeld, te weten profileren en respecteren. Er zijn twee profilerende

Nadere informatie

Hele fijne feestdagen en een gezond en vrolijk 2017! Raymond Gruijs. BM Groep ARBO West Baanzinnig

Hele fijne feestdagen en een gezond en vrolijk 2017! Raymond Gruijs. BM Groep ARBO West Baanzinnig De tijd vliegt voorbij en voor je weet zijn we al weer een jaar verder. Ik zeg wel eens: mensen overschatten wat je in een jaar kunt doen, maar onderschatten wat je in 3 jaar kan realiseren. Laten we naar

Nadere informatie

Politiek en Sociaal vertrouwen & Internationale Samenwerking

Politiek en Sociaal vertrouwen & Internationale Samenwerking Politiek en Sociaal vertrouwen & Internationale Samenwerking NCDO heeft in de Barometer 2011 1 een aantal vragen opgenomen over sociaal en politiek vertrouwen. Het vermoeden bestaat dat er een relatie

Nadere informatie

Samenvatting Kinderrechtenmonitor 2012 voor kinderen en jongeren

Samenvatting Kinderrechtenmonitor 2012 voor kinderen en jongeren Samenvatting Kinderrechtenmonitor 2012 voor kinderen en jongeren Het gaat goed met kinderen in Nederland. Uit onderzoeken blijkt dat Nederlandse kinderen in vergelijking met kinderen uit andere rijke landen

Nadere informatie

DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS

DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS WWW.PESTWEB.NL DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS Kinderen en jongeren willen je hulp, als je maar (niet)... Wat kinderen zeggen over pesten Kinderen gaan over het algemeen het liefst met hun probleem naar hun

Nadere informatie

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer gelezen dan eigenlijk stond aangegeven. Die gaan over

Nadere informatie

Majesteit, De stroom van vluchtelingen is de grootste sinds de

Majesteit, De stroom van vluchtelingen is de grootste sinds de 1 Toespraak tijdens de Nieuwjaarsontvangst van Zijne Majesteit de Koning in het Koninklijk Paleis te Amsterdam op 12 januari 2015 door de Voorzitter van de Eerste Kamer, Mr. A. Broekers-Knol Majesteit,

Nadere informatie

Waarom ga je schrijven? Om de directeur te overtuigen

Waarom ga je schrijven? Om de directeur te overtuigen week 17 20 april 2015 - Schrijfopdrachten niveau A, les 1 Les 1: Een overtuigende tekst schrijven Beantwoord deze vragen: Een mooie manier om te herdenken 1. Waarom is het volgens jou belangrijk om de

Nadere informatie

Onderzoeksvraag: Welke motieven hadden de Europeanen om in Afrika en Zuidoost-Azië een groot koloniaal imperium op te bouwen?

Onderzoeksvraag: Welke motieven hadden de Europeanen om in Afrika en Zuidoost-Azië een groot koloniaal imperium op te bouwen? Onderzoeksvraag: Welke motieven hadden de Europeanen om in Afrika en Zuidoost-Azië een groot koloniaal imperium op te bouwen? Kenmerkende aspect: De moderne vorm van imperialisme die verband hield met

Nadere informatie

5. Overtuigingen. Gelijk of geluk? Carola van Bemmelen Food & Lifestylecoaching. Jouw leven op dit moment weerspiegelt exact jouw overtuigingen

5. Overtuigingen. Gelijk of geluk? Carola van Bemmelen Food & Lifestylecoaching. Jouw leven op dit moment weerspiegelt exact jouw overtuigingen 5. Overtuigingen Jouw leven op dit moment weerspiegelt exact jouw overtuigingen Een overtuiging is een gedachte die je hebt aangenomen als waarheid doordat ie herhaaldelijk is bevestigd. Het is niet meer

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme Onderzoeksvraag: Welke motieven hadden de Europeanen om in Afrika en Zuidoost Azië een groot koloniaal imperium op te bouwen? Kenmerkende aspect: De moderne vorm van imperialisme die verband hield met

Nadere informatie

Op de vlucht. 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden!

Op de vlucht. 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden! Op de vlucht 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden! 2) Waar komen de vluchtelingen vandaan? Syrië Sinds in

Nadere informatie

glijden. Ik zie ze zachtjes wegstromen, oplossen en verdwijnen, om nooit meer terug te keren.

glijden. Ik zie ze zachtjes wegstromen, oplossen en verdwijnen, om nooit meer terug te keren. INLEIDING Welkom in de affirmatiewereld. Je hebt ervoor gekozen om gebruik te gaan maken van het gereedschap dat in dit boek beschreven wordt en je hebt daarmee de bewuste beslissing genomen om je leven

Nadere informatie

ATTRIBUEREN OF TOESCHRIJVEN

ATTRIBUEREN OF TOESCHRIJVEN ATTRIBUEREN OF TOESCHRIJVEN De meeste mensen, en dus ook leerlingen, praten niet alleen met anderen, maar voeren ook gesprekken met en in zichzelf. De manier waarop leerlingen over, tegen en in zichzelf

Nadere informatie

Voorafgaand aan de film

Voorafgaand aan de film Die Welle Opdrachtenblad Regie: Dennis Gansel Jaar: 2008 Duur: 110 minuten Filmkeuring: 12 (geweld, angst en discriminatie) Website: www.welle.film.de Voorafgaand aan de film De legendarische film The

Nadere informatie

TRANSATLANTIC TRENDS 2004 NETHERLANDS

TRANSATLANTIC TRENDS 2004 NETHERLANDS TRANSATLANTIC TRENDS 2004 NETHERLANDS Q1. Denkt u dat het voor de toekomst van Nederland het beste is als wij actief deelnemen in de wereldpolitiek of moeten wij ons niet in de wereldpolitiek mengen? 1

Nadere informatie

Openingsgebeden INHOUD

Openingsgebeden INHOUD Openingsgebeden De schuldbelijdenis herzien Openingsgebeden algemeen Openingsgebeden voor kinderen Openingsgebeden voor jongeren INHOUD De schuldbelijdenis herzien De schuldbelijdenis heeft in de openingsritus

Nadere informatie

Regelgeving & Geldzaken

Regelgeving & Geldzaken MEE Ondersteuning bij leven met een beperking Regelgeving & Geldzaken Regelgeving & Geldzaken Hoe regel ik mijn geldzaken? Ik vind het moeilijk om overzicht te houden en wil geen schulden maken. Wie zorgt

Nadere informatie

Smoesjes. TipsforTrouble HOME TROUBLE MEER WETEN < > EXTRA PITTIG

Smoesjes. TipsforTrouble HOME TROUBLE MEER WETEN < > EXTRA PITTIG geef haar gelijk dat zij het zwaar heeft en dat de crechemedewerkers zodat ze alles op tijd af kan krijgen. Collega zal in de slachtofferrol terecht komen en wellicht in tranen uitbarsten. voel dat ik

Nadere informatie

"De uitbreiding van de Europese Gemeenschappen met Griekenland, Portugal en Spanje" in Nieuw Europa (Maart 1977)

De uitbreiding van de Europese Gemeenschappen met Griekenland, Portugal en Spanje in Nieuw Europa (Maart 1977) "De uitbreiding van de Europese Gemeenschappen met Griekenland, Portugal en Spanje" in Nieuw Europa (Maart 1977) Source: Nieuwe Europa. Maandblad van de Europese Beweging in Nederland. Maart 1977, n 3.

Nadere informatie

1 Naar Levenverrijkend Onderwijs

1 Naar Levenverrijkend Onderwijs 1 Naar Levenverrijkend Onderwijs INLEIDING Ik wil je een visie op de toekomst van het onderwijs aanreiken. In dit boek beschrijf ik een onderwijsproces dat geen bepaalde orde of autoriteit dient, maar

Nadere informatie

Lieve mensen van de Hofkerk, gasten, gemeente van Jezus Christus

Lieve mensen van de Hofkerk, gasten, gemeente van Jezus Christus Zondag 27 september Markus 9, 30-37 Overdenking Lieve mensen van de Hofkerk, gasten, gemeente van Jezus Christus 1) Ongemakkelijk gevoel Ik kreeg een beetje een ongemakkelijk gevoel toen ik dat gedeelte

Nadere informatie

Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) en Nederlands (nieuwe stijl)

Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) en Nederlands (nieuwe stijl) Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) en Nederlands (nieuwe stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 16 mei 9.00 12.00 uur 20 01 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan?

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan? HET PROJECTPLAN a) Wat is een projectplan? Vrijwel elk nieuw initiatief krijgt de vorm van een project. In het begin zijn het wellicht vooral uw visie, ideeën en enthousiasme die ervoor zorgen dat de start

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Dames en heren, [Inleiding] In de zomer van 1946 voer een schip van Thailand naar Nederland. Een kleine Nederlandse

Nadere informatie

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Twee prachtige lezingen vanochtend. Er

Nadere informatie

Introductie. 1. Uw persoonlijke situatie. Voorbeeldvragenlijst COB-kwartaalenquête 2011

Introductie. 1. Uw persoonlijke situatie. Voorbeeldvragenlijst COB-kwartaalenquête 2011 Introductie Dit onderzoek vindt plaats in opdracht van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Met de resultaten wil het bureau het kabinet en de politiek in het algemeen informeren over zorgen en wensen

Nadere informatie

Tien van Vliet BETER ZIEKEN. een gezonde kijk op ziek leven 2014 - COURDO GRONINGEN

Tien van Vliet BETER ZIEKEN. een gezonde kijk op ziek leven 2014 - COURDO GRONINGEN Tien van Vliet BETER ZIEKEN een gezonde kijk op ziek leven 2014 - COURDO GRONINGEN Eerste druk, april 2014 Tien van Vliet en Courdo, Groningen. Vormgeving binnenwerk Jo-Ann Snel, Uitgeverij Boekenbent.

Nadere informatie

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Korte omschrijving werkvorm De leerlingen beantwoorden vragen over de Europese politiek aan de hand van korte clips van Nieuwsuur in de Klas. Leerdoel De leerlingen leren

Nadere informatie

e mythe van overbevolking OneWorld.nl

e mythe van overbevolking OneWorld.nl e mythe van overbevolking OneWorld.nl 1 van 5 04-07-17 16:36 oneworld.nl De mythe van overbevolking OneWorld.nl Kiza Magendane 6-8 minuten Opinie Welkom in de wereld van de bevolkingspolitiek. Hier worden

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2010 - I

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2010 - I Wereld Opgave 1 Demografische ontwikkelingen in Afrika Bestudeer de bronnen 1 en 2 die bij deze opgave horen. Stelling: In ontwikkelingslanden ligt het geboortecijfer in steden doorgaans lager dan op het

Nadere informatie

Correctievoorschrift HAVO 2016

Correctievoorschrift HAVO 2016 Correctievoorschrift HAVO 2016 tijdvak 2 filosofie Het correctievoorschrift bestaat uit: 1 Regels voor de beoordeling 2 Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden scores 6 Bronvermeldingen

Nadere informatie

Nederland. Op welke dag is deze foto gemaakt?.. Welke bekende persoon is er altijd bij?

Nederland. Op welke dag is deze foto gemaakt?.. Welke bekende persoon is er altijd bij? Nederland Op welke dag is deze foto gemaakt?.. Waar? (vul in) Op de. in (plaats) Waarom zijn al die mensen daar?... Welke bekende persoon is er altijd bij?. Hoe heet het meisje rechts? Haar moeder viert

Nadere informatie

B. Geef aan om welke soort vluchtelingen het gaat: 1) Zij zijn een bedreiging voor de macht van politieke leiders en worden daarom gestraft.

B. Geef aan om welke soort vluchtelingen het gaat: 1) Zij zijn een bedreiging voor de macht van politieke leiders en worden daarom gestraft. Vluchtelingen Inleiding: De afgelopen weken was de zeventienjarige Angolese asielzoeker Mauro Manuel veel in het nieuws. Als negenjarig jongetje werd hij door zijn ouders in 2002 naar Europa gestuurd.

Nadere informatie

Het democratisch experiment van de Occupybeweging

Het democratisch experiment van de Occupybeweging Het democratisch experiment van de Occupybeweging Korte omschrijving werkvorm: De leerlingen lezen een tekst over Occupy Nederland. De tekst behandelt met name de manier waarop de kleine samenlevingen

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

Als je nog steeds hoopt dat oplossingen buiten jezelf liggen dan kun je dit boekje nu beter weg leggen.

Als je nog steeds hoopt dat oplossingen buiten jezelf liggen dan kun je dit boekje nu beter weg leggen. Theoreasy de theorie is eenvoudig. Je gaat ontdekken dat het nemen van verantwoordelijkheid voor je eigen denken en doen dé sleutel is tot a beautiful way of life. Als je nog steeds hoopt dat oplossingen

Nadere informatie

DE WIJZE KONING SALOMO

DE WIJZE KONING SALOMO Bijbel voor Kinderen presenteert DE WIJZE KONING SALOMO Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Lazarus Aangepast door: Ruth Klassen Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd door: Bible

Nadere informatie

Bijbel voor Kinderen presenteert DE WIJZE KONING SALOMO

Bijbel voor Kinderen presenteert DE WIJZE KONING SALOMO Bijbel voor Kinderen presenteert DE WIJZE KONING SALOMO Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Lazarus Aangepast door: Ruth Klassen Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd door: Bible

Nadere informatie

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 U hebt de Geest niet ontvangen om opnieuw als slaven in angst te leven, u hebt de Geest ontvangen om Gods kinderen

Nadere informatie

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Werken in driehoeken is een wijze van samenwerking die in elke organisatie, projectteam en netwerk mogelijk is. Het maakt dat we kunnen werken vanuit een heldere

Nadere informatie

De parlementaire democratie is goed voor u, maar niet voor mij

De parlementaire democratie is goed voor u, maar niet voor mij 25 e Van der Leeuw lezing Groningen, 26 oktober 2007 Kader Abdolah De parlementaire democratie is goed voor u, maar niet voor mij Ik spring meteen in het diepe. Een parlementaire democratie is niet geschikt

Nadere informatie

Bijzonder procesdoel 3: ontdekken van mensenrechten

Bijzonder procesdoel 3: ontdekken van mensenrechten Bijzonder procesdoel 3: ontdekken van mensenrechten Eerste leerjaar B 3.1. Mijn rechten Beroepsvoorbereidend leerjaar 3.1. Mijn rechten Wie ben ik? * De leerlingen ontdekken wie ze zelf zijn - de mogelijkheden

Nadere informatie

Gelezen: Deuteronomium 6: 1-9 en Johannes 13:31-35

Gelezen: Deuteronomium 6: 1-9 en Johannes 13:31-35 Vijfde zondag van Pasen, 24 april 2016 in de Martinikerk Aan deze dienst werkte Allart Dijkstra mee die in onze gemeente stage loopt. Ds Jan Willem Nieboer Gelezen: Deuteronomium 6: 1-9 en Johannes 13:31-35

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

De bevolking en de politie: een verstandshuwelijk? Dra. Anjuli Van Damme Promotor Prof.dr. Lieven Pauwels

De bevolking en de politie: een verstandshuwelijk? Dra. Anjuli Van Damme Promotor Prof.dr. Lieven Pauwels De bevolking en de politie: een verstandshuwelijk? Dra. Anjuli Van Damme Promotor Prof.dr. Lieven Pauwels Inhoud 1. Is het gezag van politie tanende? 2. Het belang van het vertrouwen 3. Waaruit vloeit

Nadere informatie

Inclusive Growth and Development Report 2017 van het World Economic Forum: Bevindingen voor Nederland

Inclusive Growth and Development Report 2017 van het World Economic Forum: Bevindingen voor Nederland Inclusive Growth and Development Report 2017 van het World Economic Forum: Bevindingen voor Nederland Nederland scoort relatief hoog op economische groei en het aanpakken van ongelijkheid, maar de ongelijkheid

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Korte omschrijving: Leerlingen gaan aan de slag met actuele Europese dilemma s. Er zijn vijf dilemma s. U kunt zelf kiezen welke dilemma s u aan de orde stelt.

Nadere informatie

Keurmerk: Duurzame school

Keurmerk: Duurzame school Keurmerk: Duurzame school Doorlopende leerlijn voor duurzame ontwikkeling van basisonderwijs (PO) t/m voortgezet onderwijs (VO) PO-1 Kennis en inzicht (weten) Vaardigheden (kunnen) Houding (willen) Begrippen

Nadere informatie

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2015

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2015 Dodenherdenking Beuningen, 4 mei 2015 Voor het eerst in mijn leven bezocht ik twee weken geleden Auschwitz en Birkenau. Twee plekken in het zuiden van Polen waar de inktzwarte geschiedenis van Europa je

Nadere informatie

Mc. 1: 1-11 PG te Sexbierum-Pietersbierum Sixtustsjerke 11 jan. 2015. Grote en kleine Geliefde van God - Gemeente van Christus,

Mc. 1: 1-11 PG te Sexbierum-Pietersbierum Sixtustsjerke 11 jan. 2015. Grote en kleine Geliefde van God - Gemeente van Christus, Mc. 1: 1-11 PG te Sexbierum-Pietersbierum Sixtustsjerke 11 jan. 2015 Ds. A.J.Wouda Grote en kleine Geliefde van God - Gemeente van Christus, Het weer is onrustig De wereld is onrustig En veel mensen, sommigen

Nadere informatie

Dames en heren, jongens en meisjes,

Dames en heren, jongens en meisjes, SPEECH TER GELEGENHEID VAN DE DODENHERDENKING 4 mei 2008 EN DE HERDENKING VAN DE BEVRIJDING OP 5 MEI 2008 Dames en heren, jongens en meisjes, 4 mei, 8 uur, een moment om stil te zijn. twee minuten stilte.

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-KB

Examenopgaven VMBO-KB Examenopgaven VMBO-KB 2003 tijdvak 2 woensdag 18 juni 13.30 15.30 uur NEDERLANDS LEESVAARDIGHEID / SCHRIJFVAARDIGHEID CSE KB Bij dit examen horen een uitwerkblad en een tekstboekje. Dit examen bestaat

Nadere informatie

China. - Tibet Cultuur- les 2.

China. - Tibet Cultuur- les 2. China Pagina 1 - Tibet Cultuur- les 2. Colofon Les voor groep 7/8 50 minuten Aardrijkskunde Leerkracht - handreiking Inleiding In deze les willen we ons verdiepen in de situatie van Tibet. Wat speelt daar

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Jezus kreeg de straf voor onze zonden, wij ontvangen vergeving en vrede. Jesaja 53:4-6 en 1 Petrus 2:24

Jezus kreeg de straf voor onze zonden, wij ontvangen vergeving en vrede. Jesaja 53:4-6 en 1 Petrus 2:24 Jezus kreeg de straf voor onze zonden, wij ontvangen vergeving en vrede. Jesaja 53:4-6 en 1 Petrus 2:24 Als je iets verkeerd doet, verdien je straf. Ja toch? Dat is eerlijk. Er is niemand die nooit iets

Nadere informatie

ONDERNEMEN IS VOOR HELDEN

ONDERNEMEN IS VOOR HELDEN ONDERNEMEN IS VOOR HELDEN EXCLUSIEF PROGRAMMA OVERZICHT 2016 LEF IN ACTIE Ontdek waarom het zo moeilijk is je hart te volgen en heb het lef dit toch te doen! De achtergrond van het programma Jij weet dat

Nadere informatie

filosofische standpunten in Nederlands ontwikkelingsbeleid

filosofische standpunten in Nederlands ontwikkelingsbeleid filosofische standpunten in Nederlands ontwikkelingsbeleid Een reconstructie van de positie van de Wetenschappelijke Raad voor Regeringsbeleid met de posities van Rawls en Pogge. Bachelorscriptie wijsbegeerte,

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

HUSEYIN UCAR 4B 18-3-2014. Mr. Muilder Maatschappij

HUSEYIN UCAR 4B 18-3-2014. Mr. Muilder Maatschappij HUSEYIN UCAR 4B 18-3-2014 Mr. Muilder Maatschappij Voorwoord Omschrijving: Een dictatuur is dat een iemand de absolute macht heeft en dat er in dat land geen democratie heerst. Motivatie: Ik heb voor dit

Nadere informatie

Curatieve en langdurige zorg moeten beter aansluiten

Curatieve en langdurige zorg moeten beter aansluiten Home no. 1 Februari 2016 Themanummer Antibiotica Eerdere edities Verenso.nl Curatieve en langdurige zorg moeten beter aansluiten Interview met Arno Rutte, Kamerlid VVD Bert Bukman redactie@verenso.nl Hij

Nadere informatie

Hoofdstuk 27 Landenrisico

Hoofdstuk 27 Landenrisico Hoofdstuk 7 Landenrisico Open vragen 7. Het IMF verdeelt de wereldeconomie in industrielanden, opkomende industrielanden en ontwikkelingslanden. Binnen de opkomende industrielanden en ontwikkelingslanden

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands Nederlands. tijdvak 1 maandag 18 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage

Examen HAVO. Nederlands Nederlands. tijdvak 1 maandag 18 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage Examen HAVO 2009 tijdvak 1 maandag 18 mei 13.30-16.30 uur tevens oud programma Nederlands Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage Dit examen bestaat uit 21 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor

Nadere informatie

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 JE ONBEWUSTE PROGRAMMEREN VOOR EEN GEWELDIGE TOEKOMST De meeste mensen weten heel goed wat ze niet willen in hun leven, maar hebben vrijwel geen

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Geeft je inzicht in jouw persoonlijke

Nadere informatie

Overleg en onderhandelen over arbeidsvoorwaarden

Overleg en onderhandelen over arbeidsvoorwaarden Overleg en onderhandelen over arbeidsvoorwaarden Peter van Delden Februari 2017 Herman Kuijkstraat 14 4191 AK Geldermalsen +31 622 201 805 www.deldenadvies.nl Overleg over cao / arbeidsvoorwaarden (1)

Nadere informatie