De Pensioenwereld in FINANCIAL SERVICES. kpmg.nl KPMG Advisory N.V

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De Pensioenwereld in 2013 1 FINANCIAL SERVICES. kpmg.nl. 2014 KPMG Advisory N.V"

Transcriptie

1 De Pensioenwereld in FINANCIAL SERVICES De Pensioenwereld in 2015 kpmg.nl

2

3 De Pensioenwereld in 2015

4 4 De Pensioenwereld in 2015 Voorwoord Stilstaand water gaat stinken, zo luidt een bekende wijsheid. Als dat zo is, dan hoeven we ons geen zorgen te maken over of de pensioensector fris blijft ruiken. Want aan veranderingen geen gebrek. Er is gaandeweg sprake van een grondige herziening van het begrip pensioen, ingegeven door financiële noodzaak (een financiële crisis, stijgende levensverwachtingen en lage marktrente die gaten sloeg in de betaalbaarheid van het bestaande systeem) en een maatschappelijke onderstroom. Ooit was pensioen een soort heilige graal om naar uit te zien: een goudgerande zekerheid en een moment waarop het echte genieten kon beginnen. Steeds minder mensen hebben dergelijke percepties: ze beginnen te begrijpen dat de oude zekerheden niet meer haalbaar zijn en zien ook in dat het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd niet langer een ultiem doel is. Meer en meer mensen blijven zo vitaal dat ze uit eigen beweging langer willen doorwerken. Bij KPMG hebben we sinds een jaar een CEO die daarbij als inspirerend voorbeeld dient. Jan Hommen is nu 71, heeft een rijke ervaring als topman in het bedrijfsleven achter zich, maar schuwt een zware leiderschapsklus bij KPMG niet. Zijn vitaliteit en gedrevenheid zijn een voorbeeld voor velen: hij neemt zijn eigen verantwoordelijkheid in de wijze waarop hij zijn oude dag invult. Die eigen verantwoordelijkheid speelt niet alleen voor mensen als Hommen, maar is een breder maatschappelijk fenomeen. Het is een begrip dat de laatste jaren nadrukkelijk rondzoemt in vrijwel alle geledingen van de maatschappij. Als individu worden we geacht niet te veel te redeneren vanuit wat de overheid voor ons kan doen, maar veel meer vanuit onze eigen kracht. U kent de klassieker van John F. Kennedy waarschijnlijk wel: Ask not what your country can do for you. Ask what you can do for your country. Dat geluid zien we in de zorg, we zien het in de sociale zekerheid en we zien het ook in pensioenland. Er is echter wel iets merkwaardigs aan de hand. Want om die eigen verantwoordelijkheid te kunnen nemen moeten mensen wel voldoende bewegingsruimte krijgen. En dat is bepaald niet altijd een vanzelfsprekendheid, zeker niet in de pensioenwereld. We willen graag dat mensen hun verantwoordelijkheid nemen, maar bakenen tegelijkertijd met tamelijk chirurgische precisie hun bewegingsruimte af. Bovendien is er nog iets anders. De maatregelen vanuit de politiek maken het speelveld steeds ingewikkelder. De artikelen in deze uitgave van De Pensioenwereld laten dat ook weer op een breed front zien. We laten bijvoorbeeld zien wat de effecten van het nieuwe

5 De Pensioenwereld in Financiële Toetsingskader zijn op de financiële solidariteit tussen generaties, we leggen uit hoe ingrijpend de aftopping van een pensioen boven kan zijn en we leggen bloot hoe ingewikkeld het is om pensioen goed te regelen in geval van grensoverschrijdende arbeid. Stuk voor stuk zijn het onderwerpen waar je als lezer behoorlijk mee aan het werk moet om goed te begrijpen wat er aan de hand is. De rode lijn is dan ook dat het onderwerp pensioen voor de meeste mensen steeds ingewikkelder wordt. Gewone mensen begrijpen eigenlijk niet wat er onderhuids aan de hand is. Maar (onbewust) zitten ze wel met vragen. Is het wel echt nodig om nu te korten als de dekkingsgraad van een pensioenfonds te laag wordt? Worden jongeren of juist ouderen onevenredig benadeeld door de recente ingrepen in het pensioenstelsel? Het is eigenlijk nauwelijks te overzien voor een gemiddelde Nederlander. Het spanningsveld tussen meer eigen verantwoordelijkheid en de groeiende complexiteit is levensgroot. De beste optie om daar wat aan te doen is de complexiteit in te dammen. Maar hoe realistisch is die optie? Elke keer weer blijkt dat het om diverse redenen niet haalbaar is en het zou ons niet verbazen als de complexiteit ook de komende jaren alleen maar verder toeneemt. De haast onvermijdelijke consequentie daarvan is dan dat we mensen beter moeten meenemen in het verhaal over hoe wijzigingen hen raken. Hun uitleggen dat het stelsel echt verandert en wat dat betekent. Dat de aloude zekerheden niet meer zo zeker zijn. Hoe ze hun eigen situatie op waarde moeten schatten. Met deze uitgave beogen we daar zelf ons steentje aan bij te dragen. Maar eigenlijk verdienen voorlichting en educatie aandacht op een veel breder terrein: we moeten jongeren in hun opleiding en opvoeding veel meer gaan meenemen in wat pensioenen (en fiscaliteit) betekenen in hun leven en hen laten ervaren hoe ze zelf de juiste keuzes kunnen maken. Eenvoudig? Natuurlijk niet. Het is al jaren een uitdaging en er zijn geen pasklare antwoorden. Maar we mogen deze uitdaging in elk geval niet van de agenda laten glippen. Zeker niet in een tijdperk waarin de complexiteit haast onvermijdelijk verder zal toenemen. Wij wensen u veel leesplezier met deze uitgave van De Pensioenwereld. Zoals altijd hopen we dat u de toegevoegde waarde van de artikelen ervaart en gaan we graag met u in gesprek over de uitdagingen die u elke dag ervaart in deze sector. Amstelveen, december 2014 Roel Menken, Jan Stigter en Wim Teeuwissen Branchegroep Pensions

6 6 De Pensioenwereld in 2015 Inhoud Uitbesteding & assurance Fiscaliteiten & grensoverschrijding Nut en noodzaak van Evaluatie uitbesteding assurance reporting Overwegingen bij uitbesteding back- en mid-office processen van vermogensbeheer vermogensbeheer: de reikwijdte is een bewuste keuze Assurance als waarborg voor beheerste transities Pensioenopbouw bij grensoverschrijdende arbeid Grensoverschrijdende pensioenuitvoering door pensioenfondsen Effect van pensioenwijzigingen 2015 op de loonbelasting Aftopping van het pensioengevend inkomen op alternatieven? Kansen voor vermindering btwdruk bij pensioenfondsen 86

7 De Pensioenwereld in Verslaggeving & communicatie Ontwikkelingen in de pensioenmarkt Weloverwogen keuzes nodig voor juiste waardering beleggingen Toepassing z-score is toe aan kritische evaluatie Het nieuwe FTK: oude wijn in nieuwe zakken? Het Algemeen Pensioenfonds als postillon d amour onder pensioenfondsen Meer inzicht nodig in evenwichtige belangenbehartiging bij uitvoeringskosten Pensioenproducten standaardiseren, gedegen vergelijking blijft noodzakelijk Meer consistentie 122 nodig in verslaggeving premiepensioeninstellingen 17 Meer aandacht nodig voor langlevenrisico 156 Bijlage 1 KPMG-onderzoek Bijlage KPMG-trendonderzoek 2014 Colofon 212

8 Uitbesteding & assurance Nut en noodzaak van assurance reporting Overwegingen bij uitbesteding back- en mid-office processen van vermogensbeheer Evaluatie uitbesteding vermogensbeheer: de reikwijdte is een bewuste keuze Assurance als waarborg voor beheerste transities

9 Een standaard reflex bij een evaluatie van uitbesteed vermogensbeheer is vaak om vooral te kijken naar de rol van de beheerder zelf. Uit: Evaluatie uitbesteding vermogensbeheer: de reikwijdte is een bewuste keuze

10 01

11 Uitbesteding & assurance 11 Nut en noodzaak van assurance reporting Auteurs: Rosemarie van Alst en Fons Basten Wie activiteiten uitbesteedt, wil graag zekerheid over de kwaliteit en integriteit van deze activiteiten. Een van de manieren om die te verkrijgen is rapportage hierover in de vorm van een assurancerapport. In dit artikel zetten we uiteen wat zo n assurancerapport precies behelst, geven we adviezen over hoe een assurancerapport dient te worden geïnterpreteerd en geven we een doorkijkje naar toekomstige ontwikkelingen. Het gestructureerd uitbesteden van processen is begonnen met de automatisering van bedrijfsprocessen. Die heeft ertoe geleid dat de verwerking van gegevens vaak niet meer onder de eigen aansturing plaatsvindt, maar wordt uitbesteed aan een externe organisatie. Om blind te vertrouwen op de door die organisatie geleverde kwaliteit is echter wel wat veel gevraagd. De gebruiker wil inzicht in de kwaliteit van de geleverde diensten. Dit betekent dat de gebruiker de serviceorganisatie zou moeten bezoeken om die kwaliteit in beeld te krijgen. Dat is voor beide partijen echter niet efficiënt. De oplossing die hiervoor gevonden is we spreken over ongeveer 30 jaar geleden is een audit ten behoeve van de uitbestedende organisatie. In de Nederlandse accountantsliteratuur werd dit al snel aangeduid met de term TPM, wat staat voor Third Party Mededeling. De TPM is de eerste vorm van een assurancerapportage. Voor pensioenfondsen is de strategische keuze om een deel van de bedrijfsprocessen door een gespecialiseerde dienstverlener te laten uitvoeren een normaal onderdeel van de bedrijfsvoering geworden. Een veel voorkomende uitbesteding is die van vermogensbeheer, maar uitbesteding

12 12 De Pensioenwereld in 2015 Het management van het pensioenfonds blijft verantwoordelijk voor de uitbestede activiteiten en wil dus weten hoe het zit met kwaliteitsaspecten als betrouwbaarheid, beschikbaarheid, sustainability, beveiliging en efficiëntie. kan op bijna elk proces betrekking hebben. Ook bij uitbesteding blijft het pensioenfonds te allen tijde verantwoordelijk voor de uitvoering. Deze constatering vormt de basis voor nut en noodzaak van assurancerapportages. Het gaat hierbij verder dan alleen het beschikbaar stellen van het assurancerapport; dit rapport krijgt pas toegevoegde waarde als het daadwerkelijk gelezen wordt. To assure is bevestigen dat iets waar is. Onder assurance verstaan we het verschaffen van zekerheid over informatie door een neutrale partij, om het vertrouwen bij de gebruikers van die informatie te versterken. Het pensioenfonds is in assurancetermen de gebruikersorganisatie, de organisatie die gebruikmaakt van diensten zoals geleverd door zijn dienstverlener (bijvoorbeeld een bank voor vermogensbeheer), ook wel de serviceorganisatie genoemd. Om comfort te krijgen over de uitbestede activiteiten kan de gebruikersorganisatie de serviceorganisatie vragen om een assurancerapport, ook wel aangeduid als Service Organisatie Control (SOC)-rapport. De serviceorganisatie legt daarin verantwoording af aan haar gebruikersorganisatie(s) (hier de pensioenfondsen). Ook de accountant van het pensioenfonds heeft behoefte aan zekerheid. Voor zijn controle heeft hij bewijs nodig dat interne controlemaatregelen met betrekking tot de uitbestede

13 Uitbesteding & assurance 13 processen op orde zijn. Een SOC-rapport dat aan alle vaktechnische eisen voldoet, maakt het voor de accountant van de gebruikersorganisatie mogelijk zich een oordeel te vormen over de kwaliteit van de uitbestede activiteiten zonder dat hij verdere controlewerkzaamheden bij de serviceorganisatie hoeft uit te voeren. Deze controlewerkzaamheden worden namelijk door de auditor van de serviceorganisatie uitgevoerd die hierover rapporteert aan de gebruikersorganisatie. In het verleden werden SOC-rapporten veelal opgesteld op basis van de Amerikaanse SAS 70-standaard. Deze standaard is niet meer van toepassing. De rapportages worden nu meestal uitgebracht onder de internationale standaard ISAE 3402 of ISAE Standaard ISAE 3402 dient te worden gebruikt voor de beoordeling van de interne beheersing van processen die van belang zijn voor de financiële verantwoording. Voor de overige beheersingsmaatregelen (niet gerelateerd aan financiële verantwoordingsprocessen) kan gebruik worden gemaakt van de assurancestandaard ISAE Een SOC-rapport is een rapport waarin een serviceorganisatie beschrijft hoe zij processen beheerst. In het rapport worden beheersingsdoelstellingen gedefinieerd en wordt het geheel van beheersingsmaatregelen dat de organisatie neemt om die doelstellingen te realiseren weergegeven. Een externe auditor voegt een verklaring auditorsrapport toe aan dit rapport van de serviceorganisatie. In dit auditorsrapport gaat de auditor in op de realisatie van de beheersingsdoelstellingen. In een toelichting beschrijft hij welke testen hij heeft uitgevoerd en wat het resultaat van zijn werkzaamheden is. Deze in een afzonderlijke sectie opgenomen toelichting vormt een verantwoording van de uitgevoerde testwerkzaamheden. Er zijn twee typen SOC-rapporten: Een type I-SOC-rapport beschrijft het proces en de beheersingsmaatregelen zoals deze op een bepaald moment geïmplementeerd zijn. Hierin beantwoordt de auditor de vraag: komt de beschrijving van het rapport overeen met de werkelijke situatie? Het type II-rapport betreft een periode, meestal 6 maanden tot 1 jaar. Het rapport beschrijft het proces en de beheersingsmaatregelen zoals deze gedurende de gedefinieerde periode hebben gewerkt. Het type I-rapport is vaak het fundament voor een toekomstig type II-rapport.

14 14 De Pensioenwereld in 2015 In de praktijk leven er enkele misverstanden over wat een SOC-rapport precies is: 1. Het is geen certificaat: Een certificaat is beperkter dan een rapport. Bij een certificaat staan de normen en daarmee de scope vast. Een SOCrapport geeft een uitgebreide beschrijving volgens een vast format, terwijl een certificaat slechts vermeldt of de normen wel of niet zijn behaald. De lezer kan het rapport gebruiken voor een eigen evaluatie van de beheersingsmaatregelen binnen de serviceorganisatie. 2. Het rapport wordt niet opgesteld door de auditor: De SOC-rapportage wordt opgesteld door een serviceorganisatie. De verklaring van de auditor heeft zonder de beschrijving van het systeem en de daarbij behorende beheersingsmaatregelen geen betekenis. 3. ISAE 3402 geeft geen inhoudelijke norm: In feite is de ISAE 3402-standaard leeg. De serviceorganisatie bepaalt de scope, de beheersingsdoelstellingen en de beheersingsmaatregelen van het rapport en daarmee de norm. In de praktijk blijkt deze norm vaak in overleg met pensioenfondsen te worden bepaald. De aanwezigheid van een ISAE 3402-rapport geeft een indicatie van de volwassenheid van de administratieve organisatie van de serviceorganisatie. Accountant gebruikersorganisatie Pensioenfonds SOC-rapport Accountant serviceorganisatie Serviceorganisatie Figuur 1: De partijen die betrokken zijn bij een ISAE 3402 rapport

15 Uitbesteding & assurance 15 Door een SOC-rapport aan haar gebruikers beschikbaar te stellen voorkomt de serviceorganisatie dat zij capaciteit vrij moet maken voor het begeleiden van auditors van iedere gebruikersorganisatie. Serviceorganisaties die een SOCrapport beschikbaar stellen aan hun klanten hebben vaak een streepje voor op hun concurrenten die geen onafhankelijk inzicht in hun activiteiten verstrekken. Voor de accountant van de uitbestedende organisatie komt het SOC-rapport in de plaats van eigen testwerkzaamheden. Dit is mogelijk omdat het rapport niet alleen een oordeel van een collega bevat, maar ook omdat het rapport informatie bevat over de door die collega uitgevoerde testwerkzaamheden. Voor het management van de gebruikersorganisatie is het rapport enerzijds een bron om vast te stellen in hoeverre de afspraken uit de contracten zijn nagekomen. Anderzijds maakt het deel uit van het bouwwerk van interne controles. De informatie uit het SOC-rapport in combinatie met de eigen complementary user entity controls moet ertoe leiden dat het uitbestede proces aantoonbaar in control is. Naast rapporten bestemd voor een specifiek pensioenfonds zijn er ook rapporten die bestemd zijn voor een groep gebruikers (bijvoorbeeld meerdere pensioenfondsen en/of andere organisaties). Een SOC-rapport voor een groep gebruikers is vaak efficiënter voor de serviceorganisatie die hiervoor een generieke audit kan laten uitvoeren. Voor het individuele fonds kan dit betekenen dat zijn inbreng in de formulering van de beheersingsdoelstellingen van het SOC-rapport beperkt is. In de praktijk Uit onderzoek van KPMG 1 blijkt 70% van de pensioenfondsen gebruik te maken van assurancerapportages in de relatie met zijn pensioenuitvoerder. De pensioenfondsen zijn hierbij de gebruikersorganisatie, de pensioenuitvoerders de serviceorganisaties. Zoals in figuur 2 is aangegeven, worden deze rapportages door verschillende partijen binnen de pensioenfondsen gelezen, het meest door de fondsaccountant en de directies. 1 KPMG heeft in oktober 2014 een onderzoek uitgevoerd onder 91 pensioenfondsen; de uitkomsten hiervan zijn in de bijlagen van deze Pensioenwereld opgenomen (KPMG-onderzoek 2014).

16 16 De Pensioenwereld in % 2% 2% 19% 20% 32% 26% 77% 27% 45% 48% 29% Externe accountant Directie Risk en compliance afdeling Interne audit dienst Hoofd administratie Bestuurders Anders Afdeling inkoop Weet ik niet Figuur 2: Wie leest het ISAE 3402 rapport Leeswijzer voor een SOC-rapport Een SOC-rapport is geen garantie dat aan de beheersingsdoelstellingen is voldaan. Het is aan de lezer zelf om op basis van de beschrijving en de zekerheid in het auditorsrapport vast te stellen in hoeverre de beheersing van de uitbestede processen aan de daaraan gestelde kwaliteitseisen voldoet. De rapportage kan constateringen van ernstige tekortkomingen bevatten met, in de meest negatieve situatie, een afkeurend oordeel van de service auditor. Let op: het is van belang het SOC-rapport te lezen en te interpreteren ten behoeve van de situatie van de gebruikersorganisatie. De ISAE-standaard definieert wat ten minste in het rapport moet zijn opgenomen, maar bevat geen voorschriften voor de lay-out. In een SOC-rapport dienen de hieronder genoemde vijf onderwerpen te worden opgenomen. Deze worden vaak voorafgegaan door een inleiding of leeswijzer voor het rapport. Per onderdeel is aangegeven waarop gelet kan worden bij het lezen van het rapport.

17 Uitbesteding & assurance 17 Een SOC-rapport is geen garantie dat aan de beheersingsdoelstellingen is voldaan. 1. Auditorsrapport Het auditorsrapport is de rapportage die de auditor aan het SOC-rapport toevoegt. Al lijkt het auditorsrapport standaard te zijn, het moet worden gelezen; nuances zitten in de details. Naast de standaardtekst doet de auditor verslag van zijn bevindingen en formuleert hij een specifiek oordeel. Het eindoordeel van de audit en eventuele beperkingen van dit oordeel zijn opgenomen in het auditorsrapport. Let op de beperkingen in dit hoofdstuk. Een beperking bij de serviceorganisatie betekent vaak dat er bij de gebruikersorganisatie aanvullende maatregelen moeten worden genomen (en gecontroleerd door de accountant) om het risico van deze beperking te beheersen. De serviceorganisatie waaraan het werk is uitbesteed kan op haar beurt een deel van het proces uitbesteden aan een derde. Denk aan een serviceorganisatie die de salarisverwerking verzorgt en die voor de IT-infrastructuur gebruikmaakt van een derde partij. Volgens de standaard kan hier op twee manieren mee worden omgegaan: Carve-out: het aan de subserviceorganisatie uitbestede proces wordt niet in het rapport betrokken (in de Nederlandse standaard wordt dit de uitsluitingsmethode genoemd); Inclusive: het aan de subserviceorganisatie uitbestede proces wordt in het rapport opgenomen (in de Nederlandse standaard wordt dit de opnamemethode genoemd). In het auditorsrapport worden de subserviceorganisatie en de gehanteerde methode benoemd. Let op: carve-out van processen betekent dat het oordeel mogelijk niet het gehele proces van uitbesteding betreft.

18 18 De Pensioenwereld in 2015 In de laatste paragraaf van het auditorsrapport is in de meeste gevallen vermeld dat het rapport uitsluitend bestemd is voor gebruik door de specifieke gebruikers en hun accountants. De distributieverantwoordelijkheid ligt bij de serviceorganisatie. Gezien het vertrouwelijke karakter van het rapport moet de serviceorganisatie hier verantwoord mee omgaan. Het rapport is beslist niet bedoeld voor een vrije publicatie op het internet. 2. Managementbewering In de managementbewering verklaart het management van de serviceorganisatie dat het rapport aan de vereisten van de standaard voldoet. Er vindt geen audit plaats op de managementbewering door de serviceauditor. Het gehele rapport moet worden gezien als een beschrijving van het systeem en de beheersingsmaatregelen, voorzien van twee kwaliteitsuitspraken: één door het management en één door de auditor. Overigens is te verwachten dat beide statements dezelfde strekking hebben. Het zou vreemd zijn als het management zonder toelichting verklaart in control te zijn, terwijl de auditor met bevindingen komt die hier strijdig mee zijn. 3. De systeembeschrijving Het proces waarop het SOC-rapport betrekking heeft wordt in de ISAE 3402-standaard systeem genoemd. De systeembeschrijving is de verantwoordelijkheid van de serviceorganisatie, die in deze sectie beschrijft op welke wijze de procesbeheersing is ingericht en welke maatregelen (controls) zij heeft getroffen om deze situatie te handhaven. De beschrijving moet van een dusdanig niveau zijn dat de uitbestedende organisatie in staat is om zich een beeld te vormen van de interne beheersing van de serviceorganisatie en de specifiek met betrekking tot de uitvoering van uitbestede processen getroffen controlemaatregelen. In de praktijk wordt voor de beschrijving vaak het COSOmodel gevolgd, met de volgende opbouw: Inleiding, Control environment, Risk assessment, Control activities, Information & Communication, Monitoring en End-user control considerations. De term systeem dekt dus veel meer af dan alleen het informatiesysteem. De beschrijving van de organisatie vertelt iets over het geheel van interne beheersing, maar ook over de relatie met de eindgebruiker. De reikwijdte van het SOC-rapport moet van toegevoegde waarde zijn voor de gebruiker. Het rapport moet aansluiten bij een dienst die als geheel wordt afgenomen. Het is aan te raden om de reikwijdte van het rapport voorafgaand aan het onderzoek vast te stellen, zodat gebruikers en serviceorganisatie hierover hetzelfde beeld hebben.

19 Uitbesteding & assurance 19 Om praktische redenen is vaak een korte beschrijving van de control activities opgenomen en wordt voor de uitwerking verwezen naar de volgende sectie van het rapport, waarin de auditor verslag doet van de wijze waarop hij voor een type II-onderzoek de werking van deze beheersingsmaatregelen heeft vastgesteld. De COSO-elementen Control environment, Risk assessment, Information & Communication en Monitoring worden ook wel samenvattend aangeduid met entity level controls. Samen met de algemene proces- en structuurbeschrijving vormen zij het randvoorwaardelijk kader van de control activities. Om een sluitend geheel van beheersingsmaatregelen te krijgen moeten dikwijls ook door de gebruikersorganisatie controles worden uitgevoerd. Het betreft hier controles die door de serviceorganisatie niet uitgevoerd kunnen worden: denk hierbij bijvoorbeeld aan de beheersing van de volledigheid van mutatiebestanden zoals deze door de gebruikersorganisatie aan de serviceorganisatie worden aangeleverd. Let op: user control considerations betreffen controles die door de gebruikersorganisatie zijn geïmplementeerd en door de accountant van de gebruikersorganisatie worden gecontroleerd. 4. Beheersingsdoelstellingen en -maatregelen aangevuld met de informatie verstrekt door de auditor In dit hoofdstuk documenteert de auditor de testaanpak. De auditor beschrijft in het rapport de beheersingsmaatregelen, de uitgevoerde tests en de testresultaten. Dit hoofdstuk bevat de bevindingen per beheersingsmaatregel en eventuele verbeterpunten en geeft de volwassenheid van de serviceorganisatie weer. 5. Overige informatie In deze sectie kan de serviceorganisatie eventueel nadere informatie opnemen die niet thuishoort in de systeembeschrijving. De sectie Overige informatie valt buiten de scope van de audit. Het onderzoek van de auditor gaat niet verder dan vast te stellen dat de inhoud van deze sectie niet strijdig is met zijn beeld van de organisatie en de systeembeschrijving.

20 20 De Pensioenwereld in 2015 Het is aan de lezer(s) om op basis van de beschrijving en de zekerheid in het auditorsrapport vast te stellen in hoeverre de beheersing van de uitbestede processen aan de daaraan gestelde eisen voldoet en of het rapport daarmee bruikbaar is voor bijvoorbeeld de controle van de externe accountant. Bevatten het auditorsrapport en de aanvullende informatie van de auditor geen bevindingen, dan is het onwaarschijnlijk dat de inhoud van de rapportage leidt tot aanpassingen in de werkzaamheden ten behoeve van de controle van het pensioenfonds. Uit het eerder genoemde KPMG-onderzoek blijkt dat bij 23% van de ondervraagden het gebruiken van het SOC-rapport tot wijzigingen in de uitvoering leidt (zie ook figuur 3). Dit kan veroorzaakt worden door de gedefinieerde end-user control considerations, een oordeel met beperking of een oordeelsonthouding. De wijzigingen betreffen veelal aanvullende werkzaamheden bij de serviceorganisatie en in mindere mate opvolging door de externe accountant van het fonds of door het fonds zelf. 6% Ja 12% 23% Nee 75% Binnen mijn organisatie Bij de accountantscontrole Bij de uitvoeringsorganisatie Figuur 3: Heeft het gebruiken van het SOC-rapport tot wijzigingen in de uitvoering geleidt?

21 Uitbesteding & assurance 21 Tot slot In de afgelopen jaren zijn de in dit artikel beschreven SOC-rapporten steeds meer een standaard geworden ingeval een pensioenfonds bepaalde processen uitbesteedt. Uit de praktijk blijkt dat deze rapporten maar beperkt worden gebruikt door de ontvangende pensioenfondsen. De lezerskring van het rapport is vaak beperkt tot een aantal personen, waaronder met name de externe accountant. De uitdaging voor de serviceorganisatie is ervoor te zorgen dat deze rapporten door meerdere personen worden gelezen, vooral gezien het feit dat de totstandkoming ervan vaak kostbaar is. De ontvangende partij zou zich moeten realiseren dat de serviceorganisatie vaak veel tijd en energie steekt in het tot stand brengen van een SOC-rapport. In aanvulling daarop brengt ook het accountantskantoor kosten in rekening voor zijn reviewwerkzaamheden. Wij verwachten (en hopen) dan ook dat de rapporten toegankelijker worden, waardoor ze een breder publiek krijgen en de toegevoegde waarde ervan stijgt.

22 02

23 Uitbesteding & assurance 23 Overwegingen bij uitbesteding back- en mid-office processen van vermogensbeheer Auteurs: Alex Brouwer en Mark van Duren Is het zinvol voor pensioenfondsen en fiduciair managers om back- en mid-office processen op het gebied van vermogensbeheer uit te besteden? Het antwoord op deze vraag hangt af van de omvang en de karakteristieken van de betreffende organisatie. In dit artikel wordt een analyse gegeven op basis van een inventarisatie in de praktijk. Bij uitbesteding van back- en mid-office processen op het gebied van vermogensbeheer gaat het onder andere om diensten met betrekking tot securities servicing (zoals securities lending en tax pooling), risico-, performance- en compliance-management (inclusief measurement en reporting) en rapportering aan cliënten en toezichthouders. In een artikel in De Pensioenwereld in dat inging op deze vraag werd al geconstateerd dat partijen bij uitbesteding beperkingen percipiëren, zoals een gebrek aan flexibiliteit en een gebrek aan controle. Niettemin is de discussie rond operatingmodellen inzake vermogensbeheer nog altijd heel levend. Het is dan ook zinvol om na te gaan in welke situatie een pensioenfonds zou moeten uitbesteden en welke processen zich lenen voor uitbesteding. Het afgelopen jaar hebben wij met veel fondsen en managers gesproken over dit onderwerp. 1 Het outsourcen van het rapportageproces, een serieuze optie?; De Pensioenwereld in 2014; Alex Brouwer.

24 24 De Pensioenwereld in 2015 Omvang De belangrijkste observatie in die gesprekken is dat de omvang van het fonds een hele belangrijke graadmeter is. De grote fondsen en fiduciair managers, met meer dan 30 miljard belegd vermogen (ofwel Assets under Management, hierna: AuM), hebben nauwelijks interesse om de back- en mid-office processen uit te besteden aan derden. Zij beschikken over schaalvoordelen en teams met hooggeschoolde specialisten die zich eventueel laten ondersteunen door gespecialiseerde adviseurs. De grote partijen zijn veelal van mening dat zij dit werk beter en goedkoper uitvoeren dan de aanbieders van deze diensten. De systemen waarover deze partijen beschikken zijn volwassen, al zouden wij ze in de meeste gevallen niet best in class willen noemen. Bij de kleinere pensioenfondsen en fiduciair managers (< 5 miljard AuM) worden de back- en mid-office processen gedeeltelijk of geheel uitbesteed aan service providers. Deze fondsen beschikken echter meestal niet over de expertise en infrastructuur om de uitbesteding goed te beheersen. De serviceproviders hebben vaak een relatieve machtspositie door betere kennis en er bestaat daardoor een zekere afhankelijkheid ten opzichte van deze providers. Een wisseling is niet snel gemaakt, omdat de processen en systemen van de provider en het fonds sterk verweven zijn en omdat het opnieuw inregelen van diensten veel tijd en kosten vergt. De interessantste discussie vindt plaats bij de middelgrote pensioenfondsen en fiduciair managers ( 5 tot 30 miljard AuM). Zij beschikken over kleinere teams en hebben te maken met relatief hoge kosten voor de benodigde infrastructuur. De complexiteit bij deze fondsen is echter vrijwel net zo groot als die bij de grote fondsen en fiduciair managers; vaak wordt in een vergelijkbare asset-mix belegd en is de regelgeving en complexiteit van dezelfde orde. Bij deze partijen haalt de discussie rond het operating model steeds vaker de bestuurstafel. Het gaat dan niet om een kostendiscussie, maar om een wezenlijk strategisch vraagstuk rondom punten als onderscheidend vermogen, beheersing/in control zijn en kwaliteit. De vraag is of het van strategisch belang is deze processen in eigen hand te houden of dat zij zo effectief en efficiënt mogelijk uitgevoerd dienen te worden.

25 Uitbesteding & assurance 25 Ja Uitbesteden Nee Strategisch? Nee Belegd vermogen < 5 miljard Belegd vermogen > 30 miljard Ja Nee Ja In-house Uitbesteden In-house Figuur 1: Beslisboom / Beslismodel De discussie rond operating modellen voor pensioenfondsen en fiduciair managers is nog altijd heel levend. In Nederland bestaan ongeveer vijfentwintig pensioenfondsen met een belegd vermogen tussen 5 en 30 miljard. Bij een aantal van hen wordt het vermogensbeheer verzorgd door een fiduciair manager met een grotere portefeuille (> 30 miljard AuM). Voor hen geldt deze discussie in mindere mate. Voor de overige fondsen is de discussie relevant. Deze partijen maken gebruik van een (vrijwel) dedicated fiduciair manager, die óf een operatingmodel hanteert gebaseerd op (gedeeltelijke) uitbesteding óf een model dat deze processen zelf uitvoert. Welke elementen zouden een rol moeten spelen bij de discussie? Op basis van onze praktijkervaringen met deze vraagstukken hebben wij een inventarisatie gemaakt van verschillende factoren die relevant zijn in deze discussie.

2014 KPMG Advisory N.V

2014 KPMG Advisory N.V 02 Uitbesteding & assurance 23 Overwegingen bij uitbesteding back- en mid-office processen van vermogensbeheer Auteurs: Alex Brouwer en Mark van Duren Is het zinvol voor pensioenfondsen en fiduciair managers

Nadere informatie

2014 KPMG Advisory N.V

2014 KPMG Advisory N.V 01 Uitbesteding & assurance 11 Nut en noodzaak van assurance reporting Auteurs: Rosemarie van Alst en Fons Basten Wie activiteiten uitbesteedt, wil graag zekerheid over de kwaliteit en integriteit van

Nadere informatie

30 De Pensioenwereld in 2015

30 De Pensioenwereld in 2015 03 30 De Pensioenwereld in 2015 Uitbesteding & assurance 31 Evaluatie uitbesteding vermogensbeheer: de reikwijdte is een bewuste keuze Auteurs: Tim Barlage en Jeroen Ruepert Pensioenfondsen die het model

Nadere informatie

38 De Pensioenwereld in 2015

38 De Pensioenwereld in 2015 04 38 De Pensioenwereld in 2015 Uitbesteding & assurance 39 Assurance als waarborg voor beheerste transities Auteurs: Robert van Haastert en Martijn Vrins Veel pensioenfondsen migreren naar andere uitvoerders,

Nadere informatie

MKB Cloudpartner Informatie TPM & ISAE 3402 2016

MKB Cloudpartner Informatie TPM & ISAE 3402 2016 Third Party Memorandum (TPM) Een Derde verklaring of Third Party Mededeling (TPM) is een verklaring die afgegeven wordt door een onafhankelijk audit partij over de kwaliteit van een ICT-dienstverlening

Nadere informatie

Het assurance-raamwerk De accountant en het verstrekken van zekerheid

Het assurance-raamwerk De accountant en het verstrekken van zekerheid Het assurance-raamwerk De accountant en het verstrekken van zekerheid Koninklijk Nederlands Instituut van Registeraccountants Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Het begrip assurance en maatschappelijke ontwikkelingen

Nadere informatie

98 De Pensioenwereld in 2015

98 De Pensioenwereld in 2015 10 98 De Pensioenwereld in 2015 Verslaggeving & communicatie 99 Weloverwogen keuzes nodig voor juiste waardering beleggingen Auteurs: Jacco van Kleef en Lars Mion Pensioenfondsen moeten volgens de verslaggevingsregels

Nadere informatie

RiskTransparant, deel 2. De waarde van een ISAE rapport? welke waarde heeft een ISAE voor het bestuur: in control of een illusie van control

RiskTransparant, deel 2. De waarde van een ISAE rapport? welke waarde heeft een ISAE voor het bestuur: in control of een illusie van control RiskTransparant, deel 2 De waarde van een ISAE rapport? welke waarde heeft een ISAE voor het bestuur: in control of een illusie van control In deze tweede serie uit een reeks van zeven delen, delen wij

Nadere informatie

SAS 70 maakt plaats voor ISAE 3402

SAS 70 maakt plaats voor ISAE 3402 SAS 70 maakt plaats voor ISAE 3402 Sinds enkele jaren is een SAS 70-rapportage gemeengoed voor serviceorganisaties om verantwoording af te leggen over de interne beheersing. Inmiddels is SAS 70 verouderd

Nadere informatie

Uitbesteding in de pensioensector:

Uitbesteding in de pensioensector: Uitbesteding in de pensioensector: Bevindingen vanuit de toezichtspraktijk Prof. Dr. O.C.H.M. Sleijpen EYe on Pensions 14 januari 2014 Uitbesteding in de Pensioensector Topics: A. Wettelijke bepalingen

Nadere informatie

Cloud Computing, een inleiding. ICT Accountancy & Financials congres 2013: Cloud computing en efactureren. Jan Pasmooij RA RE RO: jan@pasmooijce.

Cloud Computing, een inleiding. ICT Accountancy & Financials congres 2013: Cloud computing en efactureren. Jan Pasmooij RA RE RO: jan@pasmooijce. Cloud Computing, een inleiding ICT Accountancy & Financials congres 2013: Cloud computing en efactureren 10 december 2013 Jan Pasmooij RA RE RO: jan@pasmooijce.com 10 december 2013 1 Kenmerken van Cloud

Nadere informatie

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system!

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system! Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system!! Tom Veerman! Triple A Risk Finance B.V.! 1! Programma! Solvency II stand

Nadere informatie

116 De Pensioenwereld in 2015

116 De Pensioenwereld in 2015 12 116 De Pensioenwereld in 2015 Verslaggeving & communicatie 117 Meer inzicht nodig in evenwichtige belangenbehartiging bij uitvoeringskosten Auteurs: Myrna van Engelen en Tristan Helsloot Pensioenfondsen

Nadere informatie

Functieprofiel lid bestuur met portefeuille vermogensbeheer en risicomanagement van Stichting Notarieel Pensioenfonds

Functieprofiel lid bestuur met portefeuille vermogensbeheer en risicomanagement van Stichting Notarieel Pensioenfonds Functieprofiel lid bestuur met portefeuille vermogensbeheer en risicomanagement van Stichting Notarieel Pensioenfonds 1. Algemene kenmerken Het bestuur van de Stichting Notarieel Pensioenfonds (SNPF) is

Nadere informatie

APF toekomstbestendige oplossing voor pensioenfondsen 13:30 14:45

APF toekomstbestendige oplossing voor pensioenfondsen 13:30 14:45 APF toekomstbestendige oplossing voor pensioenfondsen 13:30 14:45 1 Agenda Introductie APF Wat is een Algemeen Pensioenfonds? Het nut van een APF Wat zijn de belangrijkste bouwstenen van De Nationale APF?

Nadere informatie

voor de beleggingscommissie van Stichting Pensioenfonds voor Verloskundigen (hierna: SPV).

voor de beleggingscommissie van Stichting Pensioenfonds voor Verloskundigen (hierna: SPV). REGLEMENT BELEGGINGSCOMMISSIE voor de beleggingscommissie van Stichting Pensioenfonds voor Verloskundigen (hierna: SPV). Artikel 1 Vaststelling en reikwijdte Dit reglement geeft, in aanvulling op de statuten,

Nadere informatie

Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen

Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen RAPPORT Prins Willem-Alexanderlaan 651 Postbus 700 7300 HC Apeldoorn Telefoon (055) 579 39 48 www.achmea.nl Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen Rapportage Intern toezicht in het kader van

Nadere informatie

DNB SEMINAR VERMOGENSBEHEER UITBESTEDING VERMOGENSBEHEER

DNB SEMINAR VERMOGENSBEHEER UITBESTEDING VERMOGENSBEHEER DNB SEMINAR UITBESTEDING Door: Oscar van Angeren I. Regulatory framework en II. Algemene contractuele aspecten 1 I. Regulatory framework Uitbestedingsregels pensioenfondsen: artikel 34 Pw en 12-14 BuPw.

Nadere informatie

88 De Pensioenwereld in 2015

88 De Pensioenwereld in 2015 09 88 De Pensioenwereld in 2015 Fiscaliteiten & grensoverschrijding 89 Kansen voor vermindering btw-druk bij pensioenfondsen Auteurs: Karim Hommen en Gert-Jan van Norden Een recente uitspraak van het Europese

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Wolters Kluwer Nederland. Compliance program. Vastgesteld en gewijzigd in de bestuursvergadering van 12 februari 2014

Stichting Pensioenfonds Wolters Kluwer Nederland. Compliance program. Vastgesteld en gewijzigd in de bestuursvergadering van 12 februari 2014 Stichting Pensioenfonds Wolters Kluwer Nederland Compliance program Vastgesteld en gewijzigd in de bestuursvergadering van 12 februari 2014 1 Inleiding In dit Compliance Program is de inrichting van de

Nadere informatie

Compliance Program. Voor pensioenfondsen die pensioenadministratie en/of vermogensbeheer geheel of gedeeltelijk hebben uitbesteed

Compliance Program. Voor pensioenfondsen die pensioenadministratie en/of vermogensbeheer geheel of gedeeltelijk hebben uitbesteed Compliance Program Voor pensioenfondsen die pensioenadministratie en/of vermogensbeheer geheel of gedeeltelijk hebben uitbesteed September 2008 Inhoudsopgave 1 Inleiding 1 1.1 Voorwoord 1 1.2 Definitie

Nadere informatie

SAS 70 herzien, focus ISAE 3402 blijft op beheersingsmaatregelen

SAS 70 herzien, focus ISAE 3402 blijft op beheersingsmaatregelen 38 SAS 70 herzien, focus ISAE 3402 blijft op beheersingsmaatregelen financiële verantwoording Drs. Jaap van Beek RE RA en drs. Marco Francken RE RA CISA Drs. J.J. van Beek RE RA is als partner werkzaam

Nadere informatie

Het inhuurproces en uw inkoopdoelstellingen. 17 punten van aandacht bij uitbesteding.

Het inhuurproces en uw inkoopdoelstellingen. 17 punten van aandacht bij uitbesteding. Het inhuurproces en uw inkoopdoelstellingen. 17 punten van aandacht bij uitbesteding. De trend waarbij werk in meerdere flexibele vormen wordt aangeboden en vormgegeven, zet zich voort. Er vindt een duidelijke

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Pensioenfederatie. aanbevelingen Vergoedingen vermogensbeheer

Pensioenfederatie. aanbevelingen Vergoedingen vermogensbeheer PF x Pensioenfederatie aanbevelingen Vergoedingen vermogensbeheer X X 1 De Pensioenfederatie is de overkoepelende belangenbehartiger van de Nederlandse pensioenfondsen. Zij vertegen woordigt namens ongeveer

Nadere informatie

Controleverklaring van de onafhankelijke accountant

Controleverklaring van de onafhankelijke accountant Controleverklaring van de onafhankelijke accountant Aan: de algemene vergadering van Nederlandse Waterschapsbank N.V. Verklaring over de jaarrekening 2014 Ons oordeel Wij hebben de jaarrekening 2014 van

Nadere informatie

DNB Pensioenseminar. Parallelsessie Beleggingen. 21 september 2011

DNB Pensioenseminar. Parallelsessie Beleggingen. 21 september 2011 DNB Pensioenseminar Parallelsessie Beleggingen 21 september 2011 Hoofdvragen I. Wat maakt iemand een goede bestuurder op het gebied van beleggingen? II. Wat verwacht u van de toezichthouder op het gebied

Nadere informatie

106 De Pensioenwereld in 2014

106 De Pensioenwereld in 2014 13 106 De Pensioenwereld in 2014 Uitbesteding & uitvoeringskosten 107 Btw-efficiënte bedrijfsvoering bij ondernemingspensioenfondsen: de deur staat op een kier Auteurs: Karim Hommen en Edwin van Kasteren

Nadere informatie

PROFIELSCHETS. Philips Pensioenfonds NIET UITVOEREND BESTUURDER 1/5. Stichting Philips Pensioenfonds

PROFIELSCHETS. Philips Pensioenfonds NIET UITVOEREND BESTUURDER 1/5. Stichting Philips Pensioenfonds PROFIELSCHETS NIET UITVOEREND BESTUURDER Stichting Stichting behoort tot de grootste ondernemingspensioenfondsen van Nederland met een belegd vermogen van bijna 18 miljard euro. Het pensioenfonds voert

Nadere informatie

Workshop Pensioenfondsen. Gert Demmink

Workshop Pensioenfondsen. Gert Demmink Workshop Pensioenfondsen Gert Demmink 13 november 2012 Integere Bedrijfsvoering Integere bedrijfsvoering; Bas Jennen Bestuurderstoetsingen; Juliette van Doorn Integere bedrijfsvoering, beleid & uitbesteding

Nadere informatie

Beheersing uitbesteding in de pensioensector Naar balans tussen regels en vertrouwen

Beheersing uitbesteding in de pensioensector Naar balans tussen regels en vertrouwen Beheersing uitbesteding in de pensioensector Naar balans tussen regels en Drs. Peter van Toledo RE RA, drs. Jacco van Kleef RA en Suzanne Stoof MSc RA Pensioenfondsen hebben een groot deel van hun processen

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Betreft Kamervragen van het lid Krol Hierbij zend ik u de

Nadere informatie

124 De Pensioenwereld in 2015

124 De Pensioenwereld in 2015 13 124 De Pensioenwereld in 2015 Verslaggeving & communicatie 125 Meer consistentie nodig in verslaggeving premiepensioeninstellingen Auteurs: Frans Glorie en Kees Voorburg Op 1 januari 2011 is de premiepensioeninstelling

Nadere informatie

Handleiding uitvoering ICT-beveiligingsassessment

Handleiding uitvoering ICT-beveiligingsassessment Handleiding uitvoering ICT-beveiligingsassessment Versie 2.1 Datum : 1 januari 2013 Status : Definitief Colofon Projectnaam : DigiD Versienummer : 2.0 Contactpersoon : Servicecentrum Logius Postbus 96810

Nadere informatie

De toegevoegde waarde van een ISAE 3402-

De toegevoegde waarde van een ISAE 3402- De toegevoegde waarde van een ISAE 3402- verklaring Een isae 3402-verklaring is een specifieke vorm van third party assurance en heeft toegevoegde waarde voor services en gebruikerss. Er is echter nog

Nadere informatie

Strategisch Pensioenmanagement

Strategisch Pensioenmanagement Strategisch Pensioenmanagement Strategisch Pensioenmanagement is samenbrengen. Strategisch Pensioenmanagement De belangrijkste taak van Strategisch Pensioenmanagement is ervoor te zorgen dat u in control

Nadere informatie

SAS 70 en daarna: controls reporting in een breder kader

SAS 70 en daarna: controls reporting in een breder kader SAS 70 en daarna: controls reporting in een breder kader Stefan Verweij en Suzanne Keijl, Systems & Process Assurance Ondernemingen besteden in toenemende mate processen uit, ook processen die in het verleden

Nadere informatie

ADVISORY. Praktijkgids 4. Service Organisatie Control-rapport, ISAE 3402. kpmg.nl

ADVISORY. Praktijkgids 4. Service Organisatie Control-rapport, ISAE 3402. kpmg.nl ADVISORY Praktijkgids 4 Service Organisatie Control-rapport, ISAE 3402 kpmg.nl 2 Praktijkgids 4, Service Organisatie Control-rapport, ISAE 3402 Praktijkgids 4, Service Organisatie Control-rapport, ISAE

Nadere informatie

Praktijkervaringen binnen SAS70-trajecten

Praktijkervaringen binnen SAS70-trajecten Compact 2005/2 Praktijkervaringen binnen SAS70-trajecten Drs. ing. S.R.M. van den Biggelaar RE en drs. P.C.V. Waldenmaier RE RA Het uitbesteden van bedrijfsprocessen aan derden wint aan populariteit. Recentelijk

Nadere informatie

Beleggingsbeleid in de bedrijfsvoering

Beleggingsbeleid in de bedrijfsvoering De Handreiking Kwaliteit Beleggingsbeleid in de praktijk 26 maart 2015 Alex Poel Beleggingsbeleid in de bedrijfsvoering 1 Achtergrond 2 Dienstverleningsproces 3 Beleggingsbeleid 4 Handreiking beleggingsbeleid

Nadere informatie

IT risk management voor Pensioenfondsen

IT risk management voor Pensioenfondsen IT risk management voor Pensioenfondsen Cyber Security Event Marc van Luijk Wikash Bansi Rotterdam, 11 Maart 2014 Beheersing IT risico s Het pensioenfonds is verantwoordelijk voor de hele procesketen,

Nadere informatie

OPKOMST VAN EEN NIEUWE WERELDWIJDE ASSURANCESTANDAARD ISAE 3402: einde van SAS 70 in zicht?

OPKOMST VAN EEN NIEUWE WERELDWIJDE ASSURANCESTANDAARD ISAE 3402: einde van SAS 70 in zicht? OPKOMST VAN EEN NIEUWE WERELDWIJDE ASSURANCESTANDAARD ISAE 3402: einde van SAS 70 in zicht? Dit artikel is geschreven om u te informeren over de ontwikkelingen op het gebied van third party reporting 1,

Nadere informatie

Assurance rapport van de onafhankelijke accountant

Assurance rapport van de onafhankelijke accountant Assurance rapport van de onafhankelijke accountant Rapportage aan: Achmea Divisie Pensioen & Leven De heer A. Aalbers 1 Achmea Divisie Pensioen & Leven De heer A. Aalbers Postbus 700 APELDOORN Opdracht

Nadere informatie

Charco & Dique. De auditfunctie bij trustkantoren. Risk Management & Compliance

Charco & Dique. De auditfunctie bij trustkantoren. Risk Management & Compliance De auditfunctie bij trustkantoren Trustkantoren zijn vanaf 1 januari 2015 verplicht om een auditfunctie in te voeren. In deze brochure geven wij een toelichting op de auditfunctie, een overzicht van alle

Nadere informatie

Compliance Charter. Voor pensioenfondsen die pensioenadministratie en/of vermogensbeheer geheel of gedeeltelijk hebben uitbesteed

Compliance Charter. Voor pensioenfondsen die pensioenadministratie en/of vermogensbeheer geheel of gedeeltelijk hebben uitbesteed Compliance Charter Voor pensioenfondsen die pensioenadministratie en/of vermogensbeheer geheel of gedeeltelijk hebben uitbesteed September 2008 Inhoudsopgave 1 Voorwoord 1 2 Definitie en reikwijdte 2 3

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke combinatie van pensioenexpertise en vastgoedexpertise

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen Syntrus Achmea Real Estate & Finance is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke

Nadere informatie

Verklaring inzake beleggingsbeginselen

Verklaring inzake beleggingsbeginselen STICHTING PENSIOENFONDS RECREATIE Mei 2011 INHOUDSOPGAVE 0. Introductie 3 1. Doelstelling van het beleggingsbeleid 4 2. Organisatie en risicobeheerprocedures 5 3. Beleggingsbeginselen 7 Mei 2011 Pagina

Nadere informatie

Besluit tot wijziging van de Nadere voorschriften controleen overige standaarden Vastgesteld 18 december 2008

Besluit tot wijziging van de Nadere voorschriften controleen overige standaarden Vastgesteld 18 december 2008 Besluit tot wijziging van de Nadere voorschriften controleen overige standaarden Vastgesteld 18 december 2008 1 Besluit tot wijziging van de Nadere voorschriften controle- en overige standaarden Vastgesteld

Nadere informatie

REGLEMENT AUDITCOMMISSIE RAAD VAN COMMISSARISSEN STICHTING WOONSTAD ROTTERDAM

REGLEMENT AUDITCOMMISSIE RAAD VAN COMMISSARISSEN STICHTING WOONSTAD ROTTERDAM REGLEMENT AUDITCOMMISSIE RAAD VAN COMMISSARISSEN STICHTING WOONSTAD ROTTERDAM 25 april 2012 pagina 2 Artikel 1 Doelstelling De Auditcommissie maakt onderdeel uit van de Raad van Commissarissen van de Stichting

Nadere informatie

Vereniging van Vermogensbeheerders & - Adviseurs. 23 september 2014. Alex Poel. Beleggingsbeleid

Vereniging van Vermogensbeheerders & - Adviseurs. 23 september 2014. Alex Poel. Beleggingsbeleid Vereniging van Vermogensbeheerders & - Adviseurs 23 september 2014 Alex Poel Beleggingsbeleid 1 Achtergrond 2 Dienstverleningsproces 3 Beleggingsbeleid 4 VBA Discussion Paper 5 Kanttekeningen discussion

Nadere informatie

Beoordelingskader Dashboardmodule Claimafhandeling

Beoordelingskader Dashboardmodule Claimafhandeling Beoordelingskader Dashboardmodule Claimafhandeling I. Prestatie-indicatoren Een verzekeraar beschikt over verschillende middelen om de organisatie of bepaalde processen binnen de organisatie aan te sturen.

Nadere informatie

SOC 1-rapportages Onderzoek naar ervaringen in de praktijk met een wereldwijde standaard

SOC 1-rapportages Onderzoek naar ervaringen in de praktijk met een wereldwijde standaard SOC 1-rapportages Onderzoek naar ervaringen in de praktijk met een wereldwijde standaard Anno Perk MSc, Stacy Warner CISA en drs. Marcel Fikke RE RA CISA Het uitbesteden van processen heeft altijd impact

Nadere informatie

Investeren in vertrouwen. Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015

Investeren in vertrouwen. Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015 Investeren in vertrouwen Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015 1 Pensioenfonds Zorg en Welzijn: het pensioenfonds voor de sector zorg en welzijn Het meerjarenbeleidsplan 2011-2015 beschrijft welke

Nadere informatie

HOEBERT HULSHOF & ROEST

HOEBERT HULSHOF & ROEST Inleiding Artikel 1 Deze standaard voor aan assurance verwante opdrachten heeft ten doel grondslagen en werkzaamheden vast te stellen en aanwijzingen te geven omtrent de vaktechnische verantwoordelijkheid

Nadere informatie

152 De Pensioenwereld in 2015

152 De Pensioenwereld in 2015 16 152 De Pensioenwereld in 2015 Ontwikkelingen in de pensioenmarkt 153 Pensioenproducten standaardiseren, gedegen vergelijking blijft noodzakelijk Auteurs: Olivier Roodenburg en Marcel Schep Het pensioenlandschap

Nadere informatie

Fiduciair management

Fiduciair management Fiduciair management Fiduciair management De identiteit van uw fonds staat centraal Ontwikkelingen in de pensioenwereld vragen om een brede opvatting van fiduciair management. Om verder te kijken dan

Nadere informatie

Verder gaan is elke stap zorgvuldig zetten.

Verder gaan is elke stap zorgvuldig zetten. Integrale aanpak Verder gaan is elke stap zorgvuldig zetten. Integrale aanpak Risicobeheersing staat aan de basis van elk beleggingsbeleid. Omdat het renterisico het belangrijkste risico voor pensioenfondsen

Nadere informatie

Rollen in Risk Management

Rollen in Risk Management Rollen in Risk Management 10 oktober 2009 1 Inleiding In de afgelopen maanden heeft de Enterprise Risk Management-werkgroep een tweetal columns op de IIA website gepubliceerd: 1. Een algemene inleiding

Nadere informatie

Aansturing en bewaking uitbestede pensioenfondsadministraties

Aansturing en bewaking uitbestede pensioenfondsadministraties Aansturing en bewaking uitbestede pensioenfondsadministraties cruciaal Pensioenfondsbestuurders besteden hun administratieve werkzaamheden steeds vaker uit aan pensioenuitvoerders en vermogensbeheerders.

Nadere informatie

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V.

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. I. INLEIDING Doel Delta Lloyd Asset Management N.V. (DLAM) wenst de DUFAS Principles of Fund Governance na te leven. De onderhavige code heeft

Nadere informatie

Reglement audit committee

Reglement audit committee Reglement audit committee Artikel 1. Vaststelling en wijziging reglement 1. Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen op 19 augustus 2013, gewijzigd op 2 december 2013 en laatstelijk

Nadere informatie

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl.

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl. FUND GOVERNANCE Algemeen 1. Compliance functie Een directielid van de Beheerder is aangesteld als Compliance Officer. Deze ziet toe op de correcte naleving van: (i) de Prospectussen van de TG Fondsen;

Nadere informatie

Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen

Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen RAPPORT DIVISIE PENSIOEN & LEVEN Laan van Malkenschoten 20 Postbus 9150 7300 HZ Apeldoorn www.achmea.nl Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen Rapportage Intern toezicht in het kader van 2013

Nadere informatie

VEP Workshop Pensioenen 10 november 2015. Wie, wat en hoe en waar gaan we dan naartoe

VEP Workshop Pensioenen 10 november 2015. Wie, wat en hoe en waar gaan we dan naartoe VEP Workshop Pensioenen 10 november 2015 Wie, wat en hoe en waar gaan we dan naartoe Piet Hein Oyens Diverse management functies bij O&vE, Van Lanschot, EuroCard/MasterCard, Interpay en Equens (1-1- 1990

Nadere informatie

DOORSTAAT UW RISICOMANAGEMENT DE APK?

DOORSTAAT UW RISICOMANAGEMENT DE APK? WHITEPAPER DOORSTAAT UW RISICOMANAGEMENT DE APK? DOOR M. HOOGERWERF, SENIOR BUSINESS CONS ULTANT Risicomanagement is tegenwoordig een belangrijk onderdeel van uw bedrijfsvoering. Dagelijks wordt er aandacht

Nadere informatie

EEN HELDERE BLIK OP DE TOEKOMST

EEN HELDERE BLIK OP DE TOEKOMST Het heft in eigen handen EEN HELDERE BLIK OP DE TOEKOMST Utrecht, 5 juni 2012 Is mijn fonds wel klaar voor de toekomst? Heb ik het heft in handen? Wat gaat het pensioenakkoord voor mij betekenen? Hoe krijg

Nadere informatie

intensieve traject wordt niets aan het toeval overgelaten. Bij de opdrachtgever begint dit met diepgaand

intensieve traject wordt niets aan het toeval overgelaten. Bij de opdrachtgever begint dit met diepgaand Profiel FenterDaniëls bemiddelt sinds 1999 in personeel voor FINANCE posities. Dat doen wij voor vaste functies. Daarnaast ondersteunen wij organisaties met tijdelijk personeel. Onze wervings- en selectieprocedure

Nadere informatie

Symposium Uitbesteding & Cloud computing. De Nederlandsche Bank. Amsterdam, 14 juni 2012

Symposium Uitbesteding & Cloud computing. De Nederlandsche Bank. Amsterdam, 14 juni 2012 Symposium Uitbesteding & Cloud computing De Nederlandsche Bank 1 Amsterdam, 14 juni 2012 Agenda symposium uitbesteding & cloud computing 13.30-14.00 Ontvangst met koffie 14.00-14.15 Welkomstwoord door

Nadere informatie

Aan uw raad is het volgende toegezegd: Toezeggingen college van B&W in Commissies en Raad (september 2015) TCM 09 21 mei 2015

Aan uw raad is het volgende toegezegd: Toezeggingen college van B&W in Commissies en Raad (september 2015) TCM 09 21 mei 2015 Bedrijfsvoering De gemeenteraad van Bloemendaal Datum : 19 augustus 2015 Uw kenmerk : Ons kenmerk : 2015056815 Behandeld door : J. van der Hulst Doorkiesnummer : 023-522 5592 Onderwerp : Rapportage informatiebeveiliging

Nadere informatie

ICT Accountancy. Praktijkdag Webwinkels en Boekhouden

ICT Accountancy. Praktijkdag Webwinkels en Boekhouden ICT Accountancy Praktijkdag Webwinkels en Boekhouden Thema Betrouwbaar Administreren Misbruik Afrekensystemen Misbruik Afrekensystemen Internationaal probleem Veel oplossingsrichtingen Overleg Belastingdienst

Nadere informatie

Handreiking zelfevaluatie functioneren van het bestuur

Handreiking zelfevaluatie functioneren van het bestuur Handreiking zelfevaluatie functioneren van het bestuur Met onderstaande handreiking wil OPF aangesloten ondernemingspensioenfondsen helpen bij het organiseren van de zelfevaluatie van het functioneren

Nadere informatie

Organogram. Buitengewone leden BPMS. Leden BPMS. Vergadering van Afgevaardigden BPMS. BPMS-bestuur. toezicht inhoud regeling. Toezicht.

Organogram. Buitengewone leden BPMS. Leden BPMS. Vergadering van Afgevaardigden BPMS. BPMS-bestuur. toezicht inhoud regeling. Toezicht. Organogram Leden BPMS Buitengewone leden BPMS BPMS-bestuur Vergadering van Afgevaardigden BPMS Raad Raad van van Toezicht Toezicht toezicht inhoud regeling verantwoording SPMS-bestuur 1 Ortec ALM Organogram

Nadere informatie

Uitkomsten onderzoek Aanvullende Zorgverzekeringen

Uitkomsten onderzoek Aanvullende Zorgverzekeringen Uitkomsten onderzoek Aanvullende Zorgverzekeringen Publicatie datum: 12 november 2015 Autoriteit Financiële Markten De AFM maakt zich sterk voor eerlijke en transparante financiële markten. Als onafhankelijke

Nadere informatie

REGLEMENT VOOR DE AUDIT, COMPLIANCE EN RISICO COMMISSIE VAN PROPERTIZE B.V.

REGLEMENT VOOR DE AUDIT, COMPLIANCE EN RISICO COMMISSIE VAN PROPERTIZE B.V. REGLEMENT VOOR DE AUDIT, COMPLIANCE EN RISICO COMMISSIE VAN PROPERTIZE B.V. Datum: 11 mei 2015 Artikel 1. Definities AvA: Commissie: Reglement: RvB: RvC: Vennootschap: de algemene vergadering van aandeelhouders

Nadere informatie

Beleidsregel Kaderregeling Administratieve Organisatie en Interne Controle inzake DBC-registratie en facturering

Beleidsregel Kaderregeling Administratieve Organisatie en Interne Controle inzake DBC-registratie en facturering Beleidsregel Kaderregeling Administratieve Organisatie en Interne Controle inzake DBC-registratie en facturering 1. ALGEMEEN a. Deze beleidsregel is van toepassing op organen voor gezondheidszorg als vermeld

Nadere informatie

Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen

Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen RAPPORT Prins Willem-Alexanderlaan 651 Postbus 700 7300 HC Apeldoorn www.achmea.nl Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen Rapportage Intern toezicht in het kader van Pension Fund Governance

Nadere informatie

Programma Leergang Besturen van een Pensioenfonds

Programma Leergang Besturen van een Pensioenfonds Programma Leergang Besturen van een Pensioenfonds Locatie: Woudschoten Conferentiecentrum te Zeist Module 1 Wetgeving en beleid Dag 1: donderdag 3 april 2014 09.00 09.30 uur Ontvangst 09.30 10.00 uur Inleiding

Nadere informatie

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6 Inhoud Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 3 Relatie tussen ICT en 3 Outsourcen ICT: Wat? 3 Cloud Services 3 Service Level Agreement 3 Software

Nadere informatie

Nationaal. Pensioen Onderzoek. Resultaten deelnemersonderzoek NPO februari 2013

Nationaal. Pensioen Onderzoek. Resultaten deelnemersonderzoek NPO februari 2013 Nationaal Pensioen Onderzoek II Resultaten deelnemersonderzoek NPO februari 2013 Het Nationaal Pensioen Onderzoek is een onafhankelijk initiatief van Financial Marketing-bureau Bridgevest, Pensioen Bestuur

Nadere informatie

Asset & Liability Management

Asset & Liability Management Asset & Liability Management Verder gaan is de juiste balans vinden. ALM: inzicht in risico s Zorgen voor balans tussen pensioenverplichtingen en de opbouw van het pensioenvermogen. Het is een kerntaak

Nadere informatie

Vrijstellingsregeling Wft. Grens vrijstelling van 50.000 naar 100.000 Aanbieders moeten een AFM-vergunning aanvragen voor 1 februari 2012

Vrijstellingsregeling Wft. Grens vrijstelling van 50.000 naar 100.000 Aanbieders moeten een AFM-vergunning aanvragen voor 1 februari 2012 Vrijstellingsregeling Wft Grens vrijstelling van 50.000 naar 100.000 Aanbieders moeten een AFM-vergunning aanvragen voor 1 februari 2012 In deze brochure leest u óf u iets moet doen en wat Charco & Dique

Nadere informatie

Opening Olaf Sleijpen - DNB pensioenseminar 12 september 2012: Introductie

Opening Olaf Sleijpen - DNB pensioenseminar 12 september 2012: Introductie Opening Olaf Sleijpen - DNB pensioenseminar 12 september 2012: Introductie - Dames en heren, welkom bij het ochtendgedeelte van het DNB pensioenseminar. Dit is voor mij de eerste keer dat ik mag spreken

Nadere informatie

REGLEMENT AUDITCOMMISSIE TELEGRAAF MEDIA GROEP N.V.

REGLEMENT AUDITCOMMISSIE TELEGRAAF MEDIA GROEP N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE TELEGRAAF MEDIA GROEP N.V. Dit Reglement is goedgekeurd door de Raad van Commissarissen van Telegraaf Media Groep N.V. op 17 september 2013. 1. Inleiding De Auditcommissie is een

Nadere informatie

Reglement audit committee van de raad van commissarissen

Reglement audit committee van de raad van commissarissen Reglement audit committee van de raad van commissarissen Vaststelling en wijziging reglement. Artikel 1. 1.1. Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen met ingang van 1 januari 2016.

Nadere informatie

Onderwerp Nadere guidance omtrent onderzoek IAD naar beheersing volmachten

Onderwerp Nadere guidance omtrent onderzoek IAD naar beheersing volmachten Toezicht verzekeraars Nationale verzekeringsgroepen Postbus 98 1000 AB Amsterdam Datum Uw kenmerk Behandeld door Doorkiesnummer Bijlage(n) 1 Onderwerp Nadere guidance omtrent onderzoek IAD naar beheersing

Nadere informatie

vormen voor een adequaat toezicht op de naleving van de bij of krachtens het Deel prudentieel toezicht financiële ondernemingen van de Wft bepaalde.

vormen voor een adequaat toezicht op de naleving van de bij of krachtens het Deel prudentieel toezicht financiële ondernemingen van de Wft bepaalde. 1 Q&A Volmachten Q Onder welke voorwaarden staat het een verzekeraar vrij om een volmacht te verlenen aan een gevolmachtigde agent (GA) voor het namens en voor rekening van de verzekeraar sluiten van verzekeringen?

Nadere informatie

Pensioen in uitvoering

Pensioen in uitvoering Pensioen in uitvoering Pensioen in uitvoering Morgen is vandaag Morgen is vandaag is het motto van APG Het verwoordt dat APG zich elke dag opnieuw inzet voor het pensioen van morgen. Het onderstreept dat

Nadere informatie

Frequentiemodel Internal Audit Friesland Bank. K.T. Kloosterman Leeuwarden, 31 mei 2005

Frequentiemodel Internal Audit Friesland Bank. K.T. Kloosterman Leeuwarden, 31 mei 2005 Frequentiemodel Internal Audit Friesland Bank K.T. Kloosterman Leeuwarden, 31 mei 2005 Agenda 1) Algemeen Internal Audit 2) Waarom frequenteren van onderzoeken 3) Totstandkoming en inhoud Missie Internal

Nadere informatie

André Salomons Smart SharePoint Solutions BV. Cloud security en de rol van de accountant ICT Accountancy praktijkdag

André Salomons Smart SharePoint Solutions BV. Cloud security en de rol van de accountant ICT Accountancy praktijkdag André Salomons Smart SharePoint Solutions BV Cloud security en de rol van de accountant ICT Accountancy praktijkdag Cloud security moet uniformer en transparanter, waarom deze stelling? Links naar de artikelen

Nadere informatie

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Robert t Hart / Geert Haisma 26 september 2013 r.hart@risicomanagement.nl / haisma@risicomanagement.nl 1www.risicomanagement.nl Visie risicomanagement Gemeenten

Nadere informatie

Controleprotocol subsidies gemeente Alkmaar voor verantwoording subsidies > 250.000

Controleprotocol subsidies gemeente Alkmaar voor verantwoording subsidies > 250.000 Controleprotocol subsidies gemeente Alkmaar voor verantwoording subsidies > 250.000 1 Algemeen Op grond van de Kaderverordening Subsidieverstrekking van de gemeente Alkmaar kunnen subsidies worden verstrekt.

Nadere informatie

Delo itte. 1183 AS Amstelveen Postbus 175 1180 AD Amstelveen Nederland

Delo itte. 1183 AS Amstelveen Postbus 175 1180 AD Amstelveen Nederland Delo itte. 1183 AS Amstelveen Postbus 175 1180 AD Amstelveen Nederland Tel: 088 288 2888 Fax: 088288 9711 www.deloitte.nl Assurance rapport van de onafhankelijke accountant Rapportage aan: Achmea Divisie

Nadere informatie

Pensioen in uitvoering

Pensioen in uitvoering Pensioen in uitvoering Pensioen in uitvoering Morgen is vandaag Morgen is vandaag is het motto van APG Het verwoordt dat APG zich elke dag opnieuw inzet voor het pensioen van morgen. Het onderstreept dat

Nadere informatie

Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later

Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later Vermogensbeheer Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later Een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later. Dat is de belofte van uw pensioenfonds aan uw deelnemers. Verder gaan is nu zorgen voor

Nadere informatie

INTERNATIONAL STANDARD ON AUDITING 560 GEBEURTENISSEN NA DE EINDDATUM VAN DE PERIODE

INTERNATIONAL STANDARD ON AUDITING 560 GEBEURTENISSEN NA DE EINDDATUM VAN DE PERIODE INTERNATIONAL STANDARD ON AUDITING 560 GEBEURTENISSEN NA DE EINDDATUM VAN DE PERIODE INHOUDSOPGAVE Paragraaf Inleiding... 1-3 Definities... 4 Gebeurtenissen die zich vóór de datum van de controleverklaring

Nadere informatie

1. AUDITINSTRUCTIE SCORECARD COPRO 8120

1. AUDITINSTRUCTIE SCORECARD COPRO 8120 1. AUDITINSTRUCTIE SCORECARD COPRO 8120 1.1. Inleiding DTe vraagt ter verificatie van de aangeleverde cijfers een assurance-rapport van een externe accountant. Een assurance-rapport dient eenmaal per jaar

Nadere informatie

Business. IT in charge. Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord. Analytics

Business. IT in charge. Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord. Analytics Business Analytics IT in charge Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord Informatie is van en voor mensen CIO speelt belangrijke rol in nieuw spanningsveld Door Guus Pijpers Een van de eerste

Nadere informatie

Stichting Bewaarder Robeco

Stichting Bewaarder Robeco Stichting Bewaarder Robeco Jaarrekening over het boekjaar 2013 Stichting Bewaarder Robeco INHOUDSOPGAVE Pagina Algemene informatie 1 Verslag van het Bestuur 2 Algemeen 2 Ontwikkelingen gedurende het verslagjaar

Nadere informatie