Modulebeschrijving AA1: Inleiding Bedrijfskunde, Economie en Recht

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Modulebeschrijving AA1: Inleiding Bedrijfskunde, Economie en Recht"

Transcriptie

1 Modulebeschrijving AA1: Inleiding Bedrijfskunde, Economie en Recht In deze module staan de algemeen economische en bedrijfseconomische beginselen op het programma. Vragen die aan de orde zullen komen zijn onder meer de volgende; - Welke voor- en nadelen heeft de Euro als valuta voor een EU-land ten opzichte van een nationale munt? - Waarom is de inflatie in sommige landen zo hoog? - Wat zijn de gevolgen van een begrotingstekort van de overheid? - Hoe kan de overheid de belastingen als instrument gebruiken om de werkgelegenheid te stimuleren? - Welke gevolgen heeft het omvallen van een bank? Hoe bereken je de liquiditeit van een bedrijf? - Om antwoord te kunnen geven op deze vragen is kennis nodig van diverse algemene economische begrippen, macro-economische theorieën, financiële markten en de hiermee verband houdende fiscale en juridische kaders. - Hoe kun je een bedrijf beoordelen op basis van liquiditeit, solvabiliteit, activiteit en rentabiliteit aan de hand van een jaarrekening; - Welke waarderingsgrondslagen spelen bij de beoordeling van een jaarrekening op hoofdlijnen een belangrijke rol? - Wat zijn de fiscale hoofdlijnen met betrekking tot de vennootschapsbelasting en de daaruit voortvloeiende hoofdlijnen voor waardering in een fiscale jaarrekening? - Wat wordt verstaan onder het hefboomeffect van de financiële en kostenstructuur Bij de beantwoording van de voorgaande vragen zal ook een jaarverslag van een instelling uit het bank- en verzekeringswezen gebruikt worden om direct de vertaalslag te kunnen maken tussen deze theorie en het belang en de consequenties voor de praktijk van de actuaris. Leerdoelen van de module Inleiding bedrijfskunde, recht en algemene economie - Heeft kennis van de belangrijkste juridische kenmerken en fiscale aspecten van rechtspersonen en personenvennootschappen. - Weet op hoofdlijnen welke belastingen er in Nederland zijn, waarom deze geheven worden en wat de vindplaatsen zijn van de regels van het belastingrecht. - Heeft begrip van de belangrijkste kenmerken van vennootschapsbelasting, de bijbehorende fiscale waarderingsgrondslagen, de fiscale eenheid en deelnemingsvrijstelling. - Heeft inzicht in de belastingen waarmee verzekeringsondernemingen en pensioeninstellingen te maken hebben en op welke wijze zij belast worden. - Heeft kennis van de belangrijkste methoden van investeringsselectie zoals terugverdientijd, interne rentabiliteit en netto contante waarde. - Kan de belangrijkste ratio s ten behoeve van de analyse van een niet gecompliceerde jaarrekening (rentabiliteit, solvabiliteit, liquiditeit en activiteit) toepassen. - Heeft kennis van de kostensoorten (constante, variabele, directe en indirecte kosten) en kostenallocatie-methoden. - Heeft begrip van de verschillen tussen ontvangsten en opbrengsten respectievelijk uitgaven en kosten. - Heeft begrip van de verschillen tussen een resultaten- en liquiditeitsbegroting. - Heeft inzicht in de nutstheorie en het consumentengedrag (inclusief analyses van de verzekeringsproblematiek). - Heeft basiskennis van de verschillende financiële markten.

2 - Heeft inzicht in hoe het nationaal inkomen, de consumptie, investeringen, inflatie en werkloosheid beïnvloed kan worden door economische subjecten. - Heeft begrip van de economie van de financiële markten naar de praktijk van de actuaris. - Heeft kennis van bedrijfskundige theorieën onder verschillende marktstructuren. - Heeft globale kennis van de instrumenten die overheden, alsmede centrale banken hebben om (internationale) economische variabelen te beïnvloeden, en inzicht in hoe deze worden gebruikt om sturing en inhoud te geven aan het economische en monetair beleid. - Kent enige macro-economische theorieën en hun vooronderstellingen betreffende groei en conjunctuur. - Heeft inzicht in de relatie vanuit het micro-economische fundament naar de macroeconomische theorie. - Heeft inzicht in hoe internationale handel en wisselkoersen tot stand komen en welke invloed deze uitoefenen op economische variabelen en vice versa. Plaats van de module in het studieprogramma De leerstof uit deze module vormt de basis van de bachelor van actuarieel analist. Hier worden verschillende economische en juridische aspecten uit de beroepspraktijk van een actuaris behandeld. De algemeen economische kennis is noodzakelijk om de aankomende actuarissen inzicht te geven in rente en inflatieontwikkelingen en overheidspolitiek op economisch terrein. De bedrijfseconomische basiskennis bouwt voort op hetgeen al over de jaarrekening is behandeld in het kader van boekhouden en waarderingsprincipes. Deze module is dan ook met name bedoeld voor het verkrijgen van meer inzicht in de performance van bedrijven. De inhoud van de module sluit goed aan op (financieel) risicomanagement en het aanbod en de vraag naar financiële producten. In het vervolg van de opleiding zal onder meer vanuit een macroeconomisch perspectief de beleggingstheorie diepgaand worden behandeld. Ook wordt in de lijn accounting en control voortgebouwd op de in deze module aangebrachte kennis bijvoorbeeld International Financial Reporting Standards en consolidatievraagstukken. Opzet van de module In de module wordt een bedrijf vanuit vele bedrijfeconomische en algemeen economische invalshoeken bekeken. Er wordt gestart met juridische en fiscale aspecten van verschillende typen ondernemingen. De ondernemingsvormen zullen op hoofdlijnen behandeld worden vanuit juridisch en fiscaal perspectief. Aansluitend zal dieper worden ingegaan op de vennootschapsbelasting en specifiek de belastingaspecten ten aanzien van verzekeringsondernemingen en pensioeninstellingen worden besproken. Hierna worden er enkele inleidende hoofdstukken ten behoeve van ratioanalyse en investeringsselectie behandeld. De groepsopdracht met betrekking tot de jaarrekening van SNS Reaal zal dan worden ingeleid / toegelicht. Vervolgens bespreken we enkele hoofdstukken in verband met kostenallocatie vanuit een bedrijfseconomisch perspectief. Daarna zullen vanuit een micro-economisch perspectief diverse zaken over vraag en aanbod bij diverse marktvormen worden behandeld. Tot slot zal de macro-economie en internationale economie op hoofdlijnen aan bod komen. Literatuur: Bedrijfseconomische analyses (afkorting BAT) J.M. J Blommaert Bedrijfseconomische Analyses ( ) - Paperback Bedrijfseconomische analyses / deel Opgaven en uitwerkingen (Afkorting: BAO) A.M.M. Blommaert / J.M.J. Blommaert ( ) Algemene economische basisprincipes (Afkorting: AEB)

3 J. de Jong, C.J. de Lange, Noordhoff Uitgevers 2e druk, 2011 EAN: Rechtsvormen (brochure van de Kamer van Koophandel van januari 2014) Vindplaats: Praktisch Fiscaalrecht - Editie M.P. Damen, vijfde druk (2014), Noordhoff Uitgevers (ISBN ) Hoofdstuk 1 Belastingrecht in Nederland p ; Hoofdstuk 4 Winst uit onderneming ( 4.1 t/m 4.3) p ; Hoofdstuk 9 Vennootschapsbelasting p Wegwijs in de Vennootschapsbelasting J.N. Bouwman, dertiende druk (2013), Sdu Uitgevers (ISBN ) 2D.2.2 Invaliditeits-, ouderdoms-, weduwen- en wezenpensioenfondsen p ; Hoofdstuk 16 De verzekeringsondernemingen p WK Onderwerp Hoofdstuk Voorbereiding en opdrachten 1 Inleiding en bespreken opzet van deze module; Inleiding ondernemingsrecht fiscaal recht en 2 Vennootschapsbelasting en belastingen over verzekeringsondernemingen en pensioenfondsen; Jaarrekening Inleiding balanslezen Eigen vermogen en vreemd vermogen 3 Beoordeling financiële structuur en investeringsselectie Brochure Rechtsvormen (KvK) Praktisch Fiscaalrecht Editie , Hoofdstuk 1 Belastingrecht in Nederland p en Hoofdstuk 4 Winst uit onderneming ( 4.1 t/m 4.3) p Praktisch Fiscaalrecht Editie , Hoofdstuk 9 Vennootschapsbelasting p Wegwijs in de Vennootschapsbelasting- 2D.2.2 Invaliditeits-, ouderdoms-, weduwen- en wezenpensioen-fondsen p , - Hoofdstuk 16 De verzekeringsondernemingen p BAT: Hs. 7 en 8. m.u.v. par. Par. 7.5, par en par Definities obligatietypen wel bestuderen op pg. 281 BAT: Bestuderen Hs. 10 en 6 m.u.v. par. 10.6, 10.7 & 10.8 en par. 6.3, 6.6 en 6.7. Bestuderen van de brochure en de hiernaast genoemde verplichte studiestof uit het boek Praktisch Fiscaalrecht. Bestuderen van de hiernaast genoemde verplichte studiestof uit de boeken Praktisch Fiscaalrecht, Wegwijs in de Vennootschapsbelasting en BAT. Maken opgaven (zie ook PP) Bestuderen Hs. 10 en 6 m.u.v. par. 10.6, 10.7 & 10.8 en par. 6.3, 6.6 en 6.7.

4 4 Inleiding Case SNS Reaal (Analyse financiële paragraaf) en inleiding kosten 5 Kostprijs, kostenverbijzondering en enige beslissingsondersteunende calculaties 6 Microeconomie; vraag en aanbod en marktvormen 7 Overheidsingrijpen op markten 8 Productie en bestedingen en inkomensevenwicht 9 Groei, conjunctuur, geld inflatie en financiële markten ~artikel CPB MEV en consultancy opdracht SNS Reaal. 10 Financiële markten, betalingsbalans en valutamarkt 11 Vervolg betalingsbalans en valutamarkt Consultancy opdracht go no go Proeftentamen 12 Examinering 13 Examinering BAT: Hs. 2, 3.1 en 3.2 BAT: Hs. 3 en 4 m.u.v. par. 3.5, 3.14, 3.24 en par. 4.3, 4.7, 4.8, 4.9 en AEB : Hs. 1 t/m 3 AEB: Hs. 4 en 5 AEB: Hs. 6 en 7 Maken opgaven (zie ook PP) Bestuderen Hs. 2, 3.1 en 3.2 Maken opgaven (zie ook PP) Bestuderen Hs. 3 en 4 m.u.v. par. 3.5, 3.14, 3.24 en par. 4.3, 4.7, 4.8, 4.9 en Bestuderen Hs. 1 t/m 3 Bestuderen Hs. 4 en 5 Bestuderen Hs. 6 en 7 AEB Hs. 8, 9 en 10 Bestuderen Hs. 8, 9 en 10 AEB 10 en 12 Bestuderen H. 12 H. 12 Opleveren concept uitwerking opdracht SNS Reaal. Examinering De examinering bestaat uit een integrale opdracht over de twee vakgebieden bedrijfseconomie en algemene economie en een examen met MC-vragen en open vragen waarbij de kennis en het begrip van de student met betrekking tot de gehele module Inleiding bedrijfskunde, economie en recht zal worden getoetst. Weging 66,66% (examen) 33,33% (opdracht) Minimaal toegestaan resultaat: 5.5 Overige eisen Er is sprake van een aanwezigheidsplicht. Maximaal drie lessen mogen gemist worden. Het volgen van de lessen is noodzakelijk anders kan de opdracht die voor 33,33 % meetelt in de eindweging niet voldoende gemaakt worden. Toetsingsprocedure Onderdeel Voorbeeld Weegfactor Examen ten aanzien van 2 inhoudelijke kennis Groepsopdracht 1

5 Modulebeschrijving AA2: Calculus Deze tweede module van de opleiding tot Actuarieel Analist heeft Calculus als onderwerp. Calculus bestaat uit verschillende onderdelen die samen een groot deel van het werkterrein van de hedendaagse wiskunde omvatten. De grenzen van Calculus zijn vastgesteld tijdens een zeer langdurig historisch proces. Sommige onderdelen van dit vak gaan terug op de tijd van de oude Grieken. Archimedes ontwikkelde bijvoorbeeld een methode voor het berekenen van volumes die veel overeenkomsten heeft met de methode van onze tijd voor het berekenen van integralen. Heel veel later (in onze gouden eeuw) hielp Isaac Newton Calculus sterk vooruit met zijn methoden voor differentiaal- en integraalrekening. De wiskundige technieken die hij zelf had ontwikkeld, paste hij vervolgens toe bij zijn onderzoek naar natuurwetten. Na Newton gingen de ontwikkelingen zeer snel en werden in betrekkelijk korte tijd een groot deel van de wiskundige technieken van de moderne exacte wetenschap gevormd. Voor alle exacte wetenschap en haar toepassingen, dus ook voor het werk van de actuarieel analist en actuaris, is een gedegen kennis van Calculus onontbeerlijk. Of het nu gaat om het waarderen van bezittingen en verplichtingen, om inschatten van risico s of om het vaststellen van sterftekansen, steeds weer wordt gebruik gemaakt van Calculus. In deze module wordt de wiskundige basis die is gelegd in de module AR2 verdiept en verbreed. Hierbij zal worden gefocust op de volgende drie onderdelen van Calculus: functies, rijen en reeksen. Onderzoek naar functies neemt een centrale plaats in binnen Calculus. We zullen uitgebreid ingaan op eigenschappen van functies en op het differentiëren en integreren van functies. Naast functies focust deze module zich op rijen en reeksen. Een rij is een afbeelding van de natuurlijke getallen naar de reële getallen. Aan elk natuurlijk getal i wordt dus een reëel getal a(i) toegevoegd. Een voorbeeld hiervan is de rij a(i) die wordt gedefinieerd door: a(i) = 2^i. Een reeks is een bijzonder geval van een rij, waarbij elke term in de rij de som is van een aantal termen. Rijen en reeksen worden in de actuariële praktijk zeer vaak gebruikt. De wiskunde die in deze module wordt behandeld, zal in veel verschillende modules van de opleiding tot Actuarieel worden toegepast. Ook in deze module zullen veel actuariële toepassingen besproken worden en er zijn drie toepassingen die bijzondere aandacht krijgen: 1. We laten zien hoe exponentiële functies worden gebruikt voor berekeningen met continu samengestelde intrest 2. De marktwaarde van een lening hangt af van de hoogte van de marktrente. Differentiëren wordt in de praktijk veel gebruikt om te benaderen hoe de marktwaarde verandert als gevolg van veranderingen in de marktrente. Bij deze toepassing wordt het begrip duratie uitgelegd. 3. We laten zien hoe integraalrekening wordt gebruikt voor het berekenen van kansen.

6 Literatuur Bij deze module wordt de volgende literatuur gebruikt: Single Variable Calculus early trancendentals, Stewart, J. Seventh Edition. ISBN: Oefening baart kunst geldt ook voor het leren van Calculus. Vandaar dat een groot deel van het huiswerk gericht is op het maken van oefeningen uit het boek van Stewart. Tijdens de lessen is er volop gelegenheid om vragen te stellen over deze opgaven en zullen verschillende ervan klassikaal behandeld worden Maar niet elke student wil tot de volgende les wachten op aanwijzingen en uitwerkingen. En niet alle opgaven zullen tijdens de les behandeld worden. Vandaar dat het nuttig kan zijn gebruik te maken van de uitwerkingen van de opgaven: Student Solutions Manual for Stewart's Single variable calculus early trancendentals, ISBN: De toepassing Duratie zal worden behandeld aan de hand slides waarvan tijdens de les de hand-outs verstrekt zullen worden. Leerdoelen van de module De leerdoelen van deze module vallen uiteen in de volgende categorieën: Algemeen wiskundig kader Functies Differentiëren Integreren Rijen en reeksen Actuariële toepassingen Algemeen wiskundig kader De student heeft kennis van de definities van de natuurlijke, de rationele en de reële getallen; heeft kennis van het principe van volledige inductie en kan hiervan gebruik maken om eenvoudige stellingen te bewijzen; is in staat om uitgaande van definities en stellingen die in het boek zijn bewezen, het bewijs te leveren van nieuwe stellingen; kan een probleem analyseren en vertalen naar het behandelde wiskundige kader. Functies De student heeft kennis van de begrippen bereik, domein en inverse van functies en kan deze toepassen; heeft kennis van exponentiële en logaritmische functies en de belangrijkste eigenschappen van deze functies; kent de formele definitie van de limiet van een functie in een bepaald punt; kent de definitie van continuïteit en kan aan de hand hiervan beargumenteren of een functie al dan niet continue is. Differentiëren De student heeft kennis van de definitie van de afgeleide functie en kan deze toepassen; kent de afgeleide functie van veelgebruikte elementaire functies; kan verschillende rekenregels voor het differentiëren toepassen; kan de regel van L'Hospital toepassen; kan differentiëren gebruiken voor het bepalen van maximale en minimale waarden van functies.

7 Primitieveren en integreren De student heeft kennis van de definitie en de eigenschappen van de bepaalde integraal; kan verschillende technieken voor het berekenen van integralen, waaronder partiële integratie, breuksplitsen en substitutie, toepassen; heeft kennis van de hoofdstelling van de integraalrekening; is in staat om oneigenlijke integralen uit te rekenen. Rijen en reeksen De student heeft kennis van de definitie van een rij en een reeks; heeft kennis van de formele definitie van een convergente rij (epsilon/n formulering) en kan aan de hand hiervan beredeneren of een rij al dan niet convergent is; heeft kennis van verschillende standaardvoorbeelden van rijen en reeksen, zoals de rekenkundige reeks, meetkundige reeks en de weergave van het getal van Euler als limiet van een rij; is in staat om regels voor de limieten van rijen toe te passen; kan verschillende methoden toepassen om de convergentie van reeksen te beoordelen. Actuariële toepassingen De student heeft inzicht in continue rentebetalingen en is in staat om een formule af te leiden waarmee het verband tussen continue en discrete rentebetaling wordt weergegeven; is bekend met het begrip duratie, begrijpt waarom hiermee de prijsverandering van een obligatie benaderd kan worden en is in staat om deze benadering daadwerkelijk te berekenen; kan kansen berekenen door het integreren van Kansdichtheidsfuncties. De leerdoelen zijn afgeleid van de eindtermen zoals opgesteld en vastgesteld door het AG. Plaats van de module in het studieprogramma Deze module legt de basis voor de wiskundige technieken die gebruikt worden bij waardering- en risicoberekening in het vervolg van de opleiding tot Actuarieel Analist. bovendien wordt de basis gelegd voor de verdere wiskundige ontwikkeling van de toekomstige analist of actuaris. Calculus is rigoureuzer van opzet dan de wiskunde die bij rekenaar werd gegeven of de wiskunde van Havo en VWO. Meer nadruk wordt gelegd op zorgvuldige bewijsvoering en op de voorwaarden waaronder een stelling gebruikt mag worden. Berekening studielast De omvang van dit vak is 7 ECTS. Dit correspondeert met 196 studie-uren. Er zullen elf lessen van elk 3 uur worden gegeven. Voor elke les, behalve de eerste, is circa 10 uur nodig aan zelfstudie, grotendeels te besteden aan bestudering van het lesboek van Stewart en het maken van opgaven daaruit. In les 7 wordt er een tussentijdse toets gemaakt die, bij positief resultaat, meeweegt in het eindresultaat. Hiervoor is een voorbereiding van ca. 20 uur nodig. Het examen zelf zal 2,5 uur duren en voor de voorbereiding hierop is al gauw 40 uur nodig.

8 Samenvattend ziet de studielast er als volgt uit: Onderdeel Studiebelasting (uur) Contacttijd (colleges) 33 Voorbereiding colleges 100 Voorbereiding tussentijdse toets 20 Examen incl. voorbereiding 43 totaal 196 (=7 ECTS) Examinering Aan het begin van les zes wordt een schriftelijke, tussentijdse toets van 1 uur gehouden over de stof die in de eerste vijf lessen is behandeld. Deelname aan deze toets is niet verplicht en er is geen mogelijkheid tot herkansing. Het resultaat van deze toets is maximaal gelijk aan 0,5 en wordt afgerond op 1 cijfer achter de komma. Aan het eind van de module wordt een schriftelijke eindtoets van 2,5 uur afgenomen. Hiermee kunnen 10 punten behaald worden. Het examenresultaat van de module Calculus is gelijk aan de som het resultaat van de tussentijdse toets en het resultaat van de eindtoets. Wanneer deze som hoger is dan 10, wordt afgerond naar 10.

9 Modulebeschrijving AA3: Productverbetering en Datamanagement De module Productverbetering en datamanagement geeft studenten kennis en vaardigheden in het omgaan met gegevens die nodig zijn voor productontwikkeling. Centraal staat het kunnen beantwoorden van onderzoeksvragen voor productontwikkeling die met data te maken hebben. In de praktijk staan veel gegevens van verzekeringsproducten in de vorm van databases en tabellen. Daarom legt de nadruk van de module op het omgaan met relationele tabellen. De module begint met het formuleren van onderzoeksvragen en het in kaart brengen van informatie die nodig is bij het ontwikkelen van nieuwe producten. Bronnen van data worden geïdentificeerd die intern en extern beschikbaar zijn. Gaandeweg zal per les het dataproces worden uitgewerkt in de context van productontwikkeling. Een theoretische inleiding wordt gegeven door een cursus relationele databeses en SQL. Het kader is dusdanig generiek dat studenten een kader krijgen om tabellen met gegevens robuust en volledig op te zetten in elke omgeving zoals Excel, SAS, Access, enz. Met name gekoppelde tabellen in Excel zijn een vorm van relationele databases. Immers: het opleveren van tabellen met gegevens is een belangrijk onderdeel van het beantwoorden van datavragen bij productontwikkeling en productverbetering. Hoewel de nadruk ligt op productontwikkeling kunnen de vaardigheden en kennis die worden opgedaan met deze module tevens worden gebruikt voor alle andere modules waarbij datamanagement noodzakelijk is. Met name gaat het om de module Zorg en Inkomen dat een opdracht bevat waarbij databasekennis uit deze module wordt toegepast. Nadrukkelijk is dit geen IT-module maar geeft het handvaten om vanuit een actuariële invalshoek een bijdrage te leveren aan ontwikkelen en verbeteren van een verzekeringsadministratie op projectbasis of vanuit de dagelijkse afdelingspraktijk. De actuariële casussen staan centraal in de module en de kennis uit het cursusboek is gericht op het oplossen van deze casussen. De lessen zijn zodanig opgezet dat elk theoretisch onderdeel direct wordt toegepast op een casus uit de praktijk. Bijvoorbeeld null-waarden in tabellen wordt geplaatst in de context van datakwaliteit. Een ander voorbeeld is het deel over databeheer. Dit wordt gekoppeld aan de verbinding tussen actuaris en IT in de praktijk. Welke bijdrage kan een actuaris leveren in het proces van beheer en verbetering van data bij verzekeraars en pensioenfondsen om bestaande tarieven te monitoren en nieuwe producten te ontwikkelen. Tenslotte zullen compliance-aspecten en governance-aspecten worden behandeld. Hoewel de module gericht is op productontwikkeling zal een juridisch kader worden gegeven omtrent databeheer dat voor actuarissen relevant is. Een voorbeeld is de bewaarplicht van data. Actueel recht omtrent data en administratiesystemen wordt behandeld. Literatuur Verplichte literatuur: - Wiegerink, L., Bijpost, J., De Groot, M. (2004), Relationele databases en SQL. Academic Service. ISBN Ecp.nl (2007), Bewaren en bewijzen, Ministerie van Economische Zaken. ISBN Belastingdienst (mei 2012), Uw geautomatiseerde administratie en de fiscale bewaarplicht. Verdere literatuur recht/compliance/governance wordt door Wilma Wissink uitgezocht

10 Aanbevolen literatuur: - Rosenkrantz, M.. (2009), Databasemanagement en analyse met Microsoft Excel, Kluwer. ISBN Groenendijk, Ben (2011), Databases en Access, Academic Service, ISBN Leerdoelen van de module Kan abstracte of onduidelijke onderzoeksvragen concreet maken en formuleren; Kan onderzoeksvragen voor productontwikkeling in een algemeen kader plaatsen; Kent de benodigde gegevens voor ontwikkeling van een verzekeringsproduct; Kan fiscale begrippen en verzekeringsbegrippen vertalen in data; Begrijpt de risico s van foute en ontbrekende data; Kan alternatieven voorstellen zoals ontbrekende gegevens aanvullen en foute data corrigeren; Kan de benodigde gegevens gestructureerd presenteren; Kan tabellen ontwerpen om gegevens op te slaan; Kan tabellen vullen om gegevens op te slaan; Kan tabellen gebruiken om verzekeringsproducten te structureren; Kan datakwaliteit bewaken in datasystemen en verbeteringen voorstellen; Kan alle databronnen identificeren; Begrijpt elementaire query-taal om data te verwerken; Begrijpt conceptueel verschillende administratiesystemen; Begrijpt het juridisch kader waarin datasystemen werken; Begrijpt governance-aspecten en compliance-aspecten ten aanzien van data en administratiesystemen; Plaats van de module in het studieprogramma 1. De module richt zich met name op productverbetering. Aansluiting naar toekomstige modules is gericht op het kunnen leveren van gegevens voor modellen en het uitvoeren van onderzoeksvragen. Dit zijn onderzoeksvragen zoals in de module Productontwikkeling 2 worden behandeld zoals bijvoorbeeld business cases. 2. De module Productontwikkeling bij Actuarieel Rekenaar levert input voor deze module in de vorm van verzekeringskennis en een inleiding in datamanagement. Die inleiding zal in deze module verdere diepgang krijgen. Tevens zal de module aansluiten op de kennis van bedrijfsprocessen. Productkennis en elementaire kennis van productontwikkeling worden nu in het kader van datamanagement geplaatst. De student kan nu losse begrippen plaatsen in het context van productverbetering en productontwikkeling. De elementaire kennis van datamanagement uit Actuarieel Rekenaar zal verder worden verdiept. 3. De module Zorg en Inkomen bevat een grote praktijkopdracht waarbij databasekennis uit deze module wordt toegepast. Berekening studielast Studielast bestaat uit: 1. Bijwonen lessen 2. Huiswerk 3. Openboek tentamen 4. Uitvoeren van een praktijkopdracht (keuze uit schade, leven, pensioen)

11 Examinering De examens bestaan uit: 1. Een openboek tentamen over de stof uit het boek waarbij a. studenten tabellen maken aan de hand van query s. b. studenten bestaande tabellen verbeteren; c. studenten verzekeringsbegrippen kunnen plaatsen; 2. Een grote praktijkopdracht waarbij data voor een nieuw product moet worden opgeleverd. Een praktijkopdracht kan zijn dat data moet worden opgeleverd voor een marketingvraag, voor een business case, voor een profit test. De opdracht kan eventueel worden uitgevoerd in Excel. Beoordelingscriteria zijn: a. Wordt het nieuw product goed begrepen; b. Zijn de benodigde gegevens voor het nieuwe product herkend; c. Zijn de bronnen van de gegevens geïdentificeerd; d. Hoe maak je tabellen robuust voor fouten. Kan de student oplossingen verzinnen; e. Presentatie van de gegevens: voldoet het aan de verwachtingen. Toetsingsprocedure Onderdeel Voorbeeld Weegfactor Tussentoets in de klas 1 *) Examen 5 Praktijkopdracht 5 *) Bonuspunt, maar uitslag wordt maximaal 10. In de opdrachten zal een casus met fictieve producten worden opgelost. De opdrachten focussen nadrukkelijk op het in kaart brengen van gegevens benodigd om verzekeringsproducten te analyseren.

12 Modulebeschrijving AA4: Actuariële Technieken Leven1 Deze module verbreedt en verdiept de onderwerpen die in de studie voor actuarieel rekenaar (de propedeuse fase van deze opleiding) al aan de orde zijn geweest. Onderwerpen uit actuarieel rekenaar, zoals vaststellen van premies en voorzieningen, worden abstracter en dus algemenergeformuleerd en vormen daarmee een goede voorbereiding op het vak Actuariële technieken 2. In leven-1 ligt de focus op een discreet en deterministisch model. De uitbreiding naar een continumodel volgt in leven-2. De overgang van het discrete model naar een stochastisch model volgt in het vak Actuariële technieken leven-3. Dit formularium uit het discrete en deterministische model wordt in praktijkopdrachten ingezet, die met EXCEL, of een andere programmeertaal (R), moeten worden uitgevoerd. Hierbij draait het vooral om het omgaan met vectoren. Parallel aan de theoretische verbreding van de actuariële techniek wordt theorie uit andere aanpalende vakgebieden aangeboden. Een eenvoudige case studie over de ontwikkeling van de bevolking en de financiële gevolgen vormt een inleiding op de demografie. Hierbij komt de ook de techniek van het creëren van een sterfte/overlevingstafel aan de orde (LEXUS-diagram). Daarna wordt bij het onderwerp prognosetechniek ingezoomd op het maken van een prognose van een verzekerde-/deelnemerspopulatie. In eerste instantie deterministisch (de ontwikkeling vindt plaats op basis van vaste uitgangspunten). Prognose op basis van de ontwikkeling van aanspraken en de ontwikkeling van lasten op basis van kasstroomverwachtingen komen hierbij aan de orde. Bij dit onderdeel komt qua verzekeringstechniek bijvoorbeeld het onderwerp multi-decrement analyse aan de orde. Om inzicht te krijgen in de mate van (on)zekerheid van een prognoses worden onderwerpen uit het vakgebied simulatietechniek behandeld. Hierbij wordt bijvoorbeeld ingegaan op de achtergronden en gebruik van de randomgenerator en de wijze waarop met behulp van random getallen trekkingen uit een binomiale, normaal en/of exponentiele verdeling behandeld) kunnen worden getrokken. Deze toevalsgetallen (stochasten) worden gebruikt in een prognosemodel. Deze onderwerpen zijn dus een introductie op een stochastisch model, zonder dat de theorie van stochastische modellen diepgaand wordt behandeld. Alle genoemde onderwerpen worden in deze module alleen ingeleid. Simulatietechniek en multidecrement modellen worden verder uitgewerkt in actuariële techniek leven 2. In bijeenkomst 2, 6 en 9 komen de verbredingsonderwerpen aan de orde met daarbij behorende praktijkopdrachten. Deze opdrachten kunnen dan ingeleverd worden in de bijeenkomsten 6, 9 en 10 dan wel 11. De opdrachten bij de overige bijeenkomsten zijn opgaven om de behandelde stof te oefenen. Deze module bestaat uit 11 contactmomenten, 1 studieweek en 1 tentamen. De studie heeft een gewicht van 7 EC s. Een ECT staat voor 28 uur (inclusief contacttijd). De opleiding Actuarieel Analist start steeds in januari. Literatuur: Fundamentals of Actuarial Mathematics, second edition, geschreven door S. David Promislow Praktische Levensverzekeringswiskunde met Excel door Herman Couperus en Hans Oomis

13 Tijdens de lessen worden documenten beschikbaar gesteld, die passen bij de extra onderwerpen. Wij noemen hierbij: Selectie uit volgende artikelen voor vak demografie Leerdoelen van de module De hoofddoelstellingen van deze module zijn: De waarderingsformules van de modules uit actuarieel rekenaar, die te maken hebben met waarderen, algemener (en dus abstracter) herformuleren en uitbreiden, zodat een theoretische basis ontstaat voor de vervolgmodules in het segment waarderen. Inzicht geven in een aantal aspecten, die te maken hebben met het maken van financiële prognoses; Vaardigheid vergroten in het omgaan met automatiseringshulpmiddelen; De focus ligt daarbij op programmeren van modelleringsissues. Na afronding van deze module heeft u de volgende kennis en vaardigheden: U kent de definities van de belangrijkste grootheden, die de waarde van een verzekering bepalen; U kan deze grootheden benoemen en toepassen bij de bepaling van de premie en de waardering van levens- en overlijdensverzekeringen volgens de definities in het boek Fundamentals of Actuaral Mathematics van S. David Promislow. U kan de hiervoor genoemde formules omzetten in rekenregels en deze rekenregels toepassen om premie- en voorzieningberekeningen mee uit te voeren. U kan vanuit basisdefinities de met aangeduide formules in Promislov afleiden. U begrijpt hoe de vectorbewerkingen optellen en vermenigvuldigen werken en u kan op basis van vectorbewerkingen een computer programma gebruiken om premie- en voorzieningsberekeningen mee uit te voeren. U kunt aanduiden hoe demografische modellen en demografische prognoses geconstrueerd kunnen worden en aangeven wat de invloed van de modelmatige uitgangspunten op de uitkomsten daarvan zijn. U kan daarbij een aantal actuele ontwikkelingen benoemen en de impact op verzekeringen uitleggen. U kan aangeven wat met een wiskundig model wordt bedoeld en aangeven welke voor- en nadelen en risico s bestaan bij het toepassen van een wiskundig model. U kan simulatietechnieken toepassen in een eenvoudige prognose. U kan uitleggen hoe de belangrijkste grondslagen voor verzekeringen, te weten sterfte en interest, tot stand komen en U kan uitleggen wat bedoeld wordt met een aantal kernbegrippen, die horen bij deze grondslagen. Plaats van de module in het studieprogramma De opleiding voor Actuarieel analist bestaat uit een propedeutische fase en een postpropedeutische fase. Deze module is onderdeel van postpropedeutische fase en streeft naar een eindniveau dat qua niveau en inhoud overeen met een afgeronde bachelor. De propedeutische fase, die 1,5 jaar duurt, is bij aanvang van deze module met succes voltooid. U bent daarom bij de start van deze module in staat om - op basis van globaal inzicht in de kanstheorie - zelfstandig elementaire actuariële berekeningen te maken op het gebied van levensen pensioenverzekeringen.

14 De opleiding voor actuarieel analist bestaat uit de hoofdgebieden bedrijfskunde, risicomanagement en verzekeringstechniek. Deze module Actuariële technieken leven 1 valt onder de hoofdgroep verzekeringstechniek en meer specifiek in het onderdeel waarderen. Een aantal onderwerpen met betrekking tot waarderen uit de opleiding voor actuarieel rekenaar, zoals vaststellen van premies en voorzieningen, worden vooral abstracter en dus algemenergeformuleerd en vormen daarmee een goede voorbereiding op de vakken Actuariële technieken leven-2 en leven-3. In leven-1 ligt de focus op een discreet en deterministisch model voor levensverzekeringen. De uitbreiding naar continu volgt in leven-2. De stochastische benadering van het basismodel wordt uitgewerkt in Actuariële technieken leven-3. Actuariële technieken, leven 2 wordt gegeven in het 3e leerjaar van deze opleiding. Actuariële technieken, leven 3 maakt onder deel uit van het schakelprogramma tussen de opleiding voor actuarieel analist en de opleiding voor Executive Master in Actuarial Science (EMAS). Deze module is naast een schakel in de kolom waardering ook een module die zelfstandig een aantal onderwerpen aansnijdt als demografie en simulatietechniek. Deze technieken kunnen worden ingezet om een aantal soorten prognoses op te zetten. Berekening studielast Voor de module Actuariële Technieken Leven 1 zijn 7 ECTS te behalen. Dit komt overeen met een studielast van 196 uur. In de tabel hierna is aangegeven hoe deze uren zijn opgebouwd. Modules deterministische model contact uren 8 * 3 = 24 Voorbereiding 1,5 uur per week (lezen opgaven) 12 Opgaven maken 7 * 9 = 63 Opdrachten Contact uren 3 * opdrachten maken uur per opdracht Lezen van aangeleverde papers en opzoeken daarvan 12 Voorbereiding examen over stof uit Promislow 32 Examen 2,5 Totaal 194,5 Examinering Opdrachten, waarmee getoetst wordt of formules worden begrepen. Bijvoorbeeld; Formule wordt gegeven en gevraagd wordt wat bedoeld wordt/implicaties zijn, of omschrijving van casus moet weergegeven worden in formule, die voldoet aan de aangeleerde conventies. Het inzicht in formules wordt onderzocht met vragen waarin effecten van worden aangetoond. Opdrachten: Paper, waaruit blijkt dat kennis kon worden toegepast. Toetsingsprocedure Het begrip van de formules wordt getoetst met een schriftelijk examen. Het schriftelijk examen bepaalt 75% van de score. Uit de 4 deelopdrachten moet in groepen 1 paper worden geschreven. De paper moet een aantal verplichte onderdelen bevatten:

15 Omschrijving van de opdracht Analyse van de probleemstelling Een aantal uitkomsten, die voortvloeien uit de opdracht. De uitkomsten moeten deels grafisch worden weergegeven. Conclusies Naast de paper geven de studenten anoniem een terugkoppeling over de individuele bijdrage van de andere studenten aan de groep. De groep bestaat uit 3 tot 4 studenten per opdracht. De praktijkopdrachten worden ook gebruikt om verdiepingsonderwerpen mee te bespreken. Dit aspect wordt verder niet gebruikt voor de eindwaardering. De paper bepaalt 25% van de score. Onderdeel Voorbeeld Weegfactor Basis deterministisch model Schriftelijk examen 75% Prognoses Praktijkopdrachten 25% Opdrachten behorende bij module Uit opbouw van de bevolking van Nederland een voorspellingen doen over de kosten van de AOW. Analyse van effecten van bijvoorbeeld stijging productiviteit, emigratie, geboorte, wijziging sterftecijfer, etc. Simulatie van sterfteresultaat in beperkte prognose. Stochastische prognose van loonsom ten behoeve van de prognose van de pensioenuitkomsten van een universal life verzekering

16 Modulebeschrijving AA5: Inleiding Beleggingsmanagement Deze module zal bij de deelnemer de belangrijkste concepten en zorgen van een belegger introduceren. Het geeft de deelnemer de vaardigheden een scherpe beoordeling te geven van de vele issues en discussies die de media en beleggingsbladen (zowel populair als wetenschappelijk) over de financiële wereld heen storten. Het gepresenteerde materiaal is enerzijds praktisch, anderzijds daagt het uit wat breder over beleggen na te denken: de deelnemers moeten bijvoorbeeld vragen kunnen beantwoorden als: - hoe komen koersen tot stand? - zijn financiële markten efficiënt en wat impliceert het al dan niet efficiënt zijn van markten? - moet er actief of passief belegd worden? - als er actief belegd wordt: welke analysemethode past dan het beste? - welke beleggingsbeslissingen zijn op de lange termijn het meest bepalend voor de beleggingsresultaten? De deelnemer verkrijgt verder basiskennis van de belangrijke hoofdbeleggingscategorieën aandelen en obligaties en hoe die (globaal) gewaardeerd moeten worden, alsmede de standaardkenmerken van de vier belangrijkste alternatieve vormen van beleggen: grondstoffen, vastgoed, hedge funds en private equity. Tevens komen de diverse vormen van asset allocatie aan bod. Ook leert de deelnemers de belangrijkste derivaten definiëren: opties, futures en de meest voorkomende soorten swaps. Literatuur Voor het vak wordt gebruik gemaakt van: 1. Investment and Portfolio Management, Global Edition, Ninth Edition, Zvi Bodie, Alex Kane en Alan J. Marcus, met uitzondering van de hoofdstukken 17, 18, 19, 20, 21, 23 en 28. Een aantal hoofdstukken uit dit boek zal beknopt worden behandeld, te weten 14, 15, 16, 22 en 24. De diepgang van deze hoofdstukken wordt gezocht in Technische Beleggingstheorie (hoofdstuk 16 hoeft alleen maar bestudeerd te worden tot en met Concept check 5). 2. Aanvullende syllabus met een aantal artikelen ter verdieping van en aanvulling op het boek. Leerdoelen van de module - Heeft (basis)kennis van beleggingen & portefeuille constructie. - Heeft (basis)kennis van de derivaten opties en futures - Kan eenvoudige risico s toetsen aan een risk-appetiteprofiel. - Is bekend met yieldcurves en pricing van obligaties. - Kan voorwaardelijke vorderingen analyseren: definiëren van derivaten, principe van het ontbreken van arbitragemogelijkheden in de markt. - Kan beleggingsindexen gebruiken. - Is in het kader van beleggingsfondsen ook bekend met termen als alpha en beta. - Is bekend met het principe van efficiënte markten. - Kent de belangrijkste concepten van de behavioral finance - Kent de theorie m.b.t. financieel risicomanagement en diversificatie (Moderne Portefeuille Theorie) - Kan de link leggen tussen de theorie van diversificatie en de basisconcepten van ALM. - Kent de kenmerken van verschillende beleggingen en houdt daar rekening mee. - Kan de bekende evenwichtsmodellen gebruiken: Capital Asset Pricing Model (CAPM), Fama- French 3-factor model en Carhart 4-factor-model. - Kan de Arbitrage Pricing Theory (APT) gebruiken.

17 Plaats van de module in het studieprogramma De module Inleiding Beleggingsmanagement maakt onderdeel uit van Opleiding Actuarieel Analist (HBO-bachelor), 1 ste jaar, derde trimester. De vakken Wiskunde en Statistiek (I en II) alsmede Inleiding Risico Management en Technisch risk management voor de rekenaar worden bekend verondersteld.

18 Modulebeschrijving AA6: Basis Controleleer In het vak AA06 Basis Accounting & Control wordt de basiskennis behandeld van de vakgebieden Externe verslaggeving en Administratieve Organisatie / Interne Controle. Literatuur Voor beide onderdelen zal één boek worden behandeld: Het eerste boek voor het onderdeel externe verslaggeving en het tweede boek voor het onderdeel administratieve organisatie. 1. Externe verslaggeving (EV), M.N. Hoogendoorn, R.G.A. Vergoossen, achtste druk, Noordhoff Uitgevers bv, Groningen, ISBN ; 2. Beginselen van de administratieve organisatie (AO), Mark Paur, tweede druk, Noordhoff Uitgevers bv, Groningen, ISBN ; De volgende openbare informatie en relevante regelgeving wordt aanvullend aangeboden in een reader en dient als aanvulling en ter verduidelijking: Burgerlijk wetboek, boek 2 titel 9; Besluit Modellen jaarrekening; Algemeen maatregel van bestuur inzake actuele waarde; Richtlijnen van de raad voor de Verslaggeving, o.a.: Richtlijn 400: jaarverslag; RJ-uiting : Richtlijn 290 Financiële instrumenten; IFRS (specifiek de volgende standaarden) Framework IAS 1 (Presentation of Financial Statements) IAS 8 (Accounting Policies, Changes in Accounting Estimates and Errors) IAS 39 (Financial Instruments: Recognition and Measurement) IFRS 4 (Insurance Contracts) IFRS 10 (Consolidated Financial Statements) IFRS 13 (Fair Value measurement) Leerdoelen van de module Basis Accounting & Controle legt de basiskennis van het vakgebied Externe Verslaggeving (EV) en zij geeft een introductie van het vakgebied Administratieve organisatie / Interne Control (AO/IC). De kennis uit deze vakgebieden wordt gefundeerd op aanwezige basiskennis van zowel boekhouden als bedrijfseconomie. De student heeft na deze module basiskennis van de nationale en internationale externe verslaggeving, heeft kennis van de onderdelen van een jaarrekening (balans, winst- en verliesrekening, jaarverslag), heeft kennis van de soorten activa en passiva en de waardering van deze posten, kent het verschil tussen enkelvoudige en geconsolideerde jaarrekening, kent de structuur van de balans en winstverliesrekening van een verzekeraar c.q. pensioenfonds, kent de beginselen van Administratieve Organisatie en kan deze specifiek voor de verzekeraar/pensioenfonds toepassen. De student kan de eindverantwoordelijk nemen voor het gehele proces van vastlegging van financiële feiten tot het opstellen van een enkelvoudige of geconsolideerde jaarrekening. Specifiek heeft de student kennis van: 1. De beginselen en de achtergrond van de externe verslaggeving: Plaatsbepaling externe verslaggeving; Regelgevende instanties en structuur externe verslaggeving; Proces van opstelling tot publicatie Grondslagen van de informatieverschaffing;

19 Vermogens- en winstbepaling; Activa en passiva; Technische verplichtingen; Eigen vermogen; Winst- en verliesrekening; Jaarverslag; Kasstroomoverzicht; Deelnemingen en consolidatie; Financiële instrumenten; Fiscale balans en fiscale eenheid. 2. Het kennen en kunnen toepassen van de financiële administratie en het kennen van het gehele proces van vastlegging van een financieel feit tot aan de balans / winst- en verliesrekening; Kostenallocatie; Deelnemingen en consolidatie; Financiële instrumenten (Effecten, obligaties en vastgoed); Voorziening technische voorziening en technische analyse; 3. Basiskennis van Administratieve Organisatie: De beginselen van de Administratieve Organisatie / Interne Control; Standenadministratie (polissen, standpremie, etc.); Kennis van de administratieve organisatie van een (eenvoudige) verzekeraar/pensioenfonds (zonder goederenbeweging). 4. Voldoende kennis van zowel terminologie als de processen voor een volwaardige gesprekpartner met de financiële administratie, asset management en de accountant; Plaats van de module in het studieprogramma Deze module is onderdeel van de opleiding Actuarieel Analist. Het vak Inleiding Accounting & Control is de basis voor het volgen van deze module. In de vervolgopleiding Actuarieel Analist (HBO bachelor) wordt verdere diepgang bereikt middels de modules Controletechnieken (6 EC), Pensioenfondsverslaglegging (7 EC) en Rapportages en verslaglegging verzekeraars (7 EC). Tot slot wordt in het schakelprogramma (HBO master) de laatste verdiepingsslag op dit gebied gemaakt door de module Accounting & Control (6 EC) Berekening studielast Deze module in de opleiding Actuarieel Analist HBO Bachelor (AA) heeft 7 ECTS: 28 x 7 = 196 uur gedurende 13 weken: 12 colleges van 4 uur = 48 Bestuderen leerboek 12 x 4 = 48 Maken van opgaven 12 x 5 = 60 Voorbereiden examen = 37 Examen = 3 Examen met minimaal 3 opgaven: Theorievragen over externe verslaggeving; Opgave met verband tussen balans en winst- en verliesrekening; Opgave met kasstroomoverzicht of consolidatie; Opgave met eenvoudige (verzekeraar)jaarrekening; Opgave met analyse van een winst- en verliesrekening; Opgave met technische voorziening; Opgave met standenregister;

20 Toetsingsprocedure Het vak zal in zijn geheel worden getentamineerd op het examen. Het uitwerken van de wekelijkse opgaves is belangrijk om de theorie in de praktijk te brengen. De opgaven wordt beperkt in de college behandeld en worden niet individueel door de docent bekeken. Onderdeel Voorbeeld Weegfactor Tentamen ten aanzien van 1 inhoudelijke kennis

Modulebeschrijving AAN 1 Inleiding Bedrijfskunde, Economie en Recht

Modulebeschrijving AAN 1 Inleiding Bedrijfskunde, Economie en Recht Modulebeschrijving AAN 1 Inleiding Bedrijfskunde, Economie en Recht In deze module staan de algemeen economische en bedrijfseconomische beginselen op het programma. Vragen die aan de orde zullen komen

Nadere informatie

AA 1 Inleiding bedrijfskunde, economie & recht Deze module bekijkt een bedrijf vanuit verschillende bedrijfseconomische en algemeen economische

AA 1 Inleiding bedrijfskunde, economie & recht Deze module bekijkt een bedrijf vanuit verschillende bedrijfseconomische en algemeen economische Module Omschrijving AA 1 Inleiding bedrijfskunde, economie & recht Deze module bekijkt een bedrijf vanuit verschillende bedrijfseconomische en algemeen economische invalshoeken. Gestart wordt met juridische

Nadere informatie

Onderwijsvernieuwing. Presentatie 11 en 16 april 2014

Onderwijsvernieuwing. Presentatie 11 en 16 april 2014 Onderwijsvernieuwing Presentatie 11 en 16 april 2014 Onderwerpen 1. Opening 2. Introductie vernieuwing 3. Vernieuwing Onderwijs AI 4. Afronden opleidingen 5. Overgangsregelingen (proces) 6. Andere wijzigingen

Nadere informatie

vwo A deel 4 13 Mathematische statistiek 14 Algebraïsche vaardigheden 15 Toetsen van hypothesen 16 Toepassingen van de differentiaalrekening

vwo A deel 4 13 Mathematische statistiek 14 Algebraïsche vaardigheden 15 Toetsen van hypothesen 16 Toepassingen van de differentiaalrekening vwo A deel 4 13 Mathematische statistiek 13.1 Kansberekeningen 13.2 Kansmodellen 13.3 De normale verdeling 13.4 De n -wet 13.5 Discrete en continue verdelingen 13.6 Diagnostische toets 14 Algebraïsche

Nadere informatie

Inhoud. Introductie tot de cursus

Inhoud. Introductie tot de cursus Inhoud Introductie tot de cursus 1 Inleiding 7 2 Voorkennis 7 3 Het cursusmateriaal 7 4 Structuur, symbolen en taalgebruik 8 5 De cursus bestuderen 9 6 Studiebegeleiding 10 7 Huiswerkopgaven 10 8 Het tentamen

Nadere informatie

Modulebeschrijving FFEGBE0231 2011/2012

Modulebeschrijving FFEGBE0231 2011/2012 Modulebeschrijving FFEGBE0231 2011/2012 Naam module FFEGBE0231 Vakgebied(en) Bedrijfsadministratie en Externe verslaggeving Studiepunten 3 Voorkennis Bedrijfsadministratie: leerstof uit leerjaren 1 en

Nadere informatie

98 De Pensioenwereld in 2015

98 De Pensioenwereld in 2015 10 98 De Pensioenwereld in 2015 Verslaggeving & communicatie 99 Weloverwogen keuzes nodig voor juiste waardering beleggingen Auteurs: Jacco van Kleef en Lars Mion Pensioenfondsen moeten volgens de verslaggevingsregels

Nadere informatie

Praktische Levensverzekerings wiskunde

Praktische Levensverzekerings wiskunde Praktische Levensverzekerings wiskunde Met Excel Herman Couperus Hans Oomis Eerste druk 27-02-3 2:28 Praktische levensverzekeringswiskunde met Excel Herman Couperus Hans Oomis Eerste druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

WISKUNDE D VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

WISKUNDE D VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 WISKUNDE D VWO VAKINFORMATIE STAATSEAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname van de

Nadere informatie

IORE-1AR (Inleiding Ondernemingsrecht) IORE-1AE (Economie voor Juristen) IORE-1AR: de heer mr. S. Boelens IORE-1AE: de heer R.

IORE-1AR (Inleiding Ondernemingsrecht) IORE-1AE (Economie voor Juristen) IORE-1AR: de heer mr. S. Boelens IORE-1AE: de heer R. Algemene informatie Titel OWE Code OWE Onderdelen Eigenaar OWE Inleiding Ondernemingsrecht IORE IORE-1AR (Inleiding Ondernemingsrecht) IORE-1AE (Economie voor Juristen) IORE-1AR: de heer mr. S. Boelens

Nadere informatie

Bachelor of Business Administration (MER opleiding)

Bachelor of Business Administration (MER opleiding) Bachelor of Business Administration (MER opleiding) voor decentrale overheden Het Onderwijs De Bachelor of Business Administration voor decentrale overheden (Management, Economie & Recht, MER) wordt aangeboden

Nadere informatie

De onmisbare actuaris. VSAE congres 20 september 2011 Sabijn Timmers

De onmisbare actuaris. VSAE congres 20 september 2011 Sabijn Timmers De onmisbare actuaris VSAE congres 20 september 2011 Sabijn Timmers Eigenaar van de Black Box Inhoud Introductie Ontwikkelingen in S2 Waar we vandaan komen Waar we heen gaan Waarom we onmisbaar zijn En

Nadere informatie

WISKUNDE D HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

WISKUNDE D HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 WISKUNDE D HAVO VAKINFORMATIE STAATSEAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname van de

Nadere informatie

Cursusbeschrijving FFEGBE0232

Cursusbeschrijving FFEGBE0232 Cursusbeschrijving FFEGBE0232 Aangemaakt door: Wim Laman Eerste versie: 25nov2011 Laatste revisie: 28nov2011 Initieel bedoeld voor collegejaar: 2011 2012 opleidingsjaar: 2011 2012 blok: 2.2 Gecontroleerd

Nadere informatie

Modulebeschrijving FINBAD0414 COLLEGEJAAR 09/10

Modulebeschrijving FINBAD0414 COLLEGEJAAR 09/10 Modulebeschrijving FINBAD0414 COLLEGEJAAR 09/10 Naam module Boekingen die betrekking hebben op het gebruik van duurzame productiemiddelen en voorzieningen. Modulehouder E. van der Waal Vakgebied(en) Bedrijfsadministratie.

Nadere informatie

T rainingskalender 2015

T rainingskalender 2015 T rainingskalender 2015 Flustraat 35 Tel. 531330 Fax 531340 tahconsulting@sr.net www.tahconsulting.com Tjong A Hung Consulting N.V. 2 I n h o u d s o p g a ve pagina Instaptraining Kredieten 3 Basistraining

Nadere informatie

Leergang Solvency II voor de financial

Leergang Solvency II voor de financial 22 maart - 19 april - 23, 24 mei - 21 juni 2013 Leergang Solvency II voor de financial Vergroot in 5 dagen uw effectiviteit bij de implementatie van SII Mercure Utrecht, Leergang Solvency II voor de financial

Nadere informatie

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Module. Lestijden 160

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Module. Lestijden 160 ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Marketing Module Algemene Marketing Code A5 Lestijden 160 Studiepunten n.v.t. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot JA aanvragen vrijstelling

Nadere informatie

DR-BKM-X. Deelreglement Bedrijfskundig Management

DR-BKM-X. Deelreglement Bedrijfskundig Management DR-BKM-X Deelreglement Bedrijfskundig Management Uitgave: oktober 2008 DR-BKM 2 1 Algemeen Naam : Elsevier Opleidingen Adres : H.A. Lorentzstraat 1a, 3330 AK Zwijndrecht Aard : deeltijd, mondeling onderwijs

Nadere informatie

Introductie tot de cursus

Introductie tot de cursus Inhoud introductietalen en ontleders Introductie tot de cursus 1 Plaats en functie van de cursus 7 2 Inhoud van de cursus 7 2.1 Voorkennis 7 2.2 Leerdoelen 8 2.3 Opbouw van de cursus 8 3 Leermiddelen en

Nadere informatie

Open vragen 1. Wat zijn stakeholders van een onderneming?

Open vragen 1. Wat zijn stakeholders van een onderneming? Vragen hoofdstuk 8: Externe verslaggeving Open vragen 1. Wat zijn stakeholders van een onderneming? Externe verslaggeving is, zoals de naam al aangeeft, gericht op het verschaffen van informatie aan partijen

Nadere informatie

Opleiding Vermogensbeheer

Opleiding Vermogensbeheer Leidt op tot Medewerker vermogensbeheer pensioenbedrijf Alles over de organisatie van het vermogensbeheer en de administratieve verwerking van vermogensbeheeractiviteiten bij pensioenfondsen Aan beleggingsresultaten

Nadere informatie

Programma Leergang Besturen van een Pensioenfonds

Programma Leergang Besturen van een Pensioenfonds Programma Leergang Besturen van een Pensioenfonds Locatie: Woudschoten Conferentiecentrum te Zeist Module 1 Wetgeving en beleid Dag 1: donderdag 3 april 2014 09.00 09.30 uur Ontvangst 09.30 10.00 uur Inleiding

Nadere informatie

Het EBC*L onderscheidt drie niveaus, die zich met name richten op bedrijfseconomische (basis)kennis.

Het EBC*L onderscheidt drie niveaus, die zich met name richten op bedrijfseconomische (basis)kennis. Vergelijking inhoud EBC*L en CE Ondernemerschap Inleiding Met de komst van de CE Ondernemerschap zijn er veel vragen gesteld over de overeenkomsten en verschillen tussen de CE Ondernemerschap en EBC*L.

Nadere informatie

Naar een nieuw opleidingsmodel voor de Bachelor Accountancy

Naar een nieuw opleidingsmodel voor de Bachelor Accountancy Naar een nieuw opleidingsmodel voor de Bachelor Accountancy Inleiding Op 9 maart 2015 zijn, tijdens het middagprogramma van de tweedaagse, 3 verschillende scenario s besproken voor de gemeenschappelijke

Nadere informatie

Marketing NIMA-B. studiejaar 2015-2016. Media, Informatie en Communicatie. Modulehandleiding. Specialisatie Mediaondernemerschap

Marketing NIMA-B. studiejaar 2015-2016. Media, Informatie en Communicatie. Modulehandleiding. Specialisatie Mediaondernemerschap Opleiding: Media, Informatie en Communicatie Marketing NIMA-B Modulehandleiding Specialisatie Mediaondernemerschap studiejaar 2015-2016 Blok 1 + 2 Docenten:, Eric de, Willem Buffing, Marcel van der Lugt

Nadere informatie

Examenprogramma MBA Financiële Rapportage en Analyse 1

Examenprogramma MBA Financiële Rapportage en Analyse 1 Diplomalijn Financieel Administratief Eamen Financiële Rapportage en Analyse (FRA) *) Niveau Positionering Versie 7 Geldig vanaf 01-01-2013 Vergelijkbaar met hbo-ad Vastgesteld op November 2011 Vastgesteld

Nadere informatie

ECONOMIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

ECONOMIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 ECONOMIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname van de

Nadere informatie

Tekst Nationaal regime MiFID. Bijlage. Toetstermen als bedoeld in artikel 36a, lid 2. toetsterm 1

Tekst Nationaal regime MiFID. Bijlage. Toetstermen als bedoeld in artikel 36a, lid 2. toetsterm 1 ijlage Toetstermen als bedoeld in artikel 36a, lid 2 Nummer Termen T* toetsterm 1 Eindterm 5a: De personen zijn in staat met betrekking tot financiële instrumenten uit te leggen aan de consument waarom

Nadere informatie

WISKUNDE B VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

WISKUNDE B VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 WISKUNDE B VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname van de

Nadere informatie

Asset & Liability Management

Asset & Liability Management Asset & Liability Management Verder gaan is de juiste balans vinden. ALM: inzicht in risico s Zorgen voor balans tussen pensioenverplichtingen en de opbouw van het pensioenvermogen. Het is een kerntaak

Nadere informatie

Bijlage: Nieuw programma NOvAA-beroepsopleiding

Bijlage: Nieuw programma NOvAA-beroepsopleiding Bijlage: Nieuw programma NOvAA-beroepsopleiding Inleiding Met ingang van het studiejaar 2009-2010 gaat de NOvAA-beroepsopleiding draaien op basis van het nieuwe examenprogramma. In deze zijn eerst twee

Nadere informatie

Eindtermen en Toetstermen STIBEX Bedrijfseconomie en Periodeafsluiting

Eindtermen en Toetstermen STIBEX Bedrijfseconomie en Periodeafsluiting Eindtermen en Toetstermen STIBEX Bedrijfseconomie en Periodeafsluiting Voor kandidaten die in beide modules examen doen, geldt dit gehele document (zowel de termen van module A. Boekhouden als module B.

Nadere informatie

Eindtermen en Toetstermen STIBEX Bedrijfseconomie en Periodeafsluiting

Eindtermen en Toetstermen STIBEX Bedrijfseconomie en Periodeafsluiting Eindtermen en Toetstermen STIBEX Bedrijfseconomie en Periodeafsluiting Voor kandidaten die in beide modules examen doen geldt dit gehele document (zowel de termen van module A. Periodeafsluiting als module

Nadere informatie

Vakgebied(en) Bedrijfsadministratie

Vakgebied(en) Bedrijfsadministratie Modulebeschriiving Aangemaakt door: Bert Dambrink Eerste versie Laatste revisie Initieel bedoeld voor collegejaar 2010 2011, opleidingsjaar 2, blok 2.2 Gecontroleerd

Nadere informatie

Media Outlook 2 HOGESCHOOL ROTTERDAM / CMI CDMMOU02-2. Aantal studiepunten:2 Modulebeheerder: Ayman van Bregt. Goedgekeurd door:

Media Outlook 2 HOGESCHOOL ROTTERDAM / CMI CDMMOU02-2. Aantal studiepunten:2 Modulebeheerder: Ayman van Bregt. Goedgekeurd door: HOGESCHOOL ROTTERDAM / CMI Media Outlook 2 CDMMOU02-2 Aantal studiepunten:2 Modulebeheerder: Ayman van Bregt Goedgekeurd door: (namens curriculumcommissie) Datum: MARKETING MET INTERACTIEVE MEDIA 6-5 -

Nadere informatie

Modulewijzer InfPbs00DT

Modulewijzer InfPbs00DT Modulewijzer InfPbs00DT W. Oele 0 juli 008 Inhoudsopgave Inleiding 3 Waarom wiskunde? 3. Efficiëntie van computerprogramma s............... 3. 3D-engines en vectoranalyse................... 3.3 Bewijsvoering

Nadere informatie

Bedrijfseconomie 3 Finance

Bedrijfseconomie 3 Finance Bedrijfseconomie 3 Finance Versie 1.1, 2009-2010 DECBE3 Stenden Hogeschool Rengerslaan 8 Postbus 1298 8900 CG Leeuwarden tel: 058 2441443 www.stenden.com Stenden Hogeschool BE 3 Finance Versie 1.1: 12-10-2009

Nadere informatie

MODULEBESCHRIJVING FFEBAC0111 (BAD1.1)

MODULEBESCHRIJVING FFEBAC0111 (BAD1.1) MODULEBESCHRIJVING FFEBAC0111 (BAD1.1) Naam module De boekhouding van de handelsonderneming (basismodule 1) Modulehouder A. Dambrink Vakgebied(en) Bedrijfsadministratie. Studiepunten 2 ECTS Voorkennis

Nadere informatie

Blok P2 Managen. Overeenkomstenrecht en ondernemingsrecht

Blok P2 Managen. Overeenkomstenrecht en ondernemingsrecht Blok P2 Managen Overeenkomstenrecht en ondernemingsrecht - Nederlands recht begrepen, 3 e druk, mr Lydia Janssen - Recht voor organisaties, 1e druk, mr R. Westra (gepubliceerd op blackboard) - Wettenbundel

Nadere informatie

De rol van de waarde van vastgoed in crisistijd op de verslaggeving van vastgoed ondernemingen

De rol van de waarde van vastgoed in crisistijd op de verslaggeving van vastgoed ondernemingen De rol van de waarde van vastgoed in crisistijd op de verslaggeving van vastgoed ondernemingen VBA - Seminar Jef Holland Head of Real Estate Audit Amsterdam Tel. : +31 (0)20-582 4504 E-Mail: jholland@deloitte.nl

Nadere informatie

BROCHURE 2015- POSTBACHELOR OPLEIDING ACCOUNTANT- ADMINISTRATIECONSULENT

BROCHURE 2015- POSTBACHELOR OPLEIDING ACCOUNTANT- ADMINISTRATIECONSULENT BROCHURE 2015-2016 POSTBACHELOR OPLEIDING ACCOUNTANT- ADMINISTRATIECONSULENT Deficiëntieprogramma voor bachelors Bedrijfseconomie Hoofdprogramma voor bachelors Accountancy H. Verheggen Zuyd Hogeschool

Nadere informatie

BEDRIJFSECONOMIE DRIEJARIG VWO-TRAJECT

BEDRIJFSECONOMIE DRIEJARIG VWO-TRAJECT BEDRIJFSECONOMIE DRIEJARIG VWO-TRAJECT De onderzoekende financial professional 2016-2017 1 PROGRAMMA Je profiel Waarom de 3-jarige vwo-route Verschil hbo en wo Opbouw studiejaren Beroepsprofiel Opzet opleiding

Nadere informatie

KANDIDATENBROCHURE. Wft-examens en PEplus-examens

KANDIDATENBROCHURE. Wft-examens en PEplus-examens KANDIDATENBROCHURE Wft-examens en PEplus-examens Inhoud: pagina: 1. Doel van deze brochure 3 2. Examen onderdelen 3 2.1 Eerste onderdeel: kennis en begrip 4 2.2 Tweede onderdeel: professioneel gedrag 4

Nadere informatie

Management & Organisatie. Een mooi vak in de bovenbouw van de HAVO en het VWO

Management & Organisatie. Een mooi vak in de bovenbouw van de HAVO en het VWO Management & Organisatie Een mooi vak in de bovenbouw van de HAVO en het VWO M & O een nieuw vak Management & organisatie komt als apart vak niet voor in de basisvorming. Wel heb je onderdelen van het

Nadere informatie

HBO Verslaggeving. Vooropleidingseisen HBO Verslaggeving

HBO Verslaggeving. Vooropleidingseisen HBO Verslaggeving HBO Verslaggeving HBO Verslaggeving is een korte opleiding op HBO-niveau waarbij u de fijne kneepjes van de bedrijfsadministratie en interne verslaggeving leert. Een opleiding op financieel economisch

Nadere informatie

MODULEHANDLEIDING BM- Succesvolle Organisaties

MODULEHANDLEIDING BM- Succesvolle Organisaties MODULEHANDLEIDING BM- Succesvolle Organisaties Opleiding Bedrijfskunde MER Hoofdfase Osiriscode: Collegejaar: 2015-2016 Blok: 2 jaar 3 business management 1 Samenvatting Naam onderwijseenheid BM-Succesvolle

Nadere informatie

Premaster Marketing Vrije Universiteit Amsterdam - Fac. der Economische Wet. en Bedrijfsk. - P Marketing - 2011-2012

Premaster Marketing Vrije Universiteit Amsterdam - Fac. der Economische Wet. en Bedrijfsk. - P Marketing - 2011-2012 Premaster Marketing Vrije Universiteit Amsterdam - - P Marketing - 2011-2012 Vrije Universiteit Amsterdam - - P Marketing - 2011-2012 I De premasteropleiding duurt maximaal één jaar en is bestemd voor

Nadere informatie

ABN AMRO Investment Management B.V. Jaarrekening 2013

ABN AMRO Investment Management B.V. Jaarrekening 2013 Jaarrekening 2013 Pagina 1 van 12 INHOUD Pagina Directieverslag 3 Balans per 31 december 2013 4 Winst- en verliesrekening 2013 5 Toelichting algemeen 6 Toelichting op de balans per 31 december 2013 8 Toelichting

Nadere informatie

Inhoud. Introductie tot de cursus

Inhoud. Introductie tot de cursus Inhoud Introductie tot de cursus 1 Plaats en functie van de cursus 7 2 Inhoud van de cursus 7 2.1 Tekstboek 7 2.2 Voorkennis 8 2.3 Leerdoelen 8 2.4 Opbouw van de cursus 9 3 Leermiddelen en wijze van studeren

Nadere informatie

PTA kunstvakken II beeldend GL, deelvak tekenen Media cohort 14-15-16 PTA grafimedia GL, deelvak tekenen Media cohort 14-15-16

PTA kunstvakken II beeldend GL, deelvak tekenen Media cohort 14-15-16 PTA grafimedia GL, deelvak tekenen Media cohort 14-15-16 Deel-PTA voor twee vakken Let op: dit PTA voor het deelvak tekenen telt mee bij 2 hoofdvakken: bij het hoofdvak grafimedia en het vak kunstvakken II beeldend. In dit PTA wordt in afzonderlijke paragrafen

Nadere informatie

Klant. Pensioen life cycle indicators

Klant. Pensioen life cycle indicators Pensioen life cycle indicators Klant Rapport om een gefundeerde keuze te maken tussen verschillende premiepensioenproducten. Gebaseerd op analyses op het gebied van beleggingsbeleid, duurzaamheid, rendement

Nadere informatie

Dynamisme en Betrouwbaarheid

Dynamisme en Betrouwbaarheid Dynamisme en Betrouwbaarheid Wie is ACTEIA? ACTEIA is de combinatie van het latijns woord ACTio (actie) en van het grieks woord adeia (zekerheid) ACTEIA symboliseert sterke waarden, DYNAMISME en BETROUWBAARHEID

Nadere informatie

Datawarehousing BIM. Modulecode: BIMDTB06 Modulehouder: H.D.A. de Wit Publicatiedatum: mei 2014 Studiejaar:2013-2014 Studielast: 2 punten

Datawarehousing BIM. Modulecode: BIMDTB06 Modulehouder: H.D.A. de Wit Publicatiedatum: mei 2014 Studiejaar:2013-2014 Studielast: 2 punten Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch,

Nadere informatie

BROCHURE 2012- POSTBACHELOR OPLEIDING ACCOUNTANT- ADMINISTRATIECONSULENT

BROCHURE 2012- POSTBACHELOR OPLEIDING ACCOUNTANT- ADMINISTRATIECONSULENT BROCHURE 2012-2013 POSTBACHELOR OPLEIDING ACCOUNTANT- ADMINISTRATIECONSULENT Deficiëntieprogramma voor bachelors Bedrijfseconomie Hoofdprogramma voor bachelors Accountancy H. Verheggen Hogeschool Zuyd

Nadere informatie

Bachelorproject (15 EC), BSK. Docent: MSc, Drs. C. Nagtegaal

Bachelorproject (15 EC), BSK. Docent: MSc, Drs. C. Nagtegaal Vakbeschrijvingen derde jaar EBM: In het derde jaar volg je enkele verdiepende vakken, schrijf je de bachelorscriptie en heb je een vrije keuzeruimte. Je kunt deze ruimte invullen met keuzevakken (o.a.

Nadere informatie

Bijlage 5 Interviewformulier studieadviseurs

Bijlage 5 Interviewformulier studieadviseurs Bijlage 5 Interviewformulier studieadviseurs Studentnummer: Naam aanmelder: Stap 1. Welkom heten en uitleggen wat het onderzoek inhoudt (Tijd: 5 minuten) Landelijk en bij de FEM is er sprake van een hoge

Nadere informatie

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën.

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën. Beste leerling, Dit document bevat het examenverslag van het vak M&O vwo, eerste tijdvak (2014). In dit examenverslag proberen we zo goed mogelijk antwoord te geven op de volgende vraag: In hoeverre was

Nadere informatie

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren.

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren. Bijlage V Bij het advies van de Commissie NLQF EQF Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en. Tabel ter vergelijking NLQF niveaus 5 t/m 8 en Dublindescriptoren NLQF Niveau 5 Context Een onbekende, wisselende

Nadere informatie

Bijlage bij opgave 3 tentamen juni 2014. Jaarrekening 2012 Sligro Food Group NV

Bijlage bij opgave 3 tentamen juni 2014. Jaarrekening 2012 Sligro Food Group NV Bijlage bij opgave 3 tentamen juni 2014 Jaarrekening 2012 Sligro Food Group NV 1 2 3 4 Uit de grondslagen van de geconsolideerde jaarrekening: a. Algemeen Sligro Food Group N.V. is gevestigd te Veghel,

Nadere informatie

DR-VBS-X. Deelreglement Vastgoedberekenen met spreadsheets (VBS)

DR-VBS-X. Deelreglement Vastgoedberekenen met spreadsheets (VBS) DR-VBS-X Deelreglement Vastgoedberekenen met spreadsheets (VBS) Uitgave: augustus 2010 Leskern DR-VBS-X 3 1 Algemeen Naam : Reed Business Opleidingen/NOVAM Adres : H.A. Lorentzstraat 1a te Zwijndrecht

Nadere informatie

Veel gestelde vragen lijst Deeltijd Human Resource Management 2013-2014

Veel gestelde vragen lijst Deeltijd Human Resource Management 2013-2014 Veel gestelde vragen lijst Deeltijd Human Resource Management 2013-2014 1. Op welke dag wordt lesgegeven? Er is één vaste lesdag per week. Tijdens het cursusjaar 2013-2014 zijn de lessen als volgt: De

Nadere informatie

Premaster Marketing Vrije Universiteit Amsterdam - Fac. der Economische Wet. en Bedrijfsk. - P Marketing - 2010-2011

Premaster Marketing Vrije Universiteit Amsterdam - Fac. der Economische Wet. en Bedrijfsk. - P Marketing - 2010-2011 Premaster Marketing Vrije Universiteit Amsterdam - - P Marketing - 2010-2011 Vrije Universiteit Amsterdam - - P Marketing - 2010-2011 I De premasteropleiding duurt maximaal één jaar en is bestemd voor

Nadere informatie

Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM. Rapport inzake de jaarrekening 2013

Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM. Rapport inzake de jaarrekening 2013 Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM Rapport inzake de jaarrekening 2013 Inhoudsopgave Pagina Opdracht 1 Algemeen 1 Resultaten 1 Financiële positie 2 Kengetallen

Nadere informatie

BEDRIJFS- ECONOMIE VOOR PDB

BEDRIJFS- ECONOMIE VOOR PDB OPLEIDING PRAKTIJKDIPLOMA BOEKHOUDEN PDB BEDRIJFS- ECONOMIE VOOR PDB Drs. P.F. Pietersen K.P. Pietersen A.P.J. Knijnenburg Drs. H.G. van der Wolk met medewerking van: J. Buist J.S.J. Rost Drs. S. The 4

Nadere informatie

Onderwijs- en examenregeling van de bacheloropleiding

Onderwijs- en examenregeling van de bacheloropleiding Faculteit der Exacte Wetenschappen Onderwijs- en examenregeling van de bacheloropleiding Bedrijfswiskunde en Informatica Deel B Preambule In dit document wordt een A en een B gedeelte onderscheiden. In

Nadere informatie

management & organisatie

management & organisatie Voorlichting management & organisatie vernieuwde tweede fase HAVO/VWO Een nieuw vak in de bovenbouw Ter voorbereiding is een deel van de stof bij het vak economie in de derde klas HAVO /VWO opgenomen.

Nadere informatie

HOLLAND IMMO GROUP INSINGER DE BEAUFORT BEHEER B.V. TE EINDHOVEN. Halfjaarcijfers per 30 juni 2014. Geen accountantscontrole toegepast

HOLLAND IMMO GROUP INSINGER DE BEAUFORT BEHEER B.V. TE EINDHOVEN. Halfjaarcijfers per 30 juni 2014. Geen accountantscontrole toegepast HOLLAND IMMO GROUP INSINGER DE BEAUFORT BEHEER B.V. TE EINDHOVEN Halfjaarcijfers per 30 juni 2014 Balans per 30 juni 2014 Vóór resultaatbestemming ACTIVA 30 juni 2014 31 december 2013 Vlottende activa

Nadere informatie

Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM. Rapport inzake de jaarrekening 2014

Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM. Rapport inzake de jaarrekening 2014 Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM Rapport inzake de jaarrekening 2014 Inhoudsopgave Pagina Opdracht 1 Algemeen 1 Resultaten 1 Financiële positie 2 Kengetallen

Nadere informatie

MODULEBESCHRIJVING Databases DBS1

MODULEBESCHRIJVING Databases DBS1 MODULEBESCHRIJVING Databases DBS1 Samensteller(s): Richard van den Ham Datum: 30-08-2012 Versie: 1.0 Module: Databases Identificatie Progresscode: DBS1 Semester: 1 Omvang: 140 SBUs/ 5 ECTS-punten Lestijd:

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING. Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen. Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte

ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING. Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen. Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING 2015-2016 Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte Deze onderwijs- en examenregeling (OER-FFTR) treedt

Nadere informatie

Materieel belang in de jaarrekening. Nationale Verslaggevingsdag 26 juni 2012 Ton Meershoek Hoofd toezicht financiële verslaggeving

Materieel belang in de jaarrekening. Nationale Verslaggevingsdag 26 juni 2012 Ton Meershoek Hoofd toezicht financiële verslaggeving Materieel belang in de jaarrekening Nationale Verslaggevingsdag 26 juni 2012 Ton Meershoek Hoofd toezicht financiële verslaggeving Agenda Inleiding Doel van de jaarrekening Wat is materieel belang Wat

Nadere informatie

REGLEMENT RAAD VAN TOEZICHT STICHTING CONTRACTSPELERSFONDS KNVB

REGLEMENT RAAD VAN TOEZICHT STICHTING CONTRACTSPELERSFONDS KNVB REGLEMENT RAAD VAN TOEZICHT STICHTING CONTRACTSPELERSFONDS KNVB Inleiding De Raad van Toezicht en het bestuur van de Stichting Contractspelersfonds KNVB (hierna respectievelijk te noemen: de Raad van Toezicht,

Nadere informatie

SKO. Basiskennis Boekhouden BKB / Elementair Boekhouden

SKO. Basiskennis Boekhouden BKB / Elementair Boekhouden Avondopleidingen SKO Financiële Opleidingen Ondernemer opleidingen Basiskennis Boekhouden BKB / Elementair Boekhouden Basiskennis Calculatie BKC Praktijkdiploma Boekhouden PDB Moderne Bedrijfsadministratie

Nadere informatie

EXAMENPROGRAMMA. Diplomalijn(en) Diploma('s) 5 (vergelijkbaar met hbo-ad) Versie 3-0 Geldig vanaf 01-01-16 Vastgesteld op 01-02-15 Vastgesteld door

EXAMENPROGRAMMA. Diplomalijn(en) Diploma('s) 5 (vergelijkbaar met hbo-ad) Versie 3-0 Geldig vanaf 01-01-16 Vastgesteld op 01-02-15 Vastgesteld door EXAMENPROGRAMMA Diplomalijn(en) Diploma('s) Financieel-Administratief Moderne Bedrijfsadministratie (MBA) Vakopleiding Bedrijfsadministratie & Accountancy (VBA ) Eamen Financiering niveau 5 Niveau 5 (vergelijkbaar

Nadere informatie

Opleiding Code + officiële benaming van de module Academiejaar 2015-2016 Semester Studieomvang Totale studietijd Aantal lestijden

Opleiding Code + officiële benaming van de module Academiejaar 2015-2016 Semester Studieomvang Totale studietijd Aantal lestijden Opleiding Marketing Code + officiële benaming van de module C4 Financieel Management Academiejaar 2015-2016 Semester: 2 Studieomvang 4 studiepunten Totale studietijd 90 Aantal lestijden 60 Aandeel lestijden

Nadere informatie

Wettelijke regelingen in verband met de jaarrekening

Wettelijke regelingen in verband met de jaarrekening 16 hoofdstuk Wettelijke regelingen in verband met de jaarrekening 16.1 Onder de werking van boek 2 titel 9 van het burgerlijk wetboek vallen ondernemingen die gedreven worden in de vorm van een NV, BV,

Nadere informatie

Programma van toetsing en afsluiting. Vak: Economie 2 f vwo

Programma van toetsing en afsluiting. Vak: Economie 2 f vwo Programma van toetsing en afsluiting Vak: Economie 2 f vwo Inleiding Bij de samenstelling van het nieuwe 2FVWO programma is rekening gehouden met de mogelijkheid om eind 2015-2016, voor de leerlingen die

Nadere informatie

Bijlage bij opgave 3 N.V. Nederlandsche Apparatenfabriek Nedap jaarrekening 2013

Bijlage bij opgave 3 N.V. Nederlandsche Apparatenfabriek Nedap jaarrekening 2013 Bijlage bij opgave 3 N.V. Nederlandsche Apparatenfabriek Nedap jaarrekening 2013 GECONSOLIDEERDE BALANS PER 31 DECEMBER (x 1.000) Vaste activa Materiële vaste activa 48.001 45.836 Immateriële vaste activa

Nadere informatie

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Module. Lestijden 60

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Module. Lestijden 60 ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Marketing Module Management & Organisatie Code C2 Lestijden 60 Studiepunten n.v.t. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot JA aanvragen vrijstelling

Nadere informatie

Programma van toetsing

Programma van toetsing Programma van toetsing Inleiding In samenwerking met onderwijskundige experts hebben we ons programma van toetsing ontworpen. Het programma van toetsing is gevarieerd en bevat naast kennistoetsen en beoordelingen

Nadere informatie

Functieprofiel lid bestuur met portefeuille vermogensbeheer en risicomanagement van Stichting Notarieel Pensioenfonds

Functieprofiel lid bestuur met portefeuille vermogensbeheer en risicomanagement van Stichting Notarieel Pensioenfonds Functieprofiel lid bestuur met portefeuille vermogensbeheer en risicomanagement van Stichting Notarieel Pensioenfonds 1. Algemene kenmerken Het bestuur van de Stichting Notarieel Pensioenfonds (SNPF) is

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 5. Bijlage 1 Handelsstal en Springstal De Eijk 87

Inhoud. Voorwoord 5. Bijlage 1 Handelsstal en Springstal De Eijk 87 Inhoud Voorwoord 5 1 Vermogenspositie 9 1.1 De fiscale jaarrekening 10 1.2 Waarderingsgrondslagen in de fiscale boekhouding 14 1.3 Andere waarderingsgrondslagen en stille reserves 25 1.4 Afsluiting 30

Nadere informatie

Opleidingen Boekhouden

Opleidingen Boekhouden Opleidingen Boekhouden Bij Avondopleidingen SKO kunt u kiezen uit 3 verschillende niveau's opleidingen boekhouden: Opleiding Basiskennis Boekhouden BKB vergelijkbaar met MBO-3 niveau (= Elementair Boekhouden

Nadere informatie

Domein A: Vaardigheden

Domein A: Vaardigheden Examenprogramma Wiskunde A havo Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Algebra en tellen

Nadere informatie

Managementupdate Financieel Management

Managementupdate Financieel Management Managementupdate Financieel Management Financieel management is een vakgebied in beweging. De wetgeving is in ontwikkeling. Maatschappelijke discussies over de macht van de aandeelhouders en het Angelsaksische

Nadere informatie

MODULEBESCHRIJVING FFEBLR0111

MODULEBESCHRIJVING FFEBLR0111 MODULEBESCHRIJVING FFEBLR0111 Naam module FFEBLR0111 Modulehouder W.F. Laman Vakgebied(en) Belastingrecht inkomstenbelasting niet-winst Studiepunten 4 ECTS Voorkennis -- Omschrijving De belangrijkste begrippen

Nadere informatie

Appendix Bedrijfseconomie

Appendix Bedrijfseconomie Appendix Bedrijfseconomie De Nederlandse Associatie voor Praktijkexamens ( de Associatie ) organiseert twee keer per jaar examens voor het in ons land erkende Praktijkdiploma Boekhouden (PDB). Voor het

Nadere informatie

Tussentijds bericht Staalbankiers Beleggingsfondsen Beheer B.V. per 30-06-2013

Tussentijds bericht Staalbankiers Beleggingsfondsen Beheer B.V. per 30-06-2013 Tussentijds bericht Staalbankiers Beleggingsfondsen Beheer B.V. per 30-06-2013 Inhoudsopgave 1. Verslag van de directie 3 2. Jaarrekening 5 Balans per 30 juni 2013 Winst- en verliesrekening over 26 april

Nadere informatie

TOETSENOVERZICHT HAVO KLAS 5

TOETSENOVERZICHT HAVO KLAS 5 TOETSENOVERZICHT HAVO KLAS 5 05-06 Inhoudsopgave Voorwoord blz. Aardrijkskunde blz. 4 Biologie blz. 5 CKV blz. 6 Duits blz. 7 Economie blz. 8 Engels blz. 9 Frans blz. 0 Geschiedenis blz. Maatschappijleer

Nadere informatie

HBO Management Accounting & Control

HBO Management Accounting & Control HBO Management Accounting & Control Vooropleiding Voor deelname aan de opleiding op HBO-niveau Management Accounting & Control dient u in het bezit te zijn van één van onderstaande diploma s: HAVO-diploma

Nadere informatie

Syllabus. Leerdoelen voor de European Business Competence* Licence, EBC*L Niveau A

Syllabus. Leerdoelen voor de European Business Competence* Licence, EBC*L Niveau A Syllabus en voor de European Business Competence* Licence, EBC*L Niveau A Modules: Bedrijfsdoelstellingen & kengetallen Financiële administratie Kosten & prijzen Bedrijfsvorm & wetgeving EBC*L International,

Nadere informatie

Programma van Toetsing en Afsluiting Schooljaar 2014-2015. Dr. Albert Schweitzer havo-vwo

Programma van Toetsing en Afsluiting Schooljaar 2014-2015. Dr. Albert Schweitzer havo-vwo Programma van Toetsing en Afsluiting Schooljaar 2014-2015 Dr. Albert Schweitzer havo-vwo HAVO 5 Code SOM percentage Vak: Aardrijkskunde Cohort: 2013 Totale studielast: 240 A H4 Onafgerond eind HAVO-4 1

Nadere informatie

FINANCIERING VOOR PDB

FINANCIERING VOOR PDB OPLEIDING PRAKTIJKDIPLOMA BOEKHOUDEN PDB FINANCIERING VOOR PDB K.P. Pietersen Drs. P.F. Pietersen A.P.J. Knijnenburg 5 e druk, e oplage ISBN: 978 90 6355 9 6 NEDERLANDS ONDERWIJS INSTITUUT BV DE NOI-METHODE

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

Portfoliobegeleidingsbijeenkomst. Centrale vraag. Hoe kan ik het leren op mijn werkplek zo. inrichten, dat ik mijn beroepscompetenties

Portfoliobegeleidingsbijeenkomst. Centrale vraag. Hoe kan ik het leren op mijn werkplek zo. inrichten, dat ik mijn beroepscompetenties Agenda Welkom Kennismaking Werkplekleren en portfolio Portfoliobegeleidingsbijeenkomst Afsluiting Welkom Kennismaking Centrale vraag In tweetallen: Opdracht 1: Stel elkaar onderstaande vragen: Wie ben

Nadere informatie