Karel de Grote (Frans: Charlemagne, Latijn: Carolus Magnus) is de centrale figuur in de

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Karel de Grote (Frans: Charlemagne, Latijn: Carolus Magnus) is de centrale figuur in de"

Transcriptie

1 C h a r l e m a g n e, d e m a n a c h t e r d e K a r e l r o m a n s Karel de Grote (Frans: Charlemagne, Latijn: Carolus Magnus) is de centrale figuur in de epische wereld van de Karelromans. Vanaf de 12e eeuw zijn in handschriften verhalen overgeleverd die gesitueerd zijn in het rijk waarvan Karel de Grote vorst is. Het oudst zijn de Franse 'çhansons de geste' (letterlijk: liederen over heldendaden), maar het genre verspreidt zich al gauw over de omringende taalgebieden. In een volgend stadium ontstaan cycli doordat de bestaande teksten worden uitgebreid met voorgeschiedenissen en vervolgen of gegroepeerd worden tot min of meer samenhangende complexen. Bekend is de Oud-noorse Karlamagnus saga, een omvangrijke proza-cyclus van Karel-verhalen uit het eind van de 13e eeuw. Er zijn nog duidelijk tien delen (branches) te onderscheiden, maar het geheel wordt gepresenteerd als een levensbeschrijving van de grote keizer: het begint met de geschiedenis van zijn eerste regeringsjaren en eindigt met zijn dood. Een samenvatting van deze saga geeft een goede indruk van de inhoud van de Karel-epiek. De eerste branche berust op verschillende bronnen en handelt over de begintijd van Karels regering. Het openingsverhaal is verwant met de Nederlandse Karel ende Elegast. Na de dood van koning Pepijn van Frankrijk wordt zijn zoon en troonopvolger Karel door God gewaarschuwd voor een samenzwering. Hij krijgt de opdracht met de dief Basin te gaan stelen. Karel gebruikt op deze nachtelijke tocht de schuilnaam "Magnus", die later zijn vaste bijnaam wordt. Dankzij Gods hulp worden de samenzweerders ontmaskerd en kan Karel door de paus tot koning worden gekroond. Terug in Aken verwekt de jonge vorst bij zijn zuster een kind. Hij biecht zijn zonde op en krijgt van God de opdracht de aanstaande moeder ten huwelijk te geven aan Milo. Zeven maanden later wordt - Roelant geboren. De jonge verricht zijn eerste heldendaden in de strijd tegen Karels ontrouwe vazal Girart de Vienne. In een tweegevecht komt hij tegen Olivier te staan. Het gevecht eindigt onbeslist en vanaf dat moment is Olivier zijn trouwe wapenbroeder; Roelant belooft met Oliviers zuster, de schone Aude, te zullen trouwen. Dan verneemt Karel dat de Saksen onder koning Widukind in opstand zijn gekomen. Hij spoedt zich erheen, maar wordt tegengehouden bij de Rijn. Men begint een brug te bouwen, maar het werk vordert traag, totdat Roelant en Olivier arriveren; zij voltooien de brug snel. De Saksen worden verslagen en hun koning wordt gedood. Op een dag ziet Karel op de Rijn een boot getrokken door een zwaan. In de boot bevindt zich een ridder die niet kan spreken. De Zwaanridder wordt opgenomen aan het hof en krijgt 's konings zuster tot vrouw. Na de geboorte van zijn zoon Lodewijk besluit Karel een pelgrimstocht naar Jeruzalem te maken. Op de terugweg helpt hij in Constantinopel de koning in diens strijd tegen de heidenen. Als beloning ontvangt hij relieken die hij mee terugneemt naar het Westen. Dan boodschapt de engel Gabriël aan Karel dat hij ten strijde moet trekken tegen de heidenen in Spanje. Tijdens de eerste krijgsverrichtingen wordt Roelant teruggestuurd naar Frankrijk om een aantal zaken voor Karel te regelen. Bij deze gelegenheid slaagt de echtgenote van Karels vazal Ganelon erin Roelant te verleiden, wat de oorzaak wordt van de haat tussen Roelant en Ganelon - een haat die zich duidelijk manifesteert in het Chanson de Roland (waarin Ganelon overigens Rolands stiefvader is). Wanneer Roelant is teruggekeerd in het leger, worden de voorbereidingen getroffen voor het vervolg van de strijd tegen de heidenen. Karel slaat Ogier tot ridder en hij begiftigt Ogier, Turpin en Roelant met paarden en wapens. Daarna kiest hij twaalf ridders als aanvoerders. De tweede branche draagt de titel Olif en Landres en gaat terug op een Middelengels verhaal dat door de Noorse edelman Bjarni Erlingsson in 1287 uit Schotland is meegebracht naar Noorwegen. Het gaat over Olif, een dochter van de Frankische koning Pepijn, en haar zoon Landres. Olif is gehuwd met koning Hugon, maar zij wordt door de verraderlijke hoveling Milon met behulp van list en toverkracht in diskrediet gebracht en in een kerker met slangen en padden ingemetseld. Na zeven jaar ontdekt Landres zijn moeder en bevrijdt haar. Olifs broer Karel, die inmiddels zijn vader is opgevolgd, bezorgd haar eerherstel en de verrader sterft in dezelfde kerker waarin de valselijk beschuldigde koningin zo lang op wonderbaarlijke wijze in leven was gebleven. Olif treedt in een klooster, Hugon sterft en Landres volgt hem op. De derde branche is nauw verwant met het eerste deel (de 'Enfances') van het bekende Oudfranse 'chanson de geste' La Chevalerie d'ogier de Danemarche (ca. 1200). Ogier is de zoon van de koning van Denemarken en bevindt zich als gijzelaar aan het hof van Karel de Grote. Als het leger naar Italië trekt, om de Saracenen te bestrijden, gaat Ogier mee en verricht zijn eerste

2 heldendaden. Door zijn toedoen worden de heidenen overwonnen. Tijdens de oorlog sluit Ogier vriendschap met de edele Saracenen Karvel en Gloriande. De vierde branche wordt naar de vijandelijke koning Agulandus genoemd en berust op twee bronnen: de Latijnse Historia Karoli Magni et Rotholandi of 'Kroniek van pseudo-turpin' en het 12-eeuwse Chanson d'aspremont. Koning Agulandus is een Afrikaanse vorst die Spanje is binnengevallen. Karel voert langdurig oorlog tegen hem. Bekend geworden zijn de theologische discussies die Karel met Agulandus en Roelant met de reus Ferrakut aangaan tijdens rustpauzes in de gevechten. Jamund, de zoon van Agulandus, is de belangrijkste strijder van de Saracenen. Hij weet zelfs Karel de Grote op het slagveld in het nauw te brengen, maar juist op tijd schiet Roelant te hulp. Hij doodt Jamund en krijgt diens zwaard Dyrumdali en hoorn Olifant als beloning. Als Agulandus hoort dat zijn zoon is gesneuveld, volgt een laatste heftige strijd, waarin de heidenen definitief worden verslagen en Agulandus wordt gedood. De vijfde branche, Guitalin, is nauw verwant met het Chanson des Saisnes van Jehan Bodel (ca. 1200). Het verhaal handelt over Karels strijd tegen de Saksiche koning Guitalin (Widukind). Deze heeft Keulen veroverd, terwijl Karel met de Franken de stad Nobilis in Spanje belegerde. Karel laat Roelant achter om het beleg voort te zetten en trekt naar Keulen. Door onvoorzichtigheid raakt Karel in het Saksische gebied ingesloten door Guitalin. Hij roept Roelant te hulp, die eerst Nobilis verovert en dan Karel bevrijdt. Een langdurige oorlog volgt. Om de Saksen te kunnen verslaan, moet met veel moeite en tegenslagen een brug over de Rijn worden gebouwd. Pas als deze brug voltooid is, winnen de Franken de oorlog. Guitalin wordt berecht en sterft kort daarop in gevangenschap. De zesde branche heet naar de hoofdpersoon Otuel en is nauw verwant met het 'chanson de geste' Otinel. De heidense koning Garsia heeft Rome veroverd en zendt zijn zoon Otuel naar Parijs om van Karel te eisen dat hij zich overgeeft. Er wordt besloten tot een tweegevecht tussen Roelant en Otuel, dat echter onbeslist eindigt, doordat plotseling de Heilige Geest in de vorm van een duif verschijnt en Otuel beveelt zich over te geven. Door dit wonder bekeert Otuel zich tot het christendom; uit dankbaarheid belooft Karel hem zijn dochter Belesent. Dan vertrekt het leger naar Rome, waar de heidenen worden verslagen dankzij de hulp van hun eigen, tot het christendom bekeerde aanvoerder. Otuel trouwt met Belesent en krijgt het bestuur over Lombardije. De zeven branche komt sterk overeen met de Oudfranse Voyage de Charlemagne à Jerusalem et à Constantinople. Als Karel op een dag met zijn raad onder de olijfboom vergadert, vraagt hij onverwacht aan de koningin of zij een andere koning kent die de kroon net zo goed staat als hem. Als zij dan de keizer van Miklagard (Constantinopel) noemt, wordt Karel boos en besluit hij zelf te gaan kijken of dat waar is. Eerst komt hij in Jeruzalem, waar hij met zijn pairs plaatsneemt in de zetels waarin Jezus en zijn leerlingen het LaatsteAvondmaal hebben gebruikt. Een toevallige voorbijganger meent dat Karel de Grote God is en waarschuwt de pratriarch, die Karel begiftigt met een spijker van het kruis, een gedeelte van de doornenkroon en veel andere relieken. Dan reist het gezelschap naar Miklagard, waar de mannen ontvangen worden door keizer Hugon. Ze zijn diep onder de indruk van de rijkdommen in het paleis, maar eenmaal onder elkaar in de slaapkamer scheppen zij op over de heldendaden die zij zouden kunnen verrichten. Roelant bluft dat hij met één stoot op zijn hoorn alle deuren van het paleis zou kunnen openen en de keizer van zijn baard en kleren zou kunnen ontdoen. Olivier pocht dat hij wel honderd keer de liefde zou kunnen bedrijven met de dochter van de keizer en zo hebben ze ieder een dronkemansverhaal. De keizer verneemt alles van een dienaar en eist de volgende dag dat zij waar maken wat ze hebben gezegd. Uit deze benarde positie worden de Franken met Gods hulp en een leugentje van de schone keizersdochter gered. Tijdens een plechtige bijeenkomst ziet iedereen dat Karel zijn kroon veel hoger draagt dan Hugon. Beladen met relieken keren de Franken terug naar huis. De koningin wordt haar onvoorzichtige opmerking vergeven. De achtste branche is een versie van het Chanson de Roland (`Roelant) over de nederlaag van de Frankische achterhoede in de strijd tegen de Saracenen in Spanje. In het begin komt de tekst sterk overeen met de `Version d`oxford` van dit `chanson de geste` verderop in het verhaal worden de verschillen groter. In de saga ontbreekt de derde episode van het Chanson de Roland, de Baligant-episode, geheel. De negende branche, Vilhjalm Korneis, is verwant met de Oudfranse Moniage Guillaume, die handelt over de laatste fase van het leven van Guillaume d'orange (Willem van Oringen). Toen Roelant was omgekomen in de slag bij Roncevaux, werd Guillaume de grootste kampioen van de

3 Franken. Karel schonk hem een stad die ze net hadden ingenomen, en ook de weduwe van de verslagen heerser. Als de vrouw op een dag een grijze haar ontdekt op het hoofd van haar nieuwe echtgenoot en hem daarmee plaagt, verlaat Guillaume haar op staande voet en neemt zijn intrek in een klooster. Hij hangt zijn wapens in de kloosterkerk en verricht nauwgezet zijn geestelijke plichten; op de wereldse neigingen van de andere monniken heeft hij kritiek. Als hij op een gevaarlijke tocht buiten het klooster door rovers wordt overvallen, weet hij zich te redden, maar de monniken weigeren hem het klooster weer in te laten. Guillaume forceert de toegang, wreekt zich op de monniken en abt en verlaat het klooster. Niet lang daarna worden de Franken in hun strijd tegen de heiden Madul bijgestaan door een onbekende ridder, die zelfs de vijandelijke aanvoerder het hoofd afslaat. Jaren later wordt, door een wonder het dode lichaam van de onbekende ontdekt in een geur van heiligheid. Het blijkt Guillaume te zijn, die zijn laatste jaren als kluizenaar in een grot heeft doorgebracht. Het lichaam wordt met veel eerbetoon begraven en Karel laat op die plaats een kerk bouwen. De tiende branche bevat verhaalstof die afkomstig is uit verschillende historiografische teksten, waaronder de 'Kroniek van pseudo-turpin'. De branche handelt over de relieken van Karel uit het Oosten had meegebracht en over de wonderen en tekenen in verband met zijn dood. De grote keizer is in Aken gestorven, waar hij met groot ceremonieel is begraven. De tekst sluit af met een zegenbede voor de schrijver, de opdrachtgever, de voorlezer van dit verhaal en voor hen die ernaar geluisterd hebben. Deze Karlamagnús saga heeft het beeld van Karel de Grote in de Scandinavische landen lange tijd bepaald. De tekstgeschiedenis ervan is zeer complex; de overgeleverde handschriften dateren uit een periode die zich uitstrekt van de 13e tot in de 17e eeuw. De cyclus lijkt bedoeld als een levensbeschrijving, maar vormt - zoals uit de samenvatting blijkt - allerminst een nauw samenhangend geheel. Tal van details zijn met elkaar in tegenspraak. Zo wordt over Roelants beroemde zwaard Durendal in de eerste branche verteld dat het is gemaakt door de mythische smid Wieland. Roelant krijgt het ten geschenke van Karel, die het op zijn beurt heeft gekregen van een dankbare inwoner van Vienne. In de vierde branche wordt echter beschreven hoe Roelant zijn zwaard verovert op de heidense aanvoerder Jamund. Ook de sfeer in de branche varieert: enerzijds is er het stoere epos over de slag bij Ronceveaux, maar er is ook de sprookjesachtige setting in de tweede branche over de ten onrechte beschuldigde koningin Olif. De moderne lezer krijgt daardoor een goede indruk van de diversiteit van de Karel-romans Het verbindende in de saga, evenals trouwens in het hele genre van de 'chansons de geste', bestaat uit de persoon van Karel de Grote, die in de Europese geschiedenis de belangrijkste vorst van de vroege middeleeuwen is geweest. De historische Karel de Grote werd in 742 geboren als de zoon van Pepijn III, de Korte, en Bertrada. In 768 volgde hij zijn vader op, eerst samen met zijn broer Karloman, maar toen deze in 771 stierf was Karel de enige koning van de Franken. Met Kerstmis van het jaar 800 werd hij in Rome tot keizer gekroond door paus Leo III. Hij is gestorven op 28 januari 814 en ligt begraven in de door hemzelf gebouwde kapel (thans deel van de dom) te Aken. De voornaamste bron voor onze kennis van de historische Karel de Grote en zijn regering is de Vita Karoli Magni Imperatoris van Einhart, die de keizer, als hoveling aan zijn hof, persoonlijk heeft gekend. Hij schildert hem als de vorst van orde en recht, verdediger van de kerk en beschermer van wetenschap en cultuur. Uitvoerig beschrijft hij hoe Karel bijna onafgebroken oorlog voerde tegen de Longobarden, de Saksen, de Avaren en vele andere vijanden om zijn rijk uit te breiden en te consolideren. Tenslotte reikte het van de Pyreneeën en Midden-Italië tot de Noordzee en van de Atlantische Oceaan tot de Elbe. Karel had een zeer goede relatie met de paus, die hij herhaaldelijk in bescherming nam. Hij onderhield vriendschappelijke betrekkingen met het Oost-Romeinse Rijk en met de islamitische kalief Haroen-al-Rasjid, van wie hij een olifant ten geschenke kreeg. De regering van Karel de Grote is ook in cultureel opzicht een periode van bloei geweest. Onderwijs en wetenschap werden door de keizer van groot belang geacht en hij verzamelde geleerden uit alle windstreken om zich heen. Einhart vertelt dat hij zich tijdens de maaltijden liet voorlezen uit heroïsche verhalen en opdracht gaf de heldendaden van koningen uit het verleden op te tekenen. Een andere vroegere biografie is de meer anekdotische Gesta Karoli Magni van een monnik uit Sankt Gallen, Notker Balbulus (ca. 884).

4 De door Einhart en Notker beschreven machtige legeraanvoerder en wereldheerser, of in een enkel geval een van zijn voorgangers of opvolgers, is de koning in de epische wereld waarin de handelingen van de Karelromans zich afspeelt. Het genre is ontstaan in Frankrijk als orale vertelkunst. Hoe die verhalen in een mondelinge voordracht precies hebben geklonken en hoe zij zich hebben ontwikkeld uit de historische gebeurtenissen waarover zij handelen, is niet meer na te gaan, ook al is het onderzoek naar de 'chansons de geste' en vooral van het Chanson de Roland, lange tijd op de beantwoording van die vraag gericht geweest. Tegenwoordig gaan de meeste onderzoekers ervan uit dat de eerste teksten omstreeks 1100 zijn opgeschreven, nadat zij al een mondelinge voorgeschiedenis hebben gekend. Er zijn ongeveer tachtig 'chansons de geste' in het Frans bewaard gebleven. Zij zijn soms onverdeeld in laisses (strofen) van ongelijke lengte, die zijn opgebouwd uit verzen van tien lettergrepen met assonerend rijm of, in de latere teksten, uit verzen met twaalf lettergrepen en volrijm. Het is heel waarschijnlijk dat deze verhalen oorspronkelijk door zangers werden voorgedragen onder begeleiding van een eenvoudig muziekinstrument. In navolging van Bertrand de Bar-sur-Aube in de proloog van Girart de Vienne (ca. 1180), wordt de Karel-epiek door moderne literatuurhistorici in drie groepen (gestes of cyclussen) verdeeld, al naar gelang de hoofdpersoon de koning zelf is of behoort tot de familie van Garin de Monglane of de familie van Doon de Maience. De eerste groep (de 'Cycle du roi') bestaat uit verhalen waarin Karel of zijn familieleden zelf een belangrijke rol spelen. Berte aus grans piés van Adenet le Roi bijvoorbeeld over Karels moeder Berte, dochter van Floris en Blanchefleur, die door toedoen van een gemene dienares jarenlang in ballingschap moet leven, tot zij door toeval door haar echtgenoot Pepijn wordt teruggevonden; spoedig daarna wordt hun zoon Karel geboren. De Mainet handelt over Karels jeugd in Toledo aan het hof van de Saraceense vorst Galafre, waar hij zijn eerste heldendaden verricht en zijn eerste liefdesgeschiedenis beleefd. Ook de Middelnederlandse Karel ende Elegast, waarvan geen Oudfrans origineel is overgeleverd, behoort tot deze groep. Het is een korte episodische roman over Karel, die in opdracht van God samen met de in ongenade gevallen hertog Elegast gaat stelen en dan tot zijn verbazing ontdekt dat zijn zwager Eggeric hem van de troon wil stoten. Andere verhalen uit deze koningscyclus zijn de Voyage de Charlemagne, het Chanson des Saisnes van Jehan Bodel, het Chanson d'aspremont, het Chanson de Roland en het Chanson de la Reine Sebile. De tweede groep (de 'Cycle de Garin' of 'Cycle de Guillaume') gaat over de familie waarvan Garin de Monglane de stamvader is. De voornaamste held uit dit geslacht is echter Guillaume d'orange (Willem van Oringen). Tot deze cyclus behoren onder andere Girart de Vienne, Le couronnement de Louis, Le charroi de Nîmes, La Prise d'orange en de Moniage Guillaume. Van de drie cyclussen vertoont deze groep de meeste samenhang ; reeds in de 14e eeuw werden de 'chansons de geste' over de familie van Garin in de volgorde van het verhaal in zogeheten 'manuscrits cycliques' (cyclische handschriften) bijeengebracht. In de 'Cycle de Doon de Maience' zijn de 'chansons de geste' verenigd over vazallen die tegen de koning in opstand komen. In deze verhalen is meestal een loyaliteitsconflict gethematiseerd. Zo wordt Ogier gedwongen tot een vete met Karel, wanneer zijn zoon door Karels zoon wordt gedood, omdat die heeft verloren met schaken. Trouw aan de familie, die Ogier verplicht zijn zoon te wreken, leidt zijn zoon te wreken, leidt in zo'n situatie onvermijdelijk tot ontrouw jegens de leenheer maar de sympathie van de verteller ligt gewoonlijk toch bij de opstandige vazal. Tot deze cyclus horen behalve de Chevalerie d'ogier de Danemarche, Gormont et Isembart, Raoul de Cambrai, Maugis en Renaut de Montauban. De epische vorst Karel de Grote wordt niet alle verhalen op dezelfde manier voorgesteld. In de grote verscheidenheid van Karel-beelden die de teksten bieden, kan globaal een verdeling worden gemaakt tussen positieve en negatieve. Het positieve beeld, waarvoor Einhart al de grondslagen heeft gelegd, overheerst in de vroege verhalen uit de 'Cycle du roi'. Karel is er de vrome strijder voor God die zonodig, als een nieuwe David, persoonlijk tegen de heidenen strijdt, bijvoorbeeld in zijn tweegevecht tegen Baligant, dat aangrijpend wordt beschreven in het Chanson de Roland. Hij vestigt en handhaaft met Gods hulp orde en recht op aarde. In de werkelijkheid van omstreeks 1100 zijn de Franse koningen juist zwak en daarom wordt aangenomen dat de vroege çhansons de geste', in het bijzonder het Chanson de Roland, een ideaal beschrijven: de koning zou, zoals Karel de Grote, een krachtige vorst moeten zijn die als kruisvaarder de heidenen bestrijdt. Dit hoge ideaal wordt mild geïroniseerd in de Voyage de Charlemagne à Jerusalem et à Constantinople,

5 waarin Karel en zijn pairs plaatsnemen in de zetels van Jezus en diens leerlingen, en waarin hun heldendaden zijn verworden tot snoeverij. Een negatief Karel-beeld komt vooral voor in de 'chansons de geste' over de opstandige vazallen, die dateren uit het eind van de 12e eeuw. Karel is daarin een koning die zich laat beïnvloeden door slechte raadgevers en die stoere leenmannen, zoals Ogier en Renout, juist van zich vervreemdt door hen onrechtvaardig te behandelen. Deze verhalen weerspiegelen mogelijk de visie van de grote leenmannen in Frankrijk in de laatste decennia van de 12e eeuw. Zij voelen zich in hun buitengewesten tekortgedaan door de steeds groter wordende macht van de koning en zijn hof. Vanuit dit gezichtspunt is immers de paradox te verklaren van figuren zoals Renout en Ogier, die in onmin leven met de koning, maar voor het overige een onberispelijk gedrag vertonen en door de verteller ook sympathiek worden voorgesteld. De Karel-epiek is waarschijnlijk al in de orale fase vanuit Frankrijk naar andere taalgebieden overgewaaid. Vertalingen en bewerkingen zijn al gedurende de middeleeuwen opgetekend in het Occitaans, het Duits, het Italiaans, het Spaans, het Nederlands, het Engels en in de Scandinavische talen. Het Duitse Ruolandes liet van Pfaffe Konrad dateert van omstreeks In het Nederlands zijn onder meer resten bewaard van het Roelantslied, Willem van Oringen, Renout van Montalbaen, Ogier van Denemarken, de Roman der Lorreinen en de Floovent. Van Karel ende Elegast is geen Frans origineel bewaard. De epische traditie heeft ook de historiografie over Karel diepgaand beïnvloed. Al in de eerste helft van de 12de eeuw ontstond in Frankrijk de Historia Karoli Magni et Rotholandi of Kroniek van pseudo-turpin, die een verslag van Karels veldtochten naar Spanje bevat dat bijna geheel berust op epische stof. Deze kroniek is heel belangrijk voor onze beeldvorming van Karel de Grote in de middeleeuwen. Ze is een van de bronnen van de Vita Sancti Karoli, die in 1165 werd samengesteld naar aanleiding van de heiligverklaring van de grote keizer. Als gevolg van die heiligverklaring werd ook een hoofdstuk over Karel opgenomen in Jacobus de Voragines Legenda aurea (ca. 1270), een werk dat in de middeleeuwen buitengewoon veel invloed heeft gehad. Een andere interessante ontwikkeling in de stofgeschiedenis is het proces van cyclusvorming. De hierboven besproken Oudnoorse Karlamgnús saga is een van de resultaten van dat proces. Andere cyclussen waarin Karel-stof is gecompileerd, zijn de Chronique rimée van Philippe Mousket (midden 13e eeuw), de Roman de Charlemagne van Girard d'amiens (ca. 1300), de Myreur des histors van de Luikse schrijver Jean d'outremeuse (eind 14e eeuw) en de Croniques et conquestes de Charlemaine, een prozacyclus in opdracht van de Bourgondische hertog Filips de Goede in 1458 samengesteld door David Aubert. Uit de 13e eeuw dateert een Welshe compilatie met de titel Campeu Charlyamen en uit de 14e eeuw de Duitse Karlmeinet. Zeer invloedrijk is de eind-14e-eeuwse Italiaanse cyclus I Reali di Francia van Andrea da Barberino geweest. In de 15e eeuw zijn de versromans overal in Europa bewerkt tot prozaromans, die spoedig in gedrukte vorm een steeds groter publiek bereikten. Sommige ervan, bijvoorbeeld de Nederlandse prozabewerking van Renaut de Montauban met de titel De vier Heemskinderen, worden tot diep in de 19e eeuw herdrukt. Opmerkelijk is dat Karel ende Elegast aan het eind van de middeleeuwen niet in proza werd omgezet; vanaf de 15e tot in de tweede helft van de 16e eeuw werd de tekst gedrukt, maar daarbij werd telkens vastgehouden aan de oorspronkelijke versvorm. Bijna al de drukken van Karel ende Elegast zijn vervaardigd in Brabant. Dat houdt mogelijk verband met de grote belangstelling die de Brabantse vorsten voor Karel de Grote hadden. Reeds de Brabantse en Bourgondische hertogen legden er de nadruk op dat zij afstamden van Karel en zij maakten op grond daarvan aanspraak op de erfenis van Karels kleinzoon Lotharius: het Middenrijk Lotharingen. Ook de Habsburger Karel v beschouwde zich als de opvolger van zijn grote middeleeuwse naamgenoot. Karel niet alleen in boeken De herinnering aan de grote keizer werd gedurende de middeleeuwen niet alleen door verhalen, maar ook door afbeeldingen en andere materiële voorwerpen levend gehouden. Van de laatste categorie is de paltskapel in Aken het belangrijkst. Zij is tijdens Karels leven naar het model van de Byzantijnse kerk San Vitale in Ravenna gebouwd als onderdeel van zijn paleis. De kapel maakt nu deel uit van de grote, aan Maria gewijde dom van Aken.

6 Een natuurgetrouwe, contemporaine afbeelding van Karel kan niet met zekerheid worden aangewezen. Einhart schrijft over het uiterlijk van de keizer dat hij breed en krachtig was gebouwd en een rijzige gestalte had, een rond en vriendelijk gezicht en levendige ogen. Hoewel natuurlijk ook niet zeker is in hoeverre deze beschrijving met de werkelijkheid overeenkwam, is het toch opvallend dat het gegeven van zijn "rijzige gestalte" wordt bevestigd door Karels bewaard gebleven gebeente, waaruit blijkt dat hij ongeveer 1,92 meter lang moet zijn geweest. En ook afbeeldingen op munten en een beroemd ruiterstandbeeldje uit de 9e eeuw ( afkomstig uit de kathedraal te Metz, thans in het Louvre te Parijs; het is niet geheel zeker dat het beeldje Karel voorstelt) tonen een keizer die met Einharts informatie correspondeert. De volgende selectie geeft een indruk van de rijke iconografische traditie die gedurende de middeleeuwen rond de figuur van Karel de Grote is gegroeid. Allereerst dient de reliekenkist te worden vermeld waarin Karels gebeente in Aken rust. De kist is vervaardigd in het begin van de 13e eeuw als gevolg van de heiligverklaring op aandrang van keizer Frederik 1 Barbarossa in 1165 en is versierd met reliëfs waarop scènes uit de "Kroniek van pseudo-turpin" staan afgebeeld. In dezelfde tijd werd in Frankrijk een glas-in-loodraam gemaakt voor de kathedraal van Chartres om de verwantschap van de Franse koningen met Karel de Grote aan te geven. Het raam stelt scènes uit de slag bij Roncevaux voor die zijn geïnspireerd op een tekst die nauw verwant is aan dezelfde "Kroniek van pseudo-turpin". Uit het midden van de 14e eeuw dateert een reliekhouder in de dom te Aken in de vorm van een borstbeeld van Karel. Hij is gemaakt in opdracht van Karels naamgenoot keizer Karel IV uit bewondering voor de grote voorganger. Van de zeer talrijke illustraties bij Karel-teksten in handschriften en oude drukken wordt hier volstaan met enkele voorbeelden. Veel handschriften van de Grandes chroniques de France, een geschiedenis van de Franse koningen in de volkstaal uit de 13e eeuw maar sindsdien herhaaldelijk aangevuld, zijn fraai verlucht met miniaturen. Dat heeft ook verscheidene afbeeldingen bij de geschiedenis van Karel de Grote opgeleverd. In 1493 is de tekst gedrukt door Antoíne Vérard in Parijs. Het boek was geïllustreerd met houtsneden, maar in de twee exemplaren die bestemd waren voor koning Karel VIII waren de houtsneden vervangen door miniaturen (Bibliothèque Nationale, Parijs). In een handschrift van de Chronique de Hainaut door Jean Wauquelin (midden 15e eeuw) bevindt zich een zeer fraaie afbeelding van de hand van de Utrechtse miniaturist Willem Vrelant. De miniatuur verbeeldt de passage uit de "Kroniek van pseudo-turpin", waarin de verrader Ganelon met rijke schatten en schone vrouwen terugkeert van zijn bezoek aan Marsile (Koninklijke bibliotheek, Brussel). Karel de Grote is een van de Neuf Preux, Negen Besten, de groep voorbeeldige koningen en aanvoerders uit de antieke, de joodse en de christelijke geschiedenis, en in dit verband is hij, vooral in de late Middeleeuwen, vaak afgebeeld, bijvoorbeeld op een fragmentarisch overgeleverd wandtapijt uit de jaren (Historisch Museum, Bazel). Een tapijt dat waarschijnlijk is geïnspireerd op de Pseudo-Turpijn en dat ca is vervaardigd, bevindt zich in het Musée de Beaux-Arts te Dijon. Ten slotte verdienen twee werken van Albrecht Dürer een vermelding. Het eerste is een pentekening van 1510 en stelt de keizer voor in vol ornaat (Österreichische Nationalbibliothek, Wenen): het tweede is een olieverfschilderij van 1512 met dezelfde voorstelling ( Germanisches Nationalmuseum, Neurenberg). Na de middeleeuwen Ook na de middeleeuwen is Karel de Grote tot de verbeelding van velen blijven spreken en leefde de Karel-stof voort. Een eerste voorbeeld daarvan is het fresco in het Vaticaan, Le couronnement de Charlemagne van Rafaël ( begin 16e eeuw). Het klassieke Spaanse toneel telt ongeveer dertig stukken waarin de Karel-stof centraal staat. Alleen Lope de Vega al schreef er elf ( bijvoorbeeld Los Palacios de Galiana over de stof van de Mainet). De andere stukken zijn afkomstig van o.a. Calderón, Cervantes, Baltasar Diaz, Moreto en Mira de Amescua. De Spaanse auteurs gingen vrij om met de stof die zij bewerkten: Karels ridders zijn bij hen galante avonturiers, Karel zelf is een zwakke, lachwekkende vorst. Verscheidene auteurs hebben zich laten inspireren door een verhaal over Karels liefde voor een dode vrouw, dat al voorkomt in de Duitse Karlmeinet. Een bisschop haalde uit de mond van deze vrouw een toversteen en wierp deze in een bron bij Aken. Vanaf dat moment was dit Karels lievelingsplaats. Dit verhaal, dat ook al te vinden is bij Petrarca ( 1333), werd tot een romance

7 bewerkt door R. Southey (1797). Door N. Vogt werd het opgenomen in de Rheinische Geschichten und Sagen (1817) en in verband gebracht met Karels vrouw Fastrada. Aan hetzelfde onderwerp werden in de 19e eeuw balladen gewijd door Friedricht Schlegel, W.Müller, Karl Simrock en H. Lingg. Ook in G. Hauptmanns drama Kaiser Karls Geisel (1908) vinden we het terug. In zijn Karolingisches Heldenbuch ( 1847) bracht Simrock balladen en romances van tijdgenoten bijeen. Vermeldenswaard zijn de balladen van Uhland en de Rheinsage (1836) van Geibel. Bekend is de belangstelling van Napoleon voor Karel: hij beschouwde zich als diens opvolger en liet zich in 1802 door de paus in de Notre Dame te Parijs zalven, waarna hij zichzelf de keizerskroon op het hoofd zette. Napoleon had grote bewondering voor de tragedie Charlemagne van Népomucene Lemercier, maar omdat de schrijver niet bereid was zijn tekst te wijzigen, opdat Napoleons idealen beter in de geschiedenis van Karel zouden worden uitgedrukt, kon het stuk pas in 1816 in Parijs worden opgevoerd. Een opera, voortgesproten uit het Franse nationale zelfbewustzijn, is Charlemagne empereur d'occident van H. Montol de Sërigny (1808). Bekend is de reeks fresco's die Alfred Rehtel ontwierp voor de Kaisersaal van het stadhuis van Aken ( ). Na vier taferelen werd het project voortgezet door Joseph Kehren. In de jaren werden de fresco's zwaar beschadigd en vervolgens gerestaureerd door Franz Stiewi. Uit de 19e eeuw dateren ook de schildering Charlemagne traversant les Alpes in het Musée de Versailles door Paul Delaroche (1847) en het trotse ruiterstandbeeld van Charlemagne door M. de Rochet (1867) op het plein voor de Notre-Dame in Parijs. Zij getuigen van de sterke nationale gevoelens die in Frankrijk door de figuur van de grote keizer werden opgeroepen. Dezelfde gevoelens zijn verantwoordelijk voor een groot deel van de wetenschappelijke belangstelling die in deze tijd voor de "Chansons de geste"en voor Karel de Grote ontstond. De inleiding van de kostbare editie van het Chanson de Roland door L. Gautier (Tours,1872) draagt het opschrift "Histoire d'un poème national". Tegelijkertijd werd de herinnering aan de grote keizer gebruikt om de Duitse eenheid historisch te legitimeren. Tevens werd de Karel-stof in leven gehouden door poppenspelers op Sicilië, maar ook in marionettentheaters in bijvoorbeeld Antwerpen, Brussel en Luik. De Belgische marionettenspelen hebben een komisch accent, dat o.a. bereikt wordt door de verhalen te verrijken met tal van anachronistische elementen. Zo liet men Karel in het Brusselse theater Toone spreken met de stem van de Franse president De Gaulle. Bijzonder is de opera El retabolo de Maese Pedro ( Het poppenspel van meester Pedro) van Manuel de Falla (1923). Het verhaal van deze opera speelt in het 17e-eeuwse Spanje: het libretto is gebaseerd op een episode uit Cervantes' Don Quijote. Tot op de dag van vandaag wordt de Karel-stof bewerkt. In Nederland wordt Karel ende Elegast toegankelijk gemaakt voor schoolkinderen in de vorm van lesboeken en jeugdtoneel. In politiek-cultureel opzicht is Karel in de 20e eeuw meer en meer het symbool geworden van een verenigd Europa, een visie die is bekroond met de indrukwekkende tentoonstelling Karl der Grosse - Werk und Wirkung in 1965 te Aken onder auspiciën van de Raad van Europa. eee

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Eén van de bekendste koningen uit de Middeleeuwen is Karel de Grote. Hij leeft zo'n 1300 jaar geleden, waar hij koning is van het Frankische rijk. Dat rijk

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders (500 100) 3.1 Leenheren en leenmannen (500 100) (500 100) Plundering Rome door Alarik in 410, tekening uit de 20 e eeuw

Tijd van monniken en ridders (500 100) 3.1 Leenheren en leenmannen (500 100) (500 100) Plundering Rome door Alarik in 410, tekening uit de 20 e eeuw 3.1 Leenheren en nen 3.1 Leenheren en nen Gallië was rond 450 n. Chr. al meer dan 4 eeuwen (sinds Caesar) onder Romeins bestuur en een sterk geromaniseerd gebied, cultuur, bestuur, economie, taal en geloof

Nadere informatie

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten?

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Rond 1080 bedreigen de minder tolerante Seldjoeken Constantinopel. Het werd voor christelijke pelgrims steeds moeilijker

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen Tijdvak 3 Toetsvragen 1 Op veel afbeeldingen wordt de Romeinse keizer Constantijn als een heilige afgebeeld met een stralenkrans om zijn hoofd. Welke reden was er om Constantijn als christelijke heilige

Nadere informatie

TIJDLIJN VAN DE MIDDELEEUWEN TIJDLIJN

TIJDLIJN VAN DE MIDDELEEUWEN TIJDLIJN e-book Deze serie bestaat uit... 978-94-6175-209-3 (HB) 978-94-6175-153-9 (HB) 978-94-6175-963-4 (e-book) 978-94-6175-967-2 (e-book) 978-94-6175-210-9 (HB) 978-94-6175-155-3 (HB) 978-94-6175-154-6 (HB)

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

ter inleiding Op de volgende bladzijden leest u het.

ter inleiding Op de volgende bladzijden leest u het. Utrecht verhaalt: feestdagen: Driekoningen bladzijden uit het boek Doornburgh verhaalt feestdagen: Driekoningen Ton de Coo Albert Retel 2016 Utrecht verhaalt is een concept van ar-gitect Bij gebruik van

Nadere informatie

De evangeliën en hun betrouwbaarheid

De evangeliën en hun betrouwbaarheid De evangeliën en hun betrouwbaarheid blok F - nivo 3 - avond 3 Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Terugblik en intro 19.20 Discussie: het evangelie van Judas 19.30 Historisch betrouwbaar?

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 De Kerk Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 2 1. Geschiedenis De grote bevolkingsgroei in de tweede helft van de 14de eeuw maakte het noodzakelijk nieuwe kerken

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom Naam: Het Christendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Gebeurtenis Regeerperiode 1403-1442

Gebeurtenis Regeerperiode 1403-1442 Johanna van Polanen is pas 11 jaar als ze trouwt. Dit komt doordat haar familie een verstandshuwelijk sluit. Ontvang 100 florijnen. 1403 Engelbrecht de Eerste van Nassau trouwt met Johanna van Polanen.

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 25 (29-06)

De Bijbel open 2013 25 (29-06) 1 De Bijbel open 2013 25 (29-06) Vandaag bespreken we een vraag die ik kreeg over 1 Koningen 2. Daarin gaat het over de geschiedenis van Adonia, een oudere broer van Salomo, die zojuist koning was geworden.

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Heer, U zocht mij, toen ik was weggegaan U bracht mij veilig in Uw gezin U vergaf mij, mijn schuld is weggedaan U gaf mijn leven een nieuw begin

Heer, U zocht mij, toen ik was weggegaan U bracht mij veilig in Uw gezin U vergaf mij, mijn schuld is weggedaan U gaf mijn leven een nieuw begin Met Deliver zingen we voor de dienst; Dat is genade! - Opwekking 722 Heer ik dank U Voor wat U heeft gedaan Ik kon niet doorgaan op eigen kracht Maar dankzij Jezus mag ik nu voor U staan U spreekt mij

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

Bijbel voor Kinderen presenteert DE WIJZE KONING SALOMO

Bijbel voor Kinderen presenteert DE WIJZE KONING SALOMO Bijbel voor Kinderen presenteert DE WIJZE KONING SALOMO Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Lazarus Aangepast door: Ruth Klassen Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd door: Bible

Nadere informatie

DE WIJZE KONING SALOMO

DE WIJZE KONING SALOMO Bijbel voor Kinderen presenteert DE WIJZE KONING SALOMO Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Lazarus Aangepast door: Ruth Klassen Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd door: Bible

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders (500 100 n. Chr.) 3.3 Christendom in Europa. De verspreiding van het christendom in geheel Europa.

Tijd van monniken en ridders (500 100 n. Chr.) 3.3 Christendom in Europa. De verspreiding van het christendom in geheel Europa. 391 n Chr Onder keizer Theodosius wordt het christendom de staatsgodsdienst in Romeinse Rijk 496 n Chr De Frankische koning Clovis en vele andere Franken bekeren zich tot het christendom Wat waren de belangrijkste

Nadere informatie

Filips. Over Filips. Info. Bekenden van Filips. Filips. Tijdlijn Info Foto s Eten & Drinken. wsw. Filips 1540. Filips 1549.

Filips. Over Filips. Info. Bekenden van Filips. Filips. Tijdlijn Info Foto s Eten & Drinken. wsw. Filips 1540. Filips 1549. Over is de oudste zoon van de machtige keizer Karel V. Karel is geboren in Gent en is regelmatig in de Nederlanden. is geboren in Spanje en groeit daar op. Zijn vader ziet hij maar weinig, die is altijd

Nadere informatie

Willem van Oranje. Over Willem. Info. Bekenden van Willem. Willem van Oranje. Tijdlijn Info Foto s. wsw. Dillenburg. Willem van Oranje Lente, 1545

Willem van Oranje. Over Willem. Info. Bekenden van Willem. Willem van Oranje. Tijdlijn Info Foto s. wsw. Dillenburg. Willem van Oranje Lente, 1545 Over Willem Willem krijgt op 11-jarige leeftijd door het overlijden van een neef een grote erfenis. Daar hoort ook bij dat hij verhuist van zijn ouders in de naar de grote stad. Daar wordt hij opgevoed

Nadere informatie

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin Examen Geschiedenis Geef de 7 tijdsvakken: Prehistorie :... 3500 v.c Stroomculturen : 3500 v.c 800 v.c Klassieke Oudheid : 800 v.c 500 n.c Middeleeuwen : 500 n.c 1450 n.c Nieuwe tijd : 1450 n.c 1750 n.c

Nadere informatie

Kapel, Lourdesgrot en kruiswegstaties hellingbos Simpelveld

Kapel, Lourdesgrot en kruiswegstaties hellingbos Simpelveld Kapel, Lourdesgrot en kruiswegstaties hellingbos Simpelveld Ruimtelijke context Achter het Clara Fey klooster bevindt zich een hellingbos, waarin een Lourdesgrot, een vervallen kapel, 14 kruiswegstaties

Nadere informatie

1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10. 2 De geboorte van een prins 16. 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20

1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10. 2 De geboorte van een prins 16. 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20 Inhoud Stamboom van het Koninklijk Huis 6 Inleiding 9 e 1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10 2 De geboorte van een prins 16 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20 4 De studententijd van prins Willem-Alexander

Nadere informatie

6 Stefanus gevangengenomen

6 Stefanus gevangengenomen 6 Stefanus gevangengenomen 8. En Stefanus, vol geloof en kracht, deed wonderen en grote tekenen onder het volk. 9. En enigen van hen die behoorden tot de zogenoemde synagoge van de Libertijnen, van de

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Thors eik, die naam kennen we hier in de omgeving. Thors eik, dat werd zo n 1400 jaar geleden iets anders geschreven. Thornspiic oftewel Doornspijk

Thors eik, die naam kennen we hier in de omgeving. Thors eik, dat werd zo n 1400 jaar geleden iets anders geschreven. Thornspiic oftewel Doornspijk Na de grote volksverhuizing woonden hier andere stammen dan ervoor. Nu wonen de Franken, Friezen en Saksen hier. Andere stammen dus, maar één ding hebben ze gemeen: het heidendom heerst. Ze geloven in

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats?

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Voorbeeld 1: Engeland De bezittingen van de Engelse koning Hendrik II in Frankrijk rond 1180 zijn

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie

Als wij dan eten van dit brood en drinken uit deze beker, verkondigen wij de dood des Heren totdat Hij komt.

Als wij dan eten van dit brood en drinken uit deze beker, verkondigen wij de dood des Heren totdat Hij komt. Huwelijk Eucharistische gebeden 2. Eucharistisch Gebed XII-b Jezus, onze Weg. Brengen wij dank aan de Heer, onze God. Heilige Vader, machtige eeuwige God, om recht te doen aan uw heerlijkheid, om heil

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het zijn wonderlijke verhalen, de verhalen rond de geboorte van Jezus: Maria, die zwanger is door de heilige Geest, Jozef, die in een droom een engel

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon behoort tot de meest bekende personen uit de geschiedenis. Hij wist zich van eenvoudige komaf op te werken tot keizer van Frankrijk en heerser over

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

DAVID DE HERDERSJONGEN

DAVID DE HERDERSJONGEN Bijbel voor Kinderen presenteert DAVID DE HERDERSJONGEN Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Lazarus Aangepast door: Ruth Klassen Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd door: Bible

Nadere informatie

Tijd van Grieken en Romeinen. 2.4 De late oudheid. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen

Tijd van Grieken en Romeinen. 2.4 De late oudheid. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen De ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten Pax Romana = Romeinse vrede, in 3 e eeuw n. Chr. onder druk door: 1. Invallen door Germaanse stammen 2. Conflicten

Nadere informatie

Kroontje van de H. Aartsengel Michaël

Kroontje van de H. Aartsengel Michaël Kroontje van de H. Aartsengel Michaël en begin met de eerste grote kraal (1), zeggend: Eerste Groet (1) Door de voorspraak van de H. Michaël en van het Koor der Serafijnen, Heer God, ontsteek in onze harten

Nadere informatie

Ontdekking. Dorestad teruggevonden

Ontdekking. Dorestad teruggevonden Dorestad teruggevonden Ontdekking Het vroegmiddeleeuwse Dorestad verdween na de negende eeuw van de kaart. Pas rond 1840 werd de stad teruggevonden, bij toeval. Kort daarna deed het RMO opgravingen en

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het is bijzonder om te ontdekken, hoe veel overeenkomsten er zijn, tussen het verhaal van de opstanding zoals Matteüs dat vertelt, en het boek Daniël,

Nadere informatie

een zee Volksverhuizingen Het Romeinse Rijk is heel rijk. Veel volkeren willen een deel van die rijkdom.

een zee Volksverhuizingen Het Romeinse Rijk is heel rijk. Veel volkeren willen een deel van die rijkdom. Werkblad 7 Ω De Franken Ω Les : De volksverhuizingen Volksverhuizingen Het Romeinse Rijk is heel rijk. Veel volkeren willen een deel van die rijkdom. Het wordt steeds moeilijker om de grenzen van het grote

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

Kinderdienst: Helden Over David en Goliath.

Kinderdienst: Helden Over David en Goliath. Kinderdienst: Helden Over David en Goliath. Voor de dienst: *Wat is dat, dat is Goliath *Trek je wapenrusting aan *Ik volg de Heer *Groot en machtig zijt Gij 387 *Van A tot Z 241 opwekking voor kids Welkom

Nadere informatie

Rubens, Van Dyck & Jordaens Vlaamse schilders uit de Hermitage. Dit werkboekje is van:

Rubens, Van Dyck & Jordaens Vlaamse schilders uit de Hermitage. Dit werkboekje is van: Rubens, Van Dyck & Jordaens Vlaamse schilders uit de Hermitage Dit werkboekje is van: Hallo! Je gaat binnenkort op bezoek in het museum Hermitage Amsterdam. Het woord Hermitage spreek je uit als hermitaasje.

Nadere informatie

De daden van de vergoddelijkte Augustus, met welke hij de wereld aan het oppergezag van het Romeinse volk onderwierp.

De daden van de vergoddelijkte Augustus, met welke hij de wereld aan het oppergezag van het Romeinse volk onderwierp. Het leven van Jezus 2.0 Preek over Handelingen 1:1-5 [dia 1] Pas kregen we van mijn schoonmoeder een foto. Een foto van vroeger, van het gezin van de opa van mijn schoonmoeders moeder. Er staat geen jaartal

Nadere informatie

Hoe oud was Hizkia toen hij koning van Juda werd?

Hoe oud was Hizkia toen hij koning van Juda werd? Koning Hizkia en de Assyriërs. Hoe oud was Hizkia toen hij koning van Juda werd? 2 Koningen 18:1-2, eerste deel 1 Het gebeurde nu in het derde jaar van Hosea, de zoon van Ela, de koning van Israël, dat

Nadere informatie

Koptische, Gotische, Armeense, Ethiopische en Syrische vertaling

Koptische, Gotische, Armeense, Ethiopische en Syrische vertaling Koptische, Gotische, Armeense, Ethiopische en Syrische vertaling 1 In de tijd dat de mensen het Grieks van de Septuaginta (Griekse vertaling van het Oude Testament) steeds slechter begonnen te verstaan,

Nadere informatie

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij.

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. Werkblad Introductie 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 2. PETJE OP, PETJE AF: WAAR OF NIET? Zijn de volgende zinnen

Nadere informatie

De wapenschilden van Cuijk en Grave

De wapenschilden van Cuijk en Grave De wapenschilden van Cuijk en Grave Het wapenschild van de familie van Cuyck Aernt Van Buchel reproduceerde in zijn Monumenta drie verschillende wapenschilden van de van Cuycks 1 : In goud twee dwarsbalken

Nadere informatie

TIME 2 SING 16 JUNI 2013 OPSTANDINGSKERK 19.00 UUR THEMA: VOLG MIJ

TIME 2 SING 16 JUNI 2013 OPSTANDINGSKERK 19.00 UUR THEMA: VOLG MIJ TIME 2 SING 16 JUNI 2013 OPSTANDINGSKERK 19.00 UUR THEMA: VOLG MIJ LAAT HET FEEST ZIJN IN DE HUIZEN (Opwekking 553) Laat het feest zijn in de huizen, mensen dansen op de straat, als het onrecht buigt voor

Nadere informatie

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u?

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u? Landenspel Korte omschrijving werkvorm: In deze opdracht wordt de klas verdeeld in vijf groepen. Iedere groep krijgt een omschrijving van een land en een instructie van de opdracht. In het lokaal moeten

Nadere informatie

Preek 8 mei 2016 met Hemelvaart afbeeldingen

Preek 8 mei 2016 met Hemelvaart afbeeldingen Lieve gemeente, Afgelopen donderdag was het Hemelvaartsdag. Een feest waar we ons als vrijzinnigen niet zo heel veel bij voor kunnen stellen. Wat moeten we van dit verhaal nog geloven en wat heeft het

Nadere informatie

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis.

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis. 1e Statie: Jezus wordt ter dood veroordeeld. De eerste plaats waar Jezus stil stond op de kruisweg, was het paleis van de Romeinse landvoogd Pontius Pilatus. De joodse leiders wilden Jezus uit de weg ruimen.

Nadere informatie

Menze Fernandus van Houten

Menze Fernandus van Houten Liturgieboekje bij het afscheid van Menze Fernandus van Houten * Groningen, 10 februari 1931 Tolbert, 21 februari 2016 in een samenkomst op donderdag 25 februari 2016, om 11.00u in de Gereformeerde Kerk

Nadere informatie

Zendingsmoment voor het sterzingen, opgebouwd rond Mt. 2, 1-12

Zendingsmoment voor het sterzingen, opgebouwd rond Mt. 2, 1-12 Pagina 1 Didactisch materiaal Affiche, sterreflectoren, veiligheidsjasjes, van het sterzingen Projectfiche sterzingen 2015 Verkleedmateriaal voor Driekoningen CD met sterzangerslied Teksten van de liederen

Nadere informatie

iconografische en Iconologische benadering van het werk door Peter Paul Rubens: SAMSON & DELILAH

iconografische en Iconologische benadering van het werk door Peter Paul Rubens: SAMSON & DELILAH iconografische en Iconologische benadering van het werk door Peter Paul Rubens: SAMSON & DELILAH We zien een werk in een nachtelijke sfeer met in het midden een liggende (gespierde) man op de schoot van

Nadere informatie

Vragen over het Koninkrijk van God

Vragen over het Koninkrijk van God Hugo Bouter Vragen over het Koninkrijk van God Matteüs 13 e.a.p. Inleidende vragen Al een aantal jaren probeer ik de aspecten van het Koninkrijk van God te begrijpen en ik ben me ervan bewust dat er verschillende

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 40 (12-10)

De Bijbel open 2013 40 (12-10) 1 De Bijbel open 2013 40 (12-10) Er was eens een man die de studeerkamer van een predikant binnenkwam. Hij keek om zich heen en zag al die boeken staan die je in een studeerkamer aantreft. Toen zei die

Nadere informatie

DOPEN. Th ema s N i e u w L e v e n M a as tri ch t. Geloven = dopen

DOPEN. Th ema s N i e u w L e v e n M a as tri ch t. Geloven = dopen Th ema s N i e u w L e v e n M a as tri ch t DOPEN Geloven = dopen Op veel plekken in de bijbel wordt gesproken over dopen. Maar als je onbekend bent met dopen, waar moet je dan beginnen? We hopen dat

Nadere informatie

Literatuur Geschiedenis en theorie Hoofdstuk 1 De Middeleeuwen

Literatuur Geschiedenis en theorie Hoofdstuk 1 De Middeleeuwen Literatuur Geschiedenis en theorie Hoofdstuk 1 De Middeleeuwen 1 Historische achtergrond 500 1500 Opdracht 1 a I het ontstaan van het Frankische rijk b c d II het bestuur van het Frankische rijk/het leenstelsel

Nadere informatie

verwerkingsopdrachten Willem-Alexander

verwerkingsopdrachten Willem-Alexander verwerkingsopdrachten Willem-Alexander Van kind tot koning Vragen bij Stamboom van het Koninklijk huis (bladzijde 6 en 7) 1 Als je goed kijkt, zie een schild met het wapen van Nederland. Op het schild

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Info plus Het leenstelsel

Info plus Het leenstelsel Project Middeleeuwen F- verrijking week 1 Info plus Het leenstelsel Inleiding De Middeleeuwen betekent letterlijk de tussentijd. Deze naam is pas later aan deze periode in de geschiedenis gegeven. De naam

Nadere informatie

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff Spreekbeurt en werkstuk over Ridders Door: Oscar Zuethoff Mei 2007 Inleiding Waarom houd ik een spreekbeurt over de ridders en de riddertijd? Toen ik klein was wilde ik altijd al een ridder zijn. Ik vind

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00-11.00 uur BEELDENDE VAKKEN CSE GL EN TL Bij dit examen hoort een afbeeldingenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht?

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Onderzoeksvraag: Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht. De bijzondere plaats in staatskundig opzicht

Nadere informatie

Rembrandt en de Bijbel

Rembrandt en de Bijbel Rembrandt en de Bijbel POSE CHRISTENDOM HAV0/VWO 4 - CSG CALVIJN GODSDIENST De profetie van Simeon aan Maria olieverf op paneel (55 44 cm) 1628 Kunsthalle, Hamburg - Duitsland 1 Wat gaan jullie doen? Als

Nadere informatie

Geertgen tot sint jans man van smarten

Geertgen tot sint jans man van smarten Geertgen tot sint jans man van smarten Eén van de topstukken van Museum Catharijneconvent in Utrecht is het kleine paneeltje Man van Smarten geschilderd door Geertgen tot Sint Jans. Van de schilder Geertgen

Nadere informatie

Bijbelstudies voor de Bruggroepen 2012-2013 Romeinen studie 2

Bijbelstudies voor de Bruggroepen 2012-2013 Romeinen studie 2 Bijbelstudies voor de Bruggroepen 2012-2013 Romeinen studie 2 Bijbelstudies voor de Bruggroepen van de protestantse gemeente De Brug in Amersfoort, seizoen 2012-2013 Schrijvers: Iwan Dekker, Leantine Dekker,

Nadere informatie

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW Nieuwe geboorte in het koninkrijk les 1 DEEL 3 FOLLOW DE GEBOORTE Leven begint met een man en vrouw die elkaar liefhebben. Diep in het binnenste van de buik van de moeder ontstaat nieuw leven. Het duurt

Nadere informatie

Architectenwoning. te Borgerhout. Cruyslei 1b (hoek Joos Robijnslei) Architect : Albert Barentsen (1915 1985)

Architectenwoning. te Borgerhout. Cruyslei 1b (hoek Joos Robijnslei) Architect : Albert Barentsen (1915 1985) Architectenwoning te Borgerhout Cruyslei 1b (hoek Joos Robijnslei) Ontworpen in het expo-jaar 1958 Gebouwd in 1959 Architect : Albert Barentsen (1915 1985) Huis Cruyslei 1b - Architect Albert Barentsen

Nadere informatie

DE ACADEMIA BELGICA 1939-2009 1

DE ACADEMIA BELGICA 1939-2009 1 171 DE ACADEMIA BELGICA 1939-2009 1 Luc Vandamme In 1939 stichtte de Belgische Staat de Academia Belgica. Aanleiding was het huwelijk van prinses Marie-José met de Italiaanse kroonprins Umberto. Medaille

Nadere informatie

Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004. Pasen is opstaan

Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004. Pasen is opstaan Gelezen: Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004 Pasen is opstaan Gemeente, Het woord, het werkwoord dat bij Pasen hoort is: opstaan. Daarbij horen de afgeleide zelfstandige naamwoorden:

Nadere informatie

PINKSTERNOVEEN Tussen Hemelvaart en Pinksteren Eensgezind gebed Werking van de Geest

PINKSTERNOVEEN Tussen Hemelvaart en Pinksteren Eensgezind gebed Werking van de Geest Pinksternoveen 1 PINKSTERNOVEEN De Pinksternoveen is het kerkelijk gebed om de werking van de Heilige Geest, dat wordt gebeden gedurende de negendaagse periode tussen Hemelvaart en Pinksteren. Een noveen

Nadere informatie

verzoeking = verleiden om verkeerde dingen te doen dewijl = omdat wederstand doen = tegenstand bieden de overhand behouden= de overwinning behalen

verzoeking = verleiden om verkeerde dingen te doen dewijl = omdat wederstand doen = tegenstand bieden de overhand behouden= de overwinning behalen Zondag 52 Zondag 52 gaat over de zesde bede. Leid ons niet in verzoeking, maar verlos ons van de boze. Want van U is het Koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid, in der eeuwigheid. Amen. Lees de tekst

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders (500 1000 n. Chr.) 3.4 De islam in Europa. Allah. Het ontstaan en de verspreiding van de islam.

Tijd van monniken en ridders (500 1000 n. Chr.) 3.4 De islam in Europa. Allah. Het ontstaan en de verspreiding van de islam. 570 n Chr Profeet Mohammed geboren in Mekka 610 n Chr Openbaringen Allah via de aartsengel Gabriël, De woorden worden opgeschreven in de Koran 622 n Chr Vlucht Mohammed naar Medina, begin islamitische

Nadere informatie

DE GEBOORTE VAN JEZUS

DE GEBOORTE VAN JEZUS Bijbel voor Kinderen presenteert DE GEBOORTE VAN JEZUS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd door:

Nadere informatie

Klassieke Muziekgeschiedenis De Middeleeuwen (500 1500)

Klassieke Muziekgeschiedenis De Middeleeuwen (500 1500) Klassieke Muziekgeschiedenis De Middeleeuwen (500 1500) Algemeen Als je aan de Middeleeuwen denkt, dan denk je waarschijnlijk aan grote kastelen, ridders en jonkvrouwen. Natuurlijk, dit is een gedeelte

Nadere informatie

Koningsstraat 20. Brussel

Koningsstraat 20. Brussel Koningsstraat 20 Brussel De Koningsstraat nr. 20 is gelegen in de nabijheid van het Koninklijk Paleis en het Parlement in Brussel. Hier zijn de Directie en enkele afdelingen van de bank gevestigd en op

Nadere informatie

Paasviering 2014. Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding.

Paasviering 2014. Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding. Welkom Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding. Gebed (groep 6) Lieve God, we zijn hier bij elkaar gekomen om Pasen te vieren het feest van de opstanding

Nadere informatie

Eén ding is nodig. Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42.

Eén ding is nodig. Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42. Eén ding is nodig Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42. We hebben met elkaar nagedacht over de wonderen die de Heere Jezus heeft gedaan toen Hij op de aarde was. Grote wonderen! Weet je t

Nadere informatie

OPDRACHT: Lees de vier tekstgedeelten en beantwoord de 4 bijbehorende vragen. Luk 15:11-32 Joh 3:14-17, Joh 15:9-17 Matt 5:43-48, Joh 13:33-35

OPDRACHT: Lees de vier tekstgedeelten en beantwoord de 4 bijbehorende vragen. Luk 15:11-32 Joh 3:14-17, Joh 15:9-17 Matt 5:43-48, Joh 13:33-35 God en je naasten liefhebben LES 3 DEEL 5 DISCIPLE OPDRACHT: Lees de vier tekstgedeelten en beantwoord de 4 bijbehorende vragen. Luk 15:11-32 Joh 3:14-17, Joh 15:9-17 Matt 5:43-48, Joh 13:33-35 Wat leer

Nadere informatie

Les 5 God: Zoon Ketters over Jezus

Les 5 God: Zoon Ketters over Jezus Les 5 God: Zoon Doelstelling: de catechisant kan in 1 minuut aan een ander uitleggen wie Jezus voor hem/haar is, weet welke afwijkende meningen er in de loop der tijd geweest is m.b.t. de Here Jezus en

Nadere informatie

Les 3 Monniken en Ridders MUZIEK

Les 3 Monniken en Ridders MUZIEK Les 3 Monniken en Ridders MUZIEK Annemieke Hooijschuur en Hanneke de Jong Les 3 Monniken en Ridders MUZIEK Wereldlijke en Geestelijke Voorkennis De leerlingen zijn enigszins op de hoogte van de levenswijze

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

DIENST VAN SCHRIFTLEZING EN GEBED. 11 januari 2015. Eerste Zondag na Epifanie De doop van de Heer in de Jordaan

DIENST VAN SCHRIFTLEZING EN GEBED. 11 januari 2015. Eerste Zondag na Epifanie De doop van de Heer in de Jordaan DIENST VAN SCHRIFTLEZING EN GEBED Oud-Katholieke Parochie van de H.Georgius St. Joris op t Zand te Amersfoort 11 januari 2015 Eerste Zondag na Epifanie De doop van de Heer in de Jordaan Welkom door kerkmeester

Nadere informatie

Meester Pierre Creemers

Meester Pierre Creemers Meester Pierre Creemers Gebedsviering, 29 mei 2010. Fusiefeest - Schutterij St. Servatius Raam Ophoven RV - Begroeting en kruisteken (priester). - Verwelkoming (rené) Beste schutters, genodigden en symphatisanten.

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Door welke oorzaak voelde Saul zich alleen en onbeschermd? En wat had hij vernomen?

Door welke oorzaak voelde Saul zich alleen en onbeschermd? En wat had hij vernomen? Dood van Saul en zijn zonen. Door welke oorzaak voelde Saul zich alleen en onbeschermd? En wat had hij vernomen? Zie 1 Samuel 30 en 31 Saul echter voelde zich alleen en onbeschermd, omdat God hem verlaten

Nadere informatie

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf?

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? Les 5 - Redding Vier feiten die je moet kennen om het Evangelie goed te begrijpen In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? In

Nadere informatie

Tijd van Grieken en Romeinen. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen

Tijd van Grieken en Romeinen. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen Pax Romana = Romeinse vrede, in 3 e eeuw n. Chr. onder druk door: 1. Invallen door Germaanse stammen 2. Conflicten om de macht (235 284 meer dan 50 soldatenkeizers ) 3. Waardevermindering van het geld

Nadere informatie