Diabetes Nefropathie

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Diabetes Nefropathie"

Transcriptie

1 Diabetes Nefropathie multidisciplinaire aanpak en challenges Prof. Dr. Robert Hilbrands Diabetoloog-Nefroloog Diabeteskliniek UZBrussel 23 januari 2016 Diaβetes Clinic

2 The onset of diabetic nephropathy is a turning point in the life of a diabetic patient Eberhard Ritz Comprehensive Clinical Nephrology 3d edition

3 Diabetes nefropathie geeft een sterke verhoging van de mortaliteit in patiënten met zowel type 1 als 2 diabetes

4 Verhoogde mortaliteit bij diabetes nefropathie Type 1 diabetes egfr Finnish Diabetic Nephropathy study (FinnDiane): n= 4210 Groop et al. Diabetes 2009

5 Verhoogde mortaliteit bij diabetes nefropathie Type 1 diabetes Finnish Diabetic Nephropathy study (FinnDiane): Effect op mortaliteit Normoalbuminurie geen verhoogde mortaliteit Microalbuminurie 2.8x Macroalbuminurie 9.8x Eindstadium nierfalen 18.3x Groop et al. Diabetes 2009

6 Verhoogde mortaliteit bij diabetes nefropathie Type 2 diabetes * Creatinine >2 mg/dl Adler et al. Kidney Int p 225

7 Diabetes nefropathie geeft een sterke verhoging van de mortaliteit in patiënten met zowel type 1 als 2 diabetes Diabetes + nieraantasting: tot 20 maal hoger risico!!

8 Incidentie van diabetes nefropathie (DN) Historisch: 25-40% ontwikkelen diabetes nefropathie na 25 jaar ziekte Trend tot afname incidentie over laatste jaren (zowel type 1 als 2) Voornaamste oorzaak ESRD en dialyse (25-55% van alle ESRD) Onvoldoende betrouwbare epidemiologische data

9 Pathofysiologie

10 Pathofysiologie Best beschreven bij Type 1 diabetes Type 1 = Type 2? Type 2 eveneens vasculaire ziekte

11 Pathofysiologie Slechte glycemie controle niet altijd geassocieerd aan DN Goede glycemie controle voorkomt niet altijd DN Familiale clustering van DN bij zowel Type 1 als 2* Genetische component *Seaquist et al. NEJM 1989

12 Pathofysiologie Risico factoren buiten glycemie dragen bij aan de ontwikkeling en progressie van DN Duur diabetes Genetisch (familiale geschiedenis) Epigenetisch Roken Bloeddruk Gewicht Hoog urinezuur

13 Moleculaire mechanismen Metabole ontregeling initieert DN Hyperfiltratie Glomerulaire overdruk Hemodynamische afwijkingen (RAAS activatie) Advanced Glycosylation Endproducts (AGE) Oxidatieve stress en chronische inflammatie Structurele afwijkingen Glomerulus maar ook tubulair! Endotheeldisfunctie Daling GFR en ontstaan albuminurie Reidy et al. JCI 2014, Morrens et al. Tijdschrift v. Geneeskunde 2015

14 Structurele afwijkingen Reidy K et al. JCI 2014 p2333

15 Podocyte weakest link Aantal podocyten correleert met proteinurie en progressie DKD Reidy et al. JCI 2014

16 Kimmelstiel-Wilson nodule (nodulaire glomerulosclerose) Verdikking GBM Diffuse glomerulosclerose

17 Angiotensine II en RAAS Systemische activatie niet goed bewezen Intra-renale RAAS activatie waarschijnlijk cruciaal Angiotensine II (AT II) extra-renale effecten Verhoogde glomerulaire druk Cel proliferatie Hypertrofie Matrix expansie Cytokine (TFGbeta) synthese Aldosterone? Versnelde progressie onafhankelijk van AT II in proefdieren Verminderd proteinurie (46-72%) wanneer toegevoegd aan ACEi/ARB* Geen effect op achteruitgang GFR* Risico op hyperkalemie beperkt? *Esteghamati A, Nephol Dial Transplant 2013

18 Kliniek en diagnose

19 Microalbuminurie gecentreerde hypothese

20 Diagnose - consensus Albuminurie >30 mg/g creatinine en/of egfr <60 ml/min/1.73m 2 Microalbuminurie mg/g creatinine Macroalbuminurie >300mg/g creatinine Trend tot rapportering als continue variabele (ADA/KDIGO) Tuttle K et al. Diab Care 2014 (ADA DKD consensus conference)

21

22 egfr daling versus albuminurie Joslin Study on the Natural History of Early Renal Decline in T1D: Normoalbuminurie 10% egfr dalers (>3.5 ml/min/jaar) Microalbuminurie 32% Macroalbuminurie 50% Tijd tot ESRD Snelste dalers: 5-15 jaar Traagste dalers: jaar Krolewski Diab Care 2015

23 egfr achteruitgang bij macroalbuminurie (n=240) Type 1 diabetes, n=240, normal egfr at study entry 50% 25% 25% Krolewski A Diab Care 2015

24 Evolutie bij T1D patienten met microalbuminurie (DCCT/EDIC) Bij Afrikaanse populatie vaak niet reversibel!! 40% regressie! (24% onder ACEi) De Boer et al. Arch Int Med 2011

25 Diagnose Diabetic Kidney Disease (DKD) Dus.. Albuminurie is geen perfecte merker Niet iedereen met DKD heeft een albuminurie!! Normoalbuminurie sluit DKD niet uit UKPDS (T2D): 51% met egfr <60 ml/min heeft nooit albuminurie

26 Diagnose Verschil in snelheid GFR daling in verschillende studies Waarschijnlijk is DKD meer heterogeen dan tot nu gekend Meer kennis noodzakelijk van pathofsyiologie

27 Biopsie bij diabetes patiënten Totaal 620 diabetes patiënten Retrospectieve studie 19 patiënten met Type 1 diabetes (meeste T2D) 37% geïsoleerde DKD 36% Non-DKD FSGS (22%), nefrangiosclerose (18%), ATN (17%), IgA (11%), membraneuze GN (8%), pauci-immune GN (7%) 27% Non-DKD op DKD achtergrond ATN (43%), nefrangiosclerose (19%), FSGS (13%), IgA (7%) Sharma et al. cjasn 2013, p1718

28 Diagnose in praktijk - guidelines Albuminurie - nierschade Staal (mg/g creatinine) Sensitiviteit en specificiteit >85% t.o.v. 24h collecte 2 op 3 stalen positief binnen 3-6 maanden Ochtend urine Steriel Glomerulaire filtratie rate (GFR) nierfunctie Serum creatinine (schatting, egfr) MDRD CKD-EPI (voorkeur) Creatinine klaring (24h urine collecte) Definitieve diagnose = biopt (nefroloog) Tuttle K et al. Diab Care 2014 (ADA DKD consensus conference)

29 Diagnose - praktisch Meest eenvoudig bij Type 1 diabetes Start screening vanaf 5 jaar na diagnose Microalbuminurie 7-10 jaar na diagnose op 2 van 3 stalen Hyperfiltratie op egfr (CKD-EPI) Grote nieren op echografie Aanwezigheid van (background) retinopathie (>90%) Aanwezigheid van hypertensie

30 Diagnose - praktisch Moeilijker bij Type 2 diabetes Screening reeds bij diagnose! Vaak late diagnose diabetes, 20-30% reeds microalbuminurie bij diagnose Slechts retinopathie bij 50-60% dus afwezigheid sluit DKD niet uit! Hypertensie vaak reeds voordien aanwezig (tot 80%) Weinig kenmerken hyperfiltratie/hypertrofie Vaak al gestoorde GFR Onderliggende vaatziekte, co-morbiditeiten, poly-pathologie Afwezigheid proteïnurie sluit DKD niet uit! NKF KDOQI Work Group for Diabetes and CKD 2007

31 Diagnose DKD bij type 2 diabetes Directe oorzaak: Diabetes nefropathie Indirecte oorzaak: autonome dysfunctie blaas, urineweg infecties, macrovasculaire angiopathie Geen oorzakelijke link: Non-Diabetic CKD Retinopathie + >300mg/g suggestief voor DKD Geen retinopathie + <30 mg/g suggestief voor non-dkd

32 Wanneer een andere oorzaak uit te sluiten? Nefroloog Lage egfr (<45 ml/min) of snelle achteruitgang egfr Snel toenemende proteïnurie en nefrotisch syndroom Macroalbuminurie zonder voorafgaande microalbuminurie Proteinurie >1 g/g creatinine Microscopische hematurie Therapie resistente AHT Symptomen van systemische aandoening >30% afname GFR binnen 2-3 maand na opstarten ACEi/ARB <10 jaar type 1 diabetes Afwezigheid (background) retinopathie bij Type 1 (niet Type 2) ADA Guidelines 2015; NKF KDOQI Work Group for Diabetes and CKD 2007

33 Verwijzing naar nefroloog (en biopt) Glomerulonefritis met onderliggende DKD Comprehensive Clinical Nephrology 3d edition

34 Verwijzing naar nefroloog (en biopt) IgA nefropathie op onderliggende diabetes nefropathie Sharma et al. cjasn 2013, p1718

35 Preventie en behandeling Multifactoriële aanpak

36 Behandeling - multifactorieel Glycemie controle Bloeddruk controle Lipiden controle Gewichtsverlies, beweging Rookstop Gezonde voeding, zoutbeperking Preventieve maatregelen

37 Behandeling - multifactorieel 50% reductie in CV en microvasculaire complicaties STENO-2 study: Gaede et al. NEJM 2003, p383

38 Belang van glycemie controle Studies tonen bij HbA1c 7% slechts 9% ESRD na 25 jaar in type 1 patienten (40% in historische controle)* DCCT (type 1) toont verminderde progressie van normo- naar microalbuminurie bij intensieve glycemie controle + legacy effect ** UKPDS, ACCORD, ADVANCE data (type 2) tonen verminderde progressie naar microvasculaire complicaties inclusief nefropathie*** *Krolewski A, NEJM 1995; **DCCT NEJM 1993 en 2005; ***UKPDS Lancet 1998

39 DCCT Incidentie GFR<60 ml/min/1.73m 2 N=46 N=24 ESRD 16 in conventional versus 8 in intensive insuline behandeling DCCT NEJM 2011

40 Type 2 diabetes glycemie controle en preventie van DKD UKPDS N=3867 ACCORD N= ADVANCE N= HbA1c intensive group HbA1c standard group Treatment period (years) RR microalbuminuria -33% -21% -9% RR macroalbuminuria -34% -31% -30% RR doubling serum-creatinine -74% n.s. n.s. UKPDS Lancet 1998; ADVANCE NEJM 2008; ACCORD Lancet 2010

41 Glycemie behandeling bij DKD Welke doelen?

42 HbA1c controle praktisch Individualiseren van behandeling Vermijden hypoglycemie Leeftijd en levensverwachting Diabetes duur CV complicaties Rekening houden met vals laag HbA1c bij gedaalde GFR

43 DIABETES: behandeling geïndividualiseerd HbA 1c < 6.5% HbA 1c < 7.0% HbA 1c < 7.5% HbA 1c < 8.0% N levensprognose en <75 jaar N levensprognose en < 75 jaar N levensprognose en 75 jaar levensprognose Diabetes <5 jaar en geen CV anteced. Diabetes 5 jaar en/of CV anteced Indien voorgeschiedenis van ernstige hypoglycemie: gedurende 6 maand: + 0,5%

44 HbA1c bij gedaalde GFR Niet altijd betrouwbaar Vals laag RBC survival verkort Toegenomen aanmaak (EPO) Hb-pathie Vals hoog Polyglobulie (post-tx) Uremische toxines (enkel bij oude methodologie) Alternatieven Fructosamine (geen terugbetaling) Reflectie 2-3 weken Nefortisch syndroom vals laag Alumine-correct Fructosamine* AlbF = (fructo (mcmol/l) x 100/Alb (g/l)) Geglycosyleerd albumine Niet in UZBrussel Continue glucose monitoring (CGM) *Mittman et al. Kidney Int 2010

45 Glycemie behandeling bij DKD Welke behandeling?

46 HbA1c controle behandeling VUISTREGEL 1 : voorkom HYPOGLYCEMIE VUISTREGEL 2: gebruik GLUCOSEWAARDEN

47 Metformine gebruik bij DKD ADA/KDIGO guidelines UZ Brussel <70 jaar 70 jaar 3 x 850 mg 3 x 500 mg 2 x 850 mg 2 x 500 mg 1 x 850 mg 1 x 500 mg STOP STOP Meeste vrees lactaat acidose op theoretisch basis en niet ondersteund door klinische evidentie! Onderbreking therapie: - Contrast onderzoek - Heelkundige ingreep - Ernstige ziekte (AMI, sepsis, shock) - Nefrotoxische medicatie Terughoudendheid - Snel progressieve nierziekte - Leverproblemen, alcoholisme (CI) - Opstarten diuretica, ACEi, NSAIDs Moltich M et al. Kidney Int 2014; Tuttle K et al. Diab Care 2014

48 Glycemie behandeling bij DKD en gedaalde egfr GLP-1 analoog Weinig gegevens Stop bij egfr<30 ml/min SGLT-2 Niet opstarten zo egfr<60 ml/min Stop bij egfr<45 ml/min DDP-4 inhibitor Lage risico op hypoglycemie, gewicht neutraal Dosis aanpassing bij gedaalde egfr behalve voor Linagliptine (Trajenta) Mogen allemaal bij dialyse patiënten CAVE: risico op pancreatitis? Terugbetaling? BCFI; Tuttle K et al. Diab Care 2014

49 Glycemie behandeling bij DKD en gedaalde egfr Sulfonylurea Voorzichtig bij opstarten, dosis aanpassing noodzakelijk Gliquidon (glurenorm) fecaal uitgescheiden, laag risico op hypo Glipizide (minidiab, glibenese) metabolisatie lever met inactieve metabolieten Gliquidon/glipidize gebruiken in DKD, kan ook bij dialyse patienten Gliclazide (Uni-Diamicron), Glimepride (Amarylle), voorzichtig opstarten. Stop bij egfr <30 ml/min Gliniden Voorzichtig opstarten, dosis aanpassing noodzakelijk Geen gegevens voor dialyse BCFI; Moltich M et al. Kidney Int 2014; Tuttle K et al. Diab Care 2014

50 Glycemie behandeling bij DKD en gedaalde egfr Insuline Alle insulines mogen worden gebruikt bij DKD en dialyse Werking verandert bij DKD doch niet voorspelbaar! Insuline klaring daalt in parallel met egfr Groot belang van educatie, zelf-controle, CGM Hoger risico op hypoglycemie, vooral bij oudere patienten Dialyse lagere insuline nood wegens: verhoogde insuline sensitiviteit door verwijderen inhiberende factoren in dialysaat malnutritie BCFI; Tuttle K et al. Diab Care 2014

51 AHT en CV risico management bij DKD

52 Diagnose hypertensie bij diabetes patiënten Type 1 diabetes Altijd renale origine Wijst op onderliggende nefropathie Type 2 diabetes Vaak reeds aanwezig voor diabetes onset (79%!!) Minder goede correlatie met DKD

53 Belang van bloeddruk controle Bloeddruk controle is het meest belangrijk om DKD te voorkomen en progressie te vertragen ACEi/ARB blijven de eerste lijn van de behandeling bij patienten met albuminurie (zeker bij >300 mg/g) Combinatie ACEi/ARB te vermijden Combinatie ACEi/ARB + Reninine inhibitor = contra-indicatie egfr<45 ml/min: voorzichtig met ACEi/ARB en Spironolactone voor hyperk + Doel regressie albuminurie: geen duidelijke richtlijnen *Krolewski A, NEJM 1995; **DCCT NEJM 1993 en 2005; ***Fioretto P, NEJM 1998; ****UKPDS Lancet 1998

54 Welke calcium-antagonist? DHP neutraal effect op proteïnurie Non-DHP positief effect op proteïnurie DHP (Amlodipine etc.) best niet in monotherapie! Dilatatie afferente arteriole, verhoogde glomerulaire druk en proteïnurie Richtlijnen: geen Opinie: non-dhp preferentieel indien proteïnurie Beperkingen: bradycardie effect non-dhp in combinatie met bèta blokker of moxonidine Bloeddruk controle is essentieel en idem bij beide producten Geen toename proteïnurie waargenomen Bakri et al. Kidney Int 2004

55 Bloeddruk controle - praktisch Normoalbuminurie normotensief Geen behandeling met ACEi/ARB Onvoldoende evidentie voor effect Microalbuminurie normotensief ACEi/ARB lage dosis 60% minder macroalbuminurie na 2 jaar (type 1) 22% reductie bij na 5 jaar (type 2) Micro/macroalbuminurie hypertensief ACEi/ARB 33-50% reductie doubling serum creatinine Minder ESRD Ann Intern Med 2001, ; Ahmad et al. Diab Res Clinic Practice 2003

56 Bloeddruk controle streefdoel op consultatie <140/90 mmhg <130/80 <125/75 mmhg Alle patiënten met diabetes Micro/macro albuminurie Chronisch nierinsufficiëntie Hoog CVA risico Jonge patiënten Geen coronaire atheromatose Indien mogelijk met minimale medicatie en zonder nevenwerkingen JCN/ADA 2014

57 Belang van lipiden controle Hoge prevalentie dyslipidemie bij type 2 diabetes Statines (±Ezetimibe) verminderen majeure atherosclerotische events bij DKD In zelfde mate als patiënten zonder diabetes Geen bewezen benefit wanneer gevorderde DKD (dialyse) Fibraten als alternatief doch verhogen creatinine door verminderde tubulaire secretie, moeite GFR te schatten (egfr<30 ml/min = contra-indicatie) Combinatie statine-fibraat: meer nevenwerkingen Enkel zo HDL<35 mg/dl en TG>200 mg/dl (ACCORD studie) Guidelines: gebruik aangeraden voor alle niet-dialyse afhankelijke DKD Streefwaarden/dosis voor DKD: geen specifieke guidelines

58 Dosis aanpassing statines bij nierinsufficientie NDT ERBP-EDTA Guidelines 2015

59 Opvolging nierfunctie en albuminurie bij diabetes egfr>60 ml/min: jaarlijks egfr ml/min: elke 6 maanden egfr ml/min: elke 3 maanden egfr<30 ml/min: opvolging nefroloog

60 Challenges

61 Challenges Huidige behandeling kan progressie van DKD naar ESRD niet voorkomen Onvoldoende impact op pathogene mechanismen? Geen perfecte merker gekend voor DKD

62 Nieuwe behandelingen op basis van pathogenese Gericht tegen hemodynamische afwijkingen Endotheline receptor antagonisten (ERA) SONAR studie (2017): ERA+RAAS blokkade Gericht tegen metabole afwijkingen Advanced Glycosylation End products (AGE) remmers Safety concerns (CV) Gericht tegen inflammatie Mycophenolate Mofetil, atnf Ethische bezwaren? Risk-benefit? Podocyte activatie CTLA4-Ig (Abatacept) Pentoxifylline Onvoldoende trials

63 Nieuwe behandelingen op basis van pathogenese (Selectieve) mineralocortioid receptor antagonist Minder proteïnurie, hyperkalemie? Pioglitazone (Actos) Anti-inflammatoir, minder proteïnurie Fase 4 studie loopt SGLT2 inhibitors (Jardiance, Invokana) Trend tot minder albuminurie, studies lopende Allopurinol/Febuxostat CKD + hyperuricemie zonder jicht: FEATHER trial Sevelamer (Renagel, Renvela) Reductie inflammatoire merkers maar geen effect egfr/albuminurie

64 Take Home Messages DKD sterkste predictor van mortaliteit Albuminurie geen prefecte merker, normoalbuminurie sluit DKD niet uit Bloeddruk controle essentieel om progressie te remmen RAAS blokkade als eerste behandeling Bedankt voor jullie aandacht!!

Diabetes en nierziekten; een moeilijke combinatie? Prof. Robert Hilbrands diabetoloog-nefroloog Kliniekhoofd Diabeteskliniek UZBrussel

Diabetes en nierziekten; een moeilijke combinatie? Prof. Robert Hilbrands diabetoloog-nefroloog Kliniekhoofd Diabeteskliniek UZBrussel Diabetes en nierziekten; een moeilijke combinatie? Prof. Robert Hilbrands diabetoloog-nefroloog Kliniekhoofd Diabeteskliniek UZBrussel The onset of diabetic nephropathy is a turning point in the life of

Nadere informatie

(On)zin van diabetes behandeling bij ouderen

(On)zin van diabetes behandeling bij ouderen symposium 11/10/14 (On)zin van diabetes behandeling bij ouderen Dr. K. Mortelmans Endocrinologie RZ HHart Leuven Belang Toenemende prevalentie type 2 diabetes Wijzigende levensgewoonte Vergrijzing Meer

Nadere informatie

Diabetes Mellitus en Nierfunctie

Diabetes Mellitus en Nierfunctie Dr. M.P. Brugts, internist endocrinoloog Diabetes Mellitus en Nierfunctie SYMPOSIUM Renale Fysiologie Primair: Regulatie water en electrolyten balans homeostase Handhaving intravasculaire volume Regulatie

Nadere informatie

Tips en trics voor de nefrologie anno 2015. Dr. I.C. van Riemsdijk Drs. M.Wabbijn Internist-nefrologen

Tips en trics voor de nefrologie anno 2015. Dr. I.C. van Riemsdijk Drs. M.Wabbijn Internist-nefrologen Tips en trics voor de nefrologie anno 2015 Dr. I.C. van Riemsdijk Drs. M.Wabbijn Internist-nefrologen Disclosures Dr. I.C. van Riemsdijk None Drs. M. Wabbijn None Inleiding Algemeen: wat is nierfunctie

Nadere informatie

Chronische Nierschade. Wim de Grauw. Huisarts te Berghem Afd. Eerstelijnsgemeeskunde UMC St. Radboud Nijmegen Bestuurslid DiHAG

Chronische Nierschade. Wim de Grauw. Huisarts te Berghem Afd. Eerstelijnsgemeeskunde UMC St. Radboud Nijmegen Bestuurslid DiHAG Chronische Nierschade Wim de Grauw Huisarts te Berghem Afd. Eerstelijnsgemeeskunde UMC St. Radboud Nijmegen Bestuurslid DiHAG Wie moet ik extra in de gaten houden? DiHAG sterrencursus 11 juni 2009 2 Omvang

Nadere informatie

Chronische nierschade A. van Tellingen. Smeerolie voor de poli 2015

Chronische nierschade A. van Tellingen. Smeerolie voor de poli 2015 Chronische nierschade A. van Tellingen Smeerolie voor de poli 2015 Wie dient verwezen te worden? 52-jarige vrouw met diabetische nefropathie: MDRD 62 ml/min/1.73m 2 en albuminurie 28 mg/l? 68-jarige man:

Nadere informatie

Waarom aandacht chronische nierschade (CNS)? CNS. Controle nieren: meer dan albumine en kreatinine. Dr. Wim JC de Grauw. MDRD vs kreatinine klaring

Waarom aandacht chronische nierschade (CNS)? CNS. Controle nieren: meer dan albumine en kreatinine. Dr. Wim JC de Grauw. MDRD vs kreatinine klaring MDRD vs kreatinine klaring Controle nieren: meer dan albumine en kreatinine Dr. Wim JC de Grauw Huisarts Afd. Eerstelijnsgeneeskunde UMC St. Radboud Nijmegen Diabetes Huisartsen Adviesgroep (DiHAG) Lid

Nadere informatie

DIABETISCHE NEFROPATHIE

DIABETISCHE NEFROPATHIE DIABETISCHE NEFROPATHIE Onderdeel van de micro-angiopathie bij diabetes mellitus. Insuline-afhankelijke DM 30% vd ptn krijgt nefropathie Niet-insuline-dependente DM 5% vd ptn Pathogenese: Meerdere factoren

Nadere informatie

Chronische Nierschade

Chronische Nierschade Chronische Nierschade Uitingen nieraandoeningen: Verlies van eiwit via de urine, albuminurie Specifieke sedimentsafwijkingen Afname van de glomerulaire filtratiesnelheid Micro-albuminurie: In een willekeurige

Nadere informatie

Schatting van de nierfunctie met de egfr implicaties voor de klinische praktijk. Iefke Drion 30 oktober 2014

Schatting van de nierfunctie met de egfr implicaties voor de klinische praktijk. Iefke Drion 30 oktober 2014 Schatting van de nierfunctie met de egfr implicaties voor de klinische praktijk Iefke Drion 30 oktober 2014 Casus Casus Vrouw 43 jaar Fam anamnese: moeder op 45 jaar ernstige nierfunctiestoornissen o.b.v.

Nadere informatie

Nefroloog? Mooi vak, maar... Chronische nierinsufficientie: wie doet wat?

Nefroloog? Mooi vak, maar... Chronische nierinsufficientie: wie doet wat? Chronische nierinsufficientie: wie doet wat? Arno Kuijper Anneke Dalinghaus Nefroloog? Mooi vak, maar... Trails in medicine Cardiologie MDL Nefrologie De ene MDRD is de andere niet Man 47jr 2009 kreat

Nadere informatie

Nierschade. Kernboodschap. Nierfunctiestoornissen en albuminurie. Hart- en vaatziekten. Tijdige behandeling kan dit risico verminderen!

Nierschade. Kernboodschap. Nierfunctiestoornissen en albuminurie. Hart- en vaatziekten. Tijdige behandeling kan dit risico verminderen! Nierschade April 2013 Leonie Tromp huisarts te Tilburg Kaderarts Hart- en Vaatziekten Kernboodschap Nierfunctiestoornissen en albuminurie Hart- en vaatziekten Tijdige behandeling kan dit risico verminderen!

Nadere informatie

Chronische nierinsufficiëntie bij de oudere patiënt

Chronische nierinsufficiëntie bij de oudere patiënt ... Chronische nierinsufficiëntie bij de oudere patiënt Gijs Van Pottelbergh Huisarts te Leuven Onderzoeker aan het ACHG (KULeuven) en departement gezondheidzorg en technologie (UC Leuven en Limburg) 1

Nadere informatie

Overbehandeling Nieuwe behandeling Bloeddrukbehandeling. Sterfte en HbA1c. ACCORD-studie. HbA1c en gezondheidstoestand

Overbehandeling Nieuwe behandeling Bloeddrukbehandeling. Sterfte en HbA1c. ACCORD-studie. HbA1c en gezondheidstoestand Overbehandeling Nieuwe behandeling Bloeddrukbehandeling Is de NHG-Standaard nog up-to-date? MONITORING VAN ONDERBEHANDELING! Simon Verhoeven en Daniel Tavenier MAAR HOE ZIT HET MET OVERBEHANDELING? Sterfte

Nadere informatie

Transmurale Afspraak Nierfunctiestoornis. 30 september 2010

Transmurale Afspraak Nierfunctiestoornis. 30 september 2010 Transmurale Afspraak Nierfunctiestoornis 30 september 2010 Onderwerpen 1. Definitie 2. Prevalentie 3. Richtlijnen 4. Diagnostiek 5. Preventie nierfunctieverlies 6. Behandeling metabole complicaties 7.

Nadere informatie

Orale antidiabetica bij ouderen. Katrien Benhalima UZ Leuven 01-10-2011

Orale antidiabetica bij ouderen. Katrien Benhalima UZ Leuven 01-10-2011 Orale antidiabetica bij ouderen Katrien Benhalima UZ Leuven 01-10-2011 Diagnose Diabetes normaal Gestoorde glucose tolerantie diabetes nuchter

Nadere informatie

Samenvatting en adviezen uitgebreid

Samenvatting en adviezen uitgebreid Samenvatting en adviezen uitgebreid Doel De doelstelling van deze richtlijn is het bevorderen van de preventie en het ondersteunen van een zo goed mogelijke en gecoördineerde behandeling van patiënten

Nadere informatie

Chronische nierschade. Nierschade volgens de richtlijn? Chronische nierschade volgens de richtlijn?

Chronische nierschade. Nierschade volgens de richtlijn? Chronische nierschade volgens de richtlijn? Chronische nierschade Wanneer verwijzen en wanneer telenefrologie En natuurlijk: wat zelf doen. Michiel Bleeker, internist-nefroloog Bernhoven Ellen van Ommen, internist-nefroloog Bernhoven Wim de Grauw,

Nadere informatie

Chronische nierschade

Chronische nierschade Chronische nierschade Pauline Heijstee Kaderhuisarts diabetes Nierfunctie n Afvalstoffen klaren n Vochtbalans handhaven n Electrolytenbalans handhaven Nierschade n Verlies van stoffen die we niet willen

Nadere informatie

Workshop chronische nierschade. Adry Bakker Diepenbroek Bettie Hoekstra

Workshop chronische nierschade. Adry Bakker Diepenbroek Bettie Hoekstra Workshop chronische nierschade Adry Bakker Diepenbroek Bettie Hoekstra Mevr. Muis 73 jaar Voorgeschiedenis: diabetes mellitus type 2 hartfalen regelmatig urineweginfecties, 2x pyelonefritis aspecifieke

Nadere informatie

Marike Wabbijn Internist-nefroloog/acuut geneeskundige Ikazia Ziekenhuis

Marike Wabbijn Internist-nefroloog/acuut geneeskundige Ikazia Ziekenhuis Marike Wabbijn Internist-nefroloog/acuut geneeskundige Ikazia Ziekenhuis Nierschade bij diabetes en vaatlijden Wat is nierfunctie? Wanneer is er sprake van nierschade? Wanneer is er sprake van nierfunctieverlies?

Nadere informatie

Chronische nierinsufficientie. WDH 9 mei 2016 Harmen Krepel, nefroloog

Chronische nierinsufficientie. WDH 9 mei 2016 Harmen Krepel, nefroloog Chronische nierinsufficientie WDH 9 mei 2016 Harmen Krepel, nefroloog Belangenverstrengeling: Geen Bronnen (Concept) richtlijn Diagnostiek en Behandeling van Patiënten met Chronische Nierschade Nederlandse

Nadere informatie

Behandelingsprotocol voor chronische nierinsufficiëntie in de 1ste lijn Versie 2013

Behandelingsprotocol voor chronische nierinsufficiëntie in de 1ste lijn Versie 2013 Behandelingsprotocol voor chronische nierinsufficiëntie in de 1ste lijn Versie 2013 Dit behandelingsprotocol is een initiatief van het Lokaal Multidisciplinair Netwerk Brugge Oostende Houtland waarbij

Nadere informatie

VUmc Basispresentatie

VUmc Basispresentatie Samenwerking waarover? Richtlijnen en zorgstandaarden Cardiovasculair risicomanagement (zorgstandaard) Samenwerking e en e lijn Prof dr Piet ter Wee Afdeling Nefrologie Hypertensie Diabetes mellitus (zorgstandaard)

Nadere informatie

Nierschade: erger voorkomen... Wybe Douwe Kloppenburg, nefroloog

Nierschade: erger voorkomen... Wybe Douwe Kloppenburg, nefroloog Nierschade: erger voorkomen.... Wybe Douwe Kloppenburg, nefroloog Inleiding Begrippen Indeling en voorkomen van chronische nierschade (CNS) Proteinurie en GFR als risicofactoren voor progressie nierschade

Nadere informatie

5-4-2012. Diabetes & Nierziekten Zelfcontrole en hypoglycemie. Inhoud. Hypoglycemie. Verschillende definities: NHG<3.5, ADA<3.

5-4-2012. Diabetes & Nierziekten Zelfcontrole en hypoglycemie. Inhoud. Hypoglycemie. Verschillende definities: NHG<3.5, ADA<3. Diabetes & Nierziekten Zelfcontrole en hypoglycemie Ingrid de Vries, dialyseverpleegkundige Casper Franssen, internist-nefroloog Universitair Medisch Centrum Groningen Inhoud Hypoglycemie Verschillende

Nadere informatie

Protocol Chronische nierschade op basis van de LTA

Protocol Chronische nierschade op basis van de LTA Protocol Chronische nierschade op basis van de LTA A. Doel en achtergrondinformatie Doel Patiënten met chronische nierschade in een vroege fase diagnosticeren en het juiste behandeltraject inzetten om

Nadere informatie

Behandeling type 2 diabetes in 2011

Behandeling type 2 diabetes in 2011 mul$disciplinair symposium 1/10/2011 Behandeling type 2 diabetes in 2011 Dr. Katrin Mortelmans Casus man 54 jaar Ø Medische voorgeschiedenis: diabetes type 2 sinds 2006, arteriële hypertensie, maagulcera

Nadere informatie

Nierinsufficiëntie 24/04/2013. Nierinsufficiëntie. Functies van de nieren Universitair

Nierinsufficiëntie 24/04/2013. Nierinsufficiëntie. Functies van de nieren Universitair Nierinsufficiëntie Stand van zaken Behandeling Vroegbegeleiding Impact op arbeidsongeschiktheid Nierinsufficiëntie Definitie van chronisch nierlijden (CKD) CKD en co-morbiditeit Hoe de evolutie van CKD

Nadere informatie

Doel behandeling bij DM: verhinderen/vertragen complicaties. Haffner, NEJM 1998 UKPDS. T2DM, HbA1c, en HVZ 12-7-2011

Doel behandeling bij DM: verhinderen/vertragen complicaties. Haffner, NEJM 1998 UKPDS. T2DM, HbA1c, en HVZ 12-7-2011 Doel behandeling bij DM: verhinderen/vertragen complicaties Haffner, NEJM 998 microvasculaire afwijkingen nefropathie retinopathie neuropathie macrovasculaire afwijkingen coronaire hartziekten cerebrovasculaire

Nadere informatie

Haagse Nieren 2.0. Disclosure belangen spreker

Haagse Nieren 2.0. Disclosure belangen spreker Haagse Nieren 2.0 Irene van der Meer Internist-nefroloog Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld

Nadere informatie

De nier en de rotonde. Googelen op rotondes in België. Wat gaat er mis bij diabetes? Nieren 10-12-2012. De nieren deel I. Nanno Kleefstra Henk Bilo

De nier en de rotonde. Googelen op rotondes in België. Wat gaat er mis bij diabetes? Nieren 10-12-2012. De nieren deel I. Nanno Kleefstra Henk Bilo De nieren deel I Nanno Kleefstra Henk Bilo De nier en de rotonde Googelen op rotondes in België Wat gaat er mis bij diabetes? Wat gaat er mis bij de rotonde? Nieren 1 Functie & schade Functie & schade

Nadere informatie

Behandeling diabetes mellitus bij. gevorderde chronische nierschade

Behandeling diabetes mellitus bij. gevorderde chronische nierschade Behandeling diabetes mellitus bij gevorderde chronische nierschade 9 maart 2015 Gabe van Essen, internist-nefroloog HagaZiekenhuis Aris Prins, apotheker Mirjam Timmerman, huisarts en kaderarts diabetes

Nadere informatie

Medicatie Risico bij Nierschade. Nictiz symposium 15 november 2016 Chris Hagen nefroloog

Medicatie Risico bij Nierschade. Nictiz symposium 15 november 2016 Chris Hagen nefroloog Medicatie Risico bij Nierschade Nictiz symposium 15 november 2016 Chris Hagen nefroloog Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met

Nadere informatie

Nierfunctieonderzoek bij diabetes. N. Kleefstra & Henk Bilo 15 en 16 december Nieren. Nieren

Nierfunctieonderzoek bij diabetes. N. Kleefstra & Henk Bilo 15 en 16 december Nieren. Nieren Nierfunctieonderzoek bij diabetes N. Kleefstra & Henk Bilo 15 en 16 december 2011 Nieren Nieren 1 Functie & schade Nierfunctie : het vermogen om afvalstoffen te klaren (voorbeeld: kreatinine) het vermogen

Nadere informatie

Chronische nierschade (CNS)

Chronische nierschade (CNS) Chronische nierschade (CNS) Wilbert Jellema Internist-nefroloog, St Antonius Ziekenhuis Chronische nierschade (CNS) Outline: 1. Waarom zoveel aandacht voor CNS? 2. Hoe screenen? 3. Hoe verdere achteruitgang

Nadere informatie

Behandelingsprotocol voor chronische nierinsufficiëntie in de 1ste lijn Versie 2015

Behandelingsprotocol voor chronische nierinsufficiëntie in de 1ste lijn Versie 2015 Behandelingsprotocol voor chronische nierinsufficiëntie in de 1ste lijn Versie 2015 Dit behandelingsprotocol is een initiatief van het Lokaal Multidisciplinair Netwerk Brugge Oostende Houtland waarbij

Nadere informatie

Chronische Nierschade

Chronische Nierschade RCH15.331 Chronische Nierschade Chronische Nierschade Leonie Tromp Huisarts te Tilburg Kaderarts Hart- en Vaatziekten Kernboodschap Nierfunctiestoornissen en albuminurie Hart- en vaatziekten Tijdige behandeling

Nadere informatie

Obstetrische nefrologie

Obstetrische nefrologie ASN Review 2014 Obstetrische nefrologie Dr. A. van Tellingen Zaans Medisch Centrum Dr. A. van Tellingen Internist-nefroloog Disclosure potential conflicts of interest Research contracts: Geen Consulting:

Nadere informatie

Risk factors for renal function abnormalities

Risk factors for renal function abnormalities Risk factors for renal function abnormalities Nederlandse samenvatting Dit proefschrift probeert mogelijke risicofactoren voor progressief nierfunctieverlies te identificeren in een niet-diabetische populatie.

Nadere informatie

BSD september 2014. Huisarts: Pauline Heijstee Meggy van Kruijsdijk Nefroloog: Watske Smit Jaap Beutler

BSD september 2014. Huisarts: Pauline Heijstee Meggy van Kruijsdijk Nefroloog: Watske Smit Jaap Beutler BSD september 2014 Huisarts: Pauline Heijstee Meggy van Kruijsdijk Nefroloog: Watske Smit Jaap Beutler Casuïstiek chronische nierschade Wat kan de huisarts Wanneer consultatie nefroloog Wanneer verwijzing

Nadere informatie

12/22/2010. Haagsenieren protocol. Haagsenieren protocol. Kant B: klaring. Kant A: albuminurie. Haagsenieren protocol Toelichting beleid

12/22/2010. Haagsenieren protocol. Haagsenieren protocol. Kant B: klaring. Kant A: albuminurie. Haagsenieren protocol Toelichting beleid 1//010 Haagsenieren protocol Kant A: albuminurie Haagsenieren protocol Kant B: klaring 1 Haagsenieren protocol Aanvullend onderzoek bij verminderde klaring Haagsenieren protocol Toelichting beleid 3 4

Nadere informatie

Nierinsufficiëntie bij DM en CVRM

Nierinsufficiëntie bij DM en CVRM Nierinsufficiëntie bij DM en CVRM Dr. Tom Geers, internist - nefroloog en opleider St. Antonius ziekenhuis Nieuwegein Nierfunctie beloop met de leeftijd 1 Hoge sterfte bij dialyse patiënten Prevalentie

Nadere informatie

HbA1c streefwaarden. ADVANCE trial. Uitkomsten ADVANCE. Uitkomsten ADVANCE

HbA1c streefwaarden. ADVANCE trial. Uitkomsten ADVANCE. Uitkomsten ADVANCE 1 Dr. Frits In de nieuwe diabetesstandaard wordt rekening gehouden met leeftijd en duur van de diabetes. Maakt het nog uit of iemand een macrovasculaire complicatie heeft (minder streng doel?) of microvasculaire

Nadere informatie

Diabetes type 2. Duodagen april 2011. E.H.R. Wins, Woerden

Diabetes type 2. Duodagen april 2011. E.H.R. Wins, Woerden Diabetes type 2 Duodagen april 2011 E.H.R. Wins, Woerden Maatwerk bij nieuwe DM type 2 patienten De patient of de glucose van de patient? Leeftijd van nieuwe type 2 patienten Familie anamnese en ras Andere

Nadere informatie

Peggy Roestenberg - The role of CTGF in diabetic nephropathy. Chapter 10. Samenvatting in het Nederlands

Peggy Roestenberg - The role of CTGF in diabetic nephropathy. Chapter 10. Samenvatting in het Nederlands Chapter 10 Samenvatting in het Nederlands Chapter 10 Peggy Roestenberg - The role of CTGF in diabetic nephropathy DIABETES MELLITUS Diabetes mellitus, in de volksmond beter bekend als suikerziekte of diabetes,

Nadere informatie

De oudere patient met chronische nierschade

De oudere patient met chronische nierschade De oudere patient met chronische nierschade Richard Starmans, kaderarts ouderengeneeskunde Marjolijn van Buren, internist-nefroloog Disclosures Marjolijn van Buren Adviesraad Amgen, Baxter, Nierstichting

Nadere informatie

Chronische nierinsufficiëntie

Chronische nierinsufficiëntie Chronische nierinsufficiëntie 15 april 2013 Sadie van Esch, internist-nefroloog St. Elisabeth ziekenhuis, Tilburg Consequenties late verwijzing nefroloog Verschil in overleving tussen vroeg en laat naar

Nadere informatie

IgA nefropathie. Joost van der Heijden, internist-nefroloog VU Medisch Centrum

IgA nefropathie. Joost van der Heijden, internist-nefroloog VU Medisch Centrum IgA nefropathie Joost van der Heijden, internist-nefroloog VU Medisch Centrum Presentatie - Geschiedenis - Epidemiologie - Het ziekteproces - De patiënt - Het diagnostische proces - De behandeling - De

Nadere informatie

Het nefrotisch syndroom Oorzaken en gevolgen. prof. J. Wetzels Radboud UMC Nijmegen

Het nefrotisch syndroom Oorzaken en gevolgen. prof. J. Wetzels Radboud UMC Nijmegen Het Oorzaken en gevolgen prof. J. Wetzels Radboud UMC Nijmegen Opbouw presentatie 1. Hoe werken de nieren? 2. Het klachten en verschijnselen oorzaken behandeling bij volwassenen 3. Dr. Bouts: kinderen

Nadere informatie

Chronische Nierschade in Nederland

Chronische Nierschade in Nederland Chronische Nierschade in Nederland Stadium GFR (ml/min/1,73m 2 ) Albuminurie > 30 mg/24 hr Prevalentie VS (%) Prevalentie Nederland (%) 1 >90 Ja 3,3 1,3 2 60-89 Ja 3,0 3,8 3 30-59 Ja/nee 4,3 5,3 4 15-29

Nadere informatie

Orgaanschade bij DM. Microvasculair. Macrovasculair. Neurologisch. Retinopathie, nefropathie. Hartinfarct, perifeer vaatlijden, CVA

Orgaanschade bij DM. Microvasculair. Macrovasculair. Neurologisch. Retinopathie, nefropathie. Hartinfarct, perifeer vaatlijden, CVA Microvasculair Orgaanschade bij DM Retinopathie, nefropathie Macrovasculair Hartinfarct, perifeer vaatlijden, CVA Neurologisch Neuropathie: perifeer, autonoom Cerebraal Neuropathie Sensorisch Gevoelszenuwen

Nadere informatie

Nieuwigheden bij de diabetische medicatie

Nieuwigheden bij de diabetische medicatie Nieuwigheden bij de diabetische medicatie Prof. em. dr. Raoul Rottiers Endocrinoloog Ugent Ere-voorzitter Diabetes Liga NVKVV Oostende, 17 maart 2016 Type 1 diabetes Geen insuline productie I Stijging

Nadere informatie

SGLT2-inhibitoren: overzicht, richtlijnen en praktische toepassingen

SGLT2-inhibitoren: overzicht, richtlijnen en praktische toepassingen SGLT2-inhibitoren: overzicht, richtlijnen en praktische toepassingen Prof. Robert Hilbrands Diabetoloog-Nefroloog - Diabeteskliniek UZBrussel Diaβetes Clinic SGLT-2 Sodium-GLucose co-transporter 2 Diaβetes

Nadere informatie

Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga

Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga Inhoudsweergave Wie is at risk & Diagnose Prevalentie Klinisch belang van

Nadere informatie

Nederlandse Nierdag 2014. Joost van der Heijden, internist-nefroloog VU Medisch Centrum

Nederlandse Nierdag 2014. Joost van der Heijden, internist-nefroloog VU Medisch Centrum Het ABC van IgA nefropathie Nederlandse Nierdag 2014 Joost van der Heijden, internist-nefroloog VU Medisch Centrum Presentatie - Geschiedenis - Epidemiologie - De patiënt - Het diagnostische proces - De

Nadere informatie

Topics in Chronic Disease. Chronische Nierschade en de huisarts

Topics in Chronic Disease. Chronische Nierschade en de huisarts Topics in Chronic Disease Chronische Nierschade en de huisarts Toets Nierinsufficiëntie Casus Metabole stoornissen Vervolg casus Nabespreking toets Nierinsufficiëntie komt bij ruim 10% van de Nederlandse

Nadere informatie

Epidemiologie en pathofysiologie nierziekten bij diabetes

Epidemiologie en pathofysiologie nierziekten bij diabetes Epidemiologie en pathofysiologie nierziekten bij diabetes Achtergrond Bruce H.R. Wolffenbuttel Afd Endocrinologie UMCG http://www.umcg.net Type 2 diabetes - 85-9% - insuline resistentie - luie ß-cellen,

Nadere informatie

De nieuwe NHG standaard Diabetes Mellitus type 2

De nieuwe NHG standaard Diabetes Mellitus type 2 De nieuwe NHG standaard Diabetes Mellitus type 2 F. Holleman Belangenverstrengeling Academisch prestige: AMC Adviesraden: sanofi, Eli Lilly Onderzoekssponsoring: MSD Alle (neven)inkomsten afkomstig van

Nadere informatie

Wanneer en hoe opstarten van injecties bij onvoldoende Diabetescontrole Dr.Winne, Dr.Ghillebert, Dr.Terryn 28 mei 2010 AZ Damiaan

Wanneer en hoe opstarten van injecties bij onvoldoende Diabetescontrole Dr.Winne, Dr.Ghillebert, Dr.Terryn 28 mei 2010 AZ Damiaan Deel 1 Wanneer en hoe opstarten van injecties bij onvoldoende Diabetescontrole Dr.Winne, Dr.Ghillebert, Dr.Terryn 28 mei 2010 AZ Damiaan Hetzorgtrajectdiabetes Inclusiecriteria 1 of 2 injecties insulinetherapie

Nadere informatie

Hoe de persoon met diabetes benaderen en reguleren bij multipathologie? Dr. Katrien Benhalima Dienst endocrinologie UZ Leuven 22-03-2013

Hoe de persoon met diabetes benaderen en reguleren bij multipathologie? Dr. Katrien Benhalima Dienst endocrinologie UZ Leuven 22-03-2013 Hoe de persoon met diabetes benaderen en reguleren bij multipathologie? Dr. Katrien Benhalima Dienst endocrinologie UZ Leuven 22-03-2013 Diabetologia. 2012 Jun;55(6):1577-96. Epub 2012 Apr 20. Diabetologia.

Nadere informatie

Karen Janssen Kinderarts, H.-Hartziekenhuis Lier

Karen Janssen Kinderarts, H.-Hartziekenhuis Lier Karen Janssen Kinderarts, H.-Hartziekenhuis Lier Proteïnurie: >3g/d of >50mg/kg/d of >40mg/u/m2 of staal >2g/g creat Hypoalbuminemie:

Nadere informatie

De ouder wordende diabetespatiënt. Allerlei typen ouderen. Getallen in Nederland

De ouder wordende diabetespatiënt. Allerlei typen ouderen. Getallen in Nederland De ouder wordende diabetespatiënt Karin Daemen, internist Tergooiziekenhuizen, locatiehilversum Begin vorige eeuw infectieziektes Nu chronische ziektes hart-en vaatziekten kanker COPD diabetes gewrichtsaandoeningen

Nadere informatie

DE CARDIORENALE INTERACTIE

DE CARDIORENALE INTERACTIE SAMENVATTING 143 144 Samenvatting DE CARDIORENALE INTERACTIE Chronisch nierfalen is een wereldwijd gezondheidsprobleem en een voorname oorzaak van morbiditeit en mortaliteit. De ziekte ontwikkelt zich

Nadere informatie

CAT: Plaatsbepaling van Cystatine C als Biomarker voor de Nierfunctie. Jolien Claessens Supervisor: Steven Pauwels , UZ Leuven

CAT: Plaatsbepaling van Cystatine C als Biomarker voor de Nierfunctie. Jolien Claessens Supervisor: Steven Pauwels , UZ Leuven CAT: Plaatsbepaling van Cystatine C als Biomarker voor de Nierfunctie. Jolien Claessens Supervisor: Steven Pauwels 15-03-2016, UZ Leuven De nieren https://craniumcommander.wikispaces.com/urinary+system+-

Nadere informatie

Zorg voor de geriatrische patiënt met diabetes. Nele Czech - ASO geriatrie Symposium endocrinologie Ziekenhuis Oost-Limburg 18/03/2016

Zorg voor de geriatrische patiënt met diabetes. Nele Czech - ASO geriatrie Symposium endocrinologie Ziekenhuis Oost-Limburg 18/03/2016 Zorg voor de geriatrische patiënt met diabetes Nele Czech - ASO geriatrie Symposium endocrinologie Ziekenhuis Oost-Limburg 18/03/2016 Epidemiologie De geriatrische patiënt Behandeling en doelstellingen

Nadere informatie

Nierfunctie in de oncologie. Diakonessenhuis

Nierfunctie in de oncologie. Diakonessenhuis Nierfunctie in de oncologie Overzicht presentatie Overzicht van de normale nierfunctie Meten van nierfunctie Stadia chronische nierschade Microalbuminurie, proteïnurie Glomerulaire syndromen Oncologie

Nadere informatie

Behandeling Type 1 diabetes. Diabetes mellitus in vogelvlucht. Nieuwe ontwikkelingen in de. Behandeling van diabetes. Chronische behandeling diabetes

Behandeling Type 1 diabetes. Diabetes mellitus in vogelvlucht. Nieuwe ontwikkelingen in de. Behandeling van diabetes. Chronische behandeling diabetes Diabetes mellitus in vogelvlucht Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van Diabetes Aantal diabetespatiënten wereldwijd in 2012 ca. 371 miljoen In 2025: 6% van de wereldbevolking Jaarlijks ca. 72.000

Nadere informatie

Nieuwe guidelines voor preventie. Cardio 2013 Johan Vaes

Nieuwe guidelines voor preventie. Cardio 2013 Johan Vaes Nieuwe guidelines voor preventie Cardio 2013 Johan Vaes Waarom is preventie nodig? CV ziekten blijven belangrijkste doodsoorzaak Zowel mannen als vrouwen Overlijden voor 75 j is ten gevolge van CV ziekten

Nadere informatie

Behandelingsprotocol voor chronische nierinsufficiëntie in de 1ste lijn Versie 2017

Behandelingsprotocol voor chronische nierinsufficiëntie in de 1ste lijn Versie 2017 Behandelingsprotocol voor chronische nierinsufficiëntie in de 1ste lijn Versie 2017 Dit behandelingsprotocol is een initiatief van het Lokaal Multidisciplinair Netwerk Brugge Oostende Houtland waarbij

Nadere informatie

HaCa 14-10-2014. Albert-Jan Aarnoudse

HaCa 14-10-2014. Albert-Jan Aarnoudse HaCa 14-10-2014 Albert-Jan Aarnoudse Inleiding Enige historie Definitie Relevantie Kreatinine en klaring Oorzaken chronische nierschade Wat te controleren Behandeldoelen Medicatie Wanneer verwijzen Samenvatting

Nadere informatie

Diabetes bij kwetsbare ouderen Dr. ST Houweling, kaderhuisarts. Waar gaat het over? De bejaarde. De ene bejaarde is de andere bejaarde niet...

Diabetes bij kwetsbare ouderen Dr. ST Houweling, kaderhuisarts. Waar gaat het over? De bejaarde. De ene bejaarde is de andere bejaarde niet... Diabetes bij kwetsbare ouderen Dr. ST Houweling, kaderhuisarts Waar gaat het over? Kwetsbare bejaarden: zin van goede glucoseregeling, bloeddrukbehandeling lipiden en bijv. funduscontrole 3 De bejaarde

Nadere informatie

Transplantatie voor Diabetes: Pancreas- en Betacel Transplantatie

Transplantatie voor Diabetes: Pancreas- en Betacel Transplantatie Transplantatie voor Diabetes: Pancreas- en Betacel Transplantatie 4 e VLAAMSE NEFROLOGIEDAG P Gillard UZ-Leuven PANCREAS BETACEL RATIONALE METHODE RESULTATEN TECHNIEK PATIENTEN OVERLEVING DIABETESCOMPLICATIES

Nadere informatie

Huisarts en nieren. Dr Stein Bergiers 23 mei 2017

Huisarts en nieren. Dr Stein Bergiers 23 mei 2017 Huisarts en nieren Dr Stein Bergiers 23 mei 2017 Prevalentie Chronisch nierfalen is een frequent probleem egfr < 60ml = 13% 10% bij mannen, 16% bij vrouwen Sterke toename met de leeftijd Terminaal nierfalen

Nadere informatie

Diabetes en. Vitamine D deficiëntie. ntie. Vitamine D is een hormoon! Klinische presentatie vit. D deficiëntie. Interpretatie 25 (OH)2 spiegel?

Diabetes en. Vitamine D deficiëntie. ntie. Vitamine D is een hormoon! Klinische presentatie vit. D deficiëntie. Interpretatie 25 (OH)2 spiegel? Vitamine D is een hormoon! Diabetes en vitamine D deficiëntie Dr. Yvo Sijpkens, internist-nefroloog nefroloog Bronovo, Den Haag Derde Landelijk Symposium Diabetes en Nierziekten Klinische presentatie vit.

Nadere informatie

Nierfunctie bij oudere patiënten

Nierfunctie bij oudere patiënten Nierfunctie bij oudere patiënten Aris Prins, apotheker Apotheek Poeldijk Wie ben ik? Apotheker sinds april 2004 Na studie gewerkt als ziekenhuis apotheker in Ninewells Hospital Dundee, Schotland Sinds

Nadere informatie

28-10-2010. Leefregels en voorlichting bij chronische nierschade. Welkom bij workshop 3 leefregels en voorlichting bij chronische nierschade

28-10-2010. Leefregels en voorlichting bij chronische nierschade. Welkom bij workshop 3 leefregels en voorlichting bij chronische nierschade Welkom bij workshop 3 leefregels en voorlichting bij chronische nierschade Kathy Schoenmakers, nursepractitioner Hagaziekenhuis Anneke Boon, diabetesverpleegkundige SHG Annick Linders, huisarts SHG Leefregels

Nadere informatie

Laboratoriumaanvragen bij diabetes. Wat, wanneer en waarom. Dr. S.T. Houweling Dr. S. Verhoeven. Wat gaan we doen? Lipiden 28-12-2011

Laboratoriumaanvragen bij diabetes. Wat, wanneer en waarom. Dr. S.T. Houweling Dr. S. Verhoeven. Wat gaan we doen? Lipiden 28-12-2011 Laboratoriumaanvragen bij diabetes. Wat, wanneer en waarom. Dr. S.T. Houweling Dr. S. Verhoeven 1 Wat gaan we doen? Lipiden Controle in lab van statines Leverfunctiestoornissen Nierschade: Albuminurie

Nadere informatie

Acute pijntherapie voor de geriatrische patiënt

Acute pijntherapie voor de geriatrische patiënt Acute pijntherapie voor de geriatrische patiënt Jona Houthuys promotor: Dr. Gert Poortmans Pijn bij de geriatrische patiënt Prevalentie Evaluatie van pijn Complicaties van pijn vertraagd herstel verminderde

Nadere informatie

Opmerking: Glitazones werden niet opgenomen in het schema aangezien ze nog slechts tijdelijk beschikbaar zijn op de markt.

Opmerking: Glitazones werden niet opgenomen in het schema aangezien ze nog slechts tijdelijk beschikbaar zijn op de markt. maart 2015 1 SCHEMA 1: MOGELIJKE COMBINATIES WANNEER GESTART WORDT MET METFORMINE Orale medicatie GFR > 50 MONOTHERAPIE BITHERAPIE TRITHERAPIE METFORMINE DPP4-INHIBITOR SGLT 2 inhibitor Sulfonylureum Gliniden

Nadere informatie

CHAPTER 9. Samenvatting

CHAPTER 9. Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting Chapter 9 Advanced glycation endproducts (AGEs) ontstaan via chemische reacties waarbij er versuikering en oxidatie optreedt van o.a. eiwitten en vetten, waarbij vaak een onomkeerbare

Nadere informatie

Heeft een transplantatie een invloed op mijn voedingspatroon?

Heeft een transplantatie een invloed op mijn voedingspatroon? Heeft een transplantatie een invloed op mijn voedingspatroon? Dr. Michel DE PAUW Hartcentrum UZ Gent 1 juli 2013 1 Waarom aandacht voor voeding na transplantatie? Meer kans voor infecties door een verminderde

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 220 Hartfalen (HF) is niet alleen een syndroom dat wordt gekarakteriseerd door symptomen en een slechte prognose, maar ook door het veelvuldige voorkomen van co-morbiditeiten.

Nadere informatie

DIABETES EN NEFROPATHIE. J.O.Groeneveld

DIABETES EN NEFROPATHIE. J.O.Groeneveld DIABETES EN NEFROPATHIE J.O.Groeneveld Frankendael okt 2015 Outline Epidemie Nierfunctie in s & out s Belang proteinurie Beloop diabetische nefropathie Risicofactoren Interventies/behandeldoelen/zelfmanagement

Nadere informatie

Chronische nierschade bij volwassenen

Chronische nierschade bij volwassenen Regionale Transmurale Afspraak Zuidoost Brabant Chronische nierschade bij volwassenen Toelichting Pagina 1 Nierfunctie Vanaf veertigjarige leeftijd neemt de nierfunctie geleidelijk af met ongeveer 0,4

Nadere informatie

Screening Diabetische Retinopathie bij Diabetes mellitus type 2. Daniel Tavenier, kaderhuisarts diabetes 17 mei 2011

Screening Diabetische Retinopathie bij Diabetes mellitus type 2. Daniel Tavenier, kaderhuisarts diabetes 17 mei 2011 Screening Diabetische Retinopathie bij Diabetes mellitus type 2 Daniel Tavenier, kaderhuisarts diabetes 17 mei 2011 Diabetische retinopathie Microvasculaire pathologie van de retina. Teken van andere microvasculaire

Nadere informatie

Wat iedere zorgverlener moet weten. Recent nieuws uit de diabeteswereld. Prof. Em. Dr. Raoul Rottiers. Endocrinoloog UZGent

Wat iedere zorgverlener moet weten. Recent nieuws uit de diabeteswereld. Prof. Em. Dr. Raoul Rottiers. Endocrinoloog UZGent Wat iedere zorgverlener moet weten Recent nieuws uit de diabeteswereld Prof. Em. Dr. Raoul Rottiers Endocrinoloog UZGent 13 Diabetessymposium Gent, 9.11.2010 AHS / NVKVV Diagnosecriteria 1 Criteria voor

Nadere informatie

DIABETESREGULATIE RONDOM HEMODIALYSE. Dialyse patiënt met diabetes Mellitus. Insulinebehoefte rond start van HD. Vraag. Hemodialyse & hypoglykemie

DIABETESREGULATIE RONDOM HEMODIALYSE. Dialyse patiënt met diabetes Mellitus. Insulinebehoefte rond start van HD. Vraag. Hemodialyse & hypoglykemie Dialyse patiënt met diabetes Mellitus DIABETESREGULATIE RONDOM HEMODIALYSE Casus: Mevr. L, 65 jaar, DM2 Net gestart met HD 2 x daags 22 E insuline sc. Ingrid de Vries & Casper Franssen Toegang: getunnelde

Nadere informatie

Chronische nierinsufficiëntie Wat doet de nefroloog?

Chronische nierinsufficiëntie Wat doet de nefroloog? Chronische nierinsufficiëntie Wat doet de nefroloog? 23 april 2015 Sadie van Esch, internist-nefroloog St. Elisabeth ziekenhuis, Tilburg Fusie TSZ en EZ TSZ: vasculair geneeskundigen EZ: nefrologen Toekomst:

Nadere informatie

Cardiorenaal syndroom

Cardiorenaal syndroom Cardiorenaal syndroom Symposium Chronische Nierschade 29-10-2012 Irene van der Meer nefroloog, HAGA ziekenhuis Huisarts-voorzitter: Marjon Tombrock (HA te Rijswijk) 1 Cardiorenaal syndroom Betekenis: Een

Nadere informatie

Bijwerkingen op de nier. Patricia van den Bemt Lareb Bijwerkingendag 20-11-2014

Bijwerkingen op de nier. Patricia van den Bemt Lareb Bijwerkingendag 20-11-2014 Bijwerkingen op de nier Patricia van den Bemt Lareb Bijwerkingendag 20-11-2014 Belangrijkste aandoeningen Acuut nierfalen Pre-renaal Renaal Post-renaal Nefrotisch syndroom Chronisch nierfalen Acuut nierfalen

Nadere informatie

Nierfalen bij ouderen

Nierfalen bij ouderen Nierfalen bij ouderen Dr. Yvo Sijpkens, internist-nefroloog (ysijp @ twitter) Bronovo, Den Haag Mariette Makkink, huisarts, Den Haag Leerdoelen nierfalen bij ouderen Zorgverlener kent de definitie en epidemiologie

Nadere informatie

Functie van de nieren en wat kan fout gaan

Functie van de nieren en wat kan fout gaan Functie van de nieren en wat kan fout gaan Dr Lucien Hoekx Kliniekhoofd oncologische urologie Universitair Ziekenhuis Antwerpen 1 staalname MIDSTREAM urine Renogram 1. reinigen met chloramine 2. steriel

Nadere informatie

Jan Ackermans (Huisarts) Stijn Konings (Nefroloog CZE) Arno Kuijper (Nefroloog MMC)

Jan Ackermans (Huisarts) Stijn Konings (Nefroloog CZE) Arno Kuijper (Nefroloog MMC) Jan Ackermans (Huisarts) Stijn Konings (Nefroloog CZE) Arno Kuijper (Nefroloog MMC) Waar is de persoonlijke noot? Mevr. S, geb. 1932 RvV: Nierinsufficientie bij DM en Hypertensie VG: 1994 hypertensie,

Nadere informatie

Diabetes en ouder worden Dr. K.J.J. van Hateren

Diabetes en ouder worden Dr. K.J.J. van Hateren Diabetes en ouder worden Dr. K.J.J. van Hateren Huisarts, lid DiHAG Senior-onderzoeker Diabetes kenniscentrum Disclosure Geen conflicts of interest De toekomst!!! >25% = >75 jaar Karakteristieken ouderen

Nadere informatie

Benchmark Diabetes 2016 SEZ Zaanstreek-Waterland

Benchmark Diabetes 2016 SEZ Zaanstreek-Waterland SEZ Zaanstreek-Waterland Waterland Mvr. M.E.M. Nota Dhr. R.T. Swart Kenniscentrum voor Ketenzorg Inhoudsopgave Leeswijzer... 3 Populatiegegevens... 4 Populatiegegevens gespiegelde patiënten... 5 Proces-

Nadere informatie