Biodynamische kwaliteit. Demeter Monitor De monitor voor trends en ontwikkelingen in de biodynamische landbouw en handel met Demeter keurmerk

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Biodynamische kwaliteit. Demeter Monitor 2012. De monitor voor trends en ontwikkelingen in de biodynamische landbouw en handel met Demeter keurmerk"

Transcriptie

1 Biodynamische kwaliteit Monitor De monitor voor trends en ontwikkelingen in de biodynamische landbouw en handel met keurmerk 2

2 is sinds 1927 het internationale keurmerk voor producten uit de biodynamische (BD) landbouw. Deze vorm van landbouw is gebaseerd op de landbouwcursus die antroposoof Rudolf Steiner in 1924 heeft gegeven. gaat verder dan gewoon biologisch, de normen en richtlijnen vormen een aanvulling op de Europese wetgeving voor biologische landbouw. normen zijn bijvoorbeeld: veevoer is 100 procent biologisch en grotendeels afkomstig van eigen bedrijf, bij elke honderd kippen lopen minimaal drie hanen, koeien mogen niet worden onthoornd en melk mag niet worden gehomogeniseerd. Boeren gebruiken verder speciale preparaten om de bodemvruchtbaarheid te versterken. Voor de diverse landbouw en verwerkingsbedrijven gelden nog een groot aantal normen die vooral gericht zijn op het sluiten van kring lopen, de integriteit van plant en dier en de zo natuurlijk mogelijke verwerking van de landbouwproducten voor de consument (na te lezen op Naast normen zijn er richtlijnen die naar hogere doelen verwijzen, zoals werken aan een gemengd en divers bedrijf, verzorgen van natuur en landschap, realiseren van bedrijfseigen zaadteelt of fokkerij, of streven naar sociale of economische vernieuwing. Elke boer kan zelf kiezen welke accenten hij (of zij) wil leggen. Wel is hij verplicht zichzelf jaarlijks op deze richtlijnen te controleren via de zelfaudit. Een vrijwillig gesprek hierover met twee collega s, de Collegiale Toetsing, vormt een aanvulling hierop. Het werken aan deze richtlijnen versterkt het bedrijfseigen karakter. Ook komen hier veel vernieuwende initiatieven uit voort die een inspiratiebron vormen voor de hele Nederlandse land- en tuinbouw. Stichting bewaakt de kwaliteit van het keurmerk. Ze stelt de interpretaties vast van de internationale normen en richtlijnen voor Nederland en Vlaanderen en laat die controleren. Ook zorgt zij voor voorlichting en voor het vergroten van de bekendheid van het keurmerk. Inhoud voorwoord 2 FEITEN EN CIJFERS 3 1 land- en tuinbouw in Nederland en Vlaanderen 3 2 handel en verwerking 8 3 Bekendheid van keurmerk 11 STICHTING DEMETEr 12 4 Activiteiten in 12 5 Certificering en controle 15 6 Organisatie en jaarcijfers 16 voorwoord Leven begint met Het aantal biodynamische bedrijven met keurmerk neemt sinds drie jaar weer toe en klimt naar bijna 10 procent van het biologische areaal in Nederland. Hiermee is een einde gekomen aan een jarenlange daling sinds begin jaren 90 van het aantal biodynamische bedrijven toen de regels voor biologische landbouw wettelijk werden vastgelegd in een Europese ver ordening. Vanaf die tijd hebben de biodynamische beweging met haar keurmerk en de bio-beweging zich samen sterk gemaakt voor de promotie van het EKO keurmerk om biologische landbouw goed op de kaart te zetten. Met succes: biologische producten zijn nu vrijwel overal verkrijgbaar. Dit had tot gevolg dat de biodynamische beweging, waar de bio-beweging grotendeels uit is voortgekomen, zelf minder profiel kreeg. Veel bedrijven gingen daarom over naar biologisch. Voor Stichting is de tijd rijp om als onderdeel van de totale bio-beweging ook het eigen geluid weer duidelijker te laten klinken. Het werken aan het sluiten van kring lopen en het verzorgen en versterken van levenskrachten in bodem, plant, dier, mens en omgeving is sterk verbonden aan de biodynamische landbouw en spreekt steeds meer mensen aan. De innovatiekracht die voor de biodynamische landbouw ken merkend is, is nodig om de landbouw van nieuwe impulsen te voorzien op het gebied van bodemvruchtbaarheid, dierenwelzijn, biodiversiteit, verbindingen van landbouw en zorg en nieuwe economische verhoudingen. Om die reden zijn de promotie activiteiten sinds een paar jaar opgevoerd en neemt het areaal waarop biodynamisch wordt gewerkt weer toe. Dit is de eerste keer dat wij als Stichting een jaarmonitor uitgeven. Met de hierin verzamelde cijfers willen we jaarlijks inzicht verschaffen aan marktpartijen, media en consumenten over ontwikkelingen en achtergronden die gekoppeld zijn aan de biodynamische bedrijfsvoering en het internationale keurmerk. Bert van Ruitenbeek Directeur Stichting Annelijn Steenbruggen

3 Biodynamische land- en tuinbouwbedrijven in Nederland en Vlaanderen Gecertificeerd In omschakeling naar De Stadshoeve, Amsterdam 2 V.O.F. Ridammerhoeve, Amstelveen 3 Land en Boschzigt, s-graveland 4 De Stadsboerderij, Almere 5 Sonnevanck, Beemster 6 Schermereylandt, De Rijp 7 JW Rutte, Zaandam 8 Ygdrasil zorgtuinderij, Sijbekarspel 9 Boerderij Veelust, Hensbroek 10 De Lepelaar, St. Maarten 11 Buitenplaats, Eenigenburg 12 Stichting Sint Donatus, Den Burg 13 Novalishoeve, Den Hoorn 14 Natuurlijk Genoegen vof, Driehuizen 15 De Noorderhoeve, Schoorl 16 Raphaelstichting Scorlewald, Schoorl 17 De Rodenburghoeve, Uitgeest 18 Wkg. De Klompenhoeve, Egmond a/d Hoef 19 Druivenkwekerij Nieuw Tuinzight, Den Hoorn 20 Van Paassen - van Balkom vof, Oude Leede 21 Hoeve Bieslan, Delfgauw 22 Weleda Nederland N.V., Zoetermeer 23 P. de Vogel, Rotterdam 24 A. de Winter, Oostvoorne 25 Tuinbouwbedrijf FJJ de Koning BV, Tinte 26 A. Poldervaart, Vierpolders 27 Mts. Nieuw Bonaventura, s-gravendeel 28 Het Derde Erf, Soest 29 Schoonderbeek, De Glind 30 De Heerlijkheid Groot Weede, Hoogland 31 De Korenbloem, Zeewolde 32 De Zonnehoeve, Zeewolde 33 Ruimzicht, Scherpenzeel 34 A8, Doorn 35 Landgoed Kraaybeekerhof, Driebergen 36 Boerderij De Hondspol BV, Driebergen 37 Nieuw Rijsenburg, Driebergen 38 Tuinderij Amelis hof, Bunnik 39 Groenland Biologische Groentekwekerij SchalkwijkBV, Schalkwijk 40 Zorgboerderij Thedinghsweert, Tiel 41 Fruitbedrijf Ruissen, Varik 42 Hoeve Catherine Elisabeth, Noordeloos 43 Groenland Biologische Groentekwekerij Andel BV, Andel 44 Kraaiveld, Woudrichem 45 De Muyehof, Nieuwerkerk 46 C.V. Ter Linde, Oostkapelle 47 Boomgaard Ter Linde, Oostkapelle 48 Eindelienge, Ritthem 49 V.O.F. Fruitteeltbedrijf De Ring, Oud Sabbinge 50 De Kromme Lepel, Bergen op Zoom 51 Loverendale-Wilhelminahoeve CV, Anna Jacobapolder 52 Stichting De Beukenhof, Breda 53 De Groenen Hof, Hilvarenbeek 54 De Kraanvogel, Esbeek 55 De Sterregaard,Hedel 56 De Boomgaard, Zeeland 57 J.A. Eijkelenburg, Gemert 58 L.A.C.M van Kessel, Sint Oedenrode 59 Saanenhof vof, Heeze 60 Watertuin, Groeningen 61 Zorgboerderij de Lindelaar, Oploo 62 Mts. Slingenbergh - Houtepen, Siebengewald 63 De Hooge Weyer, Baexem 64 Doornik Natuurakkers, Bemmel 65 Veld en Beek, Doorwerth 66 De Grote Kamp, Drempt 67 De Pasop, Hummelo 68 Boerderij Ruimzicht, Halle 69 E.W. Ormel, De Heurne 70 De Dennenkamp, Rekken 71 De Vijfsprong, Vorden 72 De Hooge Kamp, Beemte Broekland 73 De Oosterwaarde, Diepenveen 74 Het Groene Spoor, Rossum 75 De Zonnehorst, Punthorst 76 Het Willink, Ane 77 t Leeuweriksveld, Emmen 78 Naoberhoeve, Echten 79 Belle Marie, Ruinerwold 80 Het Blauwe Huis vof, Ruinerwold 81 De Arnica Kwekerij, Dwingeloo 82 Overesch Ecologische Landbouw, Raalte 83 Overkempe, Olst 84 De Bolster biologische zaden, Epe 85 Arenosa vof, Lelystad 86 BD-tuinderij De Stek, Lelystad 87 De Zonneboog, Lelystad 88 Mts. Warmonderhof - Waleson, Dronten 89 V.O.F. Warmonderhofstedebedrijf, Dronten 90 De Warmonderhofboomgaard, Dronten 91 Gaos, Swifterbant 92 H.J. Westers, Biddinghuizen 93 Fruitful, Biddinghuizen 94 Sjaak Twisk, Biddinghuizen 95 Zorgboerderij Stichting de Boerderij, Emmeloord 96 Mts. Keij van den Dries, Ens 97 Zonnegoed, Ens 98 Buitenbant, Bant 99 Maatschap Vos, Kraggenburg 100 De Vrolijke Noot, Wapserveen 101 Villa Sterrebos, Frederiksoord 102 Mts Lindediek, Boijl 103 Burdineplaats, Nes gem. Boarnsterhim 104 Mts. K. & J. Postma, Tjerkgaast 105 H.N. Brandsma, Bolsward 106 S.S. Hiemstra, Easterein 107 Gerbranda State vof, Pietersbierum 108 Harmannahoeve, Harlingen 109 Koldaard, Grou 110 Het Marlanner Kaashuis, Jouswier 111 Obio, Drachten 112 De Kompenije, Drachtstercompagnie 113 Hansketien, Mantinge 114 Pluimveebedrijf Speelman vof, Gasselternijveen 115 Flobus, Kiel Windeweer 116 van Zanten Biologisch Graanbedrijf, Garmerwolde 117 Nieuw Bromo, Hornhuizen 118 De Eemstuin, Uithuizermeeden 119 De Groote Ark, Oudeschip 120 Widar Fonds VZW, Merksplas 121 De Blauwe Spie, Noordschote 122 De Wassende Maan C.V., Deinze 123 C.V. Bio Baarlaars, Aalter-Lotenhulle 124 Netelvuur bvba, Oostwinkel land- en tuinbouw in Nederland en Vlaanderen 1.1 Aantal en areaal De biodynamische land- en tuinbouw groeit. Het areaal van gecertificeerde bedrijven in Nederland en Vlaanderen is sinds met 21 procent gestegen. De belangrijkste reden voor de areaaltoename is de toetreding van enkele grote bedrijven. Hierdoor nam de gemiddelde bedrijfsgrootte toe van 34,8 hectare in naar 42,8 hectare in. De variatie van de bedrijven van kleine tuinbouwbedrijven tot grote rundvee bedrijven is groot. Het aantal bedrijven dat bij Stichting is aangesloten nam in deze periode toe van 120 naar 124. Hiervan liggen er drie in Vlaanderen (40 hectare). Dat de belangstelling van nieuwe bedrijven groeit, is zichtbaar aan het aantal bedrijven dat in omschakeling is naar, dus de nog niet gecertificeerde bedrijven. In en waren dat er één en drie, tegenover dertien en zeven in en. De verwachting is dat de trend van groei zich de komende jaren voortzet. Nieuwe bedrijven die zich bij Stichting aanmelden zijn altijd al bio logisch. Over het algemeen hebben ze een jaar nodig om hun bedrijf aan te passen aan de voorwaarden. De zeven bedrijven die in in omschakeling waren, zijn samen 69 hectare groot. FEITEN EN CIJFERS Aantal en areaal van land- en tuinbouwbedrijven Ontwikkeling areaal (ha) , , Ontwikkeling gemiddeld areaal (ha) per bedrijf Ontwikkeling aantal aangesloten bedrijven 42, Aantal bedrijven in omschakeling naar , ,8 Aantal gecertificeerde bedrijven 20,8% Areaal van gecertificeerde bedrijven 22,9% Gemiddeld areaal per gecertificeerd bedrijf 3,3% Totaal aantal bedrijven aangesloten bij Stichting 3 Frederiek Bosch

4 FEITEN EN CIJFERS 1 land- en tuinbouw in Nederland en Vlaanderen 1 land- en tuinbouw in Nederland en Vlaanderen FEITEN EN CIJFERS Bijna 30 procent van het areaal ligt in Flevoland. Nog eens 30 procent ligt in Gelderland en Noord-Holland samen. Slechts 0,8 procent van het areaal (drie bedrijven) ligt in Vlaanderen. Het aandeel van de biodynamische bedrijven binnen de totale biologische landbouw in Nederland bedraagt bijna 10 procent: 5031 van hectare 1.Een biodynamisch bedrijf was in gemiddeld groter dan een biologisch bedrijf: 42 tegenover 32 hectare. Bij deze vergelijking zijn de Vlaamse bedrijven eruit gelaten en zijn de bedrijven in omschakeling wel meegeteld. Van de 1658 biologische bedrijven in Nederland zijn er 121 biodynamisch (7,3%). Het aandeel van bedrijven binnen de biologische land- en tuinbouw in Nederland Totaal areaal (ha) Gecertificeerd en in omschakeling Biologisch Uitsplitsing naar sectoren Biodynamische bedrijven zijn over het algemeen zeer divers en gemengd. Zo zijn er naast de 26 boerderijen met meer dan 35 melkkoeien ook 14 bedrijven die tussen de 7 en 30 koeien melken: een kleinere tak die interessant is voor de mestvoorziening, voor de zorg en/of voor de kaasmakerij. In de melkgeitenhouderij zijn er 4 bedrijven die meer dan 100 dieren melken en 4 bedrijven met minder dan 100 dieren. Bijna al die bedrijven verwerken de geitenmelk zelf. De vleessector is klein met 160 kippen, 46 varkens, 509 runderen, 179 schapen en 15 kalkoenen. Areaal van gecertificeerde bedrijven per provincie Flevoland (1.464) 29,3% Gelderland (831) 16,6% Aantal land- en tuinbouwbedrijven Gecertificeerd en in omschakeling Aantal landbouwdieren op bedrijven Noord-Holland (653) 13,1% Friesland (473) 9,5% Zuid-Holland (360) 7,2% Noord-Brabant (320) 6,4% Zeeland (212) 4,2% Groningen (196) 3,9% Overijssel (169) 3,4% Utrecht (141) 2,8% Drenthe (111) 2,2% 41,6 Bio Gemiddeld areaal (ha) Aantal dieren Limburg (31) 0,6% Areaal (ha) Antwerpen (31) 0,6% Oost-Vlaanderen (5) 0,1% West-Vlaanderen (4) 0,1% Aantal be drij ven 32,44 Gemid deld per bedrijf Melkvee a Vleesrundvee b Zeugen Vleesvarkens Melkgeiten c Vleesschapen d Paarden Leghennen e Vleespluimvee Kalkoenen a Waarvan 26 bedrijven met meer dan 35 dieren b Waarvan 4 bedrijven met meer dan 35 dieren c Waarvan 4 bedrijven met meer dan 100 dieren d Waarvan 5 bedrijven met meer dan 35 dieren e Waarvan 3 bedrijven met meer dan 4500 dieren De reden is dat er in nog geen groot gecerti ficeerd vleesverwerkend bedrijf was en er daardoor geen aanbieders waren om de natuurvoedingswinkels van vleesproducten te voorzien. Het vlees van dieren is via boerderijwinkels en bezorg diensten wel verkrijgbaar. Er zijn drie gespecialiseerde legpluimveebedrijven, waarvan de grootste kippen heeft. Daarnaast lopen er voor de huisverkoop kleinere koppels kippen rond (tussen 10 en 250 stuks) op 13 bedrijven. Het grootste pluimveebedrijf is in samenwerking met onderzoekers een project gestart om een dubbeldoelkip te fokken: een kip die goed eieren legt, waar vlees aan zit en waarbij de mannelijke nakomelingen kunnen opgroeien tot volwassen hanen. Stichting ondersteunt dit project met een bijdrage uit haar BD-ontwikkelingsfonds. Op pluimveebedrijven zijn per honderd hennen sowieso drie volwassen hanen verplicht. rundveebedrijven moeten minimaal 80 procent van hun voedergewassen zelf verbouwen. Van het totale areaal is gemiddeld bijna de helft in gebruik voor voedergewassen (inclusief weilanden). Opvallend is het hoge aandeel land onder natuurbeheer, gemiddeld 19 procent, waarbij het areaal bos nog niet is meegeteld. Dit natuurland (grotendeels weides) wordt meestal verpacht door natuurorganisaties, zoals Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten. Zij geven vaak de voorkeur aan BD-boeren wanneer zij pachters zoeken, omdat de biodynamische werkwijze goed aansluit bij natuurbeheer. Op natuurland gelden beperkingen in verband met natuurbehoud, bijvoorbeeld niet voor half juni maaien zodat weidevogels rustig kunnen broeden. Een vijfde van het areaal is in gebruik voor akkerbouw en grove groenteteelt. De arbeidsintensieve fijne groenteteelt, fruitteelt en kasteelt nemen samen 3 procent in van het areaal. In sommige kassen wordt in het geheel niet gestookt, namelijk op 4 van de 23 hectare bedekte teelten. Het fenomeen zorgboerderij is ontwikkeld vanuit biodynamische boerderijen. Nog steeds houdt een hoog percentage (29 procent) van de bedrijven zich bezig met één of meerdere vormen van zorg, namelijk 34 van de 117 gecertificeerde boerderijen. De gehandicaptenzorg komt het meest voor (op 16 boerderijen), gevolgd door re-integratie op de arbeidsmarkt (13), jeugdzorg (7) en psychiatrische zorg (4). Gecertificeerd areaal per gewasgroep Fruitteelt (hard en zacht fruit) Bedekte teelt (kas en platglas) Overig (erf, water, bos) Voedergewassen en weiland Land onder natuurbeheer Akkerbouw (graan, aardappel, ui, biet) Industriegroenten Overige grove groenteteelt Fijne groenteteelt Aandeel van het aantal zorgboerderijen en het soort zorg 117 Aantal bedrijven Aantal bedrijven met zorg Aantal bedrijven Samen zijn we sterk = 29,1% van totaal > 7 Areaal (ha) 4 13 Zorgfuncties Gehandicaptenzorg Re-integratietraject Jeugdzorg Psychiatrische zorg Op zorgboerderij De Noorderhoeve in Schoorl werken 55 deelnemers mee om koeien te verzorgen, kaas te maken, groente te telen en de natuur op en rondom het bedrijf te ontwikkelen. Elke deelnemer heeft z n eigen plek en taak. Verbinding met elkaar en participatie aan de maatschappij geeft zin aan het leven, aldus directeur Hannelore Speelman. Ieder mens heeft z n beperkingen, dat geldt in het bijzonder voor onze deelnemers, maar ieder mens heeft ook z n kwaliteiten en mogelijkheden. Als je kunt doen waar je goed in bent, wordt je identiteit bekrachtigd. Met een positief zelfbeeld voel je als vanzelf de daadkracht om je eigen verantwoordelijkheid te nemen. Het resultaat is dat onze deelnemers s ochtends fluitend op de boerderij aankomen. 16 Fokke van Saane 1 Bron van de biologische cijfers: Jaarverslag Skal 4 5

5 FEITEN EN CIJFERS 1 land- en tuinbouw in Nederland en Vlaanderen 1 land- en tuinbouw in Nederland en Vlaanderen FEITEN EN CIJFERS Van de 117 bedrijven houden 96 zich actief bezig met meerdere vormen van natuur- en landschapsbeheer: het verzorgen van landschapselementen (op 76 bedrijven), slootkantenbeheer (55), akkerrandenbeheer (44), weidevogel- en akkervogelbeheer (40) en aanleg en onderhoud van natuurpaden (10). Een grote biodiversiteit is onlosmakelijk verbonden met biodynamische landbouw, omdat een gevarieerde natuurlijke omgeving bijdraagt aan een gezond en robuust bedrijf. Een natuurlijk evenwicht is onmisbaar om ziekten en plagen te kunnen beheersen. Aandeel van het actief natuur- en landschapsbeheer en het soort activiteiten 1.3 Internationaal is een internationaal keurmerk. Wereldwijd waren er in biodynamische bedrijven met hectare in 48 landen. Duitsland is absolute koploper. Hier ligt 45 procent van het wereldwijde areaal. Nederland staat hier op de zevende plek met bijna 5000 hectare (3 procent). De top 10 van landen met landbouw (ha) in 1 Duitsland ,4% 2 Italië 3 Frankrijk ,9% ,5% 4 Hongarije ,9% 5 India ,0% 6 Oostenrijk ,7% 7 Nederland ,4% 8 Groot-Britannië ,3% 9 Zwitserland ,8% 10 Verenigde Staten ,7% Aantal bedrijven Aantal bedrijven met beheer Aantal bedrijven = 82,1% van totaal > Aantal bedrijven met beheer Landschapselementen Slootkantenbeheer Akkerranden Weide- en akkervogelbeheer Natuurpad Frederiek Bosch Aansluiten bij de keten van de natuur Biodiversiteit is voor Louis Dolmans van Doornik Natuurakkers in Bemmel een vanzelfsprekend onderdeel van zijn bedrijf: Ik teel oude graanrassen en ik wil een lekker en gezond product maken. Dat kan alleen door aan te sluiten bij de keten van de natuur. Vogels zijn voor mij gidsen. Als ik op mijn akker sta en patrijzen, leeuweriken en geelgorzen zie, die in hun broedtijd van een keur aan insecten afhankelijk zijn, dan weet ik dat er een rijk bodemleven is en dat de omgeving gezond is. Volgens wetenschappers bevat ons biodynamische Broodje Doornik veel gezonde mineralen. 2 Bij het samenstellen van deze monitor waren de gegevens van nog niet beschikbaar bij internationaal. Totaal areaal biodynamische bedrijven wereldwijd

6 FEITEN EN CIJFERS 2 handel en verwerking 2 handel en verwerking FEITEN EN CIJFERS Stichting zet zich via voorlichting en Omzet van gecertificeerde handelaren en (boerderij)verwerkers in Nederland en Vlaanderen 2 handel en verwerking promotie in om ervoor te zorgen dat meer 2.1 Aantal licentiehouders in Nederland en Vlaanderen Stichting certificeert alle producten die in Nederland worden geproduceerd, verwerkt of verhandeld. Boerderijen met een verwerkingstak, zoals een kaasmakerij, een kruidendrogerij of een stroopkokerij, moeten naast hun landbouwlicentie ook een bereidingslicentie aanvragen. In waren er 54 handelaren en verwerkers en 30 boerderijverwerkers. Hiervan bevonden zich respectievelijk drie en één in België. Het is opvallend dat een kwart van de landbouwbedrijven (30 van de 117) ook actief is als verwerker. Het aantal handelaren en (boerderij)verwerkers is sinds met bijna 20 procent toegenomen. Het totale aantal biologische handelaren en verwerkers in Nederland 3, dus aangesloten bij Skal, was in De 80 Nederlandse bedrijven met licentie vormen hiervan 4,5 procent. 2.2 Omzet De licentiehouders die bij Stichting zijn aangesloten, geven door hoeveel omzet zij realiseren uit de verkoop van producten. Voor verwerkers en handelaren was dit in 10,4 miljoen euro en voor boerderijverwerkers 2,8 miljoen. Hieruit blijkt dat boerderijen maar liefst een vijfde deel van deze totale omzet realiseren. Het overgrote deel van deze omzetcijfers heeft betrekking op Nederlandse bedrijven; het aandeel van Vlaanderen is klein. De omzet van de boerderijverwerkers steeg sinds met 7,4 procent, die van handelaren en verwerkers in dezelfde periode met 5,9 procent. Vaak verhandelen of verwerken deze bedrijven zowel biologische als biodynamische producten. Niet alle producten van landbouwbedrijven worden met dit keurmerk op de markt gebracht, omdat er soms onvoldoende vraag naar is: ze gaan dan mee in de stroom van gewoon biologisch. Wanneer bijvoorbeeld aardappels zonder keurmerk in een zak met het Europees biologisch keurmerk worden verhandeld, zijn ze in deze omzetcijfers niet meegenomen. Ook alle onverpakte Nederlandse AGF komt niet voor in deze omzetcijfers. Aantal licentiehouders in Nederland en Vlaanderen Het aandeel van handelaren en verwerkers binnen de biologische handelaren en verwerkers in Nederland Handelaren & verwerkers Boerderijverwerkers Totaal Biologisch ,3% Ontwikkeling aantal handelaren & verwerkers en boerderijverwerkers producten van biodynamische land- en tuinbouwbedrijven ook werkelijk met keurmerk in de winkelschappen terecht komen (zie hoofdstuk 4). Geïmporteerde producten worden in het land van herkomst gecertificeerd (zie ook hoofdstuk 5). Het deel van de import dat niet in Nederland wordt verwerkt of herverpakt, verschijnt niet in deze omzetcijfers. Export van producten gerealiseerd door de licentiehouders, zit wel in de omzetcijfers, de export van onbewerkte versproducten niet. De importwaarde van producten is naar een grove schatting op basis van bij bekende cijfers ongeveer even hoog als de totale omzetten van in Nederland verwerkte en gecertificeerde producten, waarmee de totale omzetten in producten met keurmerk tussen de 25 en 30 miljoen euro uitkomen. Deze cijfers zijn niet goed vergelijkbaar met de cijfers van de totale biologische branche, zoals gepubliceerd in de Monitor Duurzaam Voedsel. Daarin staan de consumentenbestedingen in winkels genoemd. Deze gegevens zijn voor producten nog niet beschikbaar. 2.3 Afzetkanalen producten zijn in Nederland voor het overgrote deel te koop via de biologische speciaalzaken (natuurvoedingswinkels). Dit waren er in Daarnaast zijn veel BD-boerderijen gericht op rechtstreeks contact met de consument: 50% van alle BD-bedrijven doet aan huisverkoop. Hiervan hebben 32 bedrijven een boerderijwinkel en hebben 20 groenteabonnementen. Ook staan BD-boeren op boerenmarkten en hebben ze webwinkels en bezorgdiensten. Enkele producten worden verkocht in supermarkten en worden gebruikt in catering en restaurants. Ze zijn dan niet altijd als product herkenbaar. Omzet boerderijverwerkers (in ) Omzet handelaren en verwerkers (in ) Totaal ,2% Omzet boerderijverwerkers en handelaren & verwerkers 3 Bron van de biologische cijfers: Jaarverslag Skal 4 Bron: Bionext 8 9

7 FEITEN EN CIJFERS 2 handel en verwerking 3 Bekendheid van keurmerk FEITEN EN CIJFERS 2.4 Aandeel in biologische speciaalzaken Verschillende winkelketens profileren zich met eigen merken. De EkoPlaza winkels, onderdeel van biologische groothandel Udea, voeren het huismerk het dichtste bij de natuur. Natudis, onderdeel van Wessanen, met eigen winkelformules Natuurwinkel en Gooodyfooods, zet in op de promotie van haar eigen merk LunaeTerra. In de Estafette winkels van Aandeel van het aantal artikelen in biologische speciaalzaken Totaal artikelen 3% Food 10% % 3 Bekendheid van keurmerk MarketResponse 6 heeft in en in onderzoek gedaan onder 1105 Nederlandse consumenten naar de bekendheid en de waardering van het EKO-keurmerk ten opzichte van andere voedingskeurmerken. Ook is in dit onderzoek mee - genomen. Van de respondenten wist 1 procent direct waar het keurmerk voor staat. Wanneer de interviewer iets meer informatie gaf, kende in 9 procent dit keurmerk, 2 procent meer dan in. In deze enquête Onder klanten van natuurvoedingswinkels Onder alle respondenten Biologisch 97% 93% Natuurlijk 96% 89% Betrouwbaar 93% 75% Milieuvriendelijk 92% 81% Hoge kwaliteit 89% 72% Gezond 88% 71% Estafette Odin is het eigen huismerk Odin gaf 4 procent van alle ondervraagden aan wel Diervriendelijk 81% 72% in de meeste gevallen van kwaliteit. eens een product te kopen, terwijl Vertrouwd 77% 61% Het basisassortiment in deze winkels bevat relatief veel biodyna mische producten. Naast telling in de Groene Winkel in Zeist 20 procent wel eens een EKO-product kocht. De klanten van natuurvoedingswinkels zijn Kleinschalig / ambachtelijk 70% 62% Smaakvol 67% 54% AGF is zuivel een belangrijke productgroep. beter geïnformeerd: van hen kende 31 procent Eerlijke handel / prijs 63% 52% Hierin is Zuiver Zuivel van Ecomel (onderdeel van FrieslandCampina) markt leider. De groothandels Udea en Estafette Odin Zuivel 14,9% Meel, bakproducten 4,2% Koekjes 1,6% het keur en 19 procent kocht wel eens producten. Het imago is onderzocht met de vraag: Kunt Regionaal 51% 44% hebben doorgegeven hoe groot het aanbod was in week 31 van 2013 in totaal 40 winkels. Van de voedingsproducten was gemiddeld Sappen, siropen 13,0% Diepvries 3,2% Ontbijtgranen 1,6% u aangeven in hoeverre u deze eigenschappen bij het keurmerk vindt passen? Wanneer minimaal 70 procent van de mensen past goed of past heel goed heeft geantwoord, kan EKO Keurmerk Onder klanten van natuurvoedingswinkels Onder alle respondenten 10 procent van kwaliteit. Bij groente en fruit lag het aandeel hoger, namelijk 18 procent, dit aandeel varieert overigens sterk per seizoen. Binnen de categorie nonfood is het aanbod nihil. Om een specifieker beeld te kunnen geven van het aan deel producten in het assortiment van speciaalzaken, hebben medewerkers van de Groene Winkel in Zeist (winnaar van de Inspiratieprijs Bio-Winkel 2013) een telling uitgevoerd in week 31, De meeste producten zijn te vinden in de categorie sappen & siropen, kaas en zuivel. Ook in de categorie thee & koffie, aard appelen, groente & fruit en groente- en fruitconserven zijn veel producten te vinden. Bij AGF varieert het aanbod sterk per seizoen. Kaas 10,7% Thee, koffie 9,1% Aardappelen, groente, fruit 7,5% Specerijen, kruiden, zout 7,5% Groente- en fruitconserven 6,2% Babyvoeding 2,9% Brood 2,9% Granen 2,9% Wijn en cider 2,9% Broodbeleg 2,6% Olie, azijn, sauzen 1,3% Vega, olijven, maaltijden 1,3% Pasta's 1,0% Noten, zuidvruchten 1,0% Vlees, vis, kip 1,0% Crackers, afbakbrood, rijstwafels 0,6% deze waarde aan het keurmerk worden toegeschreven. scoort het best op de waarden biologisch, natuurlijk, milieuvriendelijk en betrouwbaar. Opvallend is dat 93 procent behaalt op het kenmerk biologisch in de gehele onderzoeksgroep, terwijl EKO daar 73 procent krijgt. scoort bij de meeste kenmerken beter dan de twee andere keurmerken. Vooral onder klanten van natuurvoedingswinkels is het imago uitstekend: alleen regionaal, eerlijke handel en smaakvol komen onder de 70 procent. Milieuvriendelijk 92% 82% Natuurlijk 86% 78% Biologisch 83% 73% Betrouwbaar 82% 69% Gezond 76% 67% Hoge kwaliteit 73% 60% Diervriendelijk 71% 64% Vertrouwd 66% 55% Smaakvol 58% 48% Eerlijke handel / prijs 55% 55% Kleinschalig / ambachtelijk 51% 41% Regionaal 32% 26% EU Keurmerk Onder klanten van natuurvoedingswinkels Onder alle respondenten Milieuvriendelijk 80% 74% Biologisch 80% 84% Natuurlijk 79% 87% Betrouwbaar 72% 71% Gezond 71% 71% Droge kruidenierswaren Vers en koeling Diervriendelijk 70% 72% Vertrouwd 67% 61% Hoge kwaliteit 65% 58% Smaakvol 59% 69% Eerlijke handel / prijs 59% 52% Kleinschalig / ambachtelijk 46% 43% Regionaal 38% 32% 5 De tellingen zijn dit jaar uitgevoerd en daardoor in tegenstelling tot de andere cijfers van Bron: Broekert, T. de en I. van Rooijen, Meerderheid kent het EKO-keurmerk, Onderzoek naar de waarde van het EKO-keurmerk onder Nederlandse boodschappers, Marketresponse, Leusden, december De imagowaarden van het, het EKO en het Europees keurmerk onder alle respondenten en onder respondenten die klant zijn van natuurvoedingswinkels (het percentage geeft aan hoeveel mensen past goed of past heel goed hebben aangegeven)

8 4 Activiteiten in STICHTING DEMETER STICHTING DEMETER Frederiek Bosch plein op de BioVak Op de BioVak is de nieuwe folder Leven begint met gepresenteerd. Deze biologische beurs vond eind januari plaats in de IJsselhallen in Zwolle. Stichting gaf samen met de BD-Vereniging, Warmonderhof en Stichting Grondbeheer vorm aan het plein. In de winkel op dit plein konden winkeliers zien hoe uitgebreid het assortiment van producten is. De fototentoonstelling die in opdracht van Stichting door Frederiek Bosch was gemaakt, straalde levenskracht en dynamiek uit. 4 Activiteiten in Eigentijdse communicatie De basis onder alle communicatieactiviteiten van Stichting is: voor de productie van gezonde en lekkere producten is een gezond landbouwsysteem nodig, dat de levenskracht op alle niveaus bodem, planten, dieren, mens en omgeving ondersteunt en versterkt. Vanuit deze visie is in de slogan Leven begint met ontwikkeld samen met communicatie-experts en een klankbordgroep van boeren, handelaren, winkeliers en onderzoekers. In is dit vertaald naar de huisstijl met een geheel vernieuwde website. Hoewel de grondbeginselen van de biodynamische beweging bijna 90 jaar teruggaan zijn deze uiterst actueel als het gaat om het geven van antwoorden op actuele vraagstukken over behoud biodiversiteit, bodemvruchtbaarheid, dierenwelzijn, etc. De nieuwe slogan en huisstijl zijn ingezet om dit eigentijds te vertalen en onder de aandacht te brengen van een breder publiek. Biodynamische kwaliteit Leven begint met is de Griekse godin van de vruchtbaarheid en het internationale keurmerk van de biologisch-dynamische landbouw. gaat verder dan alleen biologisch. Met strengere eisen en grensverleggende landbouwmethoden ondersteunen boeren de natuurlijke levenskracht die bodem, planten, dieren en mensen in kringlopen aan elkaar doorgeven. Logisch dat je meer van leven geniet, als je zulke goddelijke groenten eet. Lekker naar de Boer Aan de jaarlijkse Lekker naar de Boer open dagen doen altijd relatief veel biodynamische bedrijven mee: van de 160 deelnemers in hadden er bijna 30 het keurmerk. Dit betekent dat een kwart alle biodynamische bedrijven meedeed. Van de boerderijen die gewoon biologisch zijn, deed 8 procent mee. Stichting heeft de deelnemende BD-boerderijen, aanvullend op de informatiematerialen van organisator Bionext, een voorlichtingspakket gestuurd met daarin de nieuwe folder Leven begint met en een spandoek met Welkom op ons biologisch-dynamische bedrijf. Toekomst zaaien In de weekenden van oktober hebben 500 mensen graan gezaaid bij acht biodynamische bedrijven. Stichting haalde het internationale evenement Sowing the Future in voor het eerst naar Nederland. Toekomst zaaien heeft een politieke boodschap: houd onze landbouw gentechvrij. Voor de deelnemers stond de beleving echter voorop. Enkele reacties: Het lijkt zo n simpele handeling, zaaien, maar het maakt absoluut iets los, Kinderen gingen er helemaal in op en Later, terugkijkend op deze ervaring, blijft vooral het beeld mij bij van zaadkorrels, zwierend door de lucht. Samen zaaien met 80 mensen Albert en Angela Hoeve van De Stadshoeve bij Amsterdam: Zondag 28 oktober hebben wij meegedaan met Toekomst zaaien. Samen met tachtig mensen van 2 tot 83 jaar hebben wij een hectare land ingezaaid met rogge. De Biobakker gaat er volgend jaar roggebrood van bakken. We willen mensen ervan bewust maken dat natuurlijke grondstoffen steeds meer verdwijnen en worden vervangen door eenheidsworst uit laboratoria. Het was een prachtige en zelfs ontroerende dag. In de weken en maanden erna zagen we geregeld mensen langs de akker wandelen, omdat ze wilden zien hoe de door hen gezaaide rogge erbij stond. Op facebook hebben Angela en Albert er foto s van geplaatst. Zo is het zaaiklaar maken van de grond te zien (25 oktober), het zaaien zelf (28 oktober) en twee weken later het ontkiemen van het graan (14 november). Als reactie bij die laatste foto hebben betrokken zaaiers geschreven: Toevallig hadden we het er vandaag over aan de eettafel; of de zaadjes inmiddels ontkiemd zouden zijn en Er liepen net zes fazanten te snoepen van de rogge. Aafke Brinkhuijsen Frederiek Bosch 12 13

9 STICHTING DEMETER 4 Activiteiten in 5 Certificering en controle STICHTING DEMETER Jubileumcongres Levende Landbouwcultuur 5 Certificering en controle Stichting is primair een certificerings - Bijna 300 mensen uit het hele biodynamische organisatie. Internationaal heeft haar veld van boer tot winkelier, van onderzoeker de accreditatie verleend om in Nederland en tot journalist kwamen 8 november Vlaanderen licenties uit te geven en naar De Rode Hoed voor het congres controles uit te voeren. In landen waar een Levende Landbouwcultuur ter gelegenheid dergelijke certificeringsorganisatie ontbreekt, van 75 jaar BD-Vereniging. Voor stichting voert Internationaal zelf de controles, die in 2006 is afgesplitst van de uit. In heeft Internationaal de BD-Vereniging, vormde deze jubileumviering Nederlandse organisatie doorgelicht en de een mooie gelegenheid om samen met de accreditatie opnieuw goedgekeurd. BD-Vereniging de verbindingen in de gehele handelsketen te versterken. Met de keuze voor Amsterdam zette de BD-sector letterlijk een stap richting consument, die cruciaal is om de ontwikkeling van de biodynamische landbouw een nieuwe impuls te geven. Het goed zichtbaar maken van de toegevoegde waarde van producten is een gezamenlijke taak voor Eric Goewie Dick Boschloo Stichting laat de controles uitvoeren door dezelfde organisaties die in Nederland verantwoordelijk zijn voor de controles in de biologische landbouw: Skal en Control Union. Voor Vlaanderen zijn dit Integra en Certisys. De inspecteurs worden door Stichting geïnstrueerd om de nor men te controleren als aanvulling op de biologische eisen. Deze normen zijn in Frederiek Bosch boeren, handelaren, verwerkers en winkeliers. handboeken vastgelegd en gebaseerd op de De lezingen en de discussies in de workshops normen en richtlijnen van hebben nieuwe inspiratie gegeven om hier Internationaal. samen aan te werken. Volkert Engelsman, directeur van Eosta, gaf aan dat in het huidige Stichting werkt met een gepolariseerde debat de juiste vragen ont- Voorwaarden Commissie (DVC) en een breken. Met wat voor voedsel willen we Licentie Commissie (DLC). De DVC mensen voeden? Met veel vlees? Met pro- stelt de interpretaties vast van de internatio- ducten die industrieel gekweekt en bewerkt nale normen ten behoeve van de Nederlandse zijn en tot tal van welvaartsziekten leiden? situatie. De DLC beoordeelt of bedrijven wel Volgens hem staat een gezond bodemleven of geen licentie krijgen aan de hand van de centraal. rapportages van de inspecteurs en een zelfevaluatie door de land- en tuinbouwbedrijven. Dagelijks verliezen we wereldwijd honderden Indien daar aanleiding voor is worden boetes voetbalvelden aan vruchtbare grond door overbemesting, zo gaan we de mensheid niet voeden, aldus Volkert. Emeritus professor Eric Goewie ging in op de verschillende landbouwconcepten en gaf aan dat BD land- Dick Boschloo opgelegd of ontheffingen op onderdelen gegeven. Deze inkomsten bestemt Stichting voor haar BD-ontwikkelingsfonds, waarmee ze vernieuwende projecten ondersteunt. bouw wel degelijk een wetenschappelijke Volkert Engelsman grondslag heeft. Op heel veel punten scoort Naast het toezien op de normen werkt BD landbouw hoog en is het de aanjager Stichting met Collegiale Toetsing. van vernieuwing. BD landbouw gaat uit van Dit is een ontwikkelingsgericht systeem levenskrachten die we niet kunnen waarnemen, omdat de ervaring leert dat planten in de levende natuur zich altijd anders manifesteren dan in het laboratorium. Het leven is geen optelsom van stofjes. Volgens Goewie reduceert Wageningen planten tot zakjes mineralen, en dieren tot stekbare organismen, terwijl voor de samenleving ook ecologie, smaak en dierenwelzijn tellen. Sponsors maken activiteiten mogelijk Dankzij de financiële steun van veel bedrijven en organisaties kon Stichting in een aantal activiteiten op professionele wijze vormgeven en hierdoor extra media-aandacht genereren. Zowel voor de BioVak, het project Toekomst Zaaien en het Jubileumcongres werden extra fondsen geworven. Stichting wil haar dank uitspreken aan de bedrijven BD-Totaal, Biobakker, EkoPlaza, Eosta, Estafette/Odin, Natudis en ZuiverZuivel, en aan de organisaties Antroposofische Vereniging in Nederland, BD-Vereniging, Iona Stichting, Land&Co, Stichting Grondbeheer, Stichting Zaadgoed en Triodos Bank. waarbij boeren uit verschillende bedrijfstypes elkaar bevragen over de ontwikkelingen op hun bedrijf. Nederland is hierin voorloper. In het buitenland is dit systeem bekend aan het worden onder de naam farm talks. Hoe Collegiale Toetsing zich verder gaat ontwikkelen en of het een volledig onderdeel kan worden van de certificeringssystematiek is nog in discussie

10 STICHTING DEMETER 6 Organisatie en jaarcijfers 6 Organisatie en jaarcijfers Dat de organisatie dit jaar aan de weg heeft getimmerd, is terug te zien in de jaarcijfers: alle baten en alle lasten zijn gestegen. De basisinkomsten van de organisatie vormen de bijdragen van de licentiehouders, in bijna 220 duizend euro. De biodynamische bedrijven dragen het overgrote deel van de kosten van controle en promotie zelf. De bijdrage van de boeren en tuinders wordt vastgesteld op basis van areaal, bedrijfstype en aantal dieren. De afdracht van de handelaren en verwerkers is gebaseerd op hun omzetgegevens. In is ruim een ton uitgegeven aan promotie (driemaal zoveel als in ), vooral vanwege de organisatie van het jubileumcongres. Daar stonden hogere bijdragen vanuit sponsoring en omzet tegenover, van 7 duizend in naar 54 duizend in. Het financieel jaarverslag is bij Stichting op te vragen. v.l.n.r. Huib Bor, Edwin Crombags, Rudi Gerding, Jozien Vos, Walter Schneemann De monitor is een uitgave van Stichting September 2013 Samenstelling Loes van Loenen Eindredactie Bert van Ruitenbeek Research data Eric Brendel (IBISsoft) Bestuur Stichting in Voorwaarden Commissie (DVC) in Licentie Commissie (DLC) in Tekst Ellen Winkel (Schrijfwinkel) Huib Bor (voorzitter) De Voorwaarden Commissie De Licentie Commissie (DLC) kent Foto omslag melkveehouder in Noordeloos (DVC) stelt de normen vast voor Nederland de certificaten toe. Leden zijn: Max van Tilburg van Nieuw Bromo (GR) en Vlaanderen op basis van de wereldwijd Frederiek Bosch Rudi Gerding (penningmeester) geldende Standards van Peter Jacobs (voorzitter) Eigenaar biologische speciaalzaak in Zeist Internationaal. Leden in waren: Managent consultant in de branche van bio- Fotografie logische en biodynamische levensmiddelen Frederiek Bosch, Dick Boschloo, Walter Schneemann (secretaris) René Dijkstra (voorzitter) Aafke Brinkhuijsen, Fokke van Saane, Bedrijfsadviseur Adviseur bedrijfsprocessen Floris Guepin Annelijn Steenbruggen Jurist Edwin Crombags Sigrid Brandligt Udo de Haas Vormgeving Manager marketing & sales van Ecomel/ Consument Agnes Jansen Ontwerpwerk, Den Haag Friesland Campina Consument Leen Janmaat Druk Jozien Vos Medewerker Louis Bolk Instituut Marcel Schoenmakers BuroLaga akkerbouwer in Kraggenburg melkveehouder in Driebergen Gerard Kok Copyrights Bureau Stichting in melkveehouder in De Glind (tot zijn overlijden op 17 juli ) Lex Kruit Servan Strijtveen Inspectie-achtergrond en nu werkzaam in de jeugdzorg keurmerk Bij overname van gegevens uit deze uitgave graag de bron vermelden: monitor. Bronnen en disclaimer Bert van Ruitenbeek akkerbouwer in Lelystad Janetta Wanders De cijfers uit deze monitor zijn met de grootst Directeur Assortimentsmanager groothandel Natudis mogelijke zorgvuldigheid samengesteld uit de database Hans Piet van Sprang Nederlands biologisch van Stichting, waarin de gegevens van de licen- Rienk ter Braake, Natuurvoedingswinkelier in Zeist keurmerk tiehouders van de afgelopen jaren geordend zijn, en de Coördinator certificering database van Internationaal. Wij danken Skal voor Huib Bor het beschikbaar stellen van het onderzoek Meerderheid Joke Doorschodt melkveehouder in Noordeloos kent het EKO-keurmerk door Marketresponse (december Secretariaat en financiële administratie (aspirant lid en opvolger van Gerard Kok) ). Ook danken wij Udea, Estafette Odin, Groene Europees logo voor Winkel Zeist voor het aanleveren van gegevens over het Loes van Loenen biologische producten aandeel in hun assortiment. Aan de cijfers in deze Interim projectleider monitor kunnen geen rechten worden ontleend. 16

11 Stichting Diederichslaan 25d 3971 PA Driebergen T F

Stichting Demeter Diederichslaan 25d 3971 PA Driebergen. 0343 52 23 55 info@stichtingdemeter.nl www.stichtingdemeter.nl

Stichting Demeter Diederichslaan 25d 3971 PA Driebergen. 0343 52 23 55 info@stichtingdemeter.nl www.stichtingdemeter.nl Stichting Demeter Diederichslaan 25d 3971 PA Driebergen 0343 52 23 55 info@stichtingdemeter.nl www.stichtingdemeter.nl BD-Vereniging Wisentweg 12 8251 PC Dronten 0321 31 59 37 info@bdvereniging.nl www.bdvereniging.nl

Nadere informatie

Demeter Monitor 2014

Demeter Monitor 2014 Biodynamische kwaliteit Demeter Monitor 2014 Monitor voor trends en ontwikkelingen in de biodynamische landbouw en handel en de onderwijs- en kennisnetwerken die de biodynamische voedselketen ondersteunen

Nadere informatie

Demeter Monitor 2014

Demeter Monitor 2014 Biodynamische kwaliteit Demeter Monitor 2014 Monitor voor trends en ontwikkelingen in de biodynamische landbouw en handel en de onderwijs- en kennisnetwerken die de biodynamische voedselketen ondersteunen

Nadere informatie

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK 5 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK 5 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK Eindredactie: Carla Wiechers Leerlijnen: Mark van Heck Auteurs: Marc ter Horst, Jacques van der Pijl THEMA 4 thema 4 les 1 Wat eten

Nadere informatie

Nieuwsbrief 2013-1. Geld geven in ruil voor aardbeien en zelf graan zaaien

Nieuwsbrief 2013-1. Geld geven in ruil voor aardbeien en zelf graan zaaien Nieuwsbrief 2013-1 Zet het vast in uw agenda Zaterdag 15 juni 2013 Jaardag Grondbeheer Geld geven in ruil voor aardbeien en zelf graan zaaien Peet en Elza de Krom van De Kromme Lepel in het Brabantse dorpje

Nadere informatie

DESKUNDIGEN. - profielschetsen deskundigen - Project Stimuleren huisverkoop & boerderijwinkels in Groningen

DESKUNDIGEN. - profielschetsen deskundigen - Project Stimuleren huisverkoop & boerderijwinkels in Groningen DESKUNDIGEN - profielschetsen deskundigen - Project Stimuleren huisverkoop & boerderijwinkels in Groningen Maria van Boxtel Graag werk ik samen met boeren en boerinnen aan directe verkoop van hun producten.

Nadere informatie

Hoofdstuk 4 De marktontwikkeling van biologische producten

Hoofdstuk 4 De marktontwikkeling van biologische producten Hoofdstuk 4 De marktontwikkeling van biologische producten Voor dit hoofdstuk zijn de bestedingen gemeten in alle verkoopkanalen: supermarkten, speciaalzaken inclusief biologische slagerijen en gespecialiseerde

Nadere informatie

Bionext Trendrapport Biologisch 2014-2015

Bionext Trendrapport Biologisch 2014-2015 Bionext Trendrapport Biologisch 2014-2015 Versnelling omzetgroei vanaf najaar 2014 November 2015 Bionext maakt zich sterk voor méér duurzame biologische voeding en landbouw. Samen met boeren, handelaren,

Nadere informatie

Nieuwsbrief 2012-1. Vrij en blij

Nieuwsbrief 2012-1. Vrij en blij Nieuwsbrief 2012-1 Vrij en blij Telkens als ik naar de website van Grondbeheer kijk, word ik blij: wat een hoop mooie bedrijven kom ik daar tegen. Allemaal Demeter bedrijven die gerund worden door evenzoveel

Nadere informatie

De biobestedingen groeien tegen de algemene voedingstrend in

De biobestedingen groeien tegen de algemene voedingstrend in De biobestedingen groeien tegen de algemene voedingstrend in De biobestedingen groeiden in 2014 verder door terwijl de totale voedingsbestedingen voor het eerst sinds jaren daalden. Ruim negen op de tien

Nadere informatie

Trends in directe verkoop Biologisch 2012

Trends in directe verkoop Biologisch 2012 Trends in directe verkoop Biologisch 2012 Inleiding De Monitor Duurzaam Voedsel van het ministerie van Economische Zaken over 2012 geeft inzicht in de consumentenbestedingen aan biologische voeding in

Nadere informatie

Meerderheid kent het EKO-keurmerk Onderzoek naar de waarde van het EKO-keurmerk onder Nederlandse boodschappers

Meerderheid kent het EKO-keurmerk Onderzoek naar de waarde van het EKO-keurmerk onder Nederlandse boodschappers Meerderheid kent het EKO-keurmerk Onderzoek naar de waarde van het EKO-keurmerk onder Nederlandse boodschappers Tim de Broekert MSc, Research Consultant Imre van Rooijen MSc, Research Consultant december

Nadere informatie

Diervriendelijke keuzes door consumenten

Diervriendelijke keuzes door consumenten Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Diervriendelijke keuzes door consumenten Monitor Duurzame Dierlijke Producten 2009 Deze brochure is een uitgave van: Rijksoverheid Postbus 00000 2500

Nadere informatie

Uitkomsten EKO-tellingen 2013 Editie zestien EKO-tellingen in de supermarkt

Uitkomsten EKO-tellingen 2013 Editie zestien EKO-tellingen in de supermarkt Uitkomsten EKO-tellingen 2013 Editie zestien EKO-tellingen in de supermarkt 7 november 2013 Voor het zestiende opeenvolgende jaar heeft Milieudefensie het aantal biologische en fairtrade producten in de

Nadere informatie

PERSINFORMATIE Oktober 2014

PERSINFORMATIE Oktober 2014 PERSINFORMATIE Oktober 2014 De wereldwijde levensmiddelenbranche goes bio Wereldwijd groeiende omzet in de branche van biologische levensmiddelen Een positieve internationale balans in de eerste helft

Nadere informatie

Hoofdstuk 4 De marktontwikkeling van biologische producten

Hoofdstuk 4 De marktontwikkeling van biologische producten Hoofdstuk 4 De marktontwikkeling van biologische producten Voor dit hoofdstuk zijn de bestedingen gemeten in alle verkoopkanalen: supermarkten, speciaalzaken, out of home, huisverkoop, boerenmarkt en webwinkels.

Nadere informatie

Analyse Megastallen en Megabedrijven 2005, 2010 en 2013

Analyse Megastallen en Megabedrijven 2005, 2010 en 2013 Analyse Megastallen en 2005, 2010 en 2013 Edo Gies, m.m.v. Han Naeff en Jaap van Os Alterra Wageningen UR 12 februari 2015 Inleiding Milieudefensie wil inzicht in de ontwikkelingen van het aantal megastallen

Nadere informatie

1,6 miljoen. Fairtrade in het Zuiden 87,7% 12,3% leden. kleinschalige boeren. arbeiders. kleinschalige boeren en arbeiders binnen Fairtrade.

1,6 miljoen. Fairtrade in het Zuiden 87,7% 12,3% leden. kleinschalige boeren. arbeiders. kleinschalige boeren en arbeiders binnen Fairtrade. Jaarcijfers Fairtrade in het Zuiden arbeiders en Dit zijn cijfers die verzameld zijn in op basis van auditrapporten van FLO Cert. Ze zijn verwerkt door Fairtrade International in en gepubliceerd begin

Nadere informatie

een lekker kerstverhaal.

een lekker kerstverhaal. een lekker kerstverhaal. Kerstmenu vegetarisch Voorgerecht: Paddenstoelenragout met wilde verse paddenstoelen en peterselie Hoofdgerecht: Rotolo met ricotta, verschillende gegrilde groenten en farrotto

Nadere informatie

BioDuurzaam - EKO. Bavo van den Idsert - Bionext

BioDuurzaam - EKO. Bavo van den Idsert - Bionext BioDuurzaam - EKO Bavo van den Idsert - Bionext Inhoud - Introductie Bionext - BioDuurzaam en EKO 2012-2020 Bionext De hele keten van boer tot consument: 1.000 bio-boeren & telers (Biohuis) 100 bio-handel

Nadere informatie

Toekomst van uw biologische boerderijwinkel.

Toekomst van uw biologische boerderijwinkel. Toekomst van uw biologische boerderijwinkel. Naam: William Ton (1604410) Docent: Rob van den Idsert Specialisatie: Concept Periode: 2015-D Datum: 27-05-2015 Toekomst van uw biologische boerderijwinkel.

Nadere informatie

De agrarische handel van Nederland in 2014

De agrarische handel van Nederland in 2014 De agrarische handel van Nederland in 1. Opvallende ontwikkelingen Totale Nederlandse handelsoverschot is in gelijk gebleven aan het niveau van ( 47,6 mld.); handelsoverschot agrarische producten komt

Nadere informatie

Uitkomsten EKO-tellingen 2012 Al voor de vijftiende keer EKO-tellingen in de supermarkt

Uitkomsten EKO-tellingen 2012 Al voor de vijftiende keer EKO-tellingen in de supermarkt Uitkomsten EKO-tellingen 2012 Al voor de vijftiende keer EKO-tellingen in de supermarkt 1 november 2012 Al voor het vijftiende opeenvolgende jaar heeft Milieudefensie het aantal biologische en fairtrade

Nadere informatie

Maatschappelijke waardering van Nederlandse Landbouw en Visserij

Maatschappelijke waardering van Nederlandse Landbouw en Visserij Nederlandse Landbouw en Visserij Inhoud 1 Inleiding 03 2 Samenvatting en conclusies landbouw en visserij 3 Maatschappelijke waardering landbouw 09 4 Associaties agrarische sector 13 5 Waardering en bekendheid

Nadere informatie

EKO-tellingen in de supermarkt 2011 Mede mogelijk gemaakt met steun van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (SBOS) 3 november 2011

EKO-tellingen in de supermarkt 2011 Mede mogelijk gemaakt met steun van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (SBOS) 3 november 2011 EKO-tellingen in de supermarkt 2011 Mede mogelijk gemaakt met steun van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (SBOS) 3 november 2011 Voor het veertiende opeenvolgende jaar heeft Milieudefensie het aantal

Nadere informatie

Oosterwold informatiebijeenkomst

Oosterwold informatiebijeenkomst Roy Michielsen Oosterwold informatiebijeenkomst - 1 - Inhoud Wie is ERF Teeltcyclus en belang van de bodem Voedselveiligheid Afspraken Contact - 2 - ERF: van bioland tot stadsrand Afkorting voor Exploitatie

Nadere informatie

Boer, detaillist en horeca-ondernemer samen naar BioVak 2010 Verkoop met het gezicht van de boer

Boer, detaillist en horeca-ondernemer samen naar BioVak 2010 Verkoop met het gezicht van de boer biovak Sjoerd de Hoop en Maria van Boxtel Foto Dick Boschloo Detaillisten, ambachtelijke verwerkers zoals slagers en bakkers, chefkoks van kwaliteitsrestaurants of instellingskeukens: de BioVak 2010 gaat

Nadere informatie

Betaalbaar bio in 6 stappen

Betaalbaar bio in 6 stappen Betaalbaar bio in 6 stappen Biologisch eten duur? Veel mensen denken dat biologisch eten niet in hun budget past. Ik heb dat ook heel lang gedacht. Tot ik ontdekte dat je door anders boodschappen te doen

Nadere informatie

Veelgestelde Vragen voor Biogarantie-winkeliers

Veelgestelde Vragen voor Biogarantie-winkeliers Veelgestelde Vragen voor Biogarantie-winkeliers Deze leidraad met vraag en antwoord bevat de basiskennis voor biowinkeliers en verkoopspersoneel. Een goede kennis van bio geeft immers vertrouwen aan jouw

Nadere informatie

Meer biologische en duurzame landbouw in Noord-Holland

Meer biologische en duurzame landbouw in Noord-Holland Meer biologische en duurzame landbouw in Noord-Holland PvdA Noord-Holland Werkplan voor 2019 PvdA Noord-Holland Werkplan biologische landbouwgrond 2019 Manifest voor meer biologische en duurzame landbouw

Nadere informatie

Vragenlijst biologische voeding en superfoods April 2014

Vragenlijst biologische voeding en superfoods April 2014 Vragenlijst biologische voeding en superfoods April 2014 Biologische voeding 1. Wat is uw houding ten opzichte van biologische voeding? zeer positief positief niet positief/niet negatief negatief zeer

Nadere informatie

Veel veld voor vlees, weinig veld voor groenten

Veel veld voor vlees, weinig veld voor groenten Voeding > 3 e graad > lesmateriaal > kniptekst Sociaal vlees? Voor de leerkracht: Knip op voorhand de tekst in stukken op de lijnen. Houd de stukken tekst per titel samen. Veel veld voor vlees, weinig

Nadere informatie

De agrarische handel van Nederland in 2013

De agrarische handel van Nederland in 2013 De agrarische handel van Nederland in 1. Opvallende ontwikkelingen Totale handelsoverschot groeit met 4,5 miljard; aandeel agrarische producten 2 miljard Nederlandse agrarische export neemt in opnieuw

Nadere informatie

BIO: ETEN & WETEN INTROLES VOOR DE

BIO: ETEN & WETEN INTROLES VOOR DE BIO: ETEN & WETEN INTROLES VOOR DE 1 e GRAAD 1 LESUUR FICHES VOOR DE LEERLINGEN FICHE 1 - A WORTELEN Biowortelen van een bioboer die kiest voor natuur en milieu. Bio kiest voor natuur en milieu! De biowortelboer(in)

Nadere informatie

Biologisch i in 2030

Biologisch i in 2030 i Paulien Veerman Secretaris VBP/ Projectleider Biokap Even voorstellen: Bionext organisatie 1 Bionext = ketenorganisatie voor de biologische landbouw en voeding 3 De peilers onder Bionext Even voor rstellen

Nadere informatie

Nederlanders en duurzaam voedsel: bijlage

Nederlanders en duurzaam voedsel: bijlage Nederlanders en duurzaam voedsel: bijlage De vragenlijst De enquête is digitaal afgenomen. De rode tekst betreft programmeeraanwijzingen. Intro. De vragen gaan over voeding. Het gaat hierbij om producten

Nadere informatie

Kansendossier Biologische producten en landbouw. België

Kansendossier Biologische producten en landbouw. België Kansendossier Biologische producten en landbouw België Biologische producten en landbouw in België De vraag naar bioproducten zit in België al enkele jaren in de lift en blijkt bovendien bijzonder crisisbestendig.

Nadere informatie

Internationaal dierenwelzijnsbeleid

Internationaal dierenwelzijnsbeleid Internationaal dierenwelzijnsbeleid Stand: februari 2016 Onze visie Eenvoud, verantwoord, betrouwbaar: al meer dan 100 jaar ligt koopmanschap ten grondslag aan het succes van ALDI. Een belangrijke voorwaarde

Nadere informatie

Resultaten landbouwenquête. September 2013

Resultaten landbouwenquête. September 2013 Resultaten landbouwenquête September 2013 1 Landbouwenquête 2013 Inleiding In juni 2013 hebben de noordelijke Natuur en Milieufederaties en LTO Noord in samenwerking met het Dagblad van het Noorden en

Nadere informatie

De agrarische handel van Nederland in 2013

De agrarische handel van Nederland in 2013 De agrarische handel van Nederland in 2013 1. Opvallende ontwikkelingen Totale handelsoverschot groeit met 4,5 miljard; aandeel agrarische producten 2 miljard Nederlandse agrarische export neemt in 2013

Nadere informatie

Anders denken, anders doen!!

Anders denken, anders doen!! Schrijvers: Julia van der Ploeg & Jannie Verloop Sector: economie Vakken: economie & biologie Begeleider: Meneer Boonstra Inleverdatum: 18-12-2014 Inhoudsopgave Inleiding blz 3 De hoofdvraag blz 4 Deelvraag

Nadere informatie

Jouw idealen in de provincie Basisverkiezingsprogramma. Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal

Jouw idealen in de provincie Basisverkiezingsprogramma. Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal Jouw idealen in de provincie Basisverkiezingsprogramma Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal Verkiezingen in de provincie Op 18 maart 2015 zijn er verkiezingen in de provincies van Nederland. Iedereen

Nadere informatie

VÓÓR VEEHOUDERS DIE HUN EIGEN MELK VERWERKEN!

VÓÓR VEEHOUDERS DIE HUN EIGEN MELK VERWERKEN! VÓÓR VEEHOUDERS DIE HUN EIGEN MELK VERWERKEN! BOND VAN BOERDERIJ-ZUIVEL-BEREIDERS De Bond van Boerderij-Zuivelbereiders zet zich in voor de belangen van boerderijzuivelbereiders in Nederland. Vanuit een

Nadere informatie

Demeter-info. Nieuwsbrief voor Demeter-licentiehouders. Nummer 52 december 2012. Verschijnt 4 x per jaar.

Demeter-info. Nieuwsbrief voor Demeter-licentiehouders. Nummer 52 december 2012. Verschijnt 4 x per jaar. Biodynamische kwaliteit Demeter-info Nieuwsbrief voor Demeter-licentiehouders. Nummer 52 december 2012. Verschijnt 4 x per jaar. Wat werkt, is waar! Met enorme onderzoeksbudgetten zoeken ze bij het Europese

Nadere informatie

De agrarische handel van Nederland in 2012

De agrarische handel van Nederland in 2012 De agrarische handel van Nederland in 2012 1. Opvallende ontwikkelingen Totale wereldhandel in agrarische producten groeit voor tweede opeenvolgende jaar met ruim 10% Nederlandse agrarische export groeit

Nadere informatie

Eindhoven, juli 2012. Geachte heer, mevrouw, Beste relatie,

Eindhoven, juli 2012. Geachte heer, mevrouw, Beste relatie, Eindhoven, juli 2012 Geachte heer, mevrouw, Beste relatie, Duurzaam inkopen is nu wel érg gemakkelijk geworden voor uw bedrijf of instelling. Want als u uw bedrijfs- of vergaderlunch bestelt bij (H)EERLIJK

Nadere informatie

Bijlage 8 De enquêtes

Bijlage 8 De enquêtes Vragenlijst A Bijlage 8 De enquêtes De enquête voor verse groenten Graag wil ik u een paar vragen stellen over uw aankoopgedrag van verse producten. Ik ben een studente economie aan de Universiteit van

Nadere informatie

BOSATLAS VRAGENSET ANTWOORDMODEL VAN HET VOEDSEL NOORDHOFF ATLASPRODUCTIES

BOSATLAS VRAGENSET ANTWOORDMODEL VAN HET VOEDSEL NOORDHOFF ATLASPRODUCTIES DE BOSATLAS VAN HET VOEDSEL VRAGENSET ANTWOORDMODEL NOORDHOFF ATLASPRODUCTIES I. Voeding en welvaart 1. De Human Development Index (HDI) geeft aan hoe welvarend een land is. Vergelijk de HDI met de andere

Nadere informatie

Keurklasse: nieuwe kracht van de Keurslager. onderscheidend vermogen en meerwaarde

Keurklasse: nieuwe kracht van de Keurslager. onderscheidend vermogen en meerwaarde Keurklasse: nieuwe kracht van de Keurslager Duurzaam op weg naar onderscheidend vermogen en meerwaarde Historie van een sterk merk Het Keurslager DNA Hij is een vakman Hij werkt met en levert verse producten

Nadere informatie

BIOLOGISCH VERS VAN HET LAND

BIOLOGISCH VERS VAN HET LAND OOGSTEN BEREIDEN BELEVEN PRODUCTEN BIOLOGISCH VERS VAN HET LAND Kom zelf plukken koken, genieten op de boerderij www.sprankenhof.com Udenhout 013 511 64 94 Inhoud Oogsten 4 Bereiden 6 Beleven 8 Producten

Nadere informatie

DE KRACHT VAN HET BETER LEVEN KEURMERK 1-METING

DE KRACHT VAN HET BETER LEVEN KEURMERK 1-METING DE KRACHT VAN HET BETER LEVEN KEURMERK 1-METING Marcel Temminghoff en Niek Damen Presentatie door Monique van Holland Mei 2015, project 18016 1 Resultaten 1.1 Relevantie keurmerk en diervriendelijker 1.2

Nadere informatie

Trends en ontwikkelingen in de voedselketen

Trends en ontwikkelingen in de voedselketen Trends en ontwikkelingen in de voedselketen Eisen van consumenten, kansen voor ondernemers Dik Goorhuis Economielezing 2 juni 2015: Voedsel voor de economie, kansen voor ondernemers CV Dik Goorhuis 25

Nadere informatie

Gebiedscoöperatie Oregional. Gerard Titulaer Stichting Streekgala

Gebiedscoöperatie Oregional. Gerard Titulaer Stichting Streekgala Gerard Titulaer Stichting Streekgala Achtergrond/aanleiding: - Ontwikkelingen in de landbouw, maatschappij, vraag vanuit de markt, ontwikkelingen in de keten - Project Grenzeloos Vermarkten - Gangbare

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek 2014

Klanttevredenheidsonderzoek 2014 Klanttevredenheidsonderzoek 2014 Een beknopt overzicht van de resultaten September 2014 Passie voor zorg Bedankt! Geachte relatie, U heeft onlangs deelgenomen aan het Klanttevredenheidsonderzoek van Holland

Nadere informatie

Milieu: pictogrammen KWALIFICATIE DETAILHANDEL

Milieu: pictogrammen KWALIFICATIE DETAILHANDEL KWALIFICATIE DETAILHANDEL Milieu: pictogrammen Milieuvriendelijk ondernemen (mvo) is een trend in de detailhandel. Het doel van milieuvriendelijk ondernemen is dat een bedrijf rekening houdt met het effect

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie. Monitor Duurzaam Voedsel 2011

Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie. Monitor Duurzaam Voedsel 2011 Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie Monitor Duurzaam Voedsel 2011 2 Monitor Duurzaam Voedsel 2011 Inhoud Inleiding 5 Hoofdstuk 1 Duurzame Consumptie 7 De definitie van duurzaam voedsel

Nadere informatie

U geniet van goede en eerlijke producten. U hebt oog voor mens en milieu bij Langerak de Jong

U geniet van goede en eerlijke producten. U hebt oog voor mens en milieu bij Langerak de Jong U geniet van goede en eerlijke producten U hebt oog voor mens en milieu bij Langerak de Jong Voor mens en milieu Steeds meer organisaties willen in de bedrijfsvoering een balans vinden tussen planet, people

Nadere informatie

Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013

Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013 Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013 Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013 drs. W. van Ooij MarktMonitor Januari 2015 Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013 . Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013

Nadere informatie

Bijlage II: klantonderzoek RVVV Noord-Holland Schiereiland Midden (2009)

Bijlage II: klantonderzoek RVVV Noord-Holland Schiereiland Midden (2009) Bijlage II: klantonderzoek RVVV Noord-Holland Schiereiland Midden (2009) In deze bijlage treft u de resultaten aan van het klantonderzoek dat RVVV Noord-Holland Schiereiland Midden in juni 2009 heeft uitgevoerd

Nadere informatie

WERELD. 5 havo 1 Globalisering 14-16

WERELD. 5 havo 1 Globalisering 14-16 WERELD 5 havo 1 Globalisering 14-16 Melkprijzen wereldwijde concurrentie Hoog: centrumlanden Middel, semi-periferie Laag, periferie Globalisering = concurrentie.. 3 factoren? 1. Opkomst MNO s, mondiale

Nadere informatie

Smakelijke biologische kazen. Van drie bijzonder eigenwijze boeren

Smakelijke biologische kazen. Van drie bijzonder eigenwijze boeren Smakelijke biologische kazen Van drie bijzonder eigenwijze boeren Eén jaar onkruid laten staan, is 7 jaren wieden gaan Geachte kaasliefhebber, Ondanks waarschuwingen boeren we biologisch zoals onze opa

Nadere informatie

Ons eten en het milieu

Ons eten en het milieu SPREEKBEURT OF WERKSTUK Ons eten en het milieu Hier vind je informatie voor een spreekbeurt of werkstuk over ons eten en het milieu. Het is handig om je spreekbeurt onder te verdelen in stappen. Dit zijn

Nadere informatie

Jaarverslag Plenty Food Nederland 2012 tot 18 mei 2012 Plenty Food

Jaarverslag Plenty Food Nederland 2012 tot 18 mei 2012 Plenty Food Jaarverslag Plenty Food Nederland 2012 tot 18 mei 2012 Plenty Food Inhoudsopgave 1 Over Plenty Food... 3 1.1 Juridische structuur... 3 1.2 Statutaire doelstelling... 3 1.3 Bestuur... 3 1.4 Personeel en

Nadere informatie

pagina 1 18 onderwerp Factsheet Loonwerk 2010 aan Sectorcommissie Loonwerk Documentnummer 20111098N datum 29 november 2011 van Daniella van der Veen

pagina 1 18 onderwerp Factsheet Loonwerk 2010 aan Sectorcommissie Loonwerk Documentnummer 20111098N datum 29 november 2011 van Daniella van der Veen pagina 1 18 aan Sectorcommissie Loonwerk onderwerp Factsheet Loonwerk 2010 Documentnummer 20111098N van Daniella van der Veen datum 29 november 2011 Inleiding Het Colland Bestuursbureau voert jaarlijks

Nadere informatie

Het voedselsysteem terug in de stad

Het voedselsysteem terug in de stad Het voedselsysteem terug in de stad Jan Willem van der Schans Jan-willem.vanderschans@wur.nl Creative City Lab, Foodcentre 26 maart 2012 Voedsel en de stad Introductie Geschiedenis landbouw en de stad

Nadere informatie

Factsheet biologische markt voor de Nederlandse akkerbouw

Factsheet biologische markt voor de Nederlandse akkerbouw Factsheet biologische markt voor de Nederlandse akkerbouw 1. Algemeen: De Europese consumentenbestedingen aan biologische producten zijn volgens markonderzoekers in 2009 gestegen met 5 % tot 18,4 miljard

Nadere informatie

de beste producten mede mogelijk gemaakt door agrifirm

de beste producten mede mogelijk gemaakt door agrifirm de beste producten mede mogelijk gemaakt door agrifirm Onze veehouders zorgen voor prachtige en heerlijke producten. Van melk en kipfilet tot eieren en subliem varkensvlees van eigen bodem. Vele mensen

Nadere informatie

Factsheet persbericht. Student stelt eisen aan stage bij

Factsheet persbericht. Student stelt eisen aan stage bij Factsheet persbericht Student stelt eisen aan stage bij Inleiding Stageperiode Een stageperiode is voor veel studenten de meest leerzame periode van hun schoolcarrière. Maar tegen welke problemen lopen

Nadere informatie

Bionext trendrapport 2015 juni 2016. Ontwikkeling biologische landbouw en voeding Nederland

Bionext trendrapport 2015 juni 2016. Ontwikkeling biologische landbouw en voeding Nederland Bionext trendrapport 2015 juni 2016 Ontwikkeling biologische landbouw en voeding Nederland Bionext maakt zich sterk voor méér duurzame biologische voeding en landbouw. Samen met boeren, handelaren, winkels

Nadere informatie

Nieuwsbrief P8. Inhoud. Start van 2014. Nummer 1, janari 2014. Ondernemend Paprika

Nieuwsbrief P8. Inhoud. Start van 2014. Nummer 1, janari 2014. Ondernemend Paprika Nummer 1, janari 2014 Inhoud Inleiding Thijs Jasperse: Start van 2014 1-2 Bureaus presenteren hun ideeën voor Colourfultaste campagne 2014-2017 3 Kom in de Kas 3 Afrikaanse Fruitmot 4 Belangrijkste resultaten

Nadere informatie

Biologische boeren in Noord-Holland. Digitale enquête 2012. Annelies Maarschalkerweerd Stella Blom SAMENVATTING. fotografie: Dick Boschloo

Biologische boeren in Noord-Holland. Digitale enquête 2012. Annelies Maarschalkerweerd Stella Blom SAMENVATTING. fotografie: Dick Boschloo Biologische boeren in Noord-Holland Digitale enquête 2012 Annelies Maarschalkerweerd Stella Blom SAMENVATTING fotografie: Dick Boschloo Samenvatting De provincie Noord-Holland behoort tot de koplopers

Nadere informatie

Opvallend in deze figuur is het grote aantal bedrijven met een vergunning voor exact 340 stuks melkvee (200 melkkoeien en 140 stuks jongvee).

Opvallend in deze figuur is het grote aantal bedrijven met een vergunning voor exact 340 stuks melkvee (200 melkkoeien en 140 stuks jongvee). Ontwikkeling melkveebedrijven in Utrecht, Gelderland en Brabant Analyse van mogelijke groei van melkveebedrijven op basis van gegevens van CBS en provincies Het CBS inventariseert jaarlijks de feitelijk

Nadere informatie

Provincie Noord-Holland

Provincie Noord-Holland Provincie POSTBUS 3007 2001 DA HAARLEM Provinciale Staten van door tussenkomst van de Statengriffier, mr. J.J.M. Vrijburg Florapark 6, kamer L-104 2012 HK Haarlem INGEKOMEN -7NOV. 2013 Gedeputeerde Staten

Nadere informatie

Maatschappelijke issues in de veehouderij. 20 november 2013 Anne-Corine Vlaardingerbroek

Maatschappelijke issues in de veehouderij. 20 november 2013 Anne-Corine Vlaardingerbroek Maatschappelijke issues in de veehouderij 20 november 2013 Anne-Corine Vlaardingerbroek Inhoudsopgave Jumbo Maatschappelijke thema s veehouderij Jumbo en duurzaamheid Waarom GlobalGAP? 2 30 november 2013

Nadere informatie

Introductie. Supermarktmonitor februari 2011 Varkens in Nood

Introductie. Supermarktmonitor februari 2011 Varkens in Nood Introductie Supermarkten benadrukken graag dat ze dierenwelzijn en milieu hoog in het vaandel hebben staan. De halfjaarlijkse Supermarktmonitor van Varkens in Nood geeft inzicht in de ware inspanningen

Nadere informatie

Inhoudsopgave. In dit e-book worden verschillende onderwerpen behandeld over biologisch eten. De volgende onderwerpen komen aan bod: Biologisch eten.

Inhoudsopgave. In dit e-book worden verschillende onderwerpen behandeld over biologisch eten. De volgende onderwerpen komen aan bod: Biologisch eten. Start Biologisch! Inhoudsopgave In dit e-book worden verschillende onderwerpen behandeld over biologisch eten. De volgende onderwerpen komen aan bod: Biologisch eten. Wat is biologisch? Is biologisch altijd

Nadere informatie

Bezuinigingen openbaar groen Branche vereniging VHG Uitvoering december 2010 VELDWERK OPTIMAAL

Bezuinigingen openbaar groen Branche vereniging VHG Uitvoering december 2010 VELDWERK OPTIMAAL Bezuinigingen openbaar groen Branche vereniging VHG Uitvoering december 2010 VELDWERK OPTIMAAL Veldwerk Optimaal B.V. 's-hertogenbosch, januari 2011 INHOUDSOPGAVE Pagina 1. ONDERZOEKSVERANTWOORDING 2 1.1

Nadere informatie

Jaarverslag steenuilen 2013. uitgebreide versie

Jaarverslag steenuilen 2013. uitgebreide versie Jaarverslag steenuilen 2013 uitgebreide versie Jaarverslag steenuilen 2013 uitgebreid Broedseizoen 2013 zit er weer op. Tijd om de balans op te maken en dit met jullie te delen. We hebben qua aantallen

Nadere informatie

vruchtbare bodem the soil initiative

vruchtbare bodem the soil initiative vruchtbare bodem the soil initiative Frank Brinkman - Bakker Barendrecht Werken aan bodemkwaliteit is essentieel voor de smaak en vooral de houdbaarheid van onze mango s uit Mali Maria Oliveira - Van Oers

Nadere informatie

Toespraak van staatssecretaris Dijksma bij het Groentecongres

Toespraak van staatssecretaris Dijksma bij het Groentecongres Toespraak van staatssecretaris Dijksma bij het Groentecongres Toespraak 26-03-2015 Toespraak van de staatssecretaris Dijksma (EZ) bij het Groentecongres op 26 maart 2015 in het World Trade Centrum in Rotterdam.

Nadere informatie

Bavovan den Idsert VBP

Bavovan den Idsert VBP EKO: de toekomst van biologisch? Bavovan den Idsert VBP De AH methodepuur&eerlijk Unilever sustainableliving plan Ik kies bewust Beter leven, ook goed Achtergrond Toenemende vraag vanuit maatschappij,

Nadere informatie

Feiten NVM Open Huizen Dag 5 oktober 2013

Feiten NVM Open Huizen Dag 5 oktober 2013 Feiten NVM Open Huizen Dag 5 oktober 2013 Aan de NVM Open Huizen Dag van 5 oktober 2013 deden 47.374 woningen mee, waarvan 1.192 nieuwbouwwoningen (2,9%). De meeste huizen waren te bezoeken in de provincies

Nadere informatie

U kunt nog steeds subsidie aanvragen!

U kunt nog steeds subsidie aanvragen! U kunt nog steeds subsidie aanvragen! Het beste halen uit mensen en organisaties, zodat ze optimaal kunnen functioneren. Dat is het doel van het A+O fonds Gemeenten. Om dit doel te bereiken, ondersteunen

Nadere informatie

FACTSHEET. Hoe denken Nederlanders over natuur van het boerenland, in de stad en natuurgebieden?

FACTSHEET. Hoe denken Nederlanders over natuur van het boerenland, in de stad en natuurgebieden? Onderzoeksresultaten Motivaction: FACTSHEET Hoe denken Nederlanders over natuur van het boerenland, in de stad en natuurgebieden? september 2015 Onderzoeksinstituut Motivaction heeft in opdracht van Vogelbescherming

Nadere informatie

Alleen C: Van voedsel met veel calorieën, zoals frites en chocolade, krijg je veel energie.

Alleen C: Van voedsel met veel calorieën, zoals frites en chocolade, krijg je veel energie. Project Voeding ABC Week 1ABC: Ons voedsel Info: Waarom eten en drinken we? Je lijf heeft eten en drinken nodig; eet en drink je niet, dan ga je dood. Eetgewoontes verschillen per land. In India eten mensen

Nadere informatie

Handleiding docent Waar komt ons eten vandaan?

Handleiding docent Waar komt ons eten vandaan? Waar komt ons eten vandaan? Inleiding Via de lessen van Boerderijeducatie Gooi en Vechtstreek worden leerlingen uitgenodigd kennis te maken met een boerderij in de Gooi en Vechtstreek. Er zijn totaal 15

Nadere informatie

Cluster Agro en Food Regio Zwolle

Cluster Agro en Food Regio Zwolle Cluster Agro en Food Regio Zwolle Dé proeftuin voor duurzame, innovatieve systemen en nieuwe verdienmodellen: een living lab voor Agro en Food Cluster Agro en Food Regio Zwolle Werk en innovatie Sterk

Nadere informatie

Bionext Exporttrend Biologisch 2014. Biologische export nadert 1 miljardgrens. Opdrachtgever: Ministerie van Economische Zaken

Bionext Exporttrend Biologisch 2014. Biologische export nadert 1 miljardgrens. Opdrachtgever: Ministerie van Economische Zaken Bionext Exporttrend Biologisch 2014 Biologische export nadert 1 miljardgrens Opdrachtgever: Ministerie van Economische Zaken Bionext maakt zich sterk voor méér duurzame biologische voeding en landbouw.

Nadere informatie

Alles voor een Avondje!

Alles voor een Avondje! Aanbiedingen zijn geldig van 23 november t/m 6 december 2015 Alles voor een Avondje! 4 99 Clementine Mandarijnen Doos 2 kilo Weleda gaat ervan uit dat alleen de natuur ons het beste kan bieden om de huid

Nadere informatie

De biobestedingen groeien stevig door in 2015

De biobestedingen groeien stevig door in 2015 De biobestedingen groeien stevig door in 2015 De biomarkt deed het vorig jaar uitstekend. De bestedingen van biologische producten groeiden in 2015 met 18%. De groei was het sterkst in Brussel. Het totaal

Nadere informatie

Verklaring van de symbolen

Verklaring van de symbolen Verklaring van de symbolen lactosevrij UTZ CERTIFIED gecertificeerde koffieboeren verbouwen hun koffie met zorg en aandacht voor mens en milieu. Inter IKEA Systems B.V. 2009 Producten die geschikt zijn

Nadere informatie

Persoonlijke gegevens van Wethouders

Persoonlijke gegevens van Wethouders Persoonlijke gegevens van Wethouders Dit document bevat de volgende gegevens van wethouders: Aantal wethouders naar gemeentegrootte 1998-2014 Aandeel wethouders naar politieke partij 1998-2014 Aandeel

Nadere informatie

CSA s in Nederland. Elisabeth Hense & Jolanda van Benthem. De Oosterwaarde 2015. 1. Community Supported Agriculture

CSA s in Nederland. Elisabeth Hense & Jolanda van Benthem. De Oosterwaarde 2015. 1. Community Supported Agriculture CSA s in Nederland Elisabeth Hense & Jolanda van Benthem De Oosterwaarde 2015 1. Community Supported Agriculture Community Supported Agriculture (CSA) is een verdienmodel dat boeren en tuinders de mogelijkheid

Nadere informatie

Factsheet persbericht

Factsheet persbericht Factsheet persbericht Nut vakbonden onbekend bij jongeren 30 november 2011 Inleiding Van oktober 2011 tot november 2011 hield Zoekbijbaan.nl het Nationale Bijbanen Onderzoek. Aan het onderzoek deden 2464

Nadere informatie

Kom zelf plukken koken genieten op de boerderij www.sprankenhof.com Udenhout 013 511 64 94

Kom zelf plukken koken genieten op de boerderij www.sprankenhof.com Udenhout 013 511 64 94 Oogsten BEREIDEN BEleven PRODUCTEN Biologisch vers van het land Kom zelf plukken koken genieten op de boerderij www.sprankenhof.com Udenhout 013 511 64 94 Inhoud Oogsten 4 Bereiden 6 Beleven 8 Producten

Nadere informatie

Mailwisseling Hans Baaij en Wim van den Brink

Mailwisseling Hans Baaij en Wim van den Brink Mailwisseling Hans Baaij en Wim van den Brink Dit is de mailwisseling die wij hadden met Hans Baaij (Varkens in Nood) en Wim van den Brink (Koninklijke Nederlandse Slagersorganisatie) naar aanleiding van

Nadere informatie

Internationale handel visproducten

Internationale handel visproducten Internationale handel visproducten Marktmonitor ontwikkelingen 27-211 en prognose voor 212 Januari 213 Belangrijkste trends 27-211 Ontwikkelingen export De Nederlandse visverwerkende industrie speelt een

Nadere informatie

EerlijkWinkelen criteria 2016

EerlijkWinkelen criteria 2016 EerlijkWinkelen criteria 2016 Winkels kunnen op de EerlijkWinkelen site en app als ze aantoonbaar een substantieel aandeel eerlijke producten verkopen. In de beschrijving van de winkel moet aangegeven

Nadere informatie

NOVEMBER 18, 2015 RELATIE BOEREN-STEDEN ONDERZOEK VAN LTO NOORD SHARONA DE KLERK STAGIAIR

NOVEMBER 18, 2015 RELATIE BOEREN-STEDEN ONDERZOEK VAN LTO NOORD SHARONA DE KLERK STAGIAIR NOVEMBER 18, 2015 RELATIE BOEREN-STEDEN ONDERZOEK VAN LTO NOORD SHARONA DE KLERK STAGIAIR Samenvatting Dit is een onderzoek vanuit LTO Noord naar de relatie tussen boeren en steden, dus in welke opzichten

Nadere informatie