Nota: Zicht op risico s

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nota: Zicht op risico s"

Transcriptie

1 Zicht op risico s

2 Nota: Zicht op risico s Risicomanagementbeleid Gemeente Hengelo 1 Inleiding Management Summary Risicomanagement Begripsbepaling, wat is risicomanagement? Risico Risicomanagement Wat is het wettelijk kader? Wat is het bestuurlijk kader? Wat zijn de doelstellingen van deze beleidsnota? Huidige situatie risicomanagement Wat doet de gemeente al aan risicomanagement? Wat is de rol van het bestuur? Het college van Burgemeester en Wethouders De Raadscommissie Bestuur De Raad Wat zijn de rollen, taken en werkwijzen van de organisatie? Verspreiding van kennis over risicomanagement Taken risicomanagement verbinden met bestaande processen Implementatie risicomanagement Welke methodiek is van toepassing? Opstellen Risicoprofiel Benodigde weerstandscapaciteit Welke maatregelen moeten worden genomen? Welke niveaus van verantwoordelijkheid zijn er te onderscheiden? Wanneer rapporteren in het kader van de actieve informatieplicht? Wanneer rapporteren in het kader van de P&C cyclus? In welke fase van ontwikkeling bevindt de organisatie zich? Welke beleidsmatige keuzes moeten gemaakt worden? Percentage zekerheid Selecteren van risico s voor het weerstandsvermogen Besluiten ten behoeve van verdere implementatie Risicobeheersing Welke soorten maatregelen zijn te onderscheiden? Welke risicocontrol technieken zijn er? Risicovermijding Risicopreventie Risicoreductie Segregatie van risico s Contractuele overdracht Welke risicofinanciering maatregelen zijn er?

3 6.3.1 Financieren uit lopende rekening Bezuinigingsmogelijkheden Algemene reserve Stille reserves Bestemmingsreserves Voorzieningen Geleende fondsen Captive Onbenutte belastingcapaciteit Contractuele overdracht van risicofinanciering Commerciële verzekering Wat is de rol en betekenis van verzekeren? Algemeen Organisatie verzekeringen en schaderegistratie Weerstandsvermogen Wat is weerstandsvermogen? Wat is weerstandscapaciteit? Hoe wordt het weerstandsvermogen berekend? Hoe wordt het weerstandsvermogen beoordeeld? Welke mate van risicobeheersing wordt nagestreefd? Conclusie en Aanbevelingen Conclusies Aanbevelingen...26 Bijlage I: Wetteksten van de belangrijkste artikelen en toelichting Bijlage II Monitoring & Review Framework...29 Bijlage III Format paragraaf 8.2 weerstandsvermogen...30 Bijlage IV Begrippen...35 Bijlage V Risico Categorieën Bijlage VI. Functieprofiel risicomanagement coördinator...38 Bijlage VII, Detailbeschrijving van fase 2 en fase 3 van het COSO Model...39 Bijlage VIII, Weerstandsvermogen Grondbedrijf

4 1 Inleiding Vanaf 2004 is in het BBV (Besluit Begroting en Verantwoording) de wettelijke regelgeving over rapportage van risico s aangescherpt, en zijn gemeenten verplicht om een weerstandsvermogen te berekenen op basis van de inventarisatie van risico s in een risicoprofiel. Provincie en Rijk hechten in hun toezichthoudende rol grote waarde aan de inventarisatie van risico s van gemeenten en leggen hierbij een relatie met de benodigde weerstandscapaciteit. De kwaliteit van het risicomanagement systeem is een object van toezicht geworden. Vanaf 2004 moeten gemeenten daarom ook expliciet een beleid over risicomanagement voeren. Het huidige beleid is opgenomen in de verplichte paragraaf weerstandsvermogen van begroting en jaarverslag. De vele lopende projecten laten zien dat de gemeente Hengelo een ambitieuze gemeente is. Toenemende complexiteit van de samenleving en van de projecten waarbij de gemeente Hengelo betrokken is en de veranderende wet en regelgeving dwingen tot een verhoogd risicobewustzijn. Daarom is het van belang om zicht te hebben op de risico s die zich voor kunnen doen bij de uitvoering van de gemeentelijke taken, om de oorzaken op te sporen en om tijdig passende beheersingsmaatregelen (controls) te treffen. Om deze doelstellingen daadwerkelijk te behalen bestaat de behoefte aan een beleidskader, dat aangeeft hoe de gemeente de risico s die zij loopt in kaart brengt, beheerst en op welke wijze het bedrag wordt berekend dat de gemeente achter de hand wil hebben om de financiële gevolgen van tegenvallers op te vangen. Om daadwerkelijk beleid te voeren dient bepaald te worden: - op welke wijze het risicoprofiel van de gemeente wordt opgesteld; - wat er tot de weerstandscapaciteit gerekend kan worden; - hoe het weerstandsvermogen berekend wordt. - met welk normenkader het weerstandsvermogen wordt beoordeeld; - welke mate van beheersing wordt nagestreefd; - en hoe daarover wordt gerapporteerd en gecommuniceerd. De nota Zicht op Risico s is nieuw. De ontwikkeling van risicomanagement heeft sinds de introductie in 2004 niet stil gestaan. Risicomanagement is gestart als een zuiver financieel instrument gericht op het afdekken van risico s. In de periode heeft risicomanagement zich verder ontwikkeld tot een instrument voor bestuur en management. Risicomanagement richt zich thans op inventarisatie en beheersing van alle risico s die zich voor kunnen doen bij het realiseren van beleidsdoelen. De manier waarop een gemeente met risico s wil omgaan is primair een bestuurlijke keuze. Zo kan de gemeente kiezen voor diverse opties: het risico verzekeren, het risico zelf nemen, uitbesteden of probleemeigenaren aanwijzen die hun keuzes moeten verantwoorden. Deze nota bevat het beleid, de organisatie en de rapportage processen voor risicomanagement nieuwe stijl bij de gemeente Hengelo. De nota wordt voor een periode van 5 jaar vastgesteld. 2 Management Summary. De nota benadrukt het belang van het tijdig detecteren van risico's en het tijdig treffen van de juiste interne beheersing maatregelen. Dit is een managementtaak die door sector FBV van een impuls moet worden voorzien. Risico's moeten we bewust nemen, risico s mogen ons niet overvallen en als risico s zich toch manifesteren hoort het beleid te voorzien in het bestaan van een weerstandsvermogen van voldoende omvang om eventuele klappen te kunnen opvangen. Het eigen vermogen van de gemeente vervult deze bufferfunctie en omvat de algemene reserves en de bestemmingsreserves. Aan de andere kant heeft de gemeente ook bestuurlijke ambities. Dat is een gezond streven maar overmaat schaadt, want blinde ambitie is een gevaar. Centraal staat 3

5 daarom de vraag welke doelen we willen bereiken en welke risico s de realisatie van deze doelen kunnen dwarsbomen. De gevolgen van risico s kunnen we enerzijds beperken door tijdig maatregelen te nemen en anderzijds beperken door voldoende weerstandsvermogen aan te houden. De nota reikt de kaderstellende elementen aan waarmee de Raad een bestuurlijke afweging kan maken tussen ambities, de daarmee samenhangende risico s en de beschikbare maatregelen en middelen om nadelige gevolgen te kunnen opvangen. De gemeente moet in staat zijn om een worst case scenario te overleven. In dat kader heeft de onderzoeksfunctie bij de gemeente een aantal taken te vervullen. 1) Vaststellen van het bestaan van grote risico s; 2) Zorgdragen dat de management aandacht op de grote risico s gericht wordt; 3) Functioneren als sparringpartner voor het management bij risicobeheersing vraagstukken en de bestuurlijke advisering daarover door uitvoeren van audits; 4) De rapportage processen zo in te richten dat de Raad haar kaderstellende en controlerende rol kan waarmaken. Risico s leiden een verborgen bestaan en zijn niet direct waarneembaar. Daarom moeten wij in onze organisatie het vermogen ontwikkelen om risico s tijdig te kunnen waarnemen en om risico s te beheersen. Dit is een groeiproces. In dat kader heeft het management de taak om de competenties omgevingbewustzijn, organisatiesensitiviteit en resultaatgerichtheid bij de medewerkers te ontwikkelen en te bevorderen. Alertheid is belangrijk in een organisatie en een gewaarschuwd mens telt voor twee. Leeswijzer. In deze nota Zicht op risico s, wordt nader op risicomanagement in de gemeente Hengelo ingegaan aan de hand van de volgende vragen. Hoofdstuk 2, Risicomanagement - Hoofdstuk 2.1, wat is risicomanagement? - Hoofdstuk 2.2, wat is het wettelijk kader? - Hoofdstuk 2.3, wat is het bestuurlijk kader? - Hoofdstuk 2.4, wat zijn gewenste uitgangspunten en doelen van risicomanagement? Hoofdstuk 3, Huidige situatie risicomanagement - Hoofdstuk 3.1, wat doet de gemeente Hengelo al aan risicomanagement? - Hoofdstuk 3.2, wat is de rol van het bestuur? - Hoofdstuk 3.3, wat zijn de rollen, taken en werkwijzen van de organisatie? Hoofdstuk 4, Implementatie risicomanagement - Hoofdstuk 4.1, welke methodiek is van toepassing? - Hoofdstuk 4.2, welke maatregelen moeten worden genomen? - Hoofdstuk 4.3, welke beleidskeuzen moeten gemaakt worden? Hoofdstuk 5, Risicobeheersing - Hoofdstuk 5.1, welke soorten maatregelen zijn te onderscheiden? 4

6 - Hoofdstuk 5.2, welke risico control technieken zijn er te nemen? - Hoofdstuk 5.3, welke risico financiering maatregelen zijn er te nemen? - Hoofdstuk 5.4, wat is de rol en de betekenis van verzekeringen? Hoofdstuk 6, Weerstandsvermogen - Hoofdstuk 6.1, wat is weerstandsvermogen? - Hoofdstuk 6.2, wat is weerstandscapaciteit? - Hoofdstuk 6.3, hoe wordt het weerstandsvermogen berekend? - Hoofdstuk 6.4, hoe wordt het weerstandsvermogen beoordeeld? - Hoofdstuk 6.5, welke mate van risicobeheersing wordt nagestreefd? Hoofstuk 7, Conclusies en aanbevelingen - Hoofdstuk 7.1, Conclusies - Hoofdstuk 7.2, Aanbevelingen 3 Risicomanagement 3.1 Begripsbepaling, wat is risicomanagement? Risico Hieronder volgt een definitie wat in het kader van deze nota en de verplichte paragraaf weerstandsvermogen in begroting en jaarrekening onder de gebruikte begrippen wordt verstaan. Een overzicht van de begrippen is opgenomen in bijlage IV. Risico is een fenomeen dat verborgen aanwezig is. Er bestaat een bepaalde kans op (negatieve) gevolgen voor ons dagelijks functioneren. Dit kan de continuïteit en de doelrealisatie van de organisatie in gevaar kan brengen. Risico: Een risico is de kans op het optreden van een gebeurtenis met een negatief gevolg voor de gemeente. Uit de definitie van een risico volgt dat een goede omschrijving drie elementen bevat: 1) Een kans op het optreden van een gebeurtenis) Het gaat hier dus om een mogelijke gebeurtenis. Als de kans op een gebeurtenis 100% zeker is, is het geen risico meer. 2) Negatief gevolg De gevolgen van een risico kunnen zowel financieel als niet-financieel van aard zijn. We richten ons echter op het in kaart brengen van de financiële gevolgen die de gebeurtenissen met zich meebrengen. 3) Een betrokkene, voor wiens rekening de gevolgen komen De betrokkene is hierbij de gemeente Hengelo als organisatie, of waar van toepassing een specifieke afdeling. Als de kans op een gebeurtenis 100% is maar de omvang van het negatieve gevolg nog niet duidelijk is, dan spreken we van een onzekerheid. Deze dienen met behulp van een voorziening te worden afgedekt. De oorzaak voor de vorming van een voorziening ligt in het verleden. Een voorziening is altijd gebaseerd op een berekening. 5

7 Onzekerheid: Een zekere gebeurtenis met een onduidelijk gevolg. Als de kans op een gebeurtenis 100% is en de omvang van het negatieve gevolg staat ook voor 100% vast, dan spreken we van een schuld. Risicocategorieën Van bestuurlijk belang is het onderscheid tussen beleid en bedrijfsvoeringrisico s. Dit onderscheid wordt in hoofdstuk 2.3 nader uitgewerkt. Van organisatorisch belang is het onderscheid tussen en 10 tal risico categorieën die samen het hele spectrum van gemeentelijke activiteiten bestrijken. Deze categorieën staan met een toelichting vermeld in bijlage V. 6

8 3.1.2 Risicomanagement Risicomanagement is niet het minimaliseren van alle risico s, want dat elimineert de opbrengst. Risicomanagement is geen nieuwe trend of een nieuwe hype, maar vormt de brug tussen activiteiten en zonder al te veel verrassingen halen van doelstellingen. Een definitie van risicomanagement is: Risicomanagement: Het nemen van beslissingen die gericht zijn op het voorkomen of minimaliseren van de nadelige effecten die het optreden van risico's met zich mee kunnen brengen. Risicomanagement is een cyclisch proces dat bestaat uit de volgende stappen: 1) identificatie van risico s 2) analyse van risico s 3) beoordeling van risico s 4) maatregelen ontwerpen 5) maatregelen implementeren 6) evalueren en rapporteren Deze stappen zullen minimaal tweemaal per jaar bij de programmabegroting en de jaarrekening moeten worden doorlopen. De uitkomst van dit proces is een risicoprofiel. In bijlage II is een overzicht opgenomen voor het systematisch verbeteren van dit proces. Risicoprofiel: een overzicht van de risico s van de organisatie dat ten minste omvat de 10 genoemde risicocategorieën met bijbehorende kansen en gevolgen. In overeenstemming met de actieve informatieplicht van het college van B&W aan de Raad, wordt er niet gewacht met rapporteren bij het manifesteren van grote risico s. In de volgende hoofdstukken staat beschreven hoe onze organisatie hiermee om wil gaan. Risico-identificatie Evaluatie & rapportage Risicoanalyse Maatregelen implementeren Risicobeoordeling Maatregelen ontwerpen 3.2 Wat is het wettelijk kader? Vanaf 2004 verplicht het BBV gemeenten om op basis van de geïnventariseerde risico s hun weerstandsvermogen te berekenen. Aanknopingspunten voor het wettelijk kader zijn te vinden in de gemeentewet, in de artikel 189 lid 3 over het evenwichtscriterium in de begroting en in artikel 203 lid 1, over het toezicht van gedeputeerde staten bij het niet structureel in evenwicht zijn van de begroting. De wettekst van de 7

9 belangrijkste artikelen en de verwerking conform BBV van de belangrijkste posten in de jaarrekening is opgenomen in bijlage I. Feit is dat de financiële gevolgen van optredende risico s het evenwicht in de begroting ernstig in gevaar kunnen brengen. Indirect zijn de aanwezige risico s daarom een medebepalende factor bij het evenwichtscriterium in artikel 189 van de gemeentewet. De provincie betrekt daarom terecht de risico s en de aanwezige weerstandscapaciteit in haar financieel toezicht. Feitelijk toetst de provincie niet alleen het evenwicht van de begroting maar ook alle indirecte factoren die de toekomstige financiële positie van de gemeente kunnen beïnvloeden, waaronder dus de weerstandscapaciteit in relatie tot de risico s. In het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) provincies en gemeenten van 17 januari 2003 worden voorschriften ten aanzien van de begroting en de toelichting daarop gegeven. Een begroting moet bestaan uit een beleidsbegroting en een financiële begroting. De beleidsbegroting bestaat vervolgens uit het programmaplan en de paragrafen. De gemeente is verplicht tot zeven paragrafen, waaronder een paragraaf over het weerstandsvermogen. Voor de indeling van de paragraaf Weerstandsvermogen kan worden gekozen voor een indeling naar programma s of naar organisatieonderdelen (die op afdelingsniveau veelal ook weer kunnen worden gekoppeld aan programma s) Omdat de realisatie van programmadoelstellingen centraal staat in het verkeer tussen Raad en college van B&W is in het jaar 2007 het voorstel gedaan om risico s en weerstandsvermogen per programma te rubriceren. Deze aanbeveling komt terug in hoofdstuk Wat is het bestuurlijk kader? In het duale stelsel is het college van B&W primair de eigenaar van alle risico s. Besturen gaat niet zonder risico s. Dit gegeven vraagt om extra aandacht bij besluitvormingsprocessen. De Raad draagt in het kader van haar kaderstellende en controlerende rol eindverantwoordelijkheid voor alle risico s in de gemeente. College van B&W en Raad hebben om die reden beiden belang bij de juiste informatie over de risico s die het realiseren van de doelstellingen van de organisatie kunnen belemmeren. Door risico s vroegtijdig te onderkennen kunnen adequate maatregelen worden genomen die de gevolgen van risico s beperken. Beleidsmatige risico s Beleidsmatige risico s zijn de risico s waarmee de Raad in haar kaderstellende rol richting college van B&W zelf rekening mee moet houden. Beleidsmatige risico s kunnen zowel interne oorzaken als externe oorzaken hebben. Een voorbeeld van een intern risico is het opstarten van een risicovolle grondexploitatie. Een voorbeeld van een extern risico is een economische recessie. De Raad zelf beïnvloedt direct de ontwikkeling van deze risico s op het moment van besluitvorming. Dit maakt risicomanagement dan ook tot een bestuurlijk instrument; de Raad is medeverantwoordelijk voor de beheersing van de risico s. Bedrijfsvoering risico s Tegenover de beleidsmatige risico s staan de bedrijfsvoering risico s. Ten aanzien van dit type risico s vervult de Raad richting college van B&W primair de controlerende rol. Een voorbeeld hiervan is het claimrisico bij vergunningverlening. Hierop heeft de Raad nauwelijks directe invloed omdat de bedrijfsvoering de verantwoordelijkheid is van het college van B&W. Om deze reden is tijdige informatievoorziening over de bedrijfsvoering risico s belangrijk voor de Raad. Bij het beheersen van de bedrijfsvoering risico s speelt de interne organisatie van de actieve informatieplicht van de gemeente een belangrijke rol. Organisatie en Mandaatbesluit In het organisatie en mandaatbesluit moeten er omtrent signaleren, melden en bijsturen van risico s eveneens afspraken worden gemaakt. Risicomanagement is een sectormanagement verantwoordelijkheid. Zonder goede afspraken en zonder goed functionerend risicomanagement systeem kan het college van B&W de actieve informatieplicht aan de Raad niet waarmaken. In hoofdstuk 3.3 worden de rollen, taken en werkwijzen van de organisatie nader uitgewerkt. In de aanbevelingen onder hoofdstuk 7.2 is een voorstel opgenomen tot aanpassing van het organisatie en mandaatbesluit. 8

10 3.4 Wat zijn de doelstellingen van deze beleidsnota? Centraal uitgangspunt in deze nota is de duidelijke vastlegging op welke wijze de gemeente Hengelo omgaat met het weerstandsvermogen, op welke wijze het college van B&W invulling geeft aan risicomanagement en hierover communiceert met de Raad. De belangrijkste doelstellingen van deze nota zijn: - Inzichtelijk maken dat actief risicomanagement een belangrijk en waardevol sturinginstrument is voor bestuur en management; - Invullen van het wettelijk en bestuurlijk kader rond weerstandsvermogen; - Vastleggen van de structuur en het gebruik van de paragraaf weerstandsvermogen, inclusief de afspraken over rapportage en communicatie in de reguliere Planning en Control cyclus; - Vastleggen van methodiek en richtlijnen rond weerstandsvermogen, weerstandscapaciteit en risicomanagement: wat verstaan we eronder en hoe wordt het gewenste niveau van beheersing bepaald; - Afstemming met de beleidsnota over Reserves en Voorzieningen, vanwege de vraag welke reserves en voorzieningen tot de weerstandscapaciteit gerekend mogen worden - Vastleggen van de rapportage en communicatie structuur bij manifest worden van grote risico s; - De nota moet borgen dat de Raad de kaderstellende en controlerende taken goed en efficiënt kan uitvoeren. Kwantitatieve normen voor de totale omvang van de gemeentelijke risico s, de benodigde weerstandscapaciteit, de beschikbare weerstandscapaciteit en het weerstandsvermogen kunnen daarbij niet gemist worden. De nota moet ook borgen dat de gemeente Hengelo niet wordt benadeeld doordat risico s ongewenst openbaar worden. De kwantitatieve normen maken het bestuurlijke spanningsveld zichtbaar. Het is mogelijk om de risico s van toekomstige grootschalige projecten vooraf te toetsen aan de actuele streefwaarde voor het weerstandsvermogen. De ultieme bestuurlijke consequentie is dat de Raad aan het opstarten van nieuwe grote projecten de eis kan verbinden om eerst het weerstandsvermogen op het gewenste peil te brengen, of de eis kan stellen om de risico s in te perken. De eis om eerst een dotatie te doen aan de reserves kan haaks staan op de wens om extra uitgaven te doen voor politieke prioriteiten. Hoe leg je aan de burgers uit wat prioriteit heeft, welke keuzes zijn gemaakt, welke afwegingen een rol hebben gespeeld, wat de doorslag heeft gegeven en wat de consequenties daarvan zijn? Met het normenkader van de nota Zicht op risico s, kan de Raad heldere, gemotiveerde en afgewogen keuzes maken. Hoe beter het risicomanagement systeem hoe beter de Raad kan afwegen. Ook kan de Raad in de kaderstellende rol besluiten tot het beperken van de risico s door activiteiten af te stoten of door verordeningen aan te passen. Voor dit type besluiten ligt het primaat bij de Raad. In financiële zin werkt risicomanagement kosten verlagend. Aansprakelijkheidclaims, hogere rentestanden, stijgende verzekeringspremies en stijgende kosten van planschades zijn voorbeelden van schades die door actief risicomanagement zo laag mogelijk gehouden kunnen worden. Daarmee is een belangrijke stap gezet in het verbeteren van de besturing en de beheersing van de organisatie van de gemeente Hengelo. Risico s overkomen de gemeente niet, maar zijn het resultaat van gewilde en bewuste (politieke) keuzes. De verdienste van goed risicomanagement is, dat het besluitvorming proces transparant wordt gemaakt, en aan de burgers van de gemeente Hengelo is uit te leggen. Tevens wordt het belang van een deugdelijk normenkader duidelijk voor het goed functioneren van de besturing en beheersing. Weerstandsvermogen is een van de verplichte paragrafen in begroting en jaarverslag. Er bestaat een nauwe relatie met de verplichte paragrafen financiering, grondbeleid, onderhoud kapitaalgoederen en bedrijfsvoering. 9

11 4 Huidige situatie risicomanagement 4.1 Wat doet de gemeente al aan risicomanagement? De activiteiten op het gebied van risicomanagement worden sinds 2004 systematisch aangepakt in samenwerking met het Nederlands Adviesbureau voor Risicomanagement (NAR). Alle risico s en beheersmaatregelen worden beheerd in een centrale database (Naris) welke jaarlijks geactualiseerd wordt door middel van interviews met de afdelinghoofden. Daarnaast ontplooit de organisatie van de gemeente Hengelo een breed scala aan activiteiten om de risico s te beheersen. De gemeente Hengelo doet, al dan niet bewust, al heel veel aan risicobeheersing. Risico s worden overgedragen, verzekerd, uitbesteed of zelf genomen en beheerst door maatregelen van interne controle. 4.2 Wat is de rol van het bestuur? Het college van Burgemeester en Wethouders Het college van B&W is sinds 2004 in formele zin eigenaar van de risico s. Het college van B&W moet de Raad periodiek informeren over de stand van zaken in begroting en jaarverslag De Raadscommissie Bestuur In de Raadscommissie is op 18 december 2007 een presentatie gegeven over risicomanagement. Daarbij is ook de vraag aan de orde gekomen wanneer de Raadscommissie zich in voldoende mate geïnformeerd weet over de risico s De Raad De Raad stelt uiteindelijk het risicomanagementbeleid, de programmabegroting en het programmaverslag met de paragraaf over het weerstandsvermogen en het risicoprofiel vast. 10

12 4.3 Wat zijn de rollen, taken en werkwijzen van de organisatie? Verhoging risicobewustzijn medewerkers Om de effecten van risico s te minimaliseren en de continuïteit te waarborgen is het van belang inzicht te verschaffen in de risico s die de organisatie loopt. Inzicht in de risico s die de gemeente Hengelo loopt, begint bij het risicobewustzijn van de medewerkers in de organisatie. Als zij risicobewust zijn in hun dagelijkse werkzaamheden, zal het inzicht in de risico s toenemen. Echter, de interpretatie van wat als risico dient te worden meegenomen is persoonsafhankelijk. Dit moet zoveel mogelijk voorkomen worden door een eenduidig risicomanagementbeleid dat in de hele organisatie uitgedragen wordt. Taken Hoofdstuk 4 geeft een overzicht van de toegepaste methoden en de organisatorische maatregelen om de risico s in beeld te krijgen en te houden. De rapportage processen over risico s moeten aansluiten op de agenda van de planning- en controlcyclus. In de rapportage wordt er gestreefd naar een zo volledig mogelijk en actueel beeld van de materieel wezenlijke risico s. Dit vereist een transparant en toegankelijk systeem en een systematische aanpak, waarbij alle relevante 10 risicocategorieën van bijlage V periodiek beoordeeld worden. Werkwijzen voor sturing en (effectieve) beheersing Hoofdstuk 5 geeft een overzicht van de maatregelen die een gemeente kan treffen rondom programma s, producten en (bedrijfs)processen om risico s te minimaliseren tegen (maatschappelijk) aanvaardbare kosten. Door het inzicht in de risico s van de gemeente Hengelo, krijgen college van B&W en de Raad meer zicht op de interne organisatie en (beleid)processen. De confrontatie van de verwachte kosten van risico s met beheersing maatregelen zoals verzekeren, zelf dragen, afstoten,etc, roept de noodzaak op van transparante en afgewogen keuzes. Want ook beheersing maatregelen kosten geld. Het is de kunst om een zodanige balans te vinden dat de organisatie gezond blijft en de kwaliteit van de dienstverlening verder verbetert. Identificatie en beheersing van risico s is een verantwoordelijkheid van de sectormanager. In lijn met de mandatering van beslissingsbevoegdheid over uitvoering van beleid zijn de sectormanagers verantwoordelijk voor het nemen van actie. Elk risico heeft daarmee een eigenaar in de organisatie. Daarnaast kan de integrale risicoaanpak tevens leiden tot de invoering van organisatiebrede beheersmaatregelen. Door inzicht in de beleidsmatige risico s en de tijdige rapportage over de belangrijkste bedrijfsvoering risico s kan de Raad immers in haar kaderstellende en controlerende rol de risicostrategie zelf mede bepalen Verspreiding van kennis over risicomanagement Voldoende draagvlak voor risicomanagement op bestuur- en managementniveau is een voorwaarde voor succes. Dit is essentieel om de medewerking van de organisatie te verkrijgen. Om binnen de ambtelijke organisatie risico s daadwerkelijk te beheersen is vergroting van de bewustwording van risico s binnen de beleidsvelden van groot belang. Het sectormanagement moet bewust zijn van de risico s die worden gelopen bij het uitoefenen van de taken binnen hun specifieke beleidsvelden zonder dat dit een verlammende uitwerking krijgt. De wijze waarop actie dient te worden genomen op de risico s vergt vanzelfsprekend maatwerk per beleidsveld. Iedere manager is verantwoordelijk voor de risico s van zijn organisatieonderdeel. Voor een effectieve implementatie is het van belang dat kennis van risicomanagement in de organisatie wordt ingebracht. Een goede ondersteuning kan daarbij niet gemist worden. Daarom zijn er binnen de afdeling Bedrijfsondersteuning een viertal risicomanagement coördinatoren benoemd. De rollen, taken en verantwoordelijkheden van deze coördinatoren zijn opgenomen in Bijlage VI Taken risicomanagement verbinden met bestaande processen Om te voorkomen dat risicomanagement een nieuw blokje op de controletoren wordt is de positionering ten opzichte van andere bestaande processen noodzakelijk. Dit maakt het mogelijk om de verschillende dwarsverbanden te verankeren en het draagvlak te vergroten. Mogelijke processen waaraan gedacht kan worden zijn onder andere; rechtmatigheid, AO/IC, de ervaringen van het grondbedrijf, Juridisch control 11

13 kritische prestatie indicatoren (KPI s) Risicomanagement verbonden met de planning en control cyclus Door de koppeling van het risicomanagement aan de p&c-cyclus worden de risico s periodiek onder de aandacht gebracht in de programmabegroting, programmaverslag en de bestuursrapportages. Risicoprofielen van grote risicovolle projecten verdienen extra aandacht van het bestuur. In hoofdstuk 7.2 is daarom de aanbeveling opgenomen dat over dit type projecten altijd gerapporteerd wordt. Voor de grondcomplexen die in beheer zijn bij de afdeling Grondzaken gebeurt dit al. In de programmabegroting, gaat het om de mogelijke risico s die het begrotingsbeeld kunnen verstoren, in relatie tot de benodigde weerstandscapaciteit. In de bestuursrapportages (Beraps) gaat het om de significante afwijkingen ten opzichte van het risicoprofiel in de begroting. In het programmaverslag tenslotte gaat het om de evaluatie en de bijsturing. Dat wil zeggen dat de rapportage de risico s toelicht die afgelopen jaar manifest zijn geworden en dat gerapporteerd wordt hoe effectief de beheersmaatregelen zijn geweest. De invloed hiervan op het weerstandsvermogen komt tevens in het jaarverslag aan bod. In principe geven deze rapportages een volledig beeld van de risico s, tenzij de belangen van de gemeente Hengelo door de openbaarheid van deze informatie in het geding komen. Dit zou kunnen spelen bij financiële indicaties van claims. De negatieve invloed hiervan op de onderhandelingsprocessen tussen de gemeente Hengelo en derden speelt dan een rol. In dergelijke gevallen kan de Raad vertrouwelijk worden geïnformeerd. De rapportage over risico s is gekoppeld aan de planning en control producten tenzij materieel wezenlijke zaken zich voor (dreigen te) doen. Deze zaken dienen het bestuurlijke traject te volgen op basis van de actieve informatieplicht. Risicomanagement verbonden met de actieve informatieplicht De actieve informatieplicht verplicht het college van B&W en de burgemeester om open te handelen. Het college van B&W en de burgemeester dienen alle informatie te verschaffen die de Raad voor de uitvoering van zijn taken nodig heeft. Dit betekent dat zij een afweging moeten maken wat voor de Raad interessante en noodzakelijke informatie is. Maatgevend is de hoogte van de risicoscore. De rapportage criteria staan vermeld in hoofdstuk , en in de vorm van aanbevelingen ook in hoofdstuk 7.2. Risicomanagement verbonden met nieuwe beleidsinitiatieven Bij besluitvorming over nieuw beleid moet de Raad in haar kaderstellende rol rekening houden met de beleidsmatige risico s. Bij nieuwe bestuurlijke voorstellen met risico s van materieel belang moet daarom een risicoanalyse en een berekening van de impact op het weerstandsvermogen worden uitgevoerd. De sectormanager ziet erop toe dat de advisering in dit aspect voorziet. De Raad beslist over het gewenste niveau van het weerstandsvermogen en moet dan ook tijdig worden ingelicht (actieve informatieplicht), als er zich zaken voordoen waardoor het niveau van het weerstandsvermogen verandert. Dat is dus het geval bij alle bestuurlijke voorstellen waarbij in een worst case scenario de eigen begrotingsruimte van de afdeling niet meer toereikend is. Het weerstandsvermogen van de gemeente moet dan worden aangesproken en de Raad moet dat weten om een eigen afweging te kunnen maken. 12

14 5 Implementatie risicomanagement In dit hoofdstuk wordt eerst methodisch uiteengezet op welke wijze een risicoprofiel kan worden verkregen, en vervolgens hoe risicomanagement in de organisatie op een blijvende manier kan worden ingevoerd. 5.1 Welke methodiek is van toepassing? Opstellen Risicoprofiel Risico identificatie Jaarlijks wordt een gemeentebrede risico-inventarisatie uitgevoerd door interviews af te nemen bij alle afdelinghoofden. Deze inventarisatie confronteert de10 risicocategorieën met de activiteiten van de betreffende afdeling. De risico s en de voorgestelde beheersmaatregelen worden vervolgens verwerkt in de centrale database NARIS. Daarna vindt terugkoppeling plaats naar de afdelinghoofden over de afdelingsrisicoprofielen ter verifiëring om vast te stellen dat het zijn of haar risico s zijn. Op deze wijze is voor alle afdelingen bottom-up het risicoprofiel van de gemeente Hengelo opgesteld. Gemeentebreed is op deze wijze een nulmeting uitgevoerd op alle organisatieonderdelen. Voor de afdeling Grondzaken zijn de risico s op complex niveau in beeld gebracht. Voor het afdekken van risico s in de grondexploitaties berekent de afdeling Grondzaken haar eigen risicoprofiel en haar eigen risicobuffer. Risico analyse Om risico s te kwantificeren dienen zowel de kans als het gevolg te worden bepaald. Daartoe wordt gebruik gemaakt van referentiebeelden om te bepalen in welke klasse een risico zich bevindt. De referentiebeelden zijn gekoppeld aan kanspercentages. Bijvoorbeeld als een risico zich eenmaal in de tien jaar voordoet is de kans op optreden 10%. Als een risico zich eenmaal per jaar kan voordoet wordt de kans vastgesteld op 90% (bij een kans van 100% was het immers geen risico meer). Op basis van deze kansverdeling wordt in een risicosimulatie gerekend. Ten behoeve van de risicosimulatie (zie berekening weerstandsvermogen) kunnen de kanspercentages ook handmatig worden verfijnd tot getallen variërend tussen 0,1% en 99,9%. Kans Voor de beoordeling van de kans hanteren we 5 klassen met de volgende referentiebeelden Klasse Referentiebeelden Kwantitatief 1 < of 1 keer per 10 jaar (10%) 2 1 keer per 5-10 jaar (30%) 3 1 keer per 2-5 jaar (50%) 4 1 keer per 1-2 jaar (70%) 5 1 keer per jaar of > (90%) Tijdgevolg Tijdgevolgen worden alleen bij de grondexploitaties meegewogen. Vertraging betekent dat opbrengsten later gerealiseerd worden. De afdeling Grondzaken gebruikt de onderstaande klassenindeling. Klasse Referentiebeelden/bandbreedte 0. Geen tijdgevolgen weken weken weken weken 5 > 26 weken Geldgevolg 13

15 Hiervoor hanteren we 5 klassen met de volgende klassenindeling Klasse Referentiebeelden/bandbreedte 0 Geen geldgevolgen 1 x < < x > < x > < x > x > Indien het risico in klasse 5 valt (en dus groter is dan ), dient voor dat risico ook het maximale gevolg in euro s aan te worden gegeven. Vooral bij grote projecten doet deze situatie zich voor en is het relevant te weten hoeveel meer dan het risico kan zijn. Risico beoordeling. Deze processtap voorziet in het evalueren van de eerste twee processtappen, de identificatie en de analyse, en in het vooruitkijken naar de volgende fase in de cyclus, de te nemen beheersmaatregelen. In de evaluatie worden beoordeeld: - de kwaliteit van de risicodefinitie: worden alle drie elementen geraakt? - de inschatting van kansen en gevolgen: zijn deze realistisch te noemen? - de volledigheid van het risicoprofiel: zijn er geen risico s over het hoofd gezien? - de uniformiteit van het risicoprofiel: bevat de database geen doublures? Doublures van risico s ontstaan vooral bij de middelen functies, want iedere afdeling heeft te maken met personeel, facilitaire zaken, ICT middelen en financiën. Bij de inrichting van de database is daarom gekozen voor een oplossing waarin alle personeelsrisico s, zoals bijvoorbeeld het risico van een hoog ziekteverzuim, aan de afdeling Personeel Organisatie en Kwaliteit (POK) zijn gekoppeld. Dit is arbitrair maar voor de beoordeling van de bedrijfsvoering risico s maakt het niet uit of de risico s aan de ene of aan de andere afdeling zijn gekoppeld. Bovendien zullen de te nemen beheersmaatregelen meestal vanuit de betreffende middelen functies gecoördineerd worden. Voor de beoordeling van welke beheersing maatregelen voor de organisatie van belang zijn moet eerst gekeken worden naar het totale risicoprofiel van de gemeente. Vervolgens is het van belang te weten hoe dat risicoprofiel zich bij simulatie gedraagt Benodigde weerstandscapaciteit Het bepalen van de benodigde weerstandscapaciteit wordt uitgevoerd met behulp van een risicosimulatie (Monte Carlo simulatie), onderdeel van NARIS, waarbij gebruik wordt gemaakt van de kansverdelingen en gevolgen uit de vorige paragraaf. Een risicosimulatie gaat er vanuit dat niet alle risico s allemaal tegelijk en in hun maximale omvang zich voordoen. Uit onderzoek blijkt dat gemeenten die risicosimulatie toepassen minder weerstandscapaciteit aanhouden dan gemeenten die deze techniek niet toepassen. Het resultaat van de risicosimulatie is een kansdichtheidsfunctie die aangeeft hoeveel geld benodigd is om alle risico s af te dekken gekoppeld aan een bepaald zekerheidspercentage. Hoe meer zekerheid men wenst om risico s af te dekken hoe hoger de prijs die daaraan gekoppeld is. Onderstaande figuur is een voorbeeld van de uitkomst van een risicosimulatie waaruit duidelijk blijkt dat naarmate men meer zekerheid (% oppervlakte van de figuur) wenst, het te reserveren bedrag tussen de 4 en 11 miljoen ligt. Aanbevolen wordt om minimaal één standaarddeviatie als betrouwbaarheidspercentage te nemen. Dit komt neer op 84%. In de praktijk wordt gerekend met 90%. 14

16 Voorbeeld uitkomst risicosimulatie: Benodigde risicofinanciering Kans (p) 4 5,75 7,5 9,25 11 Kansverdeling van te verwachten kosten in miljoenen euro s 8,4 (90%) De uitkomst van de benodigde weerstandscapaciteit wordt vastgelegd in de weerstandsparagraaf van de programmabegroting en het programmaverslag. In de praktijk blijkt het risicoprofiel van de gemeente Hengelo vrij stabiel te zijn. In de periode tussen 2004 en 2008 lag de benodigde weerstandscapaciteit tussen de 40 en 50 miljoen. Het percentage betrouwbaarheid is door de jaren heen op 90% gehouden. De meeste gemeenten hanteren dit percentage als de standaardnorm. Uit de risicosimulatie volgt tevens een analyse waaruit blijkt welke risico s de meeste impact hebben op de uitkomst van de risicosimulatie. Gevoeligheidsanalyse risicoprofiel Planschade claim firma Jan...,66 1% rentedaling leidt tot 3...,5 ESF subsidie wordt niet vo...,38 Bijdragen aan 5.2 exploitatiet ,75-0,5-0,25 0,30 0,25 0,5 0,75 1 Welke 1 maatregelen moeten worden genomen? Op het moment dat risico s zich werkelijk voor doen valt er weinig meer te managen, want: - Als het risico structureel van aard is leidt dit tot een begroting wijziging: - Als het risico incidenteel van aard is leidt dit tot het aanspreken van de weerstandscapaciteit. 15

17 Risicomanagement gaat dan ook over de vraag wat een organisatie kan doen voor dat risico s zich voordoen. Daarbij zijn drie vragen van belang. - Paragraaf 5.2.1:Welke niveaus van verantwoordelijkheid zijn er te onderscheiden? - Paragraaf en 5.2.3: Wanneer, hoe en door wie wordt er gerapporteerd? - Paragraaf 5.2.4: In welke fase van ontwikkeling bevindt de organisatie zich? Welke niveaus van verantwoordelijkheid zijn er te onderscheiden? Hieronder wordt nader ingegaan op de verantwoordelijkheden van bestuur De pyramidefiguur op bladzijde 19 dient als basis. Bestuur De raad stelt de hoogte van het weerstandsvermogen vast en moet uit dien hoofde geïnformeerd worden over belangrijke wijzigingen daarin. In december 2007 is aan de raadscommissie bestuur de vraag voorgelegd wanneer zij zich voldoende geïnformeerd weet. Desgevraagd stelde de raadscommissie dat zij: - bij begroting, berap en jaarverslag zicht wil hebben op 60% van het totale risicoprofiel; - een toelichting wil bij de belangrijkste veranderingen in het risicoprofiel; - informatie wil van het college van B&W als belangrijke risico s, met een risicoscore groter dan 16, manifest dreigen te worden Wanneer rapporteren in het kader van de actieve informatieplicht? De risicoscore wordt bepaald door de bepaalde klassen van kans en gevolg te vermenigvuldigen volgens onderstaande formule. Met behulp van de risicoscore kunnen risico s worden geprioriteerd en wordt inzichtelijk welke risico s het meest belangrijk zijn om te worden gemanaged. Risicoscore = kans x geldgevolg De maximale risicoscore bedraagt 25. De gemeente Hengelo is een inkomenbestedende huishouding. Om die reden is ervoor gekozen om alleen de geld gevolgen in beeld te brengen voor de bepaling van de benodigde weerstandscapaciteit. De uitzondering is de afdeling Grondzaken. Bij de grondexploitaties wordt ook het tijdgevolg in beeld gebracht. De reden hiervoor is dat iedere vertraging in een grondexploitatie zich ogenblikkelijk vertaald in hogere rentekosten. Op basis van de relatieve waardering kan ook worden bepaald wie verantwoordelijk is voor een risico. Het zou immers vreemd zijn indien een afdelingshoofd met een tekenbevoegdheid van wel mag beslissen over een risico dat de organisatie miljoenen kan kosten. In de figuur hiernaast wordt aangegeven hoe op basis van de risicoscore de verantwoordelijkheden en bevoegdheden ten aanzien van risico s binnen de organisatie kunnen worden verdeeld Risicoscore Directeu r Secto r Binnen de gemeente kunnen beleidsmatig keuzes worden Afdelin g 0 16

18 gemaakt om vast te leggen tot welke risicoscore afdelingshoofden en sectormanagers verantwoordelijk en rapportage plichtig zijn. Wij stellen voor om in het kader van de actieve informatieplicht de grenzen voor ambtelijk rapporteren bij respectievelijk 7 en 16 te leggen. Het regime bij bestuurlijke initiatiefstukken is, dat met een risicoscore boven de 7 volstaan kan worden met behandeling door het college van B&W. Bestuurlijke initiatiefstukken met een risicoscore boven de 16 worden altijd geagendeerd voor behandeling door de Raad Wanneer rapporteren in het kader van de P&C cyclus? Een risicoprofiel is dynamisch. Ieder jaar komen er nieuwe risico s bij en verdwijnen er weer risico s. In het bestuurlijke traject worden deze ontwikkelingen gevolgd in programmabegroting en jaarrekening. Daarmee wordt voldaan aan de wettelijke eisen. De status van risicomanagement in de organisatie is op dit moment nog onduidelijk en de koppeling met de P&C cyclus is nog zwak. Risicomanagement heeft tot dusver geen vaste plaats in de Beraps, de jaarplannen en Maraps van de sectoren. In hoofstuk 7.2 staan de voorstellen om hier verandering in te brengen In welke fase van ontwikkeling bevindt de organisatie zich? De implementatie van risicomanagement in een organisatie is een groeiproces waarin een aantal stadia doorlopen worden. Naarmate de organisatie groeit, neemt de volwassenheid in de omgang met risico s toe en verandert ook de rol van risicomanagement coördinator. Het beeld van de mate van risicovolwassenheid van de gemeente Hengelo is niet éénduidig. De meerderheid van de financieel relevante processen bevinden zich in fase 2. Maar er zijn ook voorbeelden van fase 1 en fase 3. (De fasen zijn ontleend aan het COSO model). Fase 1 In eerste fase weet de organisatie niets van risicomanagement en heeft de risicomanagement coördinator de rol van productkampioen. De status van de interne beheersingsmaatregelen kan worden omschreven als fragmentarisch: de beheersingsmaatregelen zijn niet of in onvoldoende mate aanwezig. De risicomanagement coördinator vervult de rol van consultant. Fase 2 In de tweede fase begint de organisatie de principes van risicomanagement te begrijpen en heeft de risicomanagement coördinator de rol van begeleider (facilitator). De status van de interne beheersingsmaatregelen kan worden omschreven als informeel: de beheersingsmaatregelen worden wel uitgevoerd maar worden niet vastgelegd in dossiers en de uitvoering ervan is niet geborgd. Voor een meer gedetailleerde beschrijving van deze fase wordt verwezen naar Bijlage VII. Fase 3 n de derde fase heeft de organisatie de principes van risicomanagement onder de knie en heeft de risicomanagement coördinator de functie van adviseur. De status van de interne beheersingsmaatregelen kan omschreven worden als de basis op orde: de interne beheersingsmaatregelen zijn adequaat en aanwezig en worden op verantwoorde wijze gedocumenteerd en vastgelegd. De organisatie is volwassen genoeg om te kunnen beoordelen of en wanneer de risicomanagement coördinator in zijn rol van adviseur geraadpleegd moet worden. Voor meer details over deze fase wordt verwezen naar Bijlage VII. Fase 4. In de vierde fase heeft de organisatie risicomanagement volledig geïmplementeerd en kan de organisatie zelfstandig interne beheersingsmaatregelen treffen. De status van de interne beheersingsmaatregelen kan omschreven worden als volwassen: er is sprake van gestandaardiseerde beheersactiviteiten met periodieke toetsing waarbij intern en extern wordt gerapporteerd. De risicomanagement coördinator heeft in deze fase de rol van auditor die een formeel oordeel uitspreekt (Assurance) over de kwaliteit van het risicomanagement systeem en de effectiviteit van de interne beheersingsmaatregelen. De externe accountant kan bij de jaarrekening controle volledig op de kwaliteit van de interne beheersingsmaatregelen steunen. 17

19 5.3 Welke beleidsmatige keuzes moeten gemaakt worden? Voor de weerstandsparagraaf moeten bepaalde keuzes gemaakt worden ten behoeve van een bestendige gedragslijn. Dit waarborgt een consequente aanpak voor de gehele organisatie door de jaren heen. Twee belangrijke keuzes zullen hieronder nader worden toegelicht Percentage zekerheid In het risicomanagementbeleid is de keuze voor een bepaald percentage zekerheid van groot belang. Ter illustratie: De gemeente heeft met een bepaald % zekerheid aan een x bedrag genoeg om alle risico s af te kunnen dekken (zie paragraaf 4.1.2). Een vuistregel die wij hanteren is om uit te gaan van 1 standaarddeviatie afwijking. Dit komt overeen met 84% zekerheid. In de praktijk wordt veel gekozen voor 90% als zekerheidspercentage. Dit betekent dat er dan 10% kans is dat de gemeente over onvoldoende middelen beschikt om de risico s af te kunnen dekken. Het voorstel is om van 90% uit te gaan Selecteren van risico s voor het weerstandsvermogen Het voorstel is om niet alle geselecteerde risico s zonder meer in de weerstandsparagraaf op te nemen. Het schatten van een toe te kennen bedrag aan een schadeclaim kan worden opgevat als toegeven aan de aansprakelijkheid of kan leiden tot een hogere schadeclaim dan oorspronkelijk zou worden ingediend. Dit soort risico s worden niet opgenomen in de (openbare) risicoparagraaf. Informatieverstrekking aan de Raad geschiedt vertrouwelijk. Mogelijke voorbeelden van risico s die vertrouwelijk kunnen zijn: Aansprakelijkheid - Vaststellen of een claim te verwachten is (vermelding leidt tot ideeën) - Vaststellen hoogte van de claim (bemoeilijkt schikkingen en kan leiden tot hogere claims) Afwijkingen van bestemmingsplannen - Is er strijdigheid met andere vergunningen zoals bouwvergunningen? - Zijn er financiële belangen in het spel zoals planschade? Vergunningverlening of weigering die niet geheel volgens de procedure is verlopen 5.4 Besluiten ten behoeve van verdere implementatie Om risicomanagement verder te implementeren in de organisatie dienen een aantal besluiten te worden genomen om het in gang gezette proces van volwassenwording te continueren. De noodzakelijke besluiten zijn in hoofdstuk 7.2 opgenomen in de vorm van aanbevelingen. 6 Risicobeheersing 6.1 Welke soorten maatregelen zijn te onderscheiden? Nadat het risicoprofiel is beoordeeld komt de vraag hoe de risico s het best beheerst kunnen worden. Hiervoor worden een divers aantal technieken onderscheiden die vallen te rangschikken onder 2 noemers: risicocontrol en risicofinanciering. Dit hoofdstuk is algemeen van opzet en niet specifiek gemaakt voor de gemeente Hengelo. De reden is dat ieder beleidsveld om maatwerk vraagt. Maar er wel een algemene beleidslijn. Risico s met een hoog geldgevolg moeten in principe verzekerd zijn. Afhankelijk van het soort verzekeringsproduct is er dan de keuze voor een hoog eigen risico of een laag eigen risico. Marktomstandigheden zijn meestal bepalend voor de keuze. Risico s met een hoge kansfrequentie moeten anders worden aangepakt. De organisatie heeft er regelmatig last van. Management aandacht voor goed werkende beheersmaatregelen is dan dringend gewenst. Dit verhoogt de effectiviteit en de efficiency. 18

20 Voor een effectieve aanpak van de risico s wordt meestal gekozen voor een combinatie van risicocontrol en risicofinanciering technieken. 6.2 Welke risicocontrol technieken zijn er? Risicocontrol richt zich op de gebeurtenissen, de risico s zelf. Maatregelen richten zich op de kans waarmee de risico s zich voordoen, en de mogelijke gevolgen. De risicocontrol instrumenten zijn instrumenten waardoor de kans op een risico en/of de omvang van een risico afneemt. Risico s kunnen vermeden worden. Preventieve maatregelen kunnen van kracht zijn. Risico s kunnen beperkt en gesplitst worden Risico s kunnen contractueel worden overgedragen Risicovermijding De techniek om risico s te vermijden komt neer op het ontlopen van risico s. Aanvullende maatregelen zijn in deze geheel overbodig, daar het risico na toepassing van deze techniek simpelweg niet meer bestaat. Daarom wordt deze techniek ook wel gezien als de meest complete risicomanagementtechniek. In de praktijk is het onmogelijk om een risico in zijn geheel uit de weg te gaan Risicopreventie Risicopreventie zijn alle activiteiten die de waarschijnlijkheid van het optreden van het risico verkleinen. In tegenstelling tot risico vermijding is preventie niet alles omvattend. Naast preventie moet gekozen worden voor een andere techniek. Veelal wordt dan gekozen voor een financieringsmaatregel. Voorbeelden van preventie op het gebied van het risico brand zijn het verwijderen van niet noodzakelijke (ont)vlambare objecten en het veilig opslaan van noodzakelijke vlambare producten Risicoreductie Risicoreductie beperkt het (negatieve) gevolg na optreden van het risico. Bij risicoreductie kan een onderscheid gemaakt worden in pre-loss en post-loss maatregelen. Pre-loss maatregelen reduceren op voorhand de gevolgen van het risico. Post-loss maatregelen doen dit pas na optreden van het risico. Voorbeeld van pre-loss maatregelen is het gebruik van brandwerende materialen tijdens een brand. Voorbeelden van een post-loss maatregel is het inwerking stellen van een rampenplan Segregatie van risico s De term segregatie of scheiding van risico s omvat twee verwante risicotechnieken. De eerste zorgt voor opsplitsing van de risico s. De tweede omvat het dupliceren van de objecten die risico s lopen. Een voorbeeld van opsplitsing is bijvoorbeeld de opslag van voorraden in verschillende gebouwen. Als er ergens brand uitbreekt is gaat niet de hele voorraad verloren, maar slechts een gedeelte. Duplicering vindt zeker sinds het gebruik van computers steeds meer plaats. Een voorbeeld is de back-up van belangrijke bedrijfsgegevens. Het risico op het definitieve verlies van informatie wordt zo aanzienlijk verkleind. 19

Aan de raad van de gemeente Lingewaard

Aan de raad van de gemeente Lingewaard 6 Aan de raad van de gemeente Lingewaard *14RDS00194* 14RDS00194 Onderwerp Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen 2014-2017 1 Samenvatting In deze nieuwe Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen

Nadere informatie

Kadernota weerstandsvermogen & risicomanagement 2006. Kadernota weerstandsvermogen en risicomanagement Gemeente Alkmaar

Kadernota weerstandsvermogen & risicomanagement 2006. Kadernota weerstandsvermogen en risicomanagement Gemeente Alkmaar Kadernota weerstandsvermogen en risicomanagement Gemeente Alkmaar 1 Inleiding en wettelijk kader De vele lopende projecten zoals De Mare, Boekelermeer en Stationsgebied laten zien dat gemeente Alkmaar

Nadere informatie

Risicomanagementbeleid. Gemeente Beemster. BNG Consultancy Services (BCS) BCS. Referentienummer

Risicomanagementbeleid. Gemeente Beemster. BNG Consultancy Services (BCS) BCS. Referentienummer Risicomanagementbeleid Gemeente Beemster BNG Consultancy Services (BCS) Referentienummer BCS Doorkiesnummer (070) 3750 473 Faxnummer (070) 3649 349 Datum oktober 2009 Versie Versie 1.0 Samenvatting Conform

Nadere informatie

Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015. RAD Hoeksche Waard

Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015. RAD Hoeksche Waard Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015 Inhoud Samenvatting... 3 Inleiding Risicomanagement... 4 Doel risicomanagement Stappen risicomanagement Risicobeheersing Taken en verantwoordelijkheden

Nadere informatie

Nota Weerstandsvermogen 2013 - Gemeente Olst-Wijhe 1 van 10

Nota Weerstandsvermogen 2013 - Gemeente Olst-Wijhe 1 van 10 Nota Weerstandsvermogen 2013 Gemeente Olst-Wijhe Olst-Wijhe, maart 2013 doc. nr.: 13.014804 Nota Weerstandsvermogen 2013 - Gemeente Olst-Wijhe 1 van 10 Inhoudsopgave Samenvatting 3 Hoofdstuk indeling 1.

Nadere informatie

Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen)

Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) 2 januari 2014 2 Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) Inhoudsopgave

Nadere informatie

Nota Risicomanagement en weerstandsvermogen 2015-2018 0LGGHQ'HOÀDQG

Nota Risicomanagement en weerstandsvermogen 2015-2018 0LGGHQ'HOÀDQG Nota Risicomanagement en weerstandsvermogen 2015-2018 0LGGHQ'HOÀDQG Inhoudsopgave Bestuurssamenvatting 3 1. Inleiding 4 2. Doelstellingen 5 3. Risicomanagement in de organisatie 5 3.1 Verantwoordelijkheids-

Nadere informatie

Beleid risicomanagement en weerstandsvermogen Gemeente Dalfsen

Beleid risicomanagement en weerstandsvermogen Gemeente Dalfsen Beleid risicomanagement en weerstandsvermogen Gemeente Dalfsen 1 van 19 Inhoud 1 Inleiding risicomanagement en weerstandsvermogen 3 1.1 Doelstellingen risicomanagement 3 1.2 Besluit Begroting en Verantwoording

Nadere informatie

Raadsinformatiebrief Nr. :

Raadsinformatiebrief Nr. : Raadsinformatiebrief Nr. : Onderwerp: Risicomanagement Reg.nr. : 12.0693 B&W verg. : 19 juni 2012 : 1) Status In het licht van de actieve informatieplicht informeren wij U over de stand van zaken met betrekking

Nadere informatie

Kadernota Risicomanagement provincie Groningen

Kadernota Risicomanagement provincie Groningen Kadernota Risicomanagement provincie Groningen Provincie Groningen December 2014 1. Inleiding Op basis van de Financiële Verordening Provincie Groningen dienen Gedeputeerden Staten (GS) ten minste eenmaal

Nadere informatie

(Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement

(Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement (Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement Aanleiding Het college heeft de opdracht een Nota Risicomanagement op te stellen. Hiertoe heeft de raad besloten bij de rapportage Financiële Strategie.

Nadere informatie

Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Bergen (N-H)

Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Bergen (N-H) Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Bergen (N-H) INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE... 1 1. INLEIDING... 2 1.1 Waarom een nota reserves en voorzieningen?... 2 1.2 Inhoud van de nota... 2 2 Regelgeving en

Nadere informatie

Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer

Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer 1. Inleiding In 2008 heeft Aniek Geerts, student Master of Business Administration met begeleiding vanuit de Rijksuniversiteit Groningen door de heer B.J.W.Pennink

Nadere informatie

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth De taak van de raad onder het dualisme Kaders stellen (WMO, Jeugdwet, handhaving) Budgetteren (begroting) Lokale wetgeving

Nadere informatie

Risicomanagement: Veel kansen zijn nog niet benut!

Risicomanagement: Veel kansen zijn nog niet benut! Risicomanagement: Veel kansen zijn nog niet benut! Inleiding In 1995 deed risicomanagement bij gemeenten zijn intrede doordat deze verplicht werden gesteld een risicoparagraaf in hun begroting op te nemen.

Nadere informatie

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT Vastgesteld in de gemeenteraad 25 januari 2011 Nota weerstandsvermogen en risicomanagement Pagina 1 van 9 Weerstandsvermogen en risicomanagement 1. Inleiding.

Nadere informatie

Elke gemeente moet invulling

Elke gemeente moet invulling Implementatie hoeft geen belemmering te zijn Risicomanagement in de praktijk bij kleine gemeenten Sinds de invoering van het Besluit Begroting en Verantwoording 2004 (BBV 2004) is risicomanagement bij

Nadere informatie

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Robert t Hart / Geert Haisma 26 september 2013 r.hart@risicomanagement.nl / haisma@risicomanagement.nl 1www.risicomanagement.nl Visie risicomanagement Gemeenten

Nadere informatie

Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels. Gemeente Albrandswaard

Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels. Gemeente Albrandswaard Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels Gemeente Albrandswaard Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels Gemeente Albrandswaard Datum: 18 mei 2012 Afdeling: Bestuur, team ontwikkeling Afdelingshoofd:

Nadere informatie

Nota weerstandsvermogen en risicomanagement van de gemeente Enschede

Nota weerstandsvermogen en risicomanagement van de gemeente Enschede Nota weerstandsvermogen en risicomanagement van de gemeente Enschede december 2012 Inhoudsopgave 1. Samenvatting... 3 2. Inleiding... 7 3. Risicomanagement... 9 3.1. Doel... 9 3.2. Stappen risicomanagement...

Nadere informatie

Regeling Financieel Beheer Belastingsamenwerking Gouwe- Rijnland

Regeling Financieel Beheer Belastingsamenwerking Gouwe- Rijnland Regeling Financieel Beheer Belastingsamenwerking Gouwe- Rijnland Het Algemeen Bestuur van de Gemeenschappelijke regeling Gouwe-Rijnland (BSGR), gelet op: Artikel 212 van de Gemeentewet; Het Waterschapsbesluit;

Nadere informatie

Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo

Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo GEMEENTEBLAD Officiële uitgave van gemeente Hengelo. Nr. 70808 2 december 2014 Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo De raad van de gemeente Hengelo; gelezen het voorstel

Nadere informatie

gezien het voorstel van de Tijdelijke Commissie ingesteld door de Drechtraad van 21 augustus 2006 en 13 november 2006; b e s l u i t :

gezien het voorstel van de Tijdelijke Commissie ingesteld door de Drechtraad van 21 augustus 2006 en 13 november 2006; b e s l u i t : De Drechtraad gezien het voorstel van de Tijdelijke Commissie ingesteld door de Drechtraad van 21 augustus 2006 en 13 november 2006; gelet op artikel 212 van de Gemeentewet, alsmede artikel 30, eerste

Nadere informatie

FINANCIËLE VERORDENING RECREATIESCHAP DOBBEPLAS

FINANCIËLE VERORDENING RECREATIESCHAP DOBBEPLAS FINANCIËLE VERORDENING RECREATIESCHAP DOBBEPLAS Het Algemeen Bestuur van het recreatieschap Dobbeplas; Gezien het voorstel van het Dagelijks Bestuur van 13 oktober 2014; Gelet op het bepaalde in de artikelen

Nadere informatie

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland 1 Inhoud Management Samenvatting... 3 Hoofdstuk 1 Inleiding... 4 Hoofdstuk 2 Weerstandsvermogen... 5 Hoofdstuk 3 Begrippenkader...

Nadere informatie

Nota Risicomanagement. Weerstandsvermogen

Nota Risicomanagement. Weerstandsvermogen Nota Risicomanagement Weerstandsvermogen Gemeente Roermond, augustus 2012 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 2 1 Inleiding 3 2 Doelstelling 4 3 Risico's 6 3.1 Definiëring 6 3.2 Risicobereidheid 6 3.3 Rollen en

Nadere informatie

Gemeente Krimpen aan den IJssel NOTA RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN

Gemeente Krimpen aan den IJssel NOTA RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN Gemeente Krimpen aan den IJssel NOTA RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN Oktober 2012 1 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 1.1 Aanleiding... 3 1.2 Doelstelling en reikwijdte nota... 3 1.3 Definities en

Nadere informatie

22 april 2015 OPENBAAR LICHAAM CREMATORIA TWENTE

22 april 2015 OPENBAAR LICHAAM CREMATORIA TWENTE 22 april 2015 OPENBAAR LICHAAM CREMATORIA TWENTE ONTWERPBEGROTING 2016 Inhoudsopgave Bladz. 1. Aanbieding begroting 2016 1 2. Beleidsbegroting 2016 3 2.1 Programma 2.2 Paragrafen 3. Financiële begroting

Nadere informatie

Hoe financieel gezond is uw gemeente?

Hoe financieel gezond is uw gemeente? Hoe financieel gezond is uw gemeente? drs. R.M.J.(Rein-Aart) van Vugt RA A.(Arie)Elsenaar RE RA 1 Hoe financieel gezond is uw gemeente? In dit artikel geven de auteurs op hoofdlijnen aan welke indicatoren

Nadere informatie

Nota Reserves en Voorzieningen 2014 Gemeente Zundert

Nota Reserves en Voorzieningen 2014 Gemeente Zundert Nota Reserves en Voorzieningen 2014 Gemeente Zundert Intern document 2014/10084 behorende bij B&W nota 2014/10024 Colofon Uitgave Mei 2014 Gemeente Zundert Markt 1 4881 CN Zundert Postbus 10.001 4880 CA

Nadere informatie

Nota weerstandsvermogen en risicobeheersing. Gemeente Uden

Nota weerstandsvermogen en risicobeheersing. Gemeente Uden Nota weerstandsvermogen en risicobeheersing Gemeente Uden Opgesteld door: Marieke Wagemakers Functie: Adviseur Planning & Control Afdeling: Middelen Cluster: Bedrijfsbureau - 1 - Inhoudsopgave 1.1 Samenvatting...

Nadere informatie

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer)

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer) Vergadering: 11 december 2012 Agendanummer: 12 Status: Besluitvormend Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 E mail: gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der

Nadere informatie

Statenvoorstel nr. PS/2013/8733

Statenvoorstel nr. PS/2013/8733 Statenvoorstel nr. PS/2013/8733 Nota Risicomanagement Datum GS-kenmerk Inlichtingen bij 29.10.2013 2013/0350680 Dhr. R. Anderson telefoon 038 499 8744 e-mail R.Anderson@overijssel.nl Aan Provinciale Staten

Nadere informatie

In dit hoofdstuk wordt uiteengezet welke taken en verantwoordelijkheden de verschillende actoren binnen de gemeente Spijkenisse hebben.

In dit hoofdstuk wordt uiteengezet welke taken en verantwoordelijkheden de verschillende actoren binnen de gemeente Spijkenisse hebben. 7 Taken en verantwoordelijkheden In dit hoofdstuk wordt uiteengezet welke taken en verantwoordelijkheden de verschillende actoren binnen de gemeente Spijkenisse hebben. 7.1 Gemeenteraad De Gemeenteraad

Nadere informatie

DOORSTAAT UW RISICOMANAGEMENT DE APK?

DOORSTAAT UW RISICOMANAGEMENT DE APK? WHITEPAPER DOORSTAAT UW RISICOMANAGEMENT DE APK? DOOR M. HOOGERWERF, SENIOR BUSINESS CONS ULTANT Risicomanagement is tegenwoordig een belangrijk onderdeel van uw bedrijfsvoering. Dagelijks wordt er aandacht

Nadere informatie

Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438. Dit onderwerp wordt geagendeerd ter kennisneming ter consultering ter advisering

Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438. Dit onderwerp wordt geagendeerd ter kennisneming ter consultering ter advisering COLLEGE VAN DIJKGRAAF EN HOOGHEEMRADEN COMMISSIE BMZ ALGEMEEN BESTUUR Agendapunt 9A Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438 In D&H: 22-01-2013 Steller: Drs. J.L.P.A. Dankaart

Nadere informatie

5 Methode. 5.1 Uitgangspunten

5 Methode. 5.1 Uitgangspunten 5 Methode In dit hoofdstuk wordt het risicomanagementsysteem 1 waarmee de in het vorige hoofdstuk genoemde doelstellingen van risicomanagement wordt bereikt toegelicht. Een eenmalige risicoanalyse uitvoeren

Nadere informatie

INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen

INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen Raadsvergadering d.d. : 1 december 2011 Raadsbesluitnummer : R11.081 Carrousel d.d. : 17 november 2011 Onderwerp : Eindrapport Rekenkamercommissie kwaliteit Grondbeleid

Nadere informatie

Verbetertraject beheersing grondexploitaties & Optimalisatie Vastgoed Stand van zaken

Verbetertraject beheersing grondexploitaties & Optimalisatie Vastgoed Stand van zaken Verbetertraject beheersing grondexploitaties & Optimalisatie Vastgoed Stand van zaken Commissie Ruimte, Verkeer en Wonen, 2 februari 2015 Agenda Onderwerpen 1. Verbetertraject beheersing grondexploitaties

Nadere informatie

Een OVER-gemeentelijke samenwerking tussen Oostzaan en Wormerland

Een OVER-gemeentelijke samenwerking tussen Oostzaan en Wormerland OVER OOSTZAAN Een OVER-gemeentelijke samenwerking tussen Oostzaan en Wormerland WORMERLAND. GESCAND OP 13 SEP. 2013 Gemeente Oostzaan Datum : Aan: Raadsleden gemeente Oostzaan Uw BSN : - Uw brief van :

Nadere informatie

Bestuurlijk spoorboekje planning en control 2015

Bestuurlijk spoorboekje planning en control 2015 Bestuurlijk spoorboekje planning en control Gemeente Velsen 17 december 2014 Inleiding In de Wet dualisering gemeentebestuur zijn de posities, functies en bevoegdheden van de Raad en het College formeel

Nadere informatie

RAADSVOORSTEL Agendanummer 9.1. Onderwerp: Voortgang uitvoering plan van aanpak voor de realisatie van risicomanagement

RAADSVOORSTEL Agendanummer 9.1. Onderwerp: Voortgang uitvoering plan van aanpak voor de realisatie van risicomanagement RAADSVOORSTEL Agendanummer 9.1 Raadsvergadering van 2 oktober 2008 Onderwerp: Voortgang uitvoering plan van aanpak voor de realisatie van risicomanagement Verantwoordelijke portefeuillehouder: M.G. de

Nadere informatie

Nota weerstandsvermogen. gemeente Leeuwarderadeel

Nota weerstandsvermogen. gemeente Leeuwarderadeel Nota weerstandsvermogen gemeente Leeuwarderadeel Inhoudsopgave Inleiding...3 Wet- en regelgeving en huidig beleid...4 2.1 Besluit begroting en Verantwoording...4 2.2 Financiële verordening gemeente Leeuwarderadeel...4

Nadere informatie

4.2 Weerstandsvermogen

4.2 Weerstandsvermogen 4.2 Weerstandsvermogen 4.2.1 Inleiding Deze paragraaf handelt over de hoogte van de algemene reserve en andere weerstandscapaciteit waarover de gemeente Spijkenisse beschikt om calamiteiten en andere tegenvallers

Nadere informatie

RISICOMANAGEMENT. Wat voegt risicomanagement toe?

RISICOMANAGEMENT. Wat voegt risicomanagement toe? RISICOMANAGEMENT Risicomanagement ondersteunt op een gestructureerde manier het behalen van doelstellingen en het opleveren van projectresultaten. Dit kan door risico s expliciet te maken, beheersmaatregelen

Nadere informatie

Onderwerp: Aanpassing Financiële Verordening

Onderwerp: Aanpassing Financiële Verordening Onderwerp: Aanpassing Financiële Verordening In Algemeen Bestuur van 21 december 2011 is de Financiële Verordening (FV) vastgesteld. In de FV is in artikel 13 de bepaling opgenomen dat een inventarisatie

Nadere informatie

Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden

Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden Weerstandsvermogen te complex voor gemeenteraadsleden 1 en dus vooral voor het college? Neen, de gemeenteraad

Nadere informatie

Hoogheemraadschap van Delfland

Hoogheemraadschap van Delfland J^tA/ü4U^ Beleidsveld: Aard voorstel: Besluitvormend Vergaderdatum: 18 december 2008 Kenmerk VV: 710059 Aantal bijlagen: 1 Aan de verenigde vergadering van Delfland, Besluit: - het geactualiseerde normenkader

Nadere informatie

Gemeente Breda ~Q~ ~,,~ Registratienr: [ 40523] Raadsvoorstel

Gemeente Breda ~Q~ ~,,~ Registratienr: [ 40523] Raadsvoorstel ~,,~ Raadsvoorstel Agendapuntnummer: Registratienr: [ 40523] Onderwerp Instemmen met het doonoeren van een stelselwijziging voor de verantwoording- en dekkingswijze van investeringen met maatschappelijk

Nadere informatie

CONTROLEPROTOCOL voor de accountantscontrole op de jaarrekening 2013 van de gemeente Hengelo

CONTROLEPROTOCOL voor de accountantscontrole op de jaarrekening 2013 van de gemeente Hengelo CONTROLEPROTOCOL voor de accountantscontrole op de jaarrekening 2013 van de gemeente Hengelo 0 Inleiding De Gemeentewet(GW), art. 213, schrijft voor dat de gemeenteraad één of meer accountants aanwijst

Nadere informatie

Jaarrekening 2013. Gemeente Bunnik. Bunnik, 5 juni 2014 Open Huis gemeenteraad

Jaarrekening 2013. Gemeente Bunnik. Bunnik, 5 juni 2014 Open Huis gemeenteraad Jaarrekening 2013 Gemeente Bunnik Bunnik, 5 juni 2014 Open Huis gemeenteraad Agenda Controle van de jaarrekening De voorschriften voor de jaarrekening Jaarrekeningcontrole 2013 Controle van de jaarrekening

Nadere informatie

PROGRAMMA VERNIEUWING P&C CYCLUS 8 FEBRUARI 2012

PROGRAMMA VERNIEUWING P&C CYCLUS 8 FEBRUARI 2012 PROGRAMMA VERNIEUWING P&C CYCLUS 8 FEBRUARI 2012 Korte intro (wethouder Kolff) Wat is de huidige situatie en wat is wettelijk verplicht (hoofd financiën) Presentatie van vernieuwingen uit den lande: *

Nadere informatie

Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages

Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages Raadsvoorstel Agendapunt: 16 Onderwerp risicomanagement grondexploitaties Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages Aan de gemeenteraad,

Nadere informatie

Beoordelingskader Dashboardmodule Betalingsachterstanden hypotheken

Beoordelingskader Dashboardmodule Betalingsachterstanden hypotheken Beoordelingskader Dashboardmodule Betalingsachterstanden hypotheken Hieronder treft u per onderwerp het beoordelingskader aan van de module Betalingsachterstanden hypotheken 2014-2015. Ieder onderdeel

Nadere informatie

Raadsvergadering van 1 november 2012 Agendanummer: 5

Raadsvergadering van 1 november 2012 Agendanummer: 5 RAADSVOORSTEL Verseon kenmerk: 368891 Raadsvergadering van 1 november 2012 Agendanummer: 5 Onderwerp: Beleidsbegroting 2013-2016 Verantwoordelijk portefeuillehouder: Drs. F.P. Fakkers SAMENVATTING Vanuit

Nadere informatie

Risicomanagement, voorzieningen en weerstandsvermogen

Risicomanagement, voorzieningen en weerstandsvermogen Risicomanagement, voorzieningen en weerstandsvermogen auteur Bas Bours/Suzan v Wezel datum december 2014 afdeling Fpl & C versie 0.4 status definitief bestandsnaam Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Risicomanagement

Nadere informatie

Planning & Control Cyclus 2011 Gemeente Oostzaan

Planning & Control Cyclus 2011 Gemeente Oostzaan Planning & Control Cyclus 2011 Gemeente Oostzaan Oostzaan, 7 december 2010 Versie 1.2 Inhoud 1. Inleiding 3 2. Bestaand beleid Planning & Control 4 3. (Nieuwe) bestuurlijke doelstellingen en randvoorwaarden.6

Nadere informatie

Tot slot wordt de uitkomst uit de risicosimulatie

Tot slot wordt de uitkomst uit de risicosimulatie Figuur 3 Kans (p) 4 5,75 7,5 9,25 Kansverdeling van te verwachten 8,4 (90%) kosten in miljoenen euro s Figuur 4 Planschade claim firma Jan... 1% rentedaling leidt tot 3... ESF subsidie wordt niet vo...

Nadere informatie

Iedereen denkt bij informatieveiligheid dat het alleen over ICT en bedrijfsvoering gaat, maar het is veel meer dan dat. Ook bij provincies.

Iedereen denkt bij informatieveiligheid dat het alleen over ICT en bedrijfsvoering gaat, maar het is veel meer dan dat. Ook bij provincies. Iedereen denkt bij informatieveiligheid dat het alleen over ICT en bedrijfsvoering gaat, maar het is veel meer dan dat. Ook bij provincies. Gea van Craaikamp, algemeen directeur en provinciesecretaris

Nadere informatie

Financiële verordening gemeente Achtkarspelen

Financiële verordening gemeente Achtkarspelen Financiële verordening gemeente Achtkarspelen De raad van de gemeente Achtkarspelen; gezien het voorstel van het college van burgemeester en wethouders van @; gelet op artikel 212 van de gemeentewet en

Nadere informatie

Onderzoekscommissie Steenwijkerland

Onderzoekscommissie Steenwijkerland Onderzoekscommissie Steenwijkerland Adviesrapportage onderzoek verbouwing De Meenthe (2) 1 oktober 2012 Colofon Een onderzoek door de raad is een op waarheidsvinding gericht onderzoek naar een specifiek

Nadere informatie

b Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college Financiën helder en op orde

b Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college Financiën helder en op orde gemeente Eindhoven Inboeknummer 12bst01585 Dossiernummer 12.38.651 18 september 2012 Commissienotitie Betreft startnotitie over Sturen met normen: domein 'flexibiliteit'. Inleiding Op 28 augustus is in

Nadere informatie

2013-2017. Scherper aan de wind

2013-2017. Scherper aan de wind Nota Risicomanagement gemeente Hengelo 2013-2017 Scherper aan de wind 1/36 Voorwoord Op het voorblad ziet u een foto van een zeilschip in een inherent chaotisch systeem, het weer, maar ondanks alle waarneembare

Nadere informatie

b e s l u i t : 1 Inleidende bepaling 2 Begroting en verantwoording Nr: 07-104a De raad van de gemeente Barneveld;

b e s l u i t : 1 Inleidende bepaling 2 Begroting en verantwoording Nr: 07-104a De raad van de gemeente Barneveld; Nr: 07-104a De raad van de gemeente Barneveld; gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders, nr. 07-104; gelet op artikel 212 van de Gemeentewet; overwegende dat de verordening op de uitgangspunten

Nadere informatie

SiSa cursus 2013. Gemeente en accountant. 21 november 2013

SiSa cursus 2013. Gemeente en accountant. 21 november 2013 SiSa cursus 2013 Gemeente en Welkom Even voorstellen EY: Stefan Tetteroo RA Page 1 Agenda Doelstelling Accountant en gemeente Onze visie inzake de betrokken actoren Coördinatie- en controlefunctie binnen

Nadere informatie

Doorkiesnummer : (0495) 57 50 00 Agendapunt: - ONDERWERP VOORSTEL COLLEGE

Doorkiesnummer : (0495) 57 50 00 Agendapunt: - ONDERWERP VOORSTEL COLLEGE Meijer, Jacco FIN S3 RAD: RAD150701 woensdag 1 juli 2015 BW: BW150526 voorstel gemeenteraad Vergadering van de gemeenteraad van 1 juli 2015 Portefeuillehouder : H.A. Litjens Behandelend ambtenaar : Jacco

Nadere informatie

RAADSVOORSTEL Verseon kenmerk: 323478. Raadsvergadering van 8 maart 2012 Agendanummer: 10.2

RAADSVOORSTEL Verseon kenmerk: 323478. Raadsvergadering van 8 maart 2012 Agendanummer: 10.2 RAADSVOORSTEL Verseon kenmerk: 323478 Raadsvergadering van 8 maart 2012 Agendanummer: 10.2 Onderwerp: Achterstanden met betrekking tot de afgifte van gebruiksvergunningen en -meldingen Verantwoordelijk

Nadere informatie

Raadsstuk. Onderwerp: Actualisatie financiële verordening Haarlem BBV nr: 2015/98823

Raadsstuk. Onderwerp: Actualisatie financiële verordening Haarlem BBV nr: 2015/98823 Raadsstuk Onderwerp: Actualisatie financiële verordening Haarlem BBV nr: 2015/98823 1. Inleiding De gemeenteraad stelt kaders vast o.a. in de vorm van gemeentelijke verordeningen. De financiële beheersverordening

Nadere informatie

Naam Financiële verordening Gemeenschappelijke Regeling Bijsterhuizen (2006)

Naam Financiële verordening Gemeenschappelijke Regeling Bijsterhuizen (2006) Gemeenteblad Nijmegen Jaartal / nummer 2006 / 85 Naam Financiële verordening Gemeenschappelijke Regeling Bijsterhuizen (2006) Publicatiedatum 25 oktober 2006 Opmerkingen - Vaststelling van de verordening

Nadere informatie

Statenfractie D66 Gelderland

Statenfractie D66 Gelderland Verzoek tot debat HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH Een nieuwe vorm van risicomanagement HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH Beknopte samenvatting van

Nadere informatie

ADVIES STUKKEN GEMEENSCHAPPELIJKE REGELINGEN JAARSTUKKEN 2010 GGD

ADVIES STUKKEN GEMEENSCHAPPELIJKE REGELINGEN JAARSTUKKEN 2010 GGD ADVIES STUKKEN GEMEENSCHAPPELIJKE REGELINGEN JAARSTUKKEN 2010 GGD Algemeen: Uit bijgevoegde checklist blijkt dat de jaarrekening 2010 GGD, op een detail na, voldoet aan het BBV. Het saldo van baten en

Nadere informatie

Toelichting op de artikelen Financiële Verordening gemeente Groningen

Toelichting op de artikelen Financiële Verordening gemeente Groningen Toelichting op de artikelen Financiële Verordening gemeente Groningen Artikel 1 Definities Voor de gehanteerde begrippen in de verordening gelden de definities uit de Gemeentewet, de Wet Fido, het besluit

Nadere informatie

Financiële verordening RUD Zuid-Limburg

Financiële verordening RUD Zuid-Limburg Financiële verordening RUD Zuid-Limburg 1 Inhoud Hoofdstuk 1 Algemene bepalingen... 3 Artikel 1 Begrippenkader... 3 Hoofdstuk 2 Begroting en verantwoording... 4 Artikel 2 Opstellen begroting en verantwoording...

Nadere informatie

Programmasturing en Programmabegroting 2015-2018

Programmasturing en Programmabegroting 2015-2018 Programmasturing en Programmabegroting 2015-2018 Politieke markt 10 Juni Mark Oude Bennink, Ruud Molenkamp & Gijs Tiebot 1 Inhoud presentatie 1. Programmasturing? rol van de raad terugblik programmasturing

Nadere informatie

Financiële Verordening Gemeenschappelijke Regeling Meerstad

Financiële Verordening Gemeenschappelijke Regeling Meerstad Financiële Verordening Gemeenschappelijke Regeling Meerstad Vastgesteld bij besluit van het Algemeen Bestuur van 18 december 2012. Datum inwerktreding: 18 december 2012 Pagina 2 (10) Financiële Verordening

Nadere informatie

Ons kenmerk C100/05.0016522. Aantal bijlagen 1

Ons kenmerk C100/05.0016522. Aantal bijlagen 1 Directie Bestuur & Organisatie Directie Algemeen Aan de Commissie AB Korte Nieuwstraat 6 65 PP Nijmegen Telefoon (024) 329 9 Telefax (024) 329 22 92 E-mail gemeente@nijmegen.nl Postadres Postbus 905 6500

Nadere informatie

SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern

SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern Programma 13.30 uur Opening 13.40 uur Risicomanagement in het onderwijs door Marien Rozendaal RA 14.30 uur Pauze 15.00 uur Risicomanagement

Nadere informatie

Algemene conclusie per gemeente

Algemene conclusie per gemeente Oplegnotitie bij het RSD onderzoeksrapport Deze oplegnotitie vat de belangrijkste zaken uit het RSD onderzoek samen. Deze oplegnotitie is gebaseerd op het rapport dat het onderzoeksbureau De Lokale Rekenkamer

Nadere informatie

Raadsvoorstel: Nummer: 2011-769 Onderwerp: Raadsbeleidskader verbonden partijen (geactualiseerde versie raad 19 april 2012)

Raadsvoorstel: Nummer: 2011-769 Onderwerp: Raadsbeleidskader verbonden partijen (geactualiseerde versie raad 19 april 2012) Raadsvoorstel: Nummer: 2011-769 Onderwerp: Raadsbeleidskader verbonden partijen (geactualiseerde versie raad 19 april 2012) Datum: 28 maart 2012 Portefeuillehouder: P. IJssels Raadsbijeenkomst: 3 april

Nadere informatie

Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo

Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo Hoofdstuk I Artikel 1 Hoofdstuk II Artikel 2 Artikel 3 Artikel 3 Artikel 4 Artikel 5 Artikel 6 Artikel 7 Hoofdstuk III Artikel 8 Artikel

Nadere informatie

Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen

Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen Maart 2013 Afdeling Kwaliteit & Concerncontrol Team Planning & Kwaliteit Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 2. Huidig beleid...5 2.1 Visie en doelstellingen...5

Nadere informatie

BELEIDSKADER RISICOMANAGEMENT Provincie Drenthe

BELEIDSKADER RISICOMANAGEMENT Provincie Drenthe BELEIDSKADER RISICOMANAGEMENT Provincie Drenthe Inhoudsopgave Voorwoord 1 Algemeen... 4 1.1 Inleiding... 4 1.2 Definitie risicomanagement... 4 1.3 Bereik... 4 1.4 Opbouw document... 4 2 DOELSTELLINGEN,

Nadere informatie

2015-415. Nieuwegein. Gemeenteraad. Raadsvoorstel Afdeling Financiën. 1 Onderwerp. Programmabegroting 2016. 2 Gevraagd besluit

2015-415. Nieuwegein. Gemeenteraad. Raadsvoorstel Afdeling Financiën. 1 Onderwerp. Programmabegroting 2016. 2 Gevraagd besluit Nieuwegein m S\ Gemeenteraad Onderwerp Programmabegroting 2016 Datum 25 september 2015 Raadsvoorstel Afdeling Financiën Portefeuillehouder mr. J.A.N. Gadella 2015-415 1 Onderwerp Programmabegroting 2016

Nadere informatie

Deelplan IC Treasury 2014. Gemeente Lingewaard

Deelplan IC Treasury 2014. Gemeente Lingewaard Deelplan IC Treasury 2014 Gemeente Lingewaard 1 Inhoudsopgave 1. Aanleiding 3 2. Structureel / incidenteel 3 3. Opdrachtgever 3 4. Opdrachtnemer 3 5. Relevante wet- en regelgeving 3 6. Rapportage 4 7.

Nadere informatie

Risicomanagement Transities

Risicomanagement Transities Risicomanagement Transities 1. Inleiding In deze rapportage worden de risico s en de mogelijke beheersmaatregelen benoemd die verband houden met de te realiseren transities rondom Jeugdzorg, Participatie

Nadere informatie

Hellendoom. Aan de raad. III II III IIII IIII III III II (code voor postverwerking)

Hellendoom. Aan de raad. III II III IIII IIII III III II (code voor postverwerking) Punt 11. : Controleprotocol jaarrekeningen G 6 m 6 6 R T 6 2011 tot en met 2014 _- sa. Hellendoom Aan de raad Samenvatting: De accountant geeft bij de jaarrekening een controleverklaring af waarin zowel

Nadere informatie

Richtlijnen van de commissie BBV

Richtlijnen van de commissie BBV Richtlijnen van de commissie BBV Stellige uitspraken gelden met ingang van begrotingsjaar T+1, het jaar nadat de uitspraak is gepubliceerd. 1. Notitie Software, mei 2007 1.1 Software (als afzonderlijk

Nadere informatie

Raadsvoorstel2012.0029001 Nota risicomanagement en weerstandsvermogen

Raadsvoorstel2012.0029001 Nota risicomanagement en weerstandsvermogen gemeente Haarlemmermeer Onderwerp Raadsvoorstel2012.0029001 Nota risicomanagement en weerstandsvermogen Portefeuillehouder J.J. Nobel stellers U. Donmez en A. Rozet Collegevergadering 12 juni 2012 Raadsvergadering

Nadere informatie

Stafdienst Bedrijfsvoering Afdeling Concernfinanciën 31 augustus 2005. Kadernota weerstandsvermogen

Stafdienst Bedrijfsvoering Afdeling Concernfinanciën 31 augustus 2005. Kadernota weerstandsvermogen Stafdienst Bedrijfsvoering Afdeling Concernfinanciën 31 augustus 2005 Kadernota weerstandsvermogen INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING... 1 2 DEFINITIES VOOR WEERESTANDSCAPACITEIT EN RISICO S... 2 2.1 Weerstandscapaciteit...

Nadere informatie

Gemeente Doetinchem. Clientserviceplan voor het boekjaar 2013

Gemeente Doetinchem. Clientserviceplan voor het boekjaar 2013 Clientserviceplan voor het boekjaar 2013 oktober 2013 Inhoud 1. Inleiding 4 2. Controleopdracht 4 2.1 Opdracht 4 2.2 Materialiteit en tolerantie 5 2.3 Fraude 6 3. Planning 6 3.1 Inleiding 6 3.2 Algemene

Nadere informatie

Wij stellen de volgende data voor de oplevering van de planning en controlproducten 2010:

Wij stellen de volgende data voor de oplevering van de planning en controlproducten 2010: Planning en controlcyclus 2010 Samenvatting In dit voorstel is de planning opgenomen van de planning- en controlproducten 2010: de jaarrekening 2009, de voorjaarsnota 2010, de kadernota 2011, de programmabegroting

Nadere informatie

Raamwerk Risicomanagement

Raamwerk Risicomanagement Raamwerk Risicomanagement Op basis van het Enterprise Risk Management van COSO heeft Olde Bijvank advies in samenwerking met Quintis een raamwerk voor risicomanagement ontwikkeld. Specifiek voor Nederlandse

Nadere informatie

Nota reserves en voorzieningen 2015-2018

Nota reserves en voorzieningen 2015-2018 Nota reserves en voorzieningen 2015-2018 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Beleidslijnen reserves en voorzieningen... 4 2.1 Definities en regelgeving... 4 2.2 Toerekening van rente... 5 3. Huidige standen

Nadere informatie

Kennismakings- informatiebijeenkomst gemeente Utrecht (nieuwe) raadsleden Raadsleden centraal Goede raad voor een sterke gemeenteraad

Kennismakings- informatiebijeenkomst gemeente Utrecht (nieuwe) raadsleden Raadsleden centraal Goede raad voor een sterke gemeenteraad Kennismakings- informatiebijeenkomst gemeente Utrecht (nieuwe) raadsleden Raadsleden centraal Goede raad voor een sterke gemeenteraad 10 juni 2014 Gemeente Utrecht Agenda 1. Wie is de gemeentelijke accountant?

Nadere informatie

Betreft: resultaten tijdelijke werkgroep versterken rol raad binnen P&C cyclus. Van: De tijdelijke werkgroep versterken rol raad binnen P&C cyclus

Betreft: resultaten tijdelijke werkgroep versterken rol raad binnen P&C cyclus. Van: De tijdelijke werkgroep versterken rol raad binnen P&C cyclus Wijk bij Duurstede, 6 maart 2012 Betreft: resultaten tijdelijke werkgroep versterken rol raad binnen P&C cyclus Memo Van: De tijdelijke werkgroep versterken rol raad binnen P&C cyclus Aan: Leden van de

Nadere informatie

Financieel toezicht door de provincie

Financieel toezicht door de provincie Financieel toezicht door de provincie Waarom een brochure over toezicht op gemeentefinanciën? Op 7 maart 2002 is de Wet Dualisering Gemeente - bestuur inwerking getreden. Deze wet versterkt uw kaderstellende

Nadere informatie

Onderwerp: Onderzoek naar de overschrijding van de raming Brandweerkazerne Cothen-Langbroek

Onderwerp: Onderzoek naar de overschrijding van de raming Brandweerkazerne Cothen-Langbroek Raadsvergadering, 22 april 2008 Voorstel aan de Raad Nr: 228 Agendapunt: 6 Datum: 9 april 2008 Onderwerp: Onderzoek naar de overschrijding van de raming Brandweerkazerne Cothen-Langbroek Onderdeel raadsprogramma:

Nadere informatie

INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 610 HET IN AANMERKING NEMEN VAN DE INTERNE AUDITWERKZAAMHEDEN

INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 610 HET IN AANMERKING NEMEN VAN DE INTERNE AUDITWERKZAAMHEDEN INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 610 HET IN AANMERKING NEMEN VAN DE INTERNE AUDITWERKZAAMHEDEN INHOUDSOPGAVE Paragrafen Inleiding... 1-4 Reikwijdte en doelstellingen van de interne audit... 5 Verhouding

Nadere informatie

Nota Weerstandsvermogen en risicomanagement

Nota Weerstandsvermogen en risicomanagement Nota Weerstandsvermogen en risicomanagement Actualisatie voor de jaren 2012 tot en met 2015 Registratienummer: 12.003319 Concernstaf februari 2012 Inhoudsopgave Inhoudsopgave...3 1 Inleiding...5 1.1 Algemeen...5

Nadere informatie