Speurtocht naar (bezielde) figuurstenen zoals het beeldje van St. Geertruid.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Speurtocht naar (bezielde) figuurstenen zoals het beeldje van St. Geertruid."

Transcriptie

1 1 Marius Meulenberg november 2014 Geactualiseerd naschrift bij het onderzoek naar het beeldje van St. Geertruid: Speurtocht naar (bezielde) figuurstenen zoals het beeldje van St. Geertruid. Enkele dagen na het afronden van mijn onderzoek: Het beeldje van St. Geertruid: een bezielde figuratieve vuursteen met gegraveerde symbolen (augustus 2014), vond ik op het internet nieuwe literatuur over Catal Hüyük die ik daarvoor in bibliotheken nooit had kunnen vinden. Deze nieuwe literatuur was aanleiding om een naschrift bij mijn onderzoeksrapport te voegen. In de voorliggende versie van het naschift november 2014 heb ik ook resultaten van latere opgravingen te Catal Hüyük meegenomen en informatie uit Sardinië (literatuur: La civilation de la Sardaigne. Cristian Servos, 1954 en internetsite ). Naar het vroeg Neolithicum van Catal Hüyük, Anatolië (C14 ca jr. v.chr.) heeft als eerste James Mellaart onderzoek gedaan. Onderstaande is ontleend aan zijn publicatie uit 1967: Catal-Hüyük. A Neolithic Town In Anatolia (lit. 1). En aan zijn publicatie uit De vroegste beschavingen. Het nabije oosten (lit. 2). Mellaart vermeldt in lit. 1 onderstaande. De kunstenaars van Catal Hüyük waardeerden de ongewone en suggestieve vormen van natuurlijke rotsformaties, stalactieten, stalagmieten, kalksteen concreties en vreemd gevormde verweerde stenen. Het koste weinig moeite om in druipsteengrotten van het Taurus gebergte stenen te vinden die leken op goden, mensen of versteende dieren. Dat men deze grotten bezocht blijkt uit de afgebroken stalactieten die men tezamen met cultusbeelden bij elke gelegenheid in de tempels van Catal Hüyük deponeerde. Veel van deze stenen lijken op een paar borsten, op uiers en zelfs op menselijke figuren en het is duidelijk dat men vanwege deze gelijkenis deze stenen verzamelde en naar de tempels bracht. Soms werd de gelijkenis geaccentueerd door een minimale bewerking. Kalksteen kiezels en rolstenen werden door enkele graveringen omgevormd tot beeldjes die merkwaardig genoeg lijken op modern beeldhouwwerk. Hiervan geeft Mellaart onderstaande voorbeelden. Op een stuk kalksteen dat lijkt op een man die een dier op rijdt, werd door graveren een hoofd weergegeven. Hiervan is geen afbeelding gepubliceerd in bovengenoemde literatuur. Van een kalksteen concretie uit tempel VI.A.10, is alleen de top bewerkt om een menselijk hoofd weer te geven (fig. 10). Volgens lit. 1 belichaamt dit beeldje waarschijnlijk het chtonisch (= verbonden met de aarde) aspect van de Moedergodin. De grotendeels natuurlijke vorm toont de vrees en het ontzag dat uitgaat van de druipsteengrotten van het Taurus gebergte, de macht van moeder aarde en de werkelijkheid van de dood. Hoogte ca. 20 cm. fig. 1b lit. 2 fig. 1a lit. 1 Mellaart beschrijft dit beeldje (fig. 1b) in lit. 2 als volgt: een godin die in haar drie aspecten optreedt: als jonge vrouw, als barende moeder of als een oude vrouw, in één geval vergezeld van een roofvogel, waarschijnlijk een gier. Bij dit beeldje worden haar simpeler en schrikwekkender aspecten benadrukt door haar vagelijk in een soort stalactitsche vorm met een mensenhoofd te tonen, wat blijkbaar de nadruk wil leggen op haar chtonische (= verbonden met de aarde) aard in verband met grotten en onderwereld. Door mensen gemaakte cultusbeelden, gegraveerde figuurstenen, maar ook de onbewerkte suggestieve figuurstenen waren in Catal Hüyük zo heilig, dat ze bij buitengebruikstelling van tempels daaruit werden verwijderd en naar andere tempels werden overgebracht.

2 2 Marius Meulenberg november 2014 Bij tempel VI.A.10 was dit niet mogelijk omdat deze door brand werd verwoest en een dikke laag van samengesmolten bakstenen de bewoners van Catal Hüyük belette ze op te graven. Een aanzienlijk deel van de in Catal Hüyük gevonden beeldjes is daardoor afkomstig uit deze tempel. De gegraveerde figuursteen van fig. 2 komt ook uit deze tempel. Mellaart beschrijft dit beeldje als een zwangere (?) godin, die gemaakt is door in een rolsteen van blauwe kalksteen twee ogen en een mond te kerven. Hoogte ca. 16 cm. Hij vermeldt daarbij ook dat de in tempel VI.A.10 gevonden beeldjes verschillen in mate van bewerking. Het gaat daarbij om geheel natuurlijk gevormde, maar zeer suggestieve kalkconcreties en stalagmieten. Minimaal bewerkte figuurstenen zoals fig. 1, fig. 2 en fig. 3. En beeldjes die door de mens zijn vormgegeven door beperkte of uitgebreide bewerking. fig. 2 lit.1 Mellaart beschrijft het beeldje van fig. 3 als een kleine schematisch weergegeven godin met armen en borsten. Ze is gemaakt van marmer. Hoogte ca. 5 cm. De bewerking is bij dit beeldje beperkt, maar m.i. al zo groot dat ik het niet zie als een door de natuur gevormde figuursteen. fig. 3 lit. 1 De overige beeldjes van tempel VI.A.10 zijn uitgebreider bewerkt. Het gaat volgens Mellaart om: 1-een gebroken beeldje: moeder en kind (?); 2-een beeld van tweeling godinnen: moeder en dochter; 3,4,5- twee godinnen en een kind gezeten op een luipaard: moeder, dochter en zoon. Meesters der dieren; 6-een godin met mantel en hoed; 7-een godin met mond en hangende borsten; 8- een zittende god met luipaard hoofddeksel: zoon en jager; 9-een gebaarde god die op een stier zit: partner. Helaas wordt niet vermeld hoeveel geheel natuurlijk gevormde concreties en stalagmieten in de tempel zijn gevonden. Gezien de meervoudsvorm die Mellaart gebruikt (hij schrijft over concretions and stalactites) moeten het er tenminste vier zijn geweest. Het totaal aan natuurlijk gevormde figuurstenen komt daardoor op tenminste 6 (minimaal vier onbewerkte stenen plus twee gegraveerde stenen: fig. 1 en 2). Het aantal beeldjes dat door mensen is vorm gegeven, bedraagt 10 (de negen die bovenstaand worden genoemd plus het schematisch weergegeven beeldje van fig. 3). Van het totaal (16 stenen) bestaat dus tenminste (6/16 =) 38 % uit door de natuur gevormde figuurstenen met al dan niet een minimale bewerking zoals graveren. De tempel waarin ze zijn gevonden, heeft dienst gedaan gedurende twee perioden. Periode VI.B (6.050 t0t v. Chr.) en periode VI.A (5.950 tot v. Chr.).

3 Onderstaand een tekening van deze tempel tijdens de oudste periode VI.B. 3 Marius Meulenberg november 2014 De westelijke wand van de tempel toont de grote figuur van een luipaard godin die bevalt van een ram (alleen de ramskop is zichtbaar). Daaronder drie boven elkaar geplaatste stierenkoppen met hoorns van de oeros. Aan weerskanten daarvan zijn diepe nissen, de onderkaak van een zwijn, een ramskop en een kleine kop van een stier. fig. 4 lit. 1 Aan de noordelijke wand is er op de kolom in het midden nog een grote ramskop met twee rijen echte hoorns. Deze is op de volgende afbeelding beter te zien. Naast de ramskop aan de noordelijke wand is later een gestileerd bucranium (runderschedel) geplaatst. fig. 5 lit. 1 Aan de oostelijke wand staat centraal, tegenover de barende godin, een grote stierenkop boven een diepe nis die rood is geverfd. De snuit van de stier is ook rood geverfd. Rechts daarvan steken twee rood geverfde borsten uit de muur. Zij hebben een opening waar de tepels horen te zitten. Uit elke borst steekt de snavel van een vale gier. De borsten zelf bevatten dus de complete schedels van deze gieren. Aan de andere kant van de pilaar steekt een hoorn van gips uit de wand. Daarnaast is de ingang van de tempel. De zuidelijke wand van de tempel is kaal. Gedurende de periode VI. A bleef de tempel ook nog in gebruik. Aan het einde van deze periode wordt hij door brand verwoest, waardoor de beeldjes op de vloer in situ bewaard zijn gebleven.

4 4 Marius Meulenberg november 2014 Uit de prehistorie is op Sardinië veel bewaard dankzij het feit dat Sardinië dun bevolkt is en ongerepte gebieden kent, die ooit bewoont waren en weer verlaten zijn. Cristian Servos schrijft daarover dat men tijdens het Neolithicum een aantal grotten als heilig beschouwde. Er zijn volgens hem goede redenen te veronderstellen dat men de heilige grot van S. MIchele d Ozieri heeft gebruikt om te zoeken naar kalkconcreties, stalactieten en stalagmieten de gelijkenis vertoonden met het beeld dat men had van de godin. Het heilig karakter van de stalactieten en vooral van de stalagmieten blijkt ook op Kreta, waar men dubbele votiefbijlen in de druipsteengrot van Prychro tussen de stalagmieten plaatste. De grot van S Adde te Macomer (Sardinië) was tijdens het Neolithicum waarschijnlijk een heiligdom, dat was gewijd aan de moedergodin. Een primitief beeld van haar is daar gevonden. Zie onderstaande foto s. Het betreft een figuratieve basaltconcretie (hoogte 14 cm) die hier en daar verder vorm is gegeven. Uit deze grot stammen ook onderstaande antropomorfe figuurstenen (hoogte resp. 11, 11 en 16 cm) van basalt, die verder niet zijn bewerkt. fig. 6 fig. 7a, 7b en 7c.

5 5 Marius Meulenberg november 2014 Tijdens het laat Neolithicum ( ca v. Chr.) werden er op Sardinië, zoals op veel andere plaatsen, grotten gebruikt als grafkamers. Ook werden er dolmen (die je kunt beschouwen als kunstmatige grotten) gebouwd en werden er in de rotsen Domus de Janus uitgehouwen. Dit zijn grafkamers die in de volksmond de huizen van de feeën worden genoemd. Ook in de Kopertijd maakte men nog deze kunstmatige grotten. Op het eiland zijn er meer dan 1100! Enkele van deze Domus de Janus zijn gemaakt in figuratieve rotsen. De bekendste is de Olifant. Zie onderstaande foto s. fig. 8a en 8b. In deze figuratieve rots zijn twee Domus de Janus uitgehakt. In één van de grafkamers komen we opnieuw de gestileerde stierenkoppen (bucrania) tegen, die duizenden jaren daarvoor ook al in Catal Hüyük aanwezig waren. Sinds de opgravingen van Mellaart te Catal Hüyük en de publicaties van Cristian Servos zijn de inzichten van de archeologen echter drastisch veranderd. Waar zij vroeger beeldjes uit het Neolithicum meestal als religieuze uitingen interpreteerden, hoor je tegenwoordig archeologen nog maar zelden over beeldjes van godinnen en goden. De Godin is uit de mode en de interpretaties vanuit de godsdiensthistorie zijn vervangen door de meningen van antropologen. Vanuit hun kennis van recente culturen beoordelen zijn het verleden. fig. 9

6 6 Marius Meulenberg november 2014 Hoe ingrijpend deze verandering is, blijkt o.a. uit de nieuwe interpretatie van de door James Mellaart beschreven tempel VI.10 te Catal Hüyük (zie blz. 3). Te Catal Hüyük worden door Ian Hodder van de universiteit van Cambridge jaarlijks opgravingen verricht. Volgens Hodder zijn de tempels, van Mellaart geen tempels maar huizen. Van tempel/huis VI.10 is in het Anatolisch Museum te Ankara een reconstructie gemaakt. Zie onderstaande foto. Fig. 10 Bron Wikipedia: Çatalhöyük De grote figuur hoog aan de wand, die Mellaart beschrijft als een luipaardgodin die bevalt van een ram (alleen de ramskop is zichtbaar). In de reconstructie is de ramskop echter weggelaten. Het beeld van een levenschenkende godin is daardoor niet meer aanwezig. Ook de weergave van de luipaardgodin is wezenlijk veranderd. Conform de opgraving heeft Mellaart in zijn tekening haar benen gestrekt weergegeven. Ze hebben voeten die schuin omhoog wijzen (zie fig. 4). Dit kunnen de benen van een mens zijn. In de reconstructie wijzen de onderbenen bij de knie recht omhoog. Gezien de buiging van de benen, kunnen dit geen benen van een mens zijn, maar zijn het de poten van een dier. Voorts is in de reconstructie de grote ramskop met twee rijen echte hoorns die Mellaart beschrijft (zie fig. 4 en 5) vervangen door twee runderschedels (rechts op de foto fig. 10). Onlangs is er bij de opgravingen van Hodder een stempelzegel gevonden van een dier (waarschijnlijk een beer) met de poten in spreidstand. Hodder concludeert dat dit gevolgen heeft voor de veronderstelde cultus van de moedergodin in Çatal Höyük. Hoewel het naar zijn mening nog steeds mogelijk is dat het hier 'moederberen' en een godin betreft, is er nu nog maar weinig bewijs dat het zelfs vrouwen zijn. fig. 11 In Catal Hüyük zijn in veel tempels/woningen resten van godinnen/beren aangetroffen. Soms zijn de benen gestrekt en soms naar boven gebogen. Het beeld van een figuur die lijkt te bevallen van een dierkop komt ook meer voor. Soms heeft de godin volgens Mellaart borsten en in één geval zeer lange, uitwaaiende haren. Of het godinnen of beren zijn is m.i. minder belangrijk dan de vraag wat deze godinnen of beren aan de wand doen. En moet je ze beschouwen als deel van een religieuze of andere uitbeelding? Zag men ze destijds als bezield door een godin of beer, of slechts als een door mensen gemaakte voorstelling? En zag men de schedels van dieren en soms van mensen ook als bezield door een dier of voorouder. Zag men sommige figuurstenen soms ook als bezield? De vondst van een figuursteen in een graf (blz. 7) lijkt daarop te duiden.

7 7 Marius Meulenberg november 2014 De verschillende interpretaties van Mellaart en Hodder laten zien, hoe betrekkelijk en subjectief interpretaties in de archeologie zijn. En hoe belangrijk het is dat voor dit soort interpretaties methodieken worden gebruikt om op objectievere wijze vanuit verschillende invalshoeken consistente visies te geven, waarbij meerdere deskundigen (waaronder godsdiensthistorici) worden betrokken. Net als Mellaart, vindt ook Hodder concreties, stalactieten en stalagmieten die soms zijn bewerkt tot een antropogeen beeldje. Zijn boek The Leopard s Tale toont onderstaande figuursteen die werd aangetroffen in een graf. Daarbij wordt vermeld dat het een geheel natuurlijk gevormde witte klaksteen met enkele markeringen is, die van verre is aangevoerd. Iemand heeft destijds de ongewone vorm opgemerkt, hem meegenomen naar Catal Hüyük en er een betekenis aan gegeven die er toe leidde dat de steen meeging in het graf. Het kost weinig moeite om in deze figuursteen de vorm en houding van een zittende vrouw te zien, die op de foto op haar zij ligt. Een bezielde steen? fig. 12 Conclusies. Uit het voorgaande blijkt dat natuurlijk gevormde figuurstenen (kalkconcreties, stalactieten en stalagmieten), tijdens het vroeg Neolithicum in de tempels / huizen van Catal Hüyük in ruime mate aanwezig waren. Zo n steen werd een enkele keer in een graf werd meegegeven. Soms werden deze stenen in meerdere of mindere mate bewerkt, om een antropogene vorm te benadrukken. Ook op Sardinië waren in het Neolithicum kalk(of basalt)concreties, stalactieten en stalagmieten die gelijkenis vertoonden met het beeld dat men had van de moedergodin, belangrijk. De grot van S Adde te Macomer was tijdens het Neolithicum waarschijnlijk een heiligdom dat was gewijd aan de moedergodin. Een primitief beeld van haar is daar gevonden. Het betreft een figuratieve basaltconcretie die hier en daar verder vorm is gegeven. Uit deze grot stammen ook drie antropomorfe figuurstenen van basalt die verder niet zijn bewerkt. fig. 13. Het beeldje van St. Geertruid. Dergelijke figuurstenen behoren bij de natuurgodsdiensten die gedurende vele millennia overal ter wereld beleden werden. In dit geloof hebben niet alleen mensen een ziel, maar ook dieren, planten, stenen en natuurlijke fenomenen zoals donder, meren, rivieren, bergen en rotsen. Stenen die op een mens lijken kunnen in dit geloof religieuze objecten zijn, bezield door de geest van een voorouder of een goddelijk wezen. Over de hele wereld kent men dit soort stenen. In Europa kennen de Sami (Lappen) ook heden nog talloze bezielde heilige stenen.

8 8 Marius Meulenberg november 2014 Ook in Nederland zal vroeger sprake zijn geweest van een natuurgodsdienst. Het is daarom niet zo verwonderlijk dat er nu ook zo n (mogelijk bezielde) figuursteen (het beeldje van St. Geertruid) uit het vroeg Neolithicum in Nederland is gevonden. Veel wonderlijker is het, dat zo n vondst hier niet al eerder is gedaan. Het is overigens best mogelijk dat wel al eerder een vondst als het beeldje van St. Geertruid werd gedaan, maar dat deze niet werd herkend of erkend. Het zou daarom goed zijn als er meer bekendheid aan het beeldje van St. Geertruid wordt gegeven en amateur- en professionele archeologen zich kunnen afvragen of ze zo n gegraveerde figuursteen niet al eerder hebben gezien. Daarvoor zijn publicaties in archeologische vaktijdschriften gewenst.

De presentatie rond de trap

De presentatie rond de trap Kijktocht OER! Plus 6000 jaar geleden woonden er al mensen in dit gebied. Het is de prehistorie; de tijd van de jagers en boeren. De mensen noemen we Swifterbantmensen. Deze kijktocht helpt je ontdekken

Nadere informatie

De Griekse Bouwkunst

De Griekse Bouwkunst De Oude Grieken De Oude Grieken Het land Griekenland ligt in het zuidoosten van Europa. Het bestaat uit een groot stuk vastland en een heleboel kleine eilandjes. Griekenland bestond uit allerlei staatjes.

Nadere informatie

Opgravingen te Sissi op Kreta

Opgravingen te Sissi op Kreta Opgravingen te Sissi op Kreta Sinds 2007 voert de Belgische School te Athene elk jaar op het eiland Kreta tijdens de zomermaanden archeologische opgravingen uit te Sissi, een kustplaatsje 4 km ten oosten

Nadere informatie

Romeinen. Romeinen. Germanen

Romeinen. Romeinen. Germanen Romeinen Romeinen Grieken en Romeinen lijken op elkaar qua levensstijl. Het Romeinse rijk is ontstaan in Rome (753 v. Chr.). De Romeinen kwamen 50 v. Chr. naar Nederland. De Romeinen hebben het Latijns

Nadere informatie

Evolutie. schepping. belangrijk! Wat geloof jij?

Evolutie. schepping. belangrijk! Wat geloof jij? Evolutie schepping belangrijk! Van levensbelang van levensbelang Wat geloof jij? 1 1. Onze gedachten bepalen wat we zien. Zal een kleuter van vier jaar een boek zonder plaatjes mooi vinden? Nee, uiteraard

Nadere informatie

1 ste OPDRACHT - Maquette

1 ste OPDRACHT - Maquette Naam... Klas... 1 ste OPDRACHT - Maquette 1a Zet de maquette van de Domkerk voorzichtig in elkaar, zoals hij te zien is op de plattegrond hieronder. 1b Zet de nummers op de juiste plaats in de tekening

Nadere informatie

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Week 1ABC: Algemeen Info: Prehistorie De geschiedenis in Nederland begint al heel lang geleden. Lang voordat de Romeinen in Nederland kwamen, waren er al mensen.

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren

Tijd van jagers en boeren Tijd van jagers en tot 3000 v. Chr. De prehistorie Prehistorie 3000 v. Chr. Evolutietheorie: Eerste mensen ong. 3 miljoen jaar geleden in Afrika ontstaan. Hij is geëvolueerd (Theorie Charles Darwin) en

Nadere informatie

b. Bekijk het laatste deel van de maquette, de kwelders. Waarom staat daar geen dorpje, denk je?

b. Bekijk het laatste deel van de maquette, de kwelders. Waarom staat daar geen dorpje, denk je? Kijktocht OER! basis 6000 jaar geleden woonden er al mensen in dit gebied. Het is de tijd van de jagers en verzamelaars. De mensen noemen we Swifterbantmensen. Hoe ze leefden en hoe hun gebied eruitzag,

Nadere informatie

Materiaal: kwartsiet Afkomstig uit Abydos, 19de Dynastie (1260 v.chr.) Collectie: British Museum

Materiaal: kwartsiet Afkomstig uit Abydos, 19de Dynastie (1260 v.chr.) Collectie: British Museum FACT SHEET TOPSTUKKEN UIT DE TENTOONSTELLING Beeld van priester Chaemwas, zoon van farao Ramses II Materiaal: kwartsiet Afkomstig uit Abydos, 19de Dynastie (1260 v.chr.) Over prins en priester Chaemwas,

Nadere informatie

Archeologie. Dit werkstuk is gemaakt door: Lonneke Surstedt.

Archeologie. Dit werkstuk is gemaakt door: Lonneke Surstedt. Archeologie Dit werkstuk is gemaakt door: Lonneke Surstedt. Inhoudsopgave Wat is een archeoloog? Bekende archeologen. Opleiding. Soorten archeologen. Tempel van Empel. Opgravingen. Mijn buurman. 1 Wat

Nadere informatie

Nieuwsbrief mei 2013. Onderzoek naar resten Kasteel Rietwijk

Nieuwsbrief mei 2013. Onderzoek naar resten Kasteel Rietwijk Onderzoek naar resten Kasteel Rietwijk In de kastelenbuurt van Heemskerk werd in november 2012 vanwege de sloop en nieuwbouwplannen een proefsleuvenonderzoek verricht. Dit werd uitgevoerd door het archeologische

Nadere informatie

Aanwijzing: Lees de verhalen op de borden boven de kist goed; er staan aanwijzingen op. Kijk goed in de kist. Valt je daar iets bijzonders op?

Aanwijzing: Lees de verhalen op de borden boven de kist goed; er staan aanwijzingen op. Kijk goed in de kist. Valt je daar iets bijzonders op? Ondergronds Opdrachten groepen 5, 6 en 7 In Ondergronds gaan kinderen aan de slag als een echte archeoloog. Ondergronds is een reconstructie van een archeologische opgraving. De leerlingen werken met echte

Nadere informatie

Deel 5: Romeinse Rijk Project: Bij de Gallo- Romeinen in de vicus Tienen. HB pg 138-141

Deel 5: Romeinse Rijk Project: Bij de Gallo- Romeinen in de vicus Tienen. HB pg 138-141 Deel 5: Romeinse Rijk Project: Bij de Gallo- Romeinen in de vicus Tienen. HB pg 138-141 I. Inleiding Schrijf bij elke afbeelding welke functie/doel het zou hebben gehad in de Gallo- Romeinse periode. Functie:

Nadere informatie

BIJLAGE: Proeven met graveren en eroderen van de cortex van vuursteen.

BIJLAGE: Proeven met graveren en eroderen van de cortex van vuursteen. 1 oktober 2013 BIJLAGE: Proeven met graveren en eroderen van de cortex van vuursteen. 1. Samenvatting en conclusies t.a.v. de proeven. Aanleiding voor het onderzoek is het ontbreken van krassen in langsrichting

Nadere informatie

Nieuwsbrief 1 maart 2012

Nieuwsbrief 1 maart 2012 Nieuwsbrief 1 maart 2012 De Heemshof Het gebied rond De Heemshof in Heemskerk wordt bedreigd door nieuwbouwplannen van de gemeente. Op verzoek van Lambert Koppers, eigenaar van De Heemshof en deelnemer

Nadere informatie

7 WERELDWONDEREN - Sri Lanka

7 WERELDWONDEREN - Sri Lanka 7 WERELDWONDEREN - Sri Lanka In Sri Lanka zijn zeven locaties (sites) terug te vinden die op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO staan. Bijzondere locaties die worden beschouwd als onvervangbaar, uniek

Nadere informatie

Het hindoeïsme heeft geen stichter. Voor het ontstaan van het hindoeïsme moeten we naar India gaan: een groot land in Azië.

Het hindoeïsme heeft geen stichter. Voor het ontstaan van het hindoeïsme moeten we naar India gaan: een groot land in Azië. Het hindoeïsme Hoe is het hindoeïsme ontstaan? Het hindoeïsme heeft geen stichter. Voor het ontstaan van het hindoeïsme moeten we naar India gaan: een groot land in Azië. Eeuwenlang leefden in dat land

Nadere informatie

Maak hier de gaatjes voor in je multomap. Leerlingenboekje WELKOM BIJ DE ROMEINEN. Dit boekje is van

Maak hier de gaatjes voor in je multomap. Leerlingenboekje WELKOM BIJ DE ROMEINEN. Dit boekje is van Maak hier de gaatjes voor in je multomap Leerlingenboekje WELKOM BIJ DE ROMEINEN _ Dit boekje is van Welkom bij de Romeinen! In Welkom bij de Romeinen maak je kennis met het Romeinse leven. Je zult merken

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen Tijdvak 1 Toetsvragen 1 De meeste kennis over de periode waarin de eerste mensen leefden, komt van archeologen. Wat houdt het werk van archeologen in? A Zij bestuderen de verschillende theorieën over de

Nadere informatie

Publiekssamenvatting. Archeologisch onderzoek Groene Rivier Pannerden

Publiekssamenvatting. Archeologisch onderzoek Groene Rivier Pannerden Publiekssamenvatting Archeologisch onderzoek Groene Rivier Pannerden Catastrofale overstromingen kwamen vaak voor in de geschiedenis van Pannerden, wat met de ligging in de driehoek tussen de rivieren

Nadere informatie

De wandeling begint op het pleintje Place Arsène Soreil, naast het Megalietenhuis. Neem nu de Rue du Mont (links van de kapel) en ga rechtdoor.

De wandeling begint op het pleintje Place Arsène Soreil, naast het Megalietenhuis. Neem nu de Rue du Mont (links van de kapel) en ga rechtdoor. Om meer te weten te komen over de megalieten van Wéris, is het handig om een klein bezoekje te brengen aan het museum. Het is gewijd aan het megalithisme en het dagelijkse leven tijdens het Neolithicum.

Nadere informatie

een zee Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de van tijd een zee van tijd

een zee Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de van tijd een zee van tijd Werkblad Ω Een tijd geleden... Ω Les : Rendierjagers Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de mensen konden schrijven. Ze woonden niet op een vaste

Nadere informatie

1 Hoe gaan we om met archeologie in de gemeente Oss? U heeft een omgevingsvergunning aangevraagd.voordat we een vergunning kunnen verlenen,

1 Hoe gaan we om met archeologie in de gemeente Oss? U heeft een omgevingsvergunning aangevraagd.voordat we een vergunning kunnen verlenen, Sinds 2010 heeft de gemeente Oss een archeologiebeleid. Vanaf 1 januari 2013 geldt dit voor het gehele grondgebied van de nieuwe gemeente Oss, inclusief Lith dus. Deze brochure is voor iedereen bedoeld

Nadere informatie

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is rcheobode Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is archeoloog. Hij hoort bij de groep archeologen die nu aan het opgraven is in Oosterhout in het gebied Vrachelen. Daar wordt over een jaar

Nadere informatie

Het eerste schrift hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62211

Het eerste schrift hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62211 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 25 June 2015 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62211 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Zondagsnacht, terwijl soldaten op wacht staan bij het graf, komt er een luide stem uit de hemel. Ze zien hoe de hemelen zich openen

Nadere informatie

Hoe de Egyptenaren dieren behandelden, verschilde per streek. Een dier kon vereerd worden in de ene plaats en gegeten worden in de volgende plaats.

Hoe de Egyptenaren dieren behandelden, verschilde per streek. Een dier kon vereerd worden in de ene plaats en gegeten worden in de volgende plaats. [TT tekst Fauna] Dieren in het oude Egypte Een Egyptenaar in de oudheid zag veel verschillende landschappen om zich heen, zoals woestijn, moeras en akkerland. Door het hele land stroomde de rivier de Nijl.

Nadere informatie

DE ROMEINEN KOMEN!! Groep 5 en 6. Vragenlijst Museumzaal Thermenmuseum. 1. Namen leerlingen: Naam van de school: Te:

DE ROMEINEN KOMEN!! Groep 5 en 6. Vragenlijst Museumzaal Thermenmuseum. 1. Namen leerlingen: Naam van de school: Te: DE ROMEINEN KOMEN!! Groep 5 en 6 Vragenlijst Museumzaal Thermenmuseum 1. Namen leerlingen: Naam van de school: Te: 1 In de museumzaal hangen banieren met tekst. Een banier is een soort vlag. Er staan ook

Nadere informatie

The Zakynthos Survey 2005 -- Verslag van de werkzaamheden en resultaten

The Zakynthos Survey 2005 -- Verslag van de werkzaamheden en resultaten The Zakynthos Survey 2005 -- Verslag van de werkzaamheden en resultaten Gert Jan van Wijngaarden Het veldwerk binnen het verkennende onderzoek van de Zakynthos Survey 2005 duurde vier weken: maandag 4

Nadere informatie

Het Menselijke skelet vertelt

Het Menselijke skelet vertelt Het Menselijke skelet vertelt o 1 Hoi! Ik ben Evy Cuypers, archeologe! Ik ben François-Xavier, fysisch antropoloog! "Op de opgravingen te Tell Tweini in Syrië hebben we een graf ontdekt. Na het voorzichtig

Nadere informatie

Algemeen: De boxer is een middelgrote, vierkant gebouwde hond met sterke ledematen en krachtig ontwikkelde spieren.

Algemeen: De boxer is een middelgrote, vierkant gebouwde hond met sterke ledematen en krachtig ontwikkelde spieren. Oorsprong: Duitsland Gehouden als: Gezinshond Grootte: Reuen 57-63 cm en teven 53-59 cm Gewicht: Reuen 32-39 kg en teven 24-32 kg Kleur: Geel of grstroomd met of zonder witte aftekeningen. de witte aftekening

Nadere informatie

Activiteitenschema Archeologie

Activiteitenschema Archeologie Activiteitenschema Archeologie Soort activiteit: Spullen opgraven uit de zandbak. Tijdsindeling: 5 Minuten de plaatjes in de zandbak verstoppen. 5 Minuten vertellen over hoe de mensen vroeger wat zochten

Nadere informatie

Oerboeren in de Friese Wouden.

Oerboeren in de Friese Wouden. Stichting IJstijdenmuseum Buitenpost. www.ijstijdenmuseum.nl. Oerboeren in de Friese Wouden. Het grootste deel van de geschiedenis van ons mensen ligt in de prehistorie. Met prehistorie duiden we een tijd

Nadere informatie

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen DEF

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen DEF Project Prehistorie, Grieken en Romeinen DEF Week 1DEF: Algemeen Info: Prehistorie De geschiedenis in Nederland begint al heel lang geleden. Lang voordat de Romeinen in Nederland kwamen, waren er al mensen.

Nadere informatie

In het oude Rome De stad Rome

In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome is héél oud. De stad bestaat al meer dan tweeduizend jaar. Rome was de hoofdstad van het grote Romeinse rijk. De mensen die naar Rome kwamen,

Nadere informatie

Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4.

Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4. Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4. Vraagstelling. Wat zijn de maten, versieringen en vorm van de van de kerk van Drempt (kaart afb. 1) gerapporteerde grafplaat uit de (ruim te nemen) 12 e eeuw? Wat is zijn

Nadere informatie

INHOUD Inleiding Onze gedachten bepalen wat we zien!... pag. 2 Wie God?... pag. 3 Er zijn soorten wetenschap... pag. 4 Wat gaat vanzelf?... pag.

INHOUD Inleiding Onze gedachten bepalen wat we zien!... pag. 2 Wie God?... pag. 3 Er zijn soorten wetenschap... pag. 4 Wat gaat vanzelf?... pag. INHOUD Inleiding 1. Onze gedachten bepalen wat we zien!... pag. 2 2. Wie is God?... pag. 3 3. Er zijn soorten wetenschap... pag. 4 4. Wat gaat vanzelf?... pag. 6 5. Een paar feiten a.fossielen.. pag. 7

Nadere informatie

Het huis had een houten skelet, daartussen fistelstek besmeerd met leem.

Het huis had een houten skelet, daartussen fistelstek besmeerd met leem. Alle huizen zonder steen. In de Middeleeuwen is het dorp Boxtel ontstaan. Het dorp was klein. Rond 1100 lag er een motteheuvel met daarnaast een paar voorraadschuren. Beiden werden door water omsloten.

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

INFORMATIERAPPORT EN SELECTIEADVIES

INFORMATIERAPPORT EN SELECTIEADVIES INFORMATIERAPPORT EN ELECTIEADVIE Proefsleuvenonderzoek Bedrijventerrein fase 2 (Homoetsestraat), Maurik, gemeente Buren Archis onderzoekmeldingsnummer 4120 Inleiding Tussen 14 en 23 februari 2011 is door

Nadere informatie

Heer, U zocht mij, toen ik was weggegaan U bracht mij veilig in Uw gezin U vergaf mij, mijn schuld is weggedaan U gaf mijn leven een nieuw begin

Heer, U zocht mij, toen ik was weggegaan U bracht mij veilig in Uw gezin U vergaf mij, mijn schuld is weggedaan U gaf mijn leven een nieuw begin Met Deliver zingen we voor de dienst; Dat is genade! - Opwekking 722 Heer ik dank U Voor wat U heeft gedaan Ik kon niet doorgaan op eigen kracht Maar dankzij Jezus mag ik nu voor U staan U spreekt mij

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz.

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz. Door: Oscar Zuethoff Groep 6b - Meneer Jos & Ingrid Februari 2008 Inhoud Inleiding blz. 3 Wat is een fossiel? blz. 4 Hoe fossielen ontstaan blz. 5 Fossielen van zacht weefsel blz. 6 Zeedieren blz. 7 De

Nadere informatie

Voorwoord. Rome en de Romeinen

Voorwoord. Rome en de Romeinen Voorwoord Rome en de Romeinen Dit verhaal speelt in Rome, ongeveer 2000 jaar geleden. Rome was toen een rijke stad, met prachtige gebouwen. Zoals paleizen voor de keizers, voor de Senaat en voor de grote

Nadere informatie

Van barbaarse broek tot extravagante hoed Workshop met begeleid bezoek aan SteM

Van barbaarse broek tot extravagante hoed Workshop met begeleid bezoek aan SteM Van barbaarse broek tot extravagante hoed Workshop met begeleid bezoek aan SteM Doordenkertjes & speurwerk voor in de klas - Opdrachten in SteM - Hoedenshow - ************* Waarom dragen we kleding en

Nadere informatie

Het Engelenbeeld in de lakenhal.

Het Engelenbeeld in de lakenhal. Het Engelenbeeld in de lakenhal. In December 1935 werd de Lakenhal verrijkt met een Engelenbeeld, afkomstig uit de oude St. kerk, thans Ned. Herv. Kerk te Noordwijk Binnen. Ofschoon dit beeld in de dagen

Nadere informatie

De bouw van het Misjkan

De bouw van het Misjkan De bouw van het Misjkan Laten wij nu eens een kijkje nemen op de plaats waar Betsalel en Oholiav en de overige mensen die hen helpen, bezig zijn met de bouw van het Misjkan, terwijl heel het volk hen steunt.

Nadere informatie

Antwoorden OP INDIANENPAD

Antwoorden OP INDIANENPAD Antwoorden OP INDIANENPAD Dansende beer Danst deze ijsbeer een blije dans of juist een verdrietige dans? Dit is een blije beer! Waaraan zie je dat? Zijn hoofd staat vrolijk Welk deel van de ijsbeer zouden

Nadere informatie

Wandeling n 2 : Montaigu : Rendeux Bewegwijzering :

Wandeling n 2 : Montaigu : Rendeux Bewegwijzering : Wandeling n 2 : Montaigu : Rendeux Bewegwijzering : De kapel en de kluizenaarswoniing van Saint-Thibaut. Deze grandioze plek die reeds vanaf de prehistorie in gebruik is, laat je van op haar rotsachtige

Nadere informatie

De schepping van de mens Studieblad 6

De schepping van de mens Studieblad 6 -1- GODS PLAN MET MENSEN Dit is een uitgave van de Volle Evangelie Gemeente Immanuël Breda Auteur: Cees Visser (voorganger) De schepping van de mens Studieblad 6 Inleiding Mensbeeld Uitgangspunt Stof In

Nadere informatie

REDENGEVENDE OMSCHRIJVING RIOOL ONDER HET GLOP EN DE BOTERHAL

REDENGEVENDE OMSCHRIJVING RIOOL ONDER HET GLOP EN DE BOTERHAL REDENGEVENDE OMSCHRIJVING RIOOL ONDER HET GLOP EN DE BOTERHAL Inleiding Hoorn is een van de steden waar zich de uitzonderlijke situatie voordoet dat al vanaf de late Middeleeuwen riolen zijn aangelegd.

Nadere informatie

14 daagse rondreis. Sri Lanka. Cultuur & meer

14 daagse rondreis. Sri Lanka. Cultuur & meer 14 daagse rondreis Sri Lanka Cultuur & meer Sri Lanka is al duizenden jaren een trekpleister voor handelaren, ontdekkingsreizigers en Boeddhistische monniken. Door het klimaat, de edelstenen en de unieke

Nadere informatie

Uitpakken 3: Een merovingische pottenbakkersoven uit Kessel-Hout

Uitpakken 3: Een merovingische pottenbakkersoven uit Kessel-Hout Verschenen in: Archeologie in Limburg 79 (1999), 11-12. (1) Uitpakken 3: Een merovingische pottenbakkersoven uit Kessel-Hout Wim Hupperetz Inleiding Tijdens de inventarisatie van de collectie archeologie

Nadere informatie

De steentijd Jagers en verzamelaars

De steentijd Jagers en verzamelaars De steentijd Jagers en verzamelaars De prehistorie is de geschiedenis van de mensheid voordat mensen konden lezen en schrijven. We hebben uit de prehistorie daarom geen boeken, dagboeken of andere geschreven

Nadere informatie

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6 Naam: De Romeinen De Romeinse bouwkunst. De Romeinen behoren tot de beste bouwers uit de geschiedenis. Ze bouwden tempels, riolen, waterleidingen, wegen, kanalen, huizen, aquaducten, havens, bruggen en

Nadere informatie

PEDAGOGISCH DOSSIER LEERLING

PEDAGOGISCH DOSSIER LEERLING PEDAGOGISCH DOSSIER LEERLING Dit pedagogisch dossier werd gerealiseerd door Stephen Stalpaert, Elise Van Bosch en Rozewinde Gerits, studenten van de Vrije Universiteit van Brussel onder leiding van Jos

Nadere informatie

GELOOFSVRAGEN EN LEVENSVRAGEN

GELOOFSVRAGEN EN LEVENSVRAGEN WAAROM??? DAAROM!!! Soms sta je met je mond vol tanden, wanneer je kind je met een vraag overvalt. "Waarom zijn de bomen groen?", "Waarom regent het vandaag?" Waarom... waarom..., steeds weer waarom. De

Nadere informatie

De 7 wereldwonderen. De piramiden van Gizeh: Tijd

De 7 wereldwonderen. De piramiden van Gizeh: Tijd Opzoekfiche van Fien uit klas Wim 26/11/09 Blz. 1 van 8 De 7 wereldwonderen zijn 7 bijzondere bouwwerken. De zeven wereldwonderen zijn: 1. De piramiden van Gizeh 2. De hangende tuinen van Babylon 3. De

Nadere informatie

1. Levende wilgenstaken I blz. 2 2. Levende wilgenstaken II blz. 2 3. Levende meidoornhaag blz. 2

1. Levende wilgenstaken I blz. 2 2. Levende wilgenstaken II blz. 2 3. Levende meidoornhaag blz. 2 SOORTEN OMHEININGEN Inhoud: Omheiningen van levend materiaal 1. Levende wilgenstaken I blz. 2 2. Levende wilgenstaken II blz. 2 3. Levende meidoornhaag blz. 2 Andere soorten omheining 4. Dood hout blz.

Nadere informatie

1. Als het leven soms pijn doet

1. Als het leven soms pijn doet 1. Als het leven soms pijn doet 1 Als het leven soms pijn doet en de storm gaat tekeer in een tijd van moeite en verdriet. Alsof de zon niet meer opkomt en het altijd donker blijft en de ochtend het daglicht

Nadere informatie

Op de afdeling van de Grieken stonden onder andere: - vazen (roodfigurige en zwartdigurige) - amforen - kylikschen - kourosbeelden

Op de afdeling van de Grieken stonden onder andere: - vazen (roodfigurige en zwartdigurige) - amforen - kylikschen - kourosbeelden Museum voor oudheden In het rijksmuseum voor oudheden in Leiden is van alles te vinden over archeologie. Zo staat op de site dat jong en oud kan genieten van beschavingen uit het oude Egypte, het nabije

Nadere informatie

Kennismaking met de bijbel

Kennismaking met de bijbel Kennismaking met de bijbel 1. De Bijbel, wat is dat voor boek? 2. Wat heb ik met God te maken? 3. Wie is Jezus Christus? 4. Hoe kom ik in de hemel? 5. Wat is de christelijke doop? 16 Wat heb ik met God

Nadere informatie

Voor u persoonlijk! SAMPLE. Evangelie-nieuws voor eeuwige redding

Voor u persoonlijk! SAMPLE. Evangelie-nieuws voor eeuwige redding Voor u persoonlijk! Evangelie-nieuws voor eeuwige redding Voor u persoonlijk! Zo is het: Gods hart gaat naar de mens uit, naar alle mensen, want het evangelie is voor alle mensen op de gehele aarde, en

Nadere informatie

Archeologietoets. locatie kerkstraat 57 Riel gemeente Goirle

Archeologietoets. locatie kerkstraat 57 Riel gemeente Goirle Archeologietoets locatie kerkstraat 57 Riel gemeente Goirle Archeologietoets Locatie Kerkstraat 57, Riel projectleider: B. van Spréw Datum: 13 oktober 2006 Uitgevoerd in opdracht van SAB Eindhoven contactpersoon:

Nadere informatie

De wapenschilden van Cuijk en Grave

De wapenschilden van Cuijk en Grave De wapenschilden van Cuijk en Grave Het wapenschild van de familie van Cuyck Aernt Van Buchel reproduceerde in zijn Monumenta drie verschillende wapenschilden van de van Cuycks 1 : In goud twee dwarsbalken

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 64 punten

Nadere informatie

Ik houd mijn spreekbeurt over de eerste mensen en mensachtigen op aarde, zoals de Neanderthalers.

Ik houd mijn spreekbeurt over de eerste mensen en mensachtigen op aarde, zoals de Neanderthalers. Ik houd mijn spreekbeurt over de eerste mensen en mensachtigen op aarde, zoals de Neanderthalers. Ik vind het zelf erg leuk om hier meer over te weten, heb hier veel over opgezocht en wil jullie daar nu

Nadere informatie

Gebruik de informatie over het Tsjaadmeer op de vorige bladzijde om onderstaande vragen te beantwoorden.

Gebruik de informatie over het Tsjaadmeer op de vorige bladzijde om onderstaande vragen te beantwoorden. 10.000 8000 6000 4000 2000 0 1000 n.chr. diepte in meters TSJAADMEER Figuur 1 toont de niveauveranderingen van het Tsjaadmeer, in de Noord-Afrikaanse Sahara. Ongeveer 20.000, tijdens de laatste ijstijd,

Nadere informatie

Een hoop genavelstaar. Rijmcanon van de Oosterse wijsbegeerte

Een hoop genavelstaar. Rijmcanon van de Oosterse wijsbegeerte Een hoop genavelstaar Rijmcanon van de Oosterse wijsbegeerte Schrijver: Jaap van den Born Coverontwerp: Jaap van den Born ISBN: 9789461933676 Uitgegeven via: mijnbestseller.nl Print: Printforce, Alphen

Nadere informatie

Door : Roelof, Rohied & Seyit. Klas: 8A & 8B. Plusgroep van mr. Karel. St. Carolusschool. Den Haag.

Door : Roelof, Rohied & Seyit. Klas: 8A & 8B. Plusgroep van mr. Karel. St. Carolusschool. Den Haag. Door : Roelof, Rohied & Seyit. Klas: 8A & 8B. Plusgroep van mr. Karel. St. Carolusschool. Den Haag. 1 Inhoudsopgave: 1. Inleiding 2. Naturalis 3. De Burcht 4. Pieterskerk + lunch 5. Hortus botanicus 6.

Nadere informatie

(bandeliersluiting) (verschillende zalfpotjes)

(bandeliersluiting) (verschillende zalfpotjes) In de stortgrond afkomstig uit deze put langs de Kanaalschans werden veel metalen voorwerpen aangetroffen met de metaaldetector. Onder andere is met de detector een ronde penning van lood gevonden. Op

Nadere informatie

Wat is een fossiel? Leerlingopdracht

Wat is een fossiel? Leerlingopdracht Wat is een fossiel? Leerlingopdracht Introductie Dit is een praktische opdracht met plaatjes en /of voorwerpen die je kunt gebruiken bij de discussie over wat een fossiel is en wat niet. Activiteit Sorteer

Nadere informatie

Alle kerktorens zijn verschillend. Ze zitten vast aan de kerk of staan er los naast.

Alle kerktorens zijn verschillend. Ze zitten vast aan de kerk of staan er los naast. De geschiedenis van onze toren Alle kerktorens zijn verschillend. Ze zitten vast aan de kerk of staan er los naast. De vorm is spits of rond. Soms zit er een dakruiter op. Hoe ziet de kerktoren bij jou

Nadere informatie

1250-1330 1340-1440 1450-1650 1660-1700

1250-1330 1340-1440 1450-1650 1660-1700 Nederlandse Hangoor Dwerg Het land van oorsprong is Nederland. Is in Nederland erkend in 1964 Puntenschaal Groep 6.Hangoren. Pos. Onderdeel Punten 1 Gewicht 10 2 Type, bouw en stelling 20 3 Pels en pelsconditie

Nadere informatie

Ontmoetingskerk, Laren NH 6 december 2015 Lucas 1, 26-38

Ontmoetingskerk, Laren NH 6 december 2015 Lucas 1, 26-38 Ontmoetingskerk, Laren NH 6 december 2015 Lucas 1, 26-38 Als je de Bijbel goed leest merk je dat elk verhaal over jou en mij gaat. Over onze werkelijkheid, over wat wij dagelijks zien en meemaken. De theoloog

Nadere informatie

JaawanArt Trouwringen 2008. Handgesmeed eigentijds design / geïnspireerd door eeuwenoude tradities TERUG NAAR DE VORIGE PAGINA.

JaawanArt Trouwringen 2008. Handgesmeed eigentijds design / geïnspireerd door eeuwenoude tradities TERUG NAAR DE VORIGE PAGINA. Zhaawan aawanart trouwringen & bruidssieraden Handgesmeed eigentijds design / geïnspireerd door eeuwenoude tradities Prijs vanaf: 1.095,= per ring TERUG NAAR DE VORIGE PAGINA Modelnummer 7-9B W'naagozi

Nadere informatie

Een Egyptische collectie in Leiden

Een Egyptische collectie in Leiden Een Egyptische collectie in Leiden Naam: Klas:.. Het Rijksmuseum van Oudheden, de naam zegt het al, toont voorwerpen uit oude tijden. De collectie bestaat uit objecten van beschavingen die vandaag de dag

Nadere informatie

Nieuw licht op Nehalennia

Nieuw licht op Nehalennia Nieuw licht op Nehalennia Over een Zeeuwse Moedergodin uit de vaderlandse geschiedenis Dr. Annine E.G. van der Meer Inhoudsopgave 9 13 14 18 19 20 27 27 28 28 Woord vooraf 1 Nehalennia en de wateren 1.1

Nadere informatie

Op eenvoudige trajecten zoals hier, draag ik een riem waar een wandelstick aan bevestigd is. Michel neemt dan het uiteinde van de wandelstick vast en

Op eenvoudige trajecten zoals hier, draag ik een riem waar een wandelstick aan bevestigd is. Michel neemt dan het uiteinde van de wandelstick vast en Op eenvoudige trajecten zoals hier, draag ik een riem waar een wandelstick aan bevestigd is. Michel neemt dan het uiteinde van de wandelstick vast en volgt mijn tred. Met de tweede stok kan hij, eventuele,

Nadere informatie

Gevormd en omgevormd landschap Prehistorie tot Middeleeuwen

Gevormd en omgevormd landschap Prehistorie tot Middeleeuwen Gevormd en omgevormd landschap Prehistorie tot Middeleeuwen DPV 95 jaar 1 9 1 3 2 0 0 8 onder eindredactie Marcel J.L.Th. Niekus d r e n t s p r e h i s t o r i s c h e v e r e n i g i n g foto: ToonBeeld/Frans

Nadere informatie

Voor/na het bezoek. Museum voor Natuurwetenschappen.be Vautierstraat, 29 1000 Brussel info@natuurwetenschappen.be

Voor/na het bezoek. Museum voor Natuurwetenschappen.be Vautierstraat, 29 1000 Brussel info@natuurwetenschappen.be Voor/na het bezoek Museum voor Natuurwetenschappen.be Vautierstraat, 29 1000 Brussel info@natuurwetenschappen.be Wat is de prehistorie? Prehistorie betekent letterlijk voorgeschiedenis, het tijdperk voor

Nadere informatie

Ontdekking. Dorestad teruggevonden

Ontdekking. Dorestad teruggevonden Dorestad teruggevonden Ontdekking Het vroegmiddeleeuwse Dorestad verdween na de negende eeuw van de kaart. Pas rond 1840 werd de stad teruggevonden, bij toeval. Kort daarna deed het RMO opgravingen en

Nadere informatie

Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius. Lesbrief

Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius. Lesbrief Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius Lesbrief Lesbrief Onder onze voeten U gaat met uw klas een bezoek brengen aan Min40Celsius, aan de hand van deze lesbrief kunt het bezoek (kort) voorbereiden.

Nadere informatie

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz Gent 24b Onderbergen. Het pand van de Dominicanen Predikherenlei Rue de la Valléé nr 40 /Onderbergen Onderbergen nr 57 in 1940 Tweede gedeelte

Nadere informatie

Orde voor de viering van het heilig Avondmaal

Orde voor de viering van het heilig Avondmaal Orde voor de viering van het heilig Avondmaal Prediking Geloofsbelijdenis Onderwijzing bij het Avondmaal De apostel Paulus beschrijft hoe onze Heer Jezus Christus het heilig Avondmaal heeft ingesteld:

Nadere informatie

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl Utrecht, 16-6-2006 1. Is het waar, dat recente vondsten in de wetenschap Godsgeloof verzwakken?

Nadere informatie

Doelgroep: groep 5 t/m 8 (vraag 9 is vooral geschikt voor groep 7/8. Groep 5/6 kan deze vraag overslaan)

Doelgroep: groep 5 t/m 8 (vraag 9 is vooral geschikt voor groep 7/8. Groep 5/6 kan deze vraag overslaan) UITLEG VOOR DE LEERKRACHT In deze lessenserie hebben leerlingen van alles geleerd over archeologie en het leven van vroeger. Met deze quiz kunnen ze hun kennis testen. Opmerking: De leerlingen hebben tot

Nadere informatie

VOORBEREIDING DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE

VOORBEREIDING DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE VOORBEREIDING DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE 1 Utrecht, 2013 Beste docent, Wij hopen u en uw groep binnenkort te mogen verwelkomen in het Centraal Museum, waar u met de groep deelneemt aan het programma

Nadere informatie

Hoop in onzekere tijden. Daniël: Gebed & Antwoord

Hoop in onzekere tijden. Daniël: Gebed & Antwoord Hoop in onzekere tijden Daniël: Gebed & Antwoord Relatie met God God Aanbidden Zijn relatie met God Zijn Rol/Relatie in de wereld Hoe werd die band met God duidelijk? Daniël 2: 28 Maar er is een God in

Nadere informatie

Evolutie, wat is dat nu feitelijk?!

Evolutie, wat is dat nu feitelijk?! Evolutie, wat is dat nu feitelijk?! Heb je je wel eens afgevraagd waarom er zo veel verschillende soorten vlinders, vogels of vissen zijn? Waarom is er niet gewoon één soort van die dieren? Er is toch

Nadere informatie

Tijdlijn van het oude Israël - 800 v.chr. tot 400 v. Chr.

Tijdlijn van het oude Israël - 800 v.chr. tot 400 v. Chr. Tijdlijn van het oude Israël - 800 v.chr. tot 400 v. Chr. Jesaja is de zoon van Amoz, de broer van Uzzia, koning van Juda. Uzzia werd op 16- jarige leeftijd koning, tijdens het 27 e regeringsjaar van Jerobeam

Nadere informatie

Jezus, het licht van de wereld

Jezus, het licht van de wereld Jezus, het licht van de wereld Het evangelie naar Johannes 8: 1-30 1 Overzicht 1. De overspelige vrouw 2. Jezus als het Licht der wereld 3. Twistgesprekken met de Farizeeën 2 De overspelige vrouw Bijbeltekst

Nadere informatie

Oefeningen na gebruik van de Achillotrain

Oefeningen na gebruik van de Achillotrain FYSIOTHERAPIE Oefeningen na gebruik van de Achillotrain ADVIES Oefeningen na gebruik van de Achillotrain Na een operatie van uw achillespees is het belangrijk dat u tijdens en na de periode in de Achillotrain

Nadere informatie

Waarin bestaat de ware bekering van de mens? Antwoord: In het afsterven van de oude en het opstaan van de nieuwe mens

Waarin bestaat de ware bekering van de mens? Antwoord: In het afsterven van de oude en het opstaan van de nieuwe mens Zondag 33 Vraag 88: Waarin bestaat de ware bekering van de mens? Antwoord: In het afsterven van de oude en het opstaan van de nieuwe mens Zondag 33 Vraag 89: Wat is het afsterven van de oude mens?` Antwoord:

Nadere informatie

OPGRAVING BEST-AARLE AFGEROND

OPGRAVING BEST-AARLE AFGEROND OPGRAVING BEST-AARLE AFGEROND In het najaar van 2011 en de lente van 2012 deed een team archeologen van Archeologisch Onderzoek Leiden (Archol bv) en Diachron UvA bv opgravingen in Aarle in de gemeente

Nadere informatie

Genisis. Sekhem Iset. Egyptisch spiegelritueel

Genisis. Sekhem Iset. Egyptisch spiegelritueel Egyptisch spiegelritueel Sekhem Iset 2015 Genisis.: Isian Witchcraft. Dit ritueel beschrijft hoe iemand op het magische pad een beschermingsamulet kan maken gebaseerd op een oud gebruik. - http://www.genisis.nl]

Nadere informatie

6 Stefanus gevangengenomen

6 Stefanus gevangengenomen 6 Stefanus gevangengenomen 8. En Stefanus, vol geloof en kracht, deed wonderen en grote tekenen onder het volk. 9. En enigen van hen die behoorden tot de zogenoemde synagoge van de Libertijnen, van de

Nadere informatie