Klaar voor de hervorming van het secundair onderwijs?

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Klaar voor de hervorming van het secundair onderwijs?"

Transcriptie

1 IMPULS, 44e JG., NR. 3, JANUARI-MAART 2014, Klaar voor de hervorming van het secundair onderwijs? Een multiple case study naar het draagvlak binnen vier secundaire scholen om de hervormingen van minister Smet door te voeren Esther Gheyssens, Katrien Struyven 144 There is much more to educational reform than most people realize. (Fullan, 2007, p. 7) De geplande hervorming van het secundair onderwijs in Vlaanderen laat niemand onberoerd. Politieke partijen raken het niet eens, kranten en tijdschriften publiceren opiniestukken, leraren starten een petitie op en in de academische wereld nemen specialisten een positie in. Dit hervormingsverhaal laat ons eveneens niet onberoerd. Deze studie onderzoekt of het draagvlak van vier secundaire scholen sterk genoeg is om de hervormingen door te voeren, en bevraagt daarbij leraren en leerlingen. De school als kennisorganisatie voor vernieuwing Hoewel positieve resultaten in rapporten zoals PISA (Programme for International Student Assessment) bevestigen dat het Vlaams secundair onderwijs bij de betere landen van Europa en de wereld behoort, zijn er enkele grote knelpunten binnen het huidige systeem: de fenomenen zittenblijven en het watervalsysteem, de grote sociale ongelijkheid en de kloof tussen de sterkste en zwakste leerlingen (De Fraine, 2011; Smet, 2010). Daarnaast zakt het Vlaams onderwijs de laatste jaren in de ranking van onderwijssystemen. Het Vlaams onderwijs behoort nog steeds tot de betere landen, maar zakt weg uit de top (UGent, 2013). Minister Smet wil dat door een hervorming van het secundair onderwijs oplossen. Opgelegde onderwijsvernieuwing brengt echter meerdere valkuilen met zich mee. Zo is er het risico dat beleidsmakers de praktijk en de betrokken actoren uit het oog verliezen (Matland, 1995), dat opgelegde vernieuwing het onderwijsproces dusdanig frustreert dat het ten koste van de kwaliteit gaat (Mooijman, 2008) of dat de geplande vernieuwing haar oorspronkelijk gewenste effect mist (Fullan, 2007). Bovendien dient er voldoende draagvlak te zijn om de geplande vernieuwing succesvol te implementeren. Vanuit het perspectief van de Cultural Historical Activity Theory (CHAT) van Vygotsky een theorie die toelaat een gebeurtenis te plaatsen in zijn socioculturele context en aandacht heeft voor het verleden, het heden en de toekomst (Foot, 2001) worden het huidige onderwijs en zijn kenmerken geschetst alsook de toekomstplannen van Smet. Hierbij heeft dit onderzoek oog voor de context van het hervormingsverhaal. Deze studie onderzoekt de ervaringen, opinies en bekommernissen van scholen en

2 hun leden. De school bekijken als kennisorganisatie levert immers een productieve invalshoek op die de kwaliteit van de vernieuwing kan verhogen (Mooijman, 2008). Dat laatste is het uitgangspunt van deze studie. We bestuderen een school in haar geheel. In tegenstelling tot een surveyonderzoek, waarbij talrijke toevallige leraren uit verschillende scholen worden bevraagd, betrekt deze studie meerdere betrokkenen van eenzelfde school, en dit voor vier scholen (tabel 1). In totaal worden 4 directies, 42 leerkrachten, 11 leerlingenbegeleiders en 11 vakgroepvoorzitters mondeling bevraagd. De directie en leerkrachten worden individueel bevraagd door een semigestructureerd interview. Met de leerlingenbegeleiders en vakgroepvoorzitters vindt een focusgroepsgesprek plaats. Daarnaast vullen 672 leerlingen een vragenlijst in. Hierbij wordt aandacht geschonken aan de context en socioculturele entiteit van de school door een analyse van het pedagogische project, het schoolreglement en het organogram van de school. Dat brengt echter met zich mee dat er voorzichtig omgegaan dient te worden met de generaliseerbaarheid van uitspraken. Secundair onderwijs in Vlaanderen Vooraleer we overgaan naar de toekomstplannen voor het secundair onderwijs, kijken we eens naar de huidige situatie. Het huidige secundair onderwijs is georganiseerd in drie graden en vier onderwijsvormen: het algemeen secundair onderwijs (aso), het technisch secundair onderwijs (tso), het kunstsecundair onderwijs (kso) en het beroepssecundair onderwijs (bso). Het secundair onderwijs wordt derhalve op dit ogenblik opgedeeld in meer theoretische richtingen versus meer praktische richtingen. Deze hebben na verloop van tijd een bepaalde invulling gekregen in maatschappelijke perceptie. Zo worden theoretische richtingen die behoren tot het algemeen secundair onderwijs, hoger aangeschreven dan de technische richtingen, en beide worden hoger aangeschreven dan de beroepsrichtingen. De huidige wijze van attestering versterkt deze perceptie en leidt op zijn beurt tot het watervalsysteem, een fenomeen waarbij leerlingen in het secundair onderwijs starten in een moeilijke studierichting en vervolgens veranderen, al dan niet gecombineerd met zittenblijven, door uitsluiting door Tabel 1. Overzicht van de participerende scholen. CASUS A CASUS B CASUS C CASUS D Aso Kso Aso Tso & Bso CASUSPROFIEL GO! onderwijs Stedelijk onderwijs Vrij katholiek onderwijs Vrij katholiek onderwijs 1ste, 2de en 3de graad 2de en 3de graad 1ste, 2de en 3de graad 2de en 3de graad 465 leerlingen 162 leerlingen leerlingen 466 leerlingen 48 leerkrachten 43 leerkrachten 96 leerkrachten 61 leerkrachten Interview met directie Interview met directie Interview met directie Interview met directie RESPONDENTEN Interviews met 5 leerkrachten 5 leerlingenbegeleiders 3 vakgroepverantwoordelijken Interviews met 12 leerkrachten 2 leerlingenbegeleiders 5 vakgroepverantwoordelijken Interviews met 15 leerkrachten 3 leerlingenbegeleiders 3 vakgroepverantwoordelijken Interviews met 12 leerkrachten / / Vragenlijst afgenomen bij 152 leerlingen Vragenlijst afgenomen bij 148 leerlingen Vragenlijst afgenomen bij 209 leerlingen Vragenlijst afgenomen bij 163 leerlingen 145

3 146 een B- en/of C-attest naar een makkelijkere, meer praktische studierichting. Dat effect komt zowel voor binnen één onderwijsvorm als tussen verschillende onderwijsvormen (De Fraine, 2011). Dat probleem is aanzienlijk in Vlaanderen en heeft nefaste consequenties, zoals een stijgend aantal vroegtijdige schoolverlaters: 10,9% van de meisjes en 18,3% van de jongens verlaten de school zonder kwalificatie. Dat heeft een invloed op zowel de leerling, de ouders, de school als de maatschappij (Van Landeghem et al., 2010). Daarenboven werkt de huidige onderwijsindeling de sociale ongelijkheid in de hand (Tan, 1998). Zo kampt 46% van de leerlingen wier ouders laaggeschoold zijn, met schoolvertragingen, tegenover slechts 29% van de kinderen van hooggeschoolde ouders. Daarnaast zijn arbeiderskinderen en kinderen van laaggeschoolden meer vertegenwoordigd in het beroepssecundair onderwijs. Deze ongelijkheid blijft ondanks de gedane inspanningen sterk aanwezig (Verbergt et al., 2009). Zittenblijven is eveneens een courant fenomeen binnen dit huidige systeem. Slechts iets meer dan de helft van de Vlaamse leerlingen werkt normaalvorderend zes jaar secundair onderwijs af. Eén vierde van de leerlingen liep minstens één jaar vertraging op (Van Damme et al., 2000). Deze cijfers liggen hoger dan in de andere OESO-landen (Smet, 2010). Het huidige secundair onderwijs heeft zijn voor- en nadelen. Niettemin is de omvang van de huidige knelpunten (watervalsysteem, zittenblijven, sociale ongelijkheid, kloof tussen de sterkste en zwakste leerlingen) dusdanig groot dat een hervorming zich opdringt. Deze hervormingsplannen zijn in 2008 in gang gezet door voormalig minister van Onderwijs Vandenbroucke, die opdracht gaf aan de Commissie-Monard om een voorstel uit te werken, wat eindigde in de bekende nota-monard (2009) en op zijn beurt inspiratie leverde voor de nota van Smet: Mensen doen schitteren (2010). In deze oriëntatienota doorbreekt hij de huidige opdeling aso, bso, tso, kso, en wil hij een overkoepelende eerste graad creëren waarbij leerlingen les krijgen in zes belangstellingsgebieden. In de tweede graad kunnen de scholieren vervolgens kiezen uit twee interessevelden, om zich daarna in de derde graad te specialiseren. Deze belangstellingsgebieden helpen bij het creëren van een transparanter studieaanbod met minder opsplitsingen in verschillende richtingen. Verder wordt er aandacht besteed aan voldoende differentiëren, begeleiden en remediëren om het huidige watervalsysteem tegen te gaan. Tot slot zal het onderwijs ingericht worden in functie van competenties. Het masterplan van de Vlaamse overheid voor het secundair onderwijs In de zomer van 2013 bereikte de Vlaamse overheid een akkoord over de hervorming van het secundair onderwijs. Wat overeind blijft van de nota van Smet, is het onderbrengen van de eindtermen in competenties. Per graad zal een set sleutelcompetenties, gebaseerd op de Europese normen, worden vastgelegd. Daarnaast zal de bestaande eerste graad met de eenheidsstructuur en de oriënterende functie geoptimaliseerd worden. In deze eerste graad zullen tevens de differentiatiemogelijkheden uitgebreid worden. De huidige beladen opsplitsing tussen de onderwijsvormen verdwijnt. In de plaats komt een nieuwe structuur waarbij de studierichtingen geordend worden op basis van een matrix waarbij de verticale as staat van abstract naar praktisch en de horizontale as het studiedomein weergeeft. Scholen zullen zich organiseren op basis van deze matrix. Er zullen naast doorstroomscholen (met richtingen uit het huidige aso, tso en kso) en arbeidsmarktgerichte scholen (met richtingen uit het huidige bso, kso en tso) ook domeinscholen komen die per inhoudelijk domein beide mogelijkheden alsook een combinatie van beide zullen aanbieden. Scholen die zich willen organiseren als campus- of domeinschool, worden daartoe gestimuleerd, maar dat wordt niet verplicht. De huidige wijze van attesteringen zal blijven bestaan, maar zittenblijven zal enkel mogelijk zijn indien de klassenraad dat uitdrukkelijk vraagt. Verder zal er expliciete aandacht worden besteed aan de zorg van elke leerling. Tot

4 slot en niet onbelangrijk zal de regering de maatregelen niet verplicht opleggen aan scholen (Vlaams Parlement, 2013). Resultaten onderzoek Resultaten met betrekking tot het huidige onderwijs Aangezien het masterplan pas gepubliceerd is na afloop van dit onderzoek, is deze studie gebaseerd op de nota s Monard (2009) en Smet (2010). De maatregelen uit deze nota s worden getoetst in de vier secundaire scholen die deelnamen aan de studie. Eerst kijken we naar de huidige situatie, daarna kijken we naar de toekomstplannen. Al snel wordt duidelijk dat de bekende knelpunten duidelijk zichtbaar zijn in de resultaten van dit onderzoek (tabel 2). Zittenblijven is een courant fenomeen in het Vlaamse secundair onderwijs. Van de 672 bevraagde leerlingen is gemiddeld 30% al één of meerdere keren blijven zitten. Op school B loopt dat op tot ruim 43% van de leerlingen. Iets meer dan de helft van de bevraagde leerlingen in het kso, tso of bso is pas daar beland na het verkrijgen van een B- en/of C-attest. Jongeren kiezen pas voor kunst-, technisch of beroepssecundair onderwijs wanneer het elders niet lukt. Kso is wel nog een positieve keuze geen enkele ouder dwingt zijn kind om kunst te volgen maar vooral tso en bso zijn dat vaak niet. Tot slot vragen we de leerlingen in de asoscholen (casussen A en C) of ze spontaan voor technisch of beroepsonderwijs kiezen. Amper gemiddeld 10% van de 361 bevraagde leerlingen in deze scholen beantwoordt dat met een volmondig ja, terwijl 55% van de leerlingen uit school A en 70% van de leerlingen uit school C hier resoluut neen op antwoorden. Ruim 10% wil misschien veranderen indien het nodig is. Anderen willen wel, maar mogen niet van hun ouders of zien een verandering naar het tso wel zitten, maar naar het bso niet. Op enkele leerkrachten na zijn de meeste bevraagde leerkrachten het eens dat de indeling tussen de verschillende onderwijsvormen een voordeel is van ons huidige onderwijs. Ruim 28 van de 42 bevraagde leraren geven aan dat dit de grootste sterkte is van het huidige onderwijs. Dat laat toe dat de leerkrachten kunnen werken met specifieke doelgroepen. Een aso-leerling moet je anders benaderen dan een leerling uit het kso of bso, is een opmerking die meermaals wordt gemaakt tijdens de interviews. Toch zijn 22 leerkrachten ook van oordeel dat de maatschappelijke perceptie van die onderwijsvormen een knelpunt is binnen het huidige systeem. Deze Tabel 2. Knelpunten in het huidige onderwijs op basis van de vragenlijsten bij de leerlingen. VARIABELE CATEGORIE N/CASUS A B C D Respondenten Aantal bevraagde leerlingen op school Percentage van de populatie ,7% ,3% ,2% % % zittenblijvers van de bevraagde leerlingen A = Nooit B = Eén keer C = Twee keer D = Drie keer 66,4% 30,3% 3,3% 56,7% 31,8% 10,8% 0,7% 92,3% 7,7% 57% 34,4% 8,6% Aantal % attesten van de bevraagde leerlingen A = Altijd een A-attest B = Eén keer B-attest C = Twee keer B-attest D = Drie keer B-attest E = Eén keer C-attest F = Twee keer C-attest G = Combinatie van B- en C-attesten 65,1% 21,7% 1,3% 7,9% 4,0% 44,3% 27,3% 7,4% 6,1% 1,4% 13,5% 86,1% 10,1% 1,4% 2,4% 46,7% 33,2% 6,7% 0,5% 6,7% 0,5% 5,7% 147

5 148 perceptie kan leiden tot het watervalsysteem; 33 van de 42 leerkrachten geven aan dat dit momenteel een belangrijk knelpunt is. Naast de knelpunten betreffende de huidige onderwijsindeling komen er eveneens andere zaken boven water. Zo klagen verschillende leerkrachten over het dalende belang van kennis. Vaardigheden en competenties doen hun intrede in het onderwijs. Sommige leerkrachten juichen dat toe, maar een veel groter aantal leerkracht klaagt hierover. Zij zijn van mening dat dit aan de basis ligt van de daling van het algemene niveau dat ze bij de leerlingen waarnemen. Ze pleiten ervoor dat het evenwicht tussen kennis en vaardigheden hersteld wordt. Ik denk dat niemand van ons, welk vak ook, nog een overhoring van zeven à acht jaar geleden aan zijn studenten van vandaag durft voor te leggen, ik denk niet dat we dat durven, aldus een leraar op school C. Resultaten over de toekomst van het onderwijs We polsen bij de scholen hoe ze staan tegenover de hervorming van het secundair onderwijs. De respondenten noemen als voornaamste voordelen van de hervormingsplannen: meer kansen voor zwakke leerlingen, het afschaffen van de huidige onderwijsvormen en het wegwerken van de huidige perceptie ervan, de invoering van de belangstellingsgebieden, wat het watervalsysteem zal tegengaan, en het uitstellen van de studiekeuze. Volgens 17 van de 42 leerkrachten zullen de hervormingsplannen positief zijn voor zwakke leerlingen. Het merendeel van de leraren erkent dat enerzijds maar zij hebben hier anderzijds enkele bedenkingen hierbij. Zo zegt een vakgroepcoördinator van school A: Ik vind het prachtig dat je iedereen zijn kansen gunt, maar je moet ook rekening houden met het feit dat iedereen zijn kansen grijpt. De voornaamste bekommernissen omtrent dit hervormingsverhaal zijn nivellering en vervlakking van het onderwijs, onvoldoende communicatie naar het werkveld, het uitstellen van de studiekeuze en verschuiving van het probleem. Opvallend bij dat laatste is dat het uitstellen van de studiekeuze volgens de aso-scholen (casussen A en C) een belangrijke bekommernis is. In het kso (casus B) heerst daar verdeeldheid over, maar in het tso en bso (casus D) zien de meesten dat als een positief argument. Hoewel het merendeel van de bevraagde leerkrachten de huidige knelpunten in het onderwijs erkent, zijn ze niet te vinden voor de hervormingsplannen van minister Smet. De voornaamste bekommernis volgens 23 van de 42 leerkrachten is dat de hervorming tot een nivellering en vervlakking van het secundair onderwijs zal leiden. Zo zegt Nele, leerkracht op school C: Die negatieve perceptie van het tso moet verbeterd worden, maar niet ten koste van het aso en het is mijn vrees dat dit gaat gebeuren. Zij maken er zich zorgen over dat de vernieuwing met al haar aspecten ten koste zal gaan van het algemene kennisniveau. Een andere bekommernis volgens tien leerkrachten is dat er onvoldoende communicatie is met het werkveld. Leraren weten niet wat hun precies te wachten staat. Een laatste bekommernis is de bezorgdheid dat er zich een gelijkaardig scenario zal voordoen zoals bij het vroegere vso. Het uitstellen van de studiekeuze, iets wat voor beide aso-scholen in dit onderzoek uit den boze is, is een positief aspect volgens tien leerkrachten van casussen B en D, die van mening zijn dat leerlingen op latere leeftijd een betere studiekeuze gaan maken. Wanneer de afzonderlijke aspecten van de hervormingsplannen bekeken worden, blijkt dat in totaal 20 leerkrachten voor en 32 leerkrachten tegen de invoering van een brede eerste graad zijn. Enkele leerkrachten van school D merken op dat leerlingen nu heel vlug een bepaalde stempel krijgen en dat ze bijgevolg heel vlug in die waterval terechtkomen. Een brede eerste graad kan dat probleem ondervangen. Ondanks de voordelen die sommige leerkrachten zien in een brede eerste graad, baren de praktische uitwerking ervan ook de voorstanders zorgen. Dorien, leerkracht op school D, vertelt: Leerlingen krijgen nu soms heel snel een stempel. Sommige leerlingen zijn nog heel jong om die keuzes te maken en dikwijls gebeurt dat door de ouders. Ik ben wel bang hoe leerkrachten dat gaan opvangen. Enerzijds is het goed dat verschillende

6 leerlingen samen zitten maar anderzijds vormt dat een uitdaging voor het onderwijs. Het afschaffen van de huidige onderwijsvormen en het invoeren van belangstellingsgebieden botsen daarentegen op minder weerstand. Dat kan volgens 18 leerkrachten leiden tot de opheffing van de negatieve perceptie van het huidige tso en bso en volgens 19 leerkrachten het watervalsysteem oplossen. Met uitzondering van de bezorgdheid omtrent de verschuiving van het probleem, geven de leerkrachten weinig tegenargumenten voor dat onderdeel van de hervormingsplannen. Alle scholen zien hier voordelen in. Het voornaamste voordeel wanneer de huidige onderwijsvormen worden afgeschaft, zal hierbij aansluitend de negatieve bijklank wegvallen sluit tevens aan bij de grootste bezorgdheid van 17 leerkrachten. Zij vrezen dat dit louter een verschuiving zal zijn van het huidige probleem, waardoor op termijn andere terminologieën een bepaalde bijklank zullen krijgen, of het watervalsysteem zal opschuiven naar de tweede graad Tot slot maakt differentiatie eveneens deel uit van de hervormingsplannen. Wanneer hiernaar gepolst wordt bij de leerkrachten, blijkt dat slechts een minderheid van de leerkrachten nu aan differentiatie doet. Amper 10 van de 42 bevraagde leerkrachten diffe- Tabel 3. Opinies en toepassing van leerkrachten wat differentiatie betreft. Differentiatie N/A N/B N/C N/D Respondenten A = Aantal bevraagde leraren B = Aantal bevraagde vakgroepvoorzitters C = Aantal bevraagde leerlingenbegeleiders D = Directieleden Huidige toepassing differentiatie Bekommernissen omtrent differentiatie Differentiatie als oplossing A = Ja (altijd regelmatig) B = Soms C = Neen (zelden nooit) A = In theorie mooi, praktisch zeer moeilijk B = Lukt enkel in kleine groep C = Lukt niet op één lesuur D = Leerkracht is hier onvoldoende voor opgeleid E = Brengt veel werk met zich mee F = Te weinig middelen hiervoor A = Ja B = Deels, tot op zekere hoogte C = Neen Tabel 4. Opinie van de leerlingen m.b.t. hervorming secundair onderwijs. Variabele Categorie N/Casus A B C D Respondenten Aantal bevraagde leerlingen op school Visie m.b.t. de hervorming van het secundair onderwijs A = Voorstanders B = Tegenstanders C = Twijfelaars D = Geen mening 31% 17% 40% 11% 35% 12% 44% 7% 18% 17% 60% 5% 47% 7% 35% 11% 149

7 150 rentiëren frequent. Derhalve gelooft de meerderheid niet in differentiatie als oplossing. De voornaamste bezorgdheid omtrent differentiatie is de praktische uitwerking hiervan; 18 leerkrachten geven aan het concept differentiatie goed te vinden maar weten niet hoe ze dat praktisch moeten toepassen. Enkele commentaren luiden als volgt: Differentiatie is gewoon de grootste bedriegerij die pedagogen verkondigen of Als je moet differentiëren, is dat driedubbel werk thuis. Opvallend is dat differentiatie het minst ingeburgerd is in de aso-scholen (casussen A en C). De aso-scholen zijn eveneens de scholen met het grootste aanbod van studierichtingen in dit onderzoek. Zo kan men in de derde graad kiezen tussen een richting met drie, vier, vijf, zes of acht uur wiskunde. Dat kan dan op zijn beurt gecombineerd worden met wetenschappen, talen of economie. De klasgroepen zijn met andere woorden behoorlijk homogeen en de noodzaak aan binnenklasdifferentiatie is kleiner. Het zijn echter ook de aso-scholen die zich het meeste zorgen maken over de brede eerste graad, waarin differentiatie een vereiste zal zijn (tabel 3). We bevragen eveneens de leerlingen en polsen hoe zij staan tegenover de hervorming. In totaal zijn 44% van de 672 bevraagde leerlingen tegen de geplande vernieuwing en 32% van de leerlingen voor. De leerlingen volgen grosso modo de meningen van hun leraren. School C (aso) heeft met 18% het kleinste percentage voorstanders, terwijl school D (tso en bso) met 47% het meeste voorstanders heeft. Dat zijn ook bij de leerkrachten de twee uiterste scholen. Enkel op school D zijn er meer voor- dan tegenstanders van de hervormingsplannen. Leerlingen die voorstander zijn van de plannen, geven voornamelijk als argument dat ze op latere leeftijd pas een keuze moeten maken en dat er meer gelijkheid zal zijn tussen de leerlingen. Leerlingen die tegenstander zijn van de hervormingen, uiten voornamelijk hun bezorgdheid over het feit dat leerlingen van verschillende niveaus samen zullen zitten. Bovendien geven sommige leerlingen aan dat ze het positief vinden dat ze op 12-jarige leeftijd al een studiekeuze konden maken (tabel 4). Conclusies en discussie Opvallend zijn de verschillen tussen de vier scholen in onze studie. Het percentage zittenblijvers schommelt tussen 8% en 44%. In alle scholen wordt het watervalsysteem erkend als een knelpunt. Terwijl de helft van de leraren uit het kso, tso of bso te vinden is voor vernieuwing om het watervalsysteem op te lossen, voelen de leerkrachten uit het aso minder noodzaak om daarvoor het onderwijs te hervormen. Een plausibele verklaring hiervoor is dat de leerkrachten die effectief geconfronteerd worden met de gevolgen van de knelpunten, er meer voor openstaan om hiervoor te hervormen. Wanneer de leerlingen uit de boot vallen in het aso, verdwijnen ze uit het vizier van de leraren die lesgeven in het aso. Het meest opvallende is dat de twee aso-scholen in dit onderzoek zich in dezelfde buurt bevinden, op wandelafstand. Ze bieden allebei dezelfde studierichtingen en graden aan. De ene school telt bijna 35% zittenblijvers, terwijl de andere school 8% zittenblijvers telt. Deze verschillen trekken zich door op andere vlakken. De ene school profileert zich als een alternatieve school met een open geest maar blijkt minder open te staan voor vernieuwing dan de school die een conservatieve naam met zich meedraagt. Op de ene school zijn amper één of twee leerkrachten voorstander voor de hervorming, terwijl er op de andere school amper één of twee tegenstanders zijn. Binnen elk van de vier scholen (directie leerkrachten leerlingen) is er doorgaans cohesie merkbaar, wat impliceert dat de schoolcultuur wel degelijk een invloed heeft. Dat kan eveneens verklaren waarom de verschillen tussen beide aso-scholen zo groot zijn in dit onderzoek. Deze studie is echter slechts een verkennend onderzoek en de resultaten zijn moeilijk te veralgemenen. Het draagvlak binnen de vier secundaire scholen om de hervormingsplannen te implementeren is beperkt. Daartegenover staat dat een hervorming nooit een impact kan hebben indien de leerkrachten deze niet zinvol vinden (Fullan, 2007). Niemand van de bevraagde leerkrachten en directies zegt volmondig ja voor de hervormingsplannen, zoals deze ge-

8 schetst zijn in de oriëntatienota van Smet (2010). Leerkrachten, zowel voor als tegen de hervormingen, kampen met praktische en organisatorische bekommernissen. Toch zien de scholen het nut in van een vernieuwing van het secundair onderwijs. Grote problemen vragen grote oplossingen, zegt een van de directeurs. Vooraleer een vernieuwing geïmplementeerd kan worden, dient echter het draagvlak ervoor binnen de scholen vergroot te worden. Als deze onderzoeksresultaten worden gelegd naast het masterplan van de Vlaamse regering voor het secundair onderwijs, zien we dat dit akkoord niet strookt met de resultaten van dit onderzoek. Zo is er voor het afschaffen van de huidige onderwijsvormen volgens de resultaten van dit onderzoek wél een zeker draagvlak. Verschillende leraren noemen de huidige onderwijsvormen met hun reputatie namelijk het grootste knelpunt binnen het huidige systeem. Hier ligt volgens hen de oorzaak van het watervalsysteem. De maatregelen in het masterplan zijn echter vrijblijvend voor de scholen. Dat laatste brengt een groot risico met zich mee. De onderzoeksresultaten tonen dat er al grote verschillen zijn tussen de scholen. Indien een vernieuwing vrijblijvend blijft, loopt men het risico dat de verschillen tussen de scholen nog groter worden. Op die manier groeien de aanwezige kloven in de Vlaamse onderwijscultuur verder, in plaats van ze te overbruggen. Ten slotte is het jammer dat de regering besluit weinig concrete acties te ondernemen tot Iedere dag belanden jongeren in het watervalsysteem, raken ze schoolmoe, verlaten ze de school vroegtijdig en gaan er talenten verloren. Deze gegevens tonen aan dat de tijd dringt. Ter info Esther Gheyssens Katrien Struyven Vrije Universiteit Brussel, vakgroep Educatiewetenschappen Brussels Expertisenetwerk Onderwijs (BEO) Literatuur Commissie-Monard (2009). Kwaliteit en kansen voor elke leerling. Een visie op de vernieuwing van het secundair onderwijs. Brussel: Departement Onderwijs en Vorming De Fraine, B. (2011). De sterke en zwakke punten van het Vlaams secundair onderwijs belicht vanuit onderwijsonderzoek. Impuls, 41(4), Foot, K.A. (2001). Cultural-historical activity theory as practical theory: Illuminating the development of a conflict monitoring network. Communication Theory, 11(1), Fullan, M. (2007). The NEW meaning of educational change. New York: Teachers College Press. Matland, R.E. (1995). Synthesizing the implementation literature: The ambiguity-conflict model of policy implementation. Journal of Public Administration Research and Theory, 5(2), Mooijman, M. (2008). De leraar centraal bij onderwijsinnovatie. Soest: Uitgeverij Nelissen. Smet, P. (2010, 14 september). Mensen doen schitteren. Eerste oriëntatienota hervorming secundair onderwijs. Brussel: Departement Onderwijs en Vorming, Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap. Tan, B. (1998). Blijvende sociale ongelijkheden in het Vlaams onderwijs. Antwerpen: Centrum voor Sociaal Beleid Herman Deleeck. UGent. (2013). Wiskundige geletterdheid bij 15-jarigen. Overzicht van de eerste Vlaamse resultaten van PISA Universiteit Gent: Vakgroep Onderwijskunde. Van Damme, J., Meyer, J., & Mertens, W. (2000). Succesvol middelbaar onderwijs? Tijdschrift voor Onderwijsrecht en Beleid 4, Van Landeghem, G., Goos, M., & Van Damme, J. (2010). Vroege schoolverlaters in Vlaanderen. Evolutie van de ongekwalificeerde uitstroom tot Leuven: Steunpunt SSL. Verbergt, G., Cantillon, B., & Van den Bosch, K. (2009). Sociale ongelijkheden in het Vlaams onderwijs: tien jaar later. Antwerpen: Centrum voor Sociaal Beleid Herman Deleeck. Vlaams Parlement. (2013). Masterplan hervorming SO. Versie Brussel: Onderwijs Vlaanderen. Het onderzoeksrapport kan worden opgevraagd via 151

Zijn secundaire scholen klaar voor de onderwijshervormingen?

Zijn secundaire scholen klaar voor de onderwijshervormingen? Zijn secundaire scholen klaar voor de onderwijshervormingen? Een multiple case study naar de draagkracht van vier secundaire scholen om de hervormingen door te voeren Esther Gheyssens & Katrien Struyven

Nadere informatie

HERVORMING SECUNDAIR ONDERWIJS

HERVORMING SECUNDAIR ONDERWIJS HERVORMING SECUNDAIR ONDERWIJS STOF 12/11/2014 De hervorming Secundair Onderwijs in een notendop Studentenoverlegforum (STOF) 12 november 2014 2 3 1. De hervorming: een inleiding Het regeerakkoord van

Nadere informatie

Werkzoekende schoolverlaters in Vlaanderen 2015. Kiezen voor TSO, it makes Se-n-Se Provincie Antwerpen

Werkzoekende schoolverlaters in Vlaanderen 2015. Kiezen voor TSO, it makes Se-n-Se Provincie Antwerpen Kiezen voor TSO, it makes Se-n-Se Provincie Antwerpen Onderzoek naar de aansluiting onderwijs - arbeidsmarkt Alle schoolverlaters van 2013 worden 1 jaar lang gevolgd (tot en met juni 2014) Succes wordt

Nadere informatie

Hervorming secundair onderwijs

Hervorming secundair onderwijs Hervorming secundair onderwijs 4 juni 2013 Mijn mening is. 1. Het secundair onderwijs moet hervormd worden. o Ja o Neen 2. De schotten tussen de onderwijsvormen ASO BSO KSO TSO moeten worden afgeschaft.

Nadere informatie

Hoger onderwijs, lager onderwijs, schoolloopbaan, schoolse vertraging, secundair onderwijs, universitair onderwijs, watervalsysteem, zittenblijven

Hoger onderwijs, lager onderwijs, schoolloopbaan, schoolse vertraging, secundair onderwijs, universitair onderwijs, watervalsysteem, zittenblijven 1. Referentie Referentie Duqué, H. (1998). Zittenblijven en schoolse vertraging in het Vlaams onderwijs. Een kwantitatieve analyse 1996-1997. Onuitgegeven onderzoeksrapport, Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap,

Nadere informatie

Inhoud info-avond. 3.1 een richting kiezen 3.2 een school kiezen

Inhoud info-avond. 3.1 een richting kiezen 3.2 een school kiezen 1 2 Inhoud info-avond 1. Hervorming secundair onderwijs 2. Huidige structuur secundair onderwijs 3. Hoe kiezen? 3.1 een richting kiezen 3.2 een school kiezen 4. Inschrijven 5. Waar vind ik verdere informatie?

Nadere informatie

Kwaliteit en kansen voor elke leerling

Kwaliteit en kansen voor elke leerling Kwaliteit en kansen voor elke leerling Voorstel van de Commissie Monard St.A.M. 21 oktober 2009 Hilde Meysman Vooraf perspectief aanpak 1. Krijtlijnen voor de vernieuwing Het Vlaams secundair onderwijs

Nadere informatie

Eva Franck. Alternatieven voor zittenblijven. Onderwijsbeleid Stad Antwerpen

Eva Franck. Alternatieven voor zittenblijven. Onderwijsbeleid Stad Antwerpen Eva Franck Alternatieven voor zittenblijven Onderwijsbeleid Stad Antwerpen Vaststelling: ongekwalificeerde uitstroom = ERG HOOG 14% in Vlaanderen 28% van Antwerpse jongeren verlaat de secundaire school

Nadere informatie

Pijnpunten huidig secundair onderwijs

Pijnpunten huidig secundair onderwijs Onderwijshervorming 2013 Pijnpunten huidig secundair onderwijs Vlaanderen heeft een sterk secundair onderwijs, dat blijkt uit vele internationale rapporten. Maar toch werden er in diverse onderzoeken ook

Nadere informatie

Advies. Modernisering secundair onderwijs: maatregelen basisonderwijs en eerste graad. Brussel, 21 september 2016

Advies. Modernisering secundair onderwijs: maatregelen basisonderwijs en eerste graad. Brussel, 21 september 2016 Advies Modernisering secundair onderwijs: maatregelen basisonderwijs en eerste Brussel, 21 september 2016 SERV_20160921_moderniseringSO_BOen1ste_ADV.docx Sociaal-Economische Raad van Vlaanderen Wetstraat

Nadere informatie

Het Vlaamse secundair onderwijs internationaal vergeleken

Het Vlaamse secundair onderwijs internationaal vergeleken Het Vlaamse secundair onderwijs internationaal vergeleken Jeroen Lavrijsen Doctoraatsonderzoeker, HIVA - KU Leuven www.steunpuntssl.be Structuur secundair onderwijs Focus op twee kenmerken van het secundair

Nadere informatie

Vernieuwing secundair onderwijs: een facelift of meer?

Vernieuwing secundair onderwijs: een facelift of meer? Vernieuwing secundair onderwijs: een facelift of meer? Zeker weten dat je er al ergens van hoorde spreken: de vernieuwing van het secundair onderwijs. Tegen de achtergrond van een samenleving die grondig

Nadere informatie

WAT VERANDERT ER IN HET SECUNDAIR ONDERWIJS? Brochure voor ouders

WAT VERANDERT ER IN HET SECUNDAIR ONDERWIJS? Brochure voor ouders WAT VERANDERT ER IN HET SECUNDAIR ONDERWIJS? Brochure voor ouders Beste ouder De school neemt vandaag een belangrijke plaats in in het leven van je kind. School en opleiding hebben bovendien een grote

Nadere informatie

Vroegtijdig schoolverlaten in Vlaams onderwijs

Vroegtijdig schoolverlaten in Vlaams onderwijs Vroegtijdig schoolverlaten in Vlaams onderwijs Inhoudstafel Wat is vroegtijdig schoolverlaten? Voorgeschiedenis - Europa - Vlaanderen Vroegtijdig schoolverlaten Monitoring in Vlaanderen Cijferrapport VSV

Nadere informatie

SPIJBELEN EN VROEGTIJDIG SCHOOLVERLATEN IN INTERNATIONAAL PERSPECTIEF Maakt het type onderwijssysteem een verschil?

SPIJBELEN EN VROEGTIJDIG SCHOOLVERLATEN IN INTERNATIONAAL PERSPECTIEF Maakt het type onderwijssysteem een verschil? SPIJBELEN EN VROEGTIJDIG SCHOOLVERLATEN IN INTERNATIONAAL PERSPECTIEF Maakt het type onderwijssysteem een verschil? Gil Keppens & Bram Spruyt SPIJBELEN EN VROEGTIJDIG SCHOOLVERLATEN IN INTERNATIONAAL PERSPECTIEF

Nadere informatie

Het Vlaamse onderwijs in internationaal perspectief

Het Vlaamse onderwijs in internationaal perspectief Het Vlaamse onderwijs in internationaal perspectief Jeroen Lavrijsen, HIVA - KU Leuven SSL-studiedag 'Loopbanen in het onderwijs: terugblik en vooruitblik, 23 september 2016 www.steunpuntssl.be Vlaams

Nadere informatie

Kiezen na de basisschool

Kiezen na de basisschool Kiezen na de basisschool WATHOE LEREN KIEZEN Wat gebeurt er in de klas? Het werkboekje WATHOE leren kiezen WATHOE het secundair onderwijs Hoe ziet het secundair onderwijs eruit? Wat kan ik er leren? Het

Nadere informatie

Modernisering Secundair Onderwijs versterken, verdiepen & verkennen

Modernisering Secundair Onderwijs versterken, verdiepen & verkennen Modernisering Secundair Onderwijs versterken, verdiepen & verkennen Vlaams Viceminister-president en Vlaams minister van Onderwijs, Hilde Crevits Waarom? Het goede koesteren en versterken waar nodig! te

Nadere informatie

Schoolverlaters bevraagd

Schoolverlaters bevraagd sessie 3 De wereld op de stoep: Schoolverlaters bevraagd Lieven Tusschans Stad Gent Werk en Economie Dienst Werk Schoolverlaters bevraagd Europa 2020 (schoolverlaters, kwalificaties, werkloosheid) Dienst

Nadere informatie

STEM monitor 2015 SITUERING DOELSTELLINGEN

STEM monitor 2015 SITUERING DOELSTELLINGEN STEM monitor 2015 SITUERING In het STEM-actieplan 2012-2020 van de Vlaamse regering werd voorzien in een algemene monitoring van het actieplan op basis van een aantal indicatoren. De STEM monitor geeft

Nadere informatie

Info-avond Secundair Onderwijs

Info-avond Secundair Onderwijs Info-avond Secundair Onderwijs CLB-Kempen www.clb-kempen.be Naar de grote school Nieuw onderwijssysteem Andere manier van lesgeven Grotere studiebelasting Noodzaak om zich te organiseren verband planningsvaardigheden

Nadere informatie

Hervorming secundair onderwijs

Hervorming secundair onderwijs Hervorming secundair onderwijs 4 juni 2013 WAAROM? 27 VERBETERPUNTEN STERKTES BEHOUDEN 9 thema s basisonderwijs inhoudelijke aanpak secundair onderwijs structuur secundair onderwijs aansluiting onderwijs

Nadere informatie

SAMEN TOT AAN DE MEET: Vormingsmoment

SAMEN TOT AAN DE MEET: Vormingsmoment SAMEN TOT AAN DE MEET: Vormingsmoment Individueel reflectiemoment - Hoeveel leerlingen met schoolse vertraging heb ik in mijn klas? - Wie zijn dat? - Hoeveel keer zijn ze blijven zitten? - Wat is de reden

Nadere informatie

Vragenlijst Klastitularis - Eerste leerjaar A of B (schooljaar 2009-2010): overzicht items per schaal Schaal (Dimensie) Items Itemnummer Bron item

Vragenlijst Klastitularis - Eerste leerjaar A of B (schooljaar 2009-2010): overzicht items per schaal Schaal (Dimensie) Items Itemnummer Bron item Vragenlijst Klastitularis - Eerste leerjaar A of B (schooljaar 2009-2010): overzicht items per schaal Schaal (Dimensie) Items Itemnummer Bron item Integratie - Populariteit (sociale ontwikkeling) heeft

Nadere informatie

Oriëntatienota hervorming SO

Oriëntatienota hervorming SO VVKSO CODIS/DOC/10/26 2010-10-08 Oriëntatienota hervorming SO CODI-aso 28 september 2010 Structuur SO in de toekomst Voorstel kijkwijzer (bureau VVKSO 30-9-10) Gradenstructuur behouden Totale persoon vormen

Nadere informatie

ANTWOORD. Vraag nr. 572 van 1 september 2011 van KATHLEEN DECKX

ANTWOORD. Vraag nr. 572 van 1 september 2011 van KATHLEEN DECKX VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN PASCAL SMET VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS, JEUGD, GELIJKE KANSEN EN BRUSSEL Vraag nr. 572 van 1 september 2011 van KATHLEEN DECKX Leerlingen BSO Slaagkansen hoger

Nadere informatie

> VSK-PEILING OVER STRESS OP SCHOOL 5964 leerlingen over de oorzaken en gevolgen van schoolstress Scholierencongres (18 februari 2017)

> VSK-PEILING OVER STRESS OP SCHOOL 5964 leerlingen over de oorzaken en gevolgen van schoolstress Scholierencongres (18 februari 2017) > VSK-PEILING OVER STRESS OP SCHOOL 5964 leerlingen over de oorzaken en gevolgen van schoolstress Scholierencongres (18 februari 2017) < verwijder geen elementen boven deze lijn; ze bevatten sjabloon -instellingen

Nadere informatie

Zijn secundaire scholen klaar voor de onderwijshervormingen?

Zijn secundaire scholen klaar voor de onderwijshervormingen? FACULTEIT VOOR PSYCHOLOGIE EN EDUCATIEWETENSCHAPPEN Richting: Master onderwijskunde Zijn secundaire scholen klaar voor de onderwijshervormingen? Een case study naar de draagkracht binnen secundaire scholen

Nadere informatie

STEM monitor 2015. 9 juni 2015 RITA DUNON

STEM monitor 2015. 9 juni 2015 RITA DUNON STEM monitor 2015 9 juni 2015 RITA DUNON Doelstellingen STEM-actieplan STEM-actieplan 2012-2020 streeft op middellange termijn naar: Meer starters en afgestudeerden in STEMopleidingen en richtingen die

Nadere informatie

Vraag nr. 219 van 14 januari 2013 van ANN BRUSSEEL

Vraag nr. 219 van 14 januari 2013 van ANN BRUSSEEL VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN PASCAL SMET VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS, JEUGD, GELIJKE KANSEN EN BRUSSEL Vraag nr. 219 van 14 januari 2013 van ANN BRUSSEEL Geïntegreerde lerarenopleiding Aandacht

Nadere informatie

Zijn secundaire scholen klaar voor de onderwijshervormingen?

Zijn secundaire scholen klaar voor de onderwijshervormingen? FACULTEIT VOOR PSYCHOLOGIE EN EDUCATIEWETENSCHAPPEN Richting: Master onderwijskunde Zijn secundaire scholen klaar voor de onderwijshervormingen? Een case study naar de draagkracht binnen secundaire scholen

Nadere informatie

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.9 - Juni

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.9 - Juni Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.9 - Juni 2008-299- VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN FRANK VANDENBROUCKE VICEMINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING, VLAAMS MINISTER VAN WERK, ONDERWIJS

Nadere informatie

Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting

Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting Feiten en cijfers Hebben laaggeschoolden een hoger risico om in armoede te belanden? Ja. Laagopgeleiden hebben het vaak

Nadere informatie

STEM monitor april 2015 RITA DUNON

STEM monitor april 2015 RITA DUNON STEM monitor 2015 30 april 2015 RITA DUNON Doelstellingen STEM-actieplan STEM-actieplan 2012-2020 streeft op middellange termijn naar: Meer starters en afgestudeerden in STEM-opleidingen en richtingen

Nadere informatie

STEM. Visietekst van het GO! onderwijs van de. 28 november Vlaamse Gemeenschap

STEM. Visietekst van het GO! onderwijs van de. 28 november Vlaamse Gemeenschap STEM Visietekst van het GO! 28 november 2016 onderwijs van de Vlaamse Gemeenschap 2 Samenvatting In de beleidsnota 2014-2019 stelt Vlaams minister van Onderwijs de ambitie om leerlingen warmer te maken

Nadere informatie

Figuur 1. Intelligentiescores (numerieke, spatiale, verbale en algemene) per geslacht

Figuur 1. Intelligentiescores (numerieke, spatiale, verbale en algemene) per geslacht Tweede luik "Het verschil in schools presteren tussen jongens en meisjes" (literatuurstudie en emprirsche studie) (Jan Van Damme & Agnes De Munter- K.U.Leuven) 1. Welke sekseverschillen in prestaties?

Nadere informatie

Modernisering Secundair Onderwijs Wat verandert er?

Modernisering Secundair Onderwijs Wat verandert er? Modernisering Secundair Onderwijs Wat verandert er? Vlaams Minister van Onderwijs en Viceminister-president Hilde Crevits Waarom? Het goede koesteren, versterken waar nodig! te veel uitstroom van jongeren

Nadere informatie

De belangstelling van leerlingen en hun studiekeuze in het S.O.

De belangstelling van leerlingen en hun studiekeuze in het S.O. VFO-dag 18 september 2014 De belangstelling van leerlingen en hun studiekeuze in het S.O. Jan Van Damme en Bieke De Fraine i.s.m. Ellen Deprez en Maarten Pinxten 1 Overzicht Uitgangspunt Samenhang tussen

Nadere informatie

De grote stap naar het secundair onderwijs 2014-2015

De grote stap naar het secundair onderwijs 2014-2015 De grote stap naar het secundair onderwijs 2014-2015 DE GROTE STAP NAAR HET SECUNDAIR ONDERWIJS http://www.klasse.be/tvklasse/ 12751-Naar-het-secundair DE GROTE STAP NAAR HET SECUNDAIR ONDERWIJS Hoe kiezen?

Nadere informatie

Kwaliteit en kansen voor elke leerling. Kwaliteit en kansen voor elke leerling. Structuur rapport Krijtlijnen van vernieuwing

Kwaliteit en kansen voor elke leerling. Kwaliteit en kansen voor elke leerling. Structuur rapport Krijtlijnen van vernieuwing Kwaliteit en kansen voor elke leerling Een visie op de vernieuwing van het secundair onderwijs Kwaliteit en kansen voor elke leerling Visie op secundair onderwijs Commissie aangesteld door dhr minister

Nadere informatie

Het evaluerend vermogen in secundaire scholen. Jef C. Verhoeven (KU Leuven) Geert Devos (UG) Peter Van Petegem (UA) 21/4/2001 Evaluerend vermogen 1

Het evaluerend vermogen in secundaire scholen. Jef C. Verhoeven (KU Leuven) Geert Devos (UG) Peter Van Petegem (UA) 21/4/2001 Evaluerend vermogen 1 Het evaluerend vermogen in secundaire scholen Jef C. Verhoeven (KU Leuven) Geert Devos (UG) Peter Van Petegem (UA) 21/4/2001 Evaluerend vermogen 1 1. Evaluatie: begrippen - Van testcultuur naar assessment

Nadere informatie

SCHOLEN, DE PLAATS BIJ UITSTEK OM JONGEREN TE BEVRAGEN?

SCHOLEN, DE PLAATS BIJ UITSTEK OM JONGEREN TE BEVRAGEN? SCHOLEN, DE PLAATS BIJ UITSTEK OM JONGEREN TE BEVRAGEN? Lessen uit scholenonderzoek in Vlaanderen Jessy Siongers Universiteit Gent Vrije Universiteit Brussel Steunpunt Cultuur & Jeugdonderzoeksplatform

Nadere informatie

Onderwijsonderzoek en onderwijspraktijk: samen apart

Onderwijsonderzoek en onderwijspraktijk: samen apart Onderwijsonderzoek en onderwijspraktijk: samen apart Studiedag Expertisenetwerk School of Education Brugge 21 oktober2010 Johan van Braak Johan.vanBraak@UGent.be Conclusies 1. Er is een kloof tussen onderwijsonderzoek

Nadere informatie

Starten in het Secundair onderwijs. 6 de leerjaar

Starten in het Secundair onderwijs. 6 de leerjaar Starten in het Secundair onderwijs 6 de leerjaar p. 1 De grote stap! De grote stap p. 2 Het S.O in vogelvlucht 7 6 5 4 3 2 1 3 de graad 2 de graad 1 ste graad p. 3 Het S.O in vogelvlucht 7 6 5 4 3 2 1??

Nadere informatie

Het is dan ook belangrijk dat jongeren bewust kiezen voor STEM-opleidingen.

Het is dan ook belangrijk dat jongeren bewust kiezen voor STEM-opleidingen. VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN PASCAL SMET VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS, JEUGD, GELIJKE KANSEN EN BRUSSEL Vraag nr. 219 van 14 januari 2013 van ANN BRUSSEEL Geïntegreerde lerarenopleiding Aandacht

Nadere informatie

ACTUALITEITSDEBAT VLAAMS PARLEMENT HERVORMING SECUNDAIR ONDERWIJS VERKLARING VAN DE VLAAMSE REGERING

ACTUALITEITSDEBAT VLAAMS PARLEMENT HERVORMING SECUNDAIR ONDERWIJS VERKLARING VAN DE VLAAMSE REGERING ACTUALITEITSDEBAT VLAAMS PARLEMENT HERVORMING SECUNDAIR ONDERWIJS VERKLARING VAN DE VLAAMSE REGERING Mijnheer de voorzitter, Beste collega s, Onze kinderen zijn het kostbaarste wat we hebben. Ieder van

Nadere informatie

Kwetsbare jongeren versterken door onderwijs. Christiane Timmerman CeMIS USAB 22 februari 2016

Kwetsbare jongeren versterken door onderwijs. Christiane Timmerman CeMIS USAB 22 februari 2016 Kwetsbare jongeren versterken door onderwijs Christiane Timmerman CeMIS USAB 22 februari 2016 SES Onderwijs Socio economische situatie beïnvloedt onderwijskansen Vroegtijdig schoolverlatenbeïnvloedt socioeconomische

Nadere informatie

Starten in het secundair onderwijs

Starten in het secundair onderwijs Starten in het secundair onderwijs Een overzicht Inleiding Structuur van het secundair onderwijs Wat verandert er in de toekomst? PAUZE Verhalen van kinderen Een goede schoolkeuze Waarmee rekening houden?

Nadere informatie

DE GEVOLGEN VAN EEN HIËRARCHISCH SECUNDAIR ONDERWIJS VOOR KEUZES VAN JONGEREN

DE GEVOLGEN VAN EEN HIËRARCHISCH SECUNDAIR ONDERWIJS VOOR KEUZES VAN JONGEREN VAKGROEP SOCIOLOGIE ONDERZOEKSGROEP CUDOS DE GEVOLGEN VAN EEN HIËRARCHISCH SECUNDAIR ONDERWIJS VOOR KEUZES VAN JONGEREN Mieke Van Houtte STRUCTUUR VAN HET VLAAMSE ONDERWIJSSYSTEEM 1 Rigide onderwijsvormen

Nadere informatie

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.2 - November 2008-147-

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.2 - November 2008-147- Vlaams Parlement Vragen en Antwoorden Nr.2 November 2008 47 VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN FRANK VANDENBROUCKE VICEMINISTERPRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING, VLAAMS MINISTER VAN WERK, ONDERWIJS

Nadere informatie

Dag SO Workshop brede eerste graad. Hilde De Meyer Valentijn Van Hootegem

Dag SO Workshop brede eerste graad. Hilde De Meyer Valentijn Van Hootegem Dag SO Workshop brede eerste graad Hilde De Meyer Valentijn Van Hootegem 6 februari 2015 Workshop brede eerste graad Dag SO Workshop brede eerste graad 3 De workshop Wat verwacht je van deze workshop?

Nadere informatie

5. Kan de minister eveneens een overzicht geven voor het schooljaar van het aantal

5. Kan de minister eveneens een overzicht geven voor het schooljaar van het aantal VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN PASCAL SMET VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS, JEUGD, GELIJKE KANSEN EN BRUSSEL Vraag nr. 67 van 18 oktober 2013 van ANN BRUSSEEL Basis- en secundair Levensbeschouwelijke

Nadere informatie

STEM monitor Juni 2016

STEM monitor Juni 2016 monitor Juni 2016 Inleiding In het -actieplan 2012-2020 van de Vlaamse regering werd voorzien dat de doelstellingen van het -actieplan worden opgevolgd aan de hand van een indicatoren. Hiervoor werd de

Nadere informatie

Maatschappelijk aanzien van onderwijsvormen. Feit of mythe?

Maatschappelijk aanzien van onderwijsvormen. Feit of mythe? Maatschappelijk aanzien van onderwijsvormen. Feit of mythe? Gebaseerd op: Van Gasse, R., Van Cauteren, C., Vanhoof, J. & De Maeyer, S. (2013). Het maatschappelijk aanzien van onderwijsvormen. Feit of mythe?

Nadere informatie

NAAR SCHOOL IN VLAANDEREN

NAAR SCHOOL IN VLAANDEREN NAAR SCHOOL IN VLAANDEREN Je leest een tekst over de organisatie en de structuur van het onderwijs in Vlaanderen. Wat moet je doen? 1. Kijk naar de woordenlijst op blad 1 (deze pagina) 2. Lees eerst de

Nadere informatie

Onderzoek De Lee & De Volder -> schriftelijke vragenlijst voor BaO (L4-5-6)

Onderzoek De Lee & De Volder -> schriftelijke vragenlijst voor BaO (L4-5-6) Online welbevindenvragenlijst met 28 stellingen Onderzoek De Lee & De Volder -> schriftelijke vragenlijst voor BaO (L4-5-6) - Leerlingen een stem geven bij de doorlichtingen en kwaliteitsbeleid - Zicht

Nadere informatie

Genderspecifieke studiekeuze in het hoger onderwijs

Genderspecifieke studiekeuze in het hoger onderwijs Genderspecifieke studiekeuze in het hoger onderwijs Ilse Laurijssen & Ignace Glorieux Onderzoeksgroep TOR - Vrije Universiteit Brussel Studiedag SSL: 'Hoger onderwijs: kiezen en winnen? X www.steunpuntssl.be

Nadere informatie

ONDERWIJSWOORDENLIJST VOOR SCHOOLRADERS ALS JE NIET HELEMAAL MEE BENT

ONDERWIJSWOORDENLIJST VOOR SCHOOLRADERS ALS JE NIET HELEMAAL MEE BENT ONDERWIJSWOORDENLIJST VOOR SCHOOLRADERS ALS JE NIET HELEMAAL MEE BENT < verwijder geen elementen boven deze lijn; ze bevatten sjabloon-instellingen - deze lijn wordt niet afgedrukt > Deze woordenlijst

Nadere informatie

PIAAC Studiedag. Workshop 4: Maakt ons secundair onderwijs de leerlingen vaardig genoeg voor de 21ste eeuw? Brussel, 20 maart 2014

PIAAC Studiedag. Workshop 4: Maakt ons secundair onderwijs de leerlingen vaardig genoeg voor de 21ste eeuw? Brussel, 20 maart 2014 PIAAC Studiedag Workshop 4: Maakt ons secundair onderwijs de leerlingen vaardig genoeg voor de 21ste eeuw? Brussel, 20 maart 2014 PIAAC: Programme for the International Assessment of Adult Competencies

Nadere informatie

CD&V ONDERWIJS 3 D PLAN STERKER ONDERWIJS, STERKERE TOEKOMST. Sterker onderwijs, Sterkere toekomst ONS 3D PLAN ONDERWIJS

CD&V ONDERWIJS 3 D PLAN STERKER ONDERWIJS, STERKERE TOEKOMST. Sterker onderwijs, Sterkere toekomst ONS 3D PLAN ONDERWIJS CD&V 3 D PLAN STERKER ONDERWIJS, STERKERE TOEKOMST ONDERWIJS DE AANPAKKERS VAN MORGEN ZITTEN VANDAAG IN MIJN KLAS. ONS VLAAMS ONDERWIJS IS TOP! PARTICIPATIE VAN KINDEREN VANAF 3 JAAR IN HET ONDERWIJS HEEFT

Nadere informatie

Inspiratiemoment NEET jongeren

Inspiratiemoment NEET jongeren Inspiratiemoment NEET jongeren Schooluitval terugdringen = NEET aanpakken! 30 oktober 15 Samenwerking Stad Antwerpen VDAB OCWM Antwerpen Wat doen we al? Er zijn een heel wat acties/projecten die bijdragen

Nadere informatie

Studieaanbod binnen het studiegebied Fotografie

Studieaanbod binnen het studiegebied Fotografie Studieaanbod binnen het studiegebied Fotografie Screening van de studierichtingen in het studiegebied Fotografie in het voltijds secundair onderwijs 23 april 2015 Inhoudstafel Inleiding... 4 1 Beeld van

Nadere informatie

Jongeren en Gezondheid 2014 : Studie

Jongeren en Gezondheid 2014 : Studie Jongeren en Gezondheid 2014 : Studie Algemeen De studie Jongeren en Gezondheid maakt deel uit van de internationale studie Health Behaviour in School-Aged Children (HBSC), uitgevoerd onder toezicht van

Nadere informatie

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.1 - Oktober 2009-465-

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.1 - Oktober 2009-465- Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.1 - Oktober 2009-465- VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN PASCAL SMET VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS, JEUGD, GELIJKE KANSEN EN BRUSSEL Vraag nr. 6 van 19 augustus

Nadere informatie

ADVIES MAATSCHAPPELIJKE EN POLITIEKE VORMING OP SCHOOL

ADVIES MAATSCHAPPELIJKE EN POLITIEKE VORMING OP SCHOOL ADVIES MAATSCHAPPELIJKE EN POLITIEKE VORMING OP SCHOOL Jongeren hebben nood aan maatschappelijke en politieke vorming en zien hierin een rol weggelegd voor het onderwijs. De Vlaamse Jeugdraad geeft in

Nadere informatie

Binnenklasdifferentiatie en het M-decreet ieders leer-kracht aanspreken. Katrien Struyven Vrije Universiteit Brussel, Vakgroep Educatiewetenschappen

Binnenklasdifferentiatie en het M-decreet ieders leer-kracht aanspreken. Katrien Struyven Vrije Universiteit Brussel, Vakgroep Educatiewetenschappen Binnenklasdifferentiatie en het M-decreet ieders leer-kracht aanspreken Katrien Struyven Vrije Universiteit Brussel, Vakgroep Educatiewetenschappen Mythes over BKD 1. Differentiatie is enkel voor zwakke

Nadere informatie

TTALIS. Maatschappelijke waardering door de ogen van de. leraar en de samenhang met leraar- en schoolkenmerken

TTALIS. Maatschappelijke waardering door de ogen van de. leraar en de samenhang met leraar- en schoolkenmerken Maatschappelijke waardering door de ogen van de TTALIS leraar en de samenhang met leraar- en schoolkenmerken Bevindingen uit de Teaching And Learning International Survey (TALIS) 2013 IN FOCUS Faculteit

Nadere informatie

Opbouw 1. Inleiding (2 min): kennismaking en bedoeling verduidelijken. 2. Spontane vragen (zowel van kabinet als van leerlingen)

Opbouw 1. Inleiding (2 min): kennismaking en bedoeling verduidelijken. 2. Spontane vragen (zowel van kabinet als van leerlingen) >VERSLAG OP DE KOFFIE MET JOS Inspraakdag Vlaams Parlement Vrijdag 18 maart 2011 Algemeen Aanwezig: 70 deelnemers Moderator: Jeff (Vlaamse Scholierenkoepel) Experts/toehoorders: Evy Verdyckt (kabinet onderwijsminister

Nadere informatie

INFOPAKKET SECUNDAIR ONDERWIJS ASO KSO TSO BSO

INFOPAKKET SECUNDAIR ONDERWIJS ASO KSO TSO BSO INFOPAKKET SECUNDAIR ONDERWIJS ASO KSO TSO BSO INFOPAKKET SECUNDAIR ONDERWIJS ASO KSO TSO BSO STRUCTUUR VAN HET SECUNDAIR ONDERWIJS +18 JAAR verder studeren werk 12-17 JAAR 2,5-11 JAAR SECUNDAIR ONDERWIJS

Nadere informatie

Onderwijs en vorming. 1 73.609 leerlingen. Streekpact 2013-2018 Cijferanalyse

Onderwijs en vorming. 1 73.609 leerlingen. Streekpact 2013-2018 Cijferanalyse Streekpact 2013-2018 Cijferanalyse Publicatiedatum: 30 september 2013 Contactpersoon: Kim Nevelsteen Onderwijs en vorming Samenvatting 73.609 leerlingen (2012) 16.981 kleuters 26.537 kinderen in het lager

Nadere informatie

PERSBERICHT Peiling wiskunde in de tweede graad algemeen secundair onderwijs

PERSBERICHT Peiling wiskunde in de tweede graad algemeen secundair onderwijs PERSBERICHT Peiling wiskunde in de tweede graad algemeen secundair onderwijs een onderzoek in opdracht van Pascal Smet, Vlaams minister van Onderwijs, Jeugd, Gelijke Kansen en Brussel Contactgegevens -

Nadere informatie

Cetin Özkan Algemeen Directeur

Cetin Özkan Algemeen Directeur Cetin Özkan Algemeen Directeur Slechts 17 à 20 % van de allochtone studenten slagen in hun eerste jaar hoger onderwijs. Ondervertegenwoordiging van de allochtone studenten in ASO en TSO. Oververtegenwoordiging

Nadere informatie

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting Een brede kijk op onderwijskwaliteit E e n o n d e r z o e k n a a r p e r c e p t i e s o p o n d e r w i j s k w a l i t e i t b i n n e n S t i c h t i n g U N 1 E K Samenvatting Hester Hill-Veen, Erasmus

Nadere informatie

Advies over het voorstel van specifieke eindtermen voor de optie Sportwetenschappen aso

Advies over het voorstel van specifieke eindtermen voor de optie Sportwetenschappen aso RAAD SECUNDAIR ONDERWIJS 7 april 2011 RSO-RSO-JVR-ADV-012 Advies over het voorstel van specifieke eindtermen voor de optie Sportwetenschappen aso Vlaamse Onderwijsraad Kunstlaan 6 bus 6 BE-1210 Brussel

Nadere informatie

OLFA EDEGEM. WELKOM op deze: info-avond voor ouders overgang secundair onderwijs

OLFA EDEGEM. WELKOM op deze: info-avond voor ouders overgang secundair onderwijs OLFA EDEGEM WELKOM op deze: info-avond voor ouders overgang secundair onderwijs Wat na het zesde leerjaar??? KIEZEN = PROCES gebeurt STAP VOOR STAP (boekje klas): ) ik denk na over kiezen ) ik leer mezelf

Nadere informatie

Het welbevinden van leerlingen Een vragenlijst

Het welbevinden van leerlingen Een vragenlijst Het welbevinden van leerlingen Een vragenlijst Studiedag SOK Leerlingen en kwaliteitszorg Affligem, 6 december 2013 Dr. Ilse De Volder & Ludo De Lee 1 Inhoud o Bevraging van leerlingen bij EU-inspecties

Nadere informatie

HOOFDSTUK 2: Zittenblijven, schoolse vertraging en slaagcijfers in het Vlaamse secundair onderwijs

HOOFDSTUK 2: Zittenblijven, schoolse vertraging en slaagcijfers in het Vlaamse secundair onderwijs HOOFDSTUK 2: Zittenblijven, schoolse vertraging en slaagcijfers in het Vlaamse secundair onderwijs In het eerste punt zal de schoolse vertraging besproken worden en in het tweede punt komt het zittenblijven

Nadere informatie

Het Vlaams lager onderwijs in PIRLS 2016

Het Vlaams lager onderwijs in PIRLS 2016 Het Vlaams lager onderwijs in PIRLS 2016 Begrijpend lezen in internationaal perspectief en in vergelijking met 2006 5 december 2017 Kim Bellens, Bieke De Fraine, Kelly Tielemans, Jan Van Damme & Margo

Nadere informatie

Onderwijssystemen in Europa: Vlaanderen versus Nederland

Onderwijssystemen in Europa: Vlaanderen versus Nederland Hogeschool-Universiteit Brussel Campus Brussel Specifieke Lerarenopleiding Warmoesberg 26 1000 Brussel slo@hubrussel.be 02 210 16 33 Faculteit Economie & Management Specifieke Lerarenopleiding Toegepast

Nadere informatie

Modernisering Secundair Onderwijs

Modernisering Secundair Onderwijs Modernisering Secundair Onderwijs Wat verandert er? Kabinet van Vlaams Minister van Onderwijs en Viceminister-president Hilde Crevits Drie conceptnota s Eerste graad SO Tweede en derde graad SO Bestuurlijke

Nadere informatie

Commissievergadering nr. C272 OND28 (2012-2013) 19 september 2013. Mevrouw Kathleen Helsen, ondervoorzitter, treedt als voorzitter op.

Commissievergadering nr. C272 OND28 (2012-2013) 19 september 2013. Mevrouw Kathleen Helsen, ondervoorzitter, treedt als voorzitter op. 36 Mevrouw Kathleen Helsen, ondervoorzitter, treedt als voorzitter op. Vraag om uitleg van de heer Boudewijn Bouckaert tot de heer Pascal Smet, Vlaams minister van Onderwijs, Jeugd, Gelijke Kansen en Brussel,

Nadere informatie

Vroegtijdig schoolverlaten in Vlaanderen Vlaamse aanval op schooluitval?

Vroegtijdig schoolverlaten in Vlaanderen Vlaamse aanval op schooluitval? Vroegtijdig schoolverlaten in Vlaanderen Vlaamse aanval op schooluitval? Overzicht Europees beleidsschema vroegtijdig schoolverlaten Overzicht Vlaamse maatregelen Beleidsmatrix: aanval op schooluitval?

Nadere informatie

Leraren en schoolleiders over evaluatie in Vlaamse secundaire scholen. Een stand van zaken

Leraren en schoolleiders over evaluatie in Vlaamse secundaire scholen. Een stand van zaken Katholieke Universiteit Leuven Centrum voor Onderwijssociologie Vlerick Leuven Gent Management School Competentiecentrum Mens & Organisatie Leraren en schoolleiders over evaluatie in Vlaamse secundaire

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad De leerling heeft in de 1ste en de 2de graad, de gelegenheid gehad zijn/haar interesses te ontdekken en heeft misschien al enig idee ontwikkeld over toekomstige werk- of studieplannen. Vaardigheden, inzet,

Nadere informatie

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.8 - Mei 2008-179-

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.8 - Mei 2008-179- Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.8 - Mei 2008-179- VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN FRANK VANDENBROUCKE VICEMINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING, VLAAMS MINISTER VAN WERK, ONDERWIJS

Nadere informatie

Jongeren en Gezondheid 2010 : Studie

Jongeren en Gezondheid 2010 : Studie Jongeren en Gezondheid 2010 : Studie Algemeen De studie Jongeren en Gezondheid maakt deel uit van de internationale studie Health Behaviour in School-Aged Children (HBSC), uitgevoerd onder toezicht van

Nadere informatie

Kwaliteitsontwikkeling

Kwaliteitsontwikkeling Kwaliteitsontwikkeling Visie, ja zonder meer, maar dan wel met actie graag! Overzicht Kader voorstelling context Voorstelling school en visie/missie Wat is kwaliteit voor jou? De Q5 Naar de werkvloer en

Nadere informatie

Allochtone ex-biculturele leerlingen, zelfs kansarmen, slagen te Brussel op school even goed als de leerlingen in Vlaanderen!

Allochtone ex-biculturele leerlingen, zelfs kansarmen, slagen te Brussel op school even goed als de leerlingen in Vlaanderen! Allochtone ex-biculturele leerlingen, zelfs kansarmen, slagen te Brussel op school even goed als de leerlingen in Vlaanderen! Wat we hier schrijven is gebaseerd op heel goed cijfermateriaal; niet op theorieën

Nadere informatie

Studieaanbod in de eerste graad A-stroom. Screening van de basisopties in de eerste graad van het voltijds secundair onderwijs

Studieaanbod in de eerste graad A-stroom. Screening van de basisopties in de eerste graad van het voltijds secundair onderwijs Studieaanbod in de eerste graad A-stroom Screening van de basisopties in de eerste graad van het voltijds secundair onderwijs juli 2015 Inhoud Inhoud... 2 1 Inleiding... 6 2 Situering... 7 3 Leerlingenaantallen

Nadere informatie

De relatie tussen geboortekwartaal en schools succes in de eerste jaren van het lager onderwijs

De relatie tussen geboortekwartaal en schools succes in de eerste jaren van het lager onderwijs De relatie tussen geboortekwartaal en schools succes in de eerste jaren van het lager onderwijs Verachtert P. De Fraine B. Onghena P. Ghesquière P. Katholieke Universiteit Leuven 1. Achtergrond A. Leeftijdsverschillen

Nadere informatie

Modernisering Secundair Onderwijs

Modernisering Secundair Onderwijs Modernisering Secundair Onderwijs Wat verandert er? Kabinet van Vlaams Minister van Onderwijs en Viceminister-president Hilde Crevits Drie conceptnota s Eerste graad SO Tweede en derde graad SO Bestuurlijke

Nadere informatie

Pascal Smet reageert op gebrek aan kennis in onderwijs - Belg...

Pascal Smet reageert op gebrek aan kennis in onderwijs - Belg... Pascal Smet reageert op gebrek aan kennis in onderwijs (http://www.knack.be/auteurs/simon-demeulemeester/author- Simon Demeulemeester demeulemeester/author-4000174167085.htm) woensdag 23 januari 2013 om

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad De leerling heeft in de 1ste en de 2de graad, de gelegenheid gehad zijn/haar interesses te ontdekken en heeft misschien al enig idee ontwikkeld over toekomstige werk- of studieplannen. Vaardigheden, inzet,

Nadere informatie

Hiermee willen we de belangrijkste regels omtrent het inschrijven als leerling bij de Provinciale Kunsthumaniora Hasselt (= PIKOH) bundelen.

Hiermee willen we de belangrijkste regels omtrent het inschrijven als leerling bij de Provinciale Kunsthumaniora Hasselt (= PIKOH) bundelen. Inschrijvingen Hiermee willen we de belangrijkste regels omtrent het inschrijven als leerling bij de Provinciale Kunsthumaniora Hasselt (= PIKOH) bundelen. Het is raadzaam dit overzicht door te lezen.

Nadere informatie

Beleid rond vroegtijdig schoolverlaten is de investering waard

Beleid rond vroegtijdig schoolverlaten is de investering waard Beleid rond vroegtijdig schoolverlaten is de investering waard Leuven Economics of Education Research, KU Leuven feb.kuleuven.be/leer Top Institute for Evidence Based Education Research, Maastricht University

Nadere informatie

Naar een nieuwe financiering voor het leerplichtonderwijs 0011 0010 1010 1101 0001 0100 1011. Situering en timing.

Naar een nieuwe financiering voor het leerplichtonderwijs 0011 0010 1010 1101 0001 0100 1011. Situering en timing. Naar een nieuwe financiering voor het leerplichtonderwijs 00 000 00 0 000 000 0 Frank Vandenbroucke Persconferentie 26 november 2007 Situering en timing 00 000 00 0 000 000 0 Discussienota 5 juni 2007

Nadere informatie

De Vlaamse kwalificatiestructuur

De Vlaamse kwalificatiestructuur De Vlaamse kwalificatiestructuur Onderwijskwalificaties niveau 1-5 11 mei 2009 Rita Dunon en Kaat Huylebroeck Strategisch Onderwijs- en Vormingsbeleid Onderwijskwalificaties Een onderwijskwalificatie is:

Nadere informatie

Breek taboe omtrent kansarme

Breek taboe omtrent kansarme ITINERA INSTITUTE FLASH Breek taboe omtrent kansarme versus kansrijke diploma s 03 07 2013 MENSEN WELVAART BESCHERMING De Europese leiders hebben een actieplan tegen jeugdwerkloosheid aangekondigd. Uiteraard

Nadere informatie

SYNTHESERAPPORT EVALUATIE WETENSCHAPPELIJKE OLYMPIADES SAMENVATTING

SYNTHESERAPPORT EVALUATIE WETENSCHAPPELIJKE OLYMPIADES SAMENVATTING SYNTHESERAPPORT EVALUATIE WETENSCHAPPELIJKE OLYMPIADES SAMENVATTING Studiedienst en Prospectief Beleid 1 Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Vlaamse Overheid Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030

Nadere informatie

Gezondheid en (psycho)somatische klachten bij adolescenten in Vlaanderen 2010

Gezondheid en (psycho)somatische klachten bij adolescenten in Vlaanderen 2010 Resultaten HBSC Subjectieve gezondheid Gezondheid en (psycho)somatische klachten bij adolescenten in Vlaanderen Inleiding Gezondheid in de internationale HBSC (Health behaviour in School-aged Children)

Nadere informatie