sector Ondernemerschap scheduling nooit hetzelfde netwerken een must column buurtfeest de acht ondernemers de Stand van Nederland deel 1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "sector Ondernemerschap scheduling nooit hetzelfde netwerken een must column buurtfeest de acht ondernemers de Stand van Nederland deel 1"

Transcriptie

1 Ondernemerschap sector periodiek van studievereniging Kraket jaargang 2 nummer 2 maart 2012 scheduling nooit hetzelfde netwerken een must column buurtfeest de acht ondernemers de Stand van Nederland deel 1

2 SECTOR jaargang 2 nummer 2 voorwoord SECTOR Een bedrijf starten spreekt tot de verbeelding. Je bent eigen baas, dus je kunt zelf bepalen wanneer je werkt en vooral ook wat je doet. Ondernemen is vrijheid, maar ondernemen is ook vaker wel dan niet heel hard werken. Deze editie van SECTOR gaat over ondernemen, over de voordelen en de nadelen ervan, want ondernemen is vallen en opstaan. Het thema vind je terug in de rubriek docent vertelt, waarin professor Gerrit Timmer vertelt hoe hij destijds met vrienden ORTEC heeft opgericht. In de acht komen acht ondernemers aan het woord over hoe zij een onderneming zijn begonnen en in de columns wordt eens van een andere kant naar het ondernemerschap gekeken. Voor de rubriek actualiteiten schreef professor Sweder van Wijnbergen een discussiestuk over het pensioenakkoord. Hierin geeft hij de sterktes en zwaktes ervan aan en vertelt hoe het verbeterd kan worden. Ook vind je artikelen uit de markt van Ernst & Young en Sprenkels & Verschuren en interviews met PGGM en ORTEC. In sector uitgelicht wordt dit maal de sector scheduling bekeken. Deze sector betreft bijna alles wat met planning te maken heeft en is een belangrijk deel van de Operationele Research, een vakgebied dat nog niet eerder in SECTOR werd uitgelicht. Verschillende bedrijven geven aan hoe scheduling binnen hun bedrijf wordt toegepast. In de rubriek tips & tricks vind je een artikel over netwerken. Hierin lees je het wat, waarom en hoe van je relaties benutten. Verder mogen de puzzels en boekrecensies natuurlijk niet ontbreken. Veel plezier bij het lezen van SECTOR. 1

3 SECTOR inhoudsopgave inhoud colofon voorwoord column buurtfeest Johan van Leeuwaarden PGGM Ludo Nagel uit de markt van Ernst & Young Anton Koers de acht ondernemers sector scheduling Bas Beerenhout en Ken Swagten uit de markt van Sprenkels & Verschuren Martijn Euverman ORTEC André Merkus boekrecensies actualiteiten Sweder van Wijnbergen tips en tricks Erik van Kooten puzzeltijd docent vertelt Gerrit Timmer column de Stand van Nederland Siem Jan Koopman agenda publicaties sector Jaargang 2, nr 2, maart 2012 SECTOR is een uitgave van studievereniging Kraket (Kritische Aktuarissen en Econometristen), de vereniging voor studenten Econometrie & Operationele Research aan de Vrije Universiteit Amsterdam. redactie: Annelieke Baller Merel Bruijnsteen Sander Jansen Koen de Man Maarten van der Meij Jan Nooren Katrijn Siderius Patrick Tuijp Vincent Wassenaar redactieadres: Studievereniging Kraket - SECTOR De Boelelaan 1105 Kamer 4A HV Amsterdam Tel advertenties: Informatie over adverteren in de SECTOR kan worden aangevraagd op het bovenstaande redactieadres. adverteerders: Actuarieel Genootschap Optiver PGGM Towers Watson ontwerp: gedesign drukwerk: Flyeralarm 2

4 Een geboren consultant? Towers Watson is een interessante en uitdagende organisatie om je carrière te beginnen. s Werelds grootste multinationals kijken onze high potentials aan om belangrijke business issues voor hen te tackelen. Benefits Risk and Financial Services Talent and Rewards werkenbijtowerswatson.nl QR code met je smart phone Scan deze

5 SECTOR column column buurtfeest Terwijl ik met een bitterbal op de maat van de muziek mijn gehemelte kastijd zie ik uit mijn ooghoek iemand naderen. Leopold, aangenaam, de overbuurman, zegt de zelfbewuste vijftiger. Bittergarnituur maakt je benaderbaar. Leopold vervolgt: Dus jij werkt aan de TU. Klopt, zeg ik aarzelend, niet wetende wat deze bevestiging teweeg zal brengen. Wat doe je dan precies? Tja, denk ik, daar gaan we weer. Maar het is feest, dus ik besluit het een kans te geven. Nou, ik doe wiskunde, deels lesgeven, deels onderzoek. Aha, onderzoek. Dus je bent uitvinder? Niet echt. Ik probeer wel steeds iets nieuws te bedenken, maar geen uitvindingen. Maar ik dacht dat ze aan de TU echt dingen uitvonden, zoals MRI scans en elektrische auto s? Klopt, dat is ook zo. Maar jij vindt geen dingen uit? Nou, misschien toch wel, maar zo heb ik het niet eerder bekeken. Noem dan eens wat van je uitvindingen. Voetbal was een beter onderwerp geweest, maar er is nu geen weg meer terug. Kijk, ik werk eerder aan wiskundige formules, of modellen, die anderen dan weer kunnen gebruiken bij het ontwikkelen van producten. Die modellen en formules zijn nieuw, en in die zin een uitvinding. Maar wanneer anderen jouw formules gebruiken, levert jou dat dan geld op? Nee, want iedereen mag die formules gebruiken. En die modellen, leveren die dan iets op? Die modellen zijn abstracties van de werkelijkheid. Ze geven wel inzicht, maar leiden doorgaans niet tot een tastbaar product. Althans, mijn modellen niet. Dus dat onderzoek van jou levert niets op? Geen geld nee. Wel die formules dus. Ja, maar die formules geef je blijkbaar voor niets weg. Waarom houd je ze niet voor jezelf, en probeer je er iets mee te doen dat geld oplevert? Maar dan zou ik een eigen bedrijf moeten beginnen? Dat klopt ja, en daar lijkt me niets mis mee. De kranten staan vol met verhalen over de universiteiten. Er is een groot begrotingstekort, en het schijnt dat jullie je broek in de toekomst zelf moeten ophouden. Je kunt dus maar beter zorgen dat je iets nuttigs doet, iets wat geld oplevert. Ik heb het ook gelezen, maar En terecht ook, onderbreekt Leopold, wij maar geld in de universiteiten pompen zonder dat we er ooit iets van terug zien. Ik denk dat je gelijk hebt, zeg ik, terwijl ik besluit me te richten op het volgende buurtfeest. Goed dan, zegt Leopold, zal ik nog een biertje halen? Doe mij maar iets sterkers, zeg ik, terwijl ik weer overga tot mijn bitterbal. Johan van Leeuwaarden Universitair Hoofddocent aan de TU Eindhoven Tja, denk ik, daar gaan we weer. Maar het is feest, dus ik besluit het een kans te geven. Deze column is eerder verschenen in STAtOR 4

6 SECTOR PGGM Ludo Nagel rondde in 2008 zijn studie Econometrie aan de VU af en werkt nu bij PGGM op de afdeling Actuarieel Advies & ALM. PGGM, sociaal en menswaardig met een prettig werkklimaat Wat voor bedrijf is PGGM? Op 1 januari 2008 werd PGGM als zelfstandige uitvoeringsorganisatie afgescheiden van het Pensioenfonds Zorg en Welzijn (PFZW). PGGM is nog steeds de pensioenuitvoerder van PFZW. Als coöperatieve pensioenuitvoeringsorganisatie verlenen we aan diverse pensioenfondsen, de aangesloten werkgevers en hun werknemers diensten op het gebied van pensioenbeheer, integraal vermogensbeheer en bestuurlijke advisering. Momenteel beheren we ruim 110 miljard pensioenvermogen voor zes pensioenfondsen. Daarnaast ontwikkelen we voor werkgevers en onze meer dan leden uit de sector zorg en welzijn aanvullende diensten op het gebied van pensioen, zorg, wonen en werk. Door deze domeinen aan elkaar te verbinden, helpen wij hen bij het realiseren van een waardevolle toekomst. PGGM is een groot bedrijft met veel klanten en werknemers en is samen met APG de 5 grootste speler op de markt van pensioenen. Bijna elke dag zie ik studiestof terug. Ook blijft PGGM voortdurend de omstandigheden voor de werknemers verbeteren en richt haar pijlen tevens op het nieuwe werken. Hier kunnen dingen onder worden verstaan zoals open office en additional education. Dit ziet men terug in het nieuwe gedeelte van het gebouw waar ook het interview is afgenomen. Een kleine schets: grote ruimtes met weinig muren veel ontspannende werkplekken en veel licht, hetgeen mensen over het algemeen beter doet laten werken. Ook biedt PGGM tijd en geld aan haar werknemers om door te studeren.

7 Waarom heb jij voor PGGM gekozen als bedrijf? Toen ik in 2008 afstudeerde aan de VU met mijn master Econometrie, met extra operationele en economische vakken, heb ik mijn CV verspreid en kreeg ik al zeer snel veel aanbiedingen bij een scala aan bedrijven. Na veel bedrijven hebben te bezocht sprak PGGM mij meer aan dan bijvoorbeeld meer financiële instellingen (zoals traders en banken). PGGM is een zeer sociaal en menswaardig bedrijf waar misschien ook door de andere doelstelling een zeer prettig werkklimaat heerst. Dit sprak mij erg aan omdat ik zo ook iets positiefs bijdraag aan de wereld. Iets voor later, een pensioen. Als je eenmaal aan de slag bent bij PGGM, word je gestimuleerd om verder te leren. Waar bestaan jouw werkzaamheden voornamelijk uit? Zelf ben ik voornamelijk bezig met het opstellen van scenario s, zowel stochastisch als deterministisch, op basis van ingewikkelde modellen. In die scenario s proberen we zoveel mogelijk risico s mee te nemen die relevant zijn voor pensioenfondsen, je kunt daarbij denken aan rente-, inflatie- en aandelenrisico s. De afdeling in zijn geheel geeft advies over het te voeren beleid, dan kun je denken aan bijvoorbeeld premie-, indexerings- en beleggingsbeleid. Door middel van scenario s wordt getoetst hoe dit beleid doorwerkt in verschillende economische evoluties. We laten niet een model het beleid bepalen. We gebruiken modellen slechts als hulpmiddelen om te toetsen hoe een bepaald beleid doorwerkt. Kortom, per beleid kijken we naar de bijbehorende scenario s. Hoe ziet jou week er ongeveer uit? Op dit moment heb ik elke woensdag een studiedag, ook dit is een onderdeel van het nieuwe werken. Dit wordt betaald door PGGM omdat ze wil dat haar personeel bijgeschoold blijft en nog meer expertise verwerft. Verder maak ik gebruik van de mogelijkheid om, indien ik geen afspraken heb, op vrijdag thuis te werken. Op de overige dagen (maandag, dinsdag en donderdag) kan het werk verschillen. Meestal ben ik bezig met modellen en formules maar af en toe zijn er vergaderingen. Een aantal keer per jaar geef ik een presentatie over mijn werkzaamheden om daarover te kunnen sparren met mijn collega s en hen de kans te geven daarop in te haken. Zo doende hebben wij ook werkoverleg. Daarnaast zijn er nog uitstapjes zoals naar seminars, beursen en congressen in zowel binnen- als buitenland. Maak je nog veelvuldig gebruik van de in je studie opgedane kennis? Ja, bijna elke dag zie ik studiestof terug. Weliswaar in een iets andere vorm of toepassing, maar de kern gebruik ik. Je ziet dingen terug over tijdreeksen en je gebruikt ook opgedane kennis over het modelleren van financiële variabelen. Dus econometrie heeft zeker werkgerichte methoden geleverd. Welke studie achtergrond is gebruikelijk op jouw afdeling? Dat is wisselend maar sterk actuarieel. Ongeveer 80% heeft een achtergrond in actuariaat, econometrie of OR. Maar het kunnen ook natuurkundigen, wiskundigen, sterrenkundigen, econometristen of andere verwante studies zijn. Bijna alle bètastudies komen hier wel voor. Alfa of gamma studies echter bijna niet. Een kwantitatieve basis is het belangrijkst, de economische theorie is wel bij te leren maar andersom is lastiger. Als je eenmaal aan de slag bent bij PGGM, word je gestimuleerd om verder te leren. Dat wil zeggen dat je onder werktijd kan leren voor bijvoorbeeld het examen van Chartered Financial Analyst (CFA) of voor Actuaris Actuarieel Genootschap (AAG). Ongeveer 80% op mijn afdeling heeft een achtergrond in actuariaat, econometrie of OR. 6

8 SECTOR PGGM Hoe verhoud PGGM zich tot andere pensioenuitvoerders zoals bijvoorbeeld APG? PGGM en APG verschillen tamelijk weinig. Beide bedrijven zijn de voorlopers op pensioengebied. APG heeft vooral de overheidspensioenen onder haar hoede en wij richten ons zoals eerder gemeld vooral op de zorg en welzijn sector. Hierbij kun je denken aan ziekenhuis-, thuiszorg en GGD personeel, maar ook aan cultuur- of sportinstellingen. Pensioenfondsen zijn de laatste tijd veel in het nieuws geweest. Kunt u uitleggen wat de uitdagingen hierin zijn voor PGGM en hoe u de toekomst ziet omtrent de pensioenen? Van de mensen die in de krant schrijven over de pensioenen heeft helaas 90% er geen kaas van gegeten. De ouderen roepen dat ze straks een casino pensioen hebben en de jongeren uiten hun frustratie over dat de oudjes hen de kaas van het brood eten en zelf niets meer over houden. Dit biedt nieuwe mogelijkheden om na te gaan denken over wat nou een goed pensioen is. Wat houdt een goed pensioen in? Is dat gewoon elke maand een zak geld ontvangen? Of is dat kijken naar wat je nou écht nodig hebt op je oude dag? Nagenoeg iedereen die hier werkt heeft toch een maatschappelijk bewustzijn. Het gaat dus over de toekomst van pensioenen en het nieuwe pensioencontract, met de benodigde problemen als vergrijzing, stijgende levensverwachting etc. Denk maar eens aan alle discussies die er geweest zijn in de Tweede Kamer en bij de FNV. We zijn daar al heel lang mee bezig, ook met het bestuur van onze pensioenfondsen. De crisis van 2008 heeft een grote invloed gehad op de vorm van de toekomstige pensioenen. De kredietcrisis heeft de tekortkomingen van het huidige pensioencontract blootgelegd. Immers, zo lang het goed gaat op de financiële markten en er goede rendementen worden behaald, gaat niemand morrelen aan een pensioencontract. PGGM hield zich lang voordat de malaise toesloeg op de beurzen al bezig met de toekomst en houdbaarheid van het pensioencontract. We zijn dus al jaren met het nieuwe pensioencontract bezig. Hoe zou je de sfeer typeren bij PGGM? Menswaardig. Nagenoeg iedereen die hier werkt heeft toch een maatschappelijk bewustzijn, denkt aan de toekomst en probeert toch iets te verbeteren in plaats van zoveel mogelijk geld binnen te harken. Daarnaast, zoals je hebt gemerkt, is de sfeer informeel (veel zijn niet in pak en dit is ook geen vereiste). Er hangt een relaxte en gezellige werksfeer hoewel er veel werk verzet wordt. Ook het nieuwe werken draagt bij aan een goede sfeer (soms kan een werknemer even een rustpauze inlassen en een potje tafelvoetbal spelen of even wat lezen op de bank). Het enige nadeel is dat er soms iets teveel word gepraat en te weinig knopen worden doorgehakt. PGGM is zoals eerder vermeld een groot bedrijf, wat zijn hier de voor- en nadelen van? Een van de voordelen is dus de sfeer, maar er zijn meer voordelen die PGGM tekenen. Er is niet alleen op mijn eigen afdeling maar op alle afdelingen veel expertise. Dit is handig want mocht je een vraag hebben dan is er altijd wel iemand die het weet. Wij hebben korte lijnen waardoor we ook snel bij die persoon kunnen komen om onze vraag voor te leggen en die helpt ons dan ook graag. Zo heb ik wel eens wat hulp gehad met een model van iemand die op de afdeling Risk zit. Op welke afdelingen werken er hier econometristen? Econometristen zijn door het hele bedrijf heen wel te vinden maar vooral op de afdelingen Actuarieel Advies & ALM, Actuariële Verantwoording & Analyse, Vermogensbeheer, Strategie en Riskmanagement. Kortom, verspreid door het hele bedrijf. In één zin, waarom zou een econometrist bij PGGM moeten gaan werken? PGGM biedt niet alleen inhoudelijk veel uitdagingen, maar is actueel en mensgericht. PGGM biedt tevens expertise en je doet dingen die er toe doen! 7

9 Beginner of belofte? PGGM: werken aan een waardevolle toekomst PGGM is een vooraanstaande pensioenuitvoeringsorganisatie met haar oorsprong in de sector zorg en welzijn. We verlenen aan diverse pensioenfondsen diensten op het gebied van pensioenbeheer, integraal vermogensbeheer, bestuursondersteuning en beleidsadvisering. Momenteel beheren we circa 105 miljard pensioenvermogen van ruim 2,3 miljoen deelnemers. PGGM is een organisatie waar gewerkt wordt met geld, maar waar het draait om mensen. Vanuit dat perspectief zijn we elke dag bezig om mensen te helpen bij het realiseren van een waardevolle toekomst. Zo lopen we voorop op het gebied van verantwoord beleggen. En investeren we als coöperatie zonder winstoogmerk we actief in een waardevolle toekomst door verder te kijken dan pensioen alleen. Samen met partners en meer dan leden werken we aan een nieuwe oude dag door de domeinen pensioen, zorg, werk en wonen actief aan elkaar te verbinden. Een veelbelovende start? Bijna afgestudeerd in Actuariële Wetenschappen, Econometrie of Wiskunde? Op zoek naar een onvergetelijke stageplek? Toe aan je eerste baan? Het actuariaat van PGGM is een geweldige plek om ervaring op te doen in de wereld van de financiële dienstverlening. Ons actuariaat bestaat uit twee afdelingen van totaal dertig mensen. Bij Actuarieel Advies & ALM ben je bezig met bestuurlijke advisering. Je werkt aan vraagstukken als de houdbaarheid van het huidige pensioencontract en de optimale beleggingsmix. En bij Actuariële Verantwoording & Analyse gaat het om het analyseren van de pensioenverplichtingen voor nu en in de toekomst. Bestandsanalyse is belangrijk voor diverse pensioenvraagstukken en voor jaarverslaglegging. Kom kijken! Nieuwsgierig geworden? Bel met de afdeling Recruitment (030) , mail naar of kijk op internet: 9

10 SECTOR uit de markt van Ernst & Young Anton Koers studeerde theoretische scheikunde aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Sinds oktober 2009 is hij werkzaam bij Ernst & Young, waar hij momenteel de functie van Senior Advisor bekleedt. The impact of the credit crunch on the swap curve How changes in curve building methodology could lead to significant valuation differences for Interest Rate Swaps Since the outbreak of the credit crunch, changes in valuation methodologies have led to valuation differences of interest related products such as interest rate swaps (IRSs). As a result, market participants generated different outcomes in valuation for similar products, where in previous years this was not the case. Valuation differences have typically been caused by the way the underlying curve was constructed. Why is it that the difference in the curve build-up has emerged after the outbreak of the credit crisis? To investigate this in further detail we have to look at the curves, their construction and the differences in application of the curves in the valuation methodologies. Swap valuation For the valuation of an IRS, which consists of a fixed and a floating leg, all future cash flows have to be determined. Calculating the future cash flows of the fixed leg requires little math, as this is simply the fixed rate multiplied by the outstanding notional. The determination of future cash flows for the floating leg is a bit more tedious. To determine the future cash flows of the floating leg a forward rate should be used. The forward rate is the rate predicted for a future date. The value of the swap is then computed by calculating the present value of the future cash flows by using the discount curve to account for the time value of money. Both the forward and the discount curve in the valuation of an IRS are derived from the swap curve. 9

11 do not vary over time. Generally the swap market can be regarded as highly liquid. Figure 1. Relationship between the swap curve, the discount curve and the forward curve. Swap Curve The swap curve is built from swap rates. The long end of the swap curve (longer than one year) is constructed based on swaps with maturities ranging from 1 to 50 years. In the euro zone, the short end of the swap curve (shorter than one year) is based on the Euro interbank offered rate (Euribor), the rate at which European banks are willing to lend to each other. For the intermediate part (6 months to 3 years), futures can be used. The swap curve is not only used to value swaps, but is also used in the valuation of interest-related products such as Forward Rate Agreements (FRAs), futures, caps, swaptions and multiple variances on these products. A major advantage of the swap curve compared with other curves is that swaps are actively traded on a wide range of maturities. Secondly, new swaps are continuously created, so benchmark maturities The coupon payments in a plain vanilla IRS are, as mentioned above, based on a fixed rate for one leg and on a floating rate for the other leg. The payment frequency of the floating leg differs per contract and ranges typically from monthly to semi-annually payments. The floating leg of the benchmark swaps, that are used to determine the swap rates, can be based on the different payment frequencies. A swap rate can therefore be constructed, based on swaps that pay a monthly, quarterly or semi-annual floating coupon, in combination with a fixed leg that pays an annual coupon. To determine a zero rate from a coupon paying instrument, the par yield has to be calculated. The par yield is the interest rate at which the present value of the swap is equal to par, also called the internal rate of return or yield to maturity. The par yield depends, among others, on the number of coupon payments in a year. The origin of the swap rates (6 month, 3-month or 1-month swaps) influences the turning points from monetary rates to futures, if included, to swap rates in the build-up of the swap curve. See figure 2 for a possible build-up of the swap-curves. This example includes futures. The fact that the frequency of coupon payments per year is relevant nowadays, in contrast to a few years ago, is because previously there was little or no absolute difference between curves constructed from swaps with different payment frequencies. A curve constructed from swaps, with a quarterly resetting floating leg, was similar to a curve constructed from swaps, with floating legs that reset every six months. See figure 3 for a graphical Figure 2. Possible build-up of the swap curves, influenced by the origin of the swap rates. 10

12 SECTOR uit de markt van Ernst & Young Figure 3. Spread between the 10-year swap rate, based on swaps which floating leg resets every 3 months versus swaps which floating leg resets every 6 months. representation of the spread between both curves for the 10-years swap rate. The spread between the 10 year swap rate based on swaps that reset quarterly, and the rate based on swaps that reset semi-annually, was nearly zero prior to This was not only the case for the 10 year rate but for all tenors as can be seen from figure 4, which shows the complete swap curve in December 2006 constructed from swaps that reset every 6 months, 3 months or monthly respectively. Rates for the swap curve, constructed from monthly resetting swaps, were not even quoted at that time for tenors longer than two year. Figure 4. Swap curves constructed from swaps that reset every 6 months, 3 months or monthly respectively. This meant that the 6-month swap curve could be used to value a swap with a quarterly resetting floating leg. At that time there was no need to distinguish between swaps with different payment frequencies. Market practice in the euro zone was to use the 6-month curve for all valuations as this was the curve with the highest liquidity. Incorporating credit and liquidity risk in the forward curve The recent turbulence on the financial markets has influenced, among other things, credit and liquidity premiums. The credit and liquidity premiums have increased dramatically over the past few years due to the uncertainty in the market with respect to counterparty risk and the availability of funding. This has led to increased spreads between curves constructed from swaps with different payment frequencies. At the end of 2008 there was a clear difference (figure 5.a) between curves constructed from swaps that reset every 6-months, 3- months or monthly. Currently, there still is a difference between these curves (figure 5.b). Differences in the underlying swap curve lead to deviations in the resulting forward rate, culminating in different future cash flows and thus to a different valuation for the instrument! Suppose, for example, a quarterly paying swap with a notional of EUR 100 million, valued at 31 December Before the credit crisis, the 6-month curve could be used to determine future cash flows, while nowadays the 3-month curve is more appropriate, based on the quarterly payments. Bearing in mind the curves as shown in figure 5, the largest differences are to be expected in the period longer than a year. In the period longer than a year, the individual predicted 11

13 future cash flows for the variable leg deviate up to 40%. The sum of the predicted future cash flows for the variable leg, based on the 6-month and 3-month curve, differ by 0.6 million, which is 4,4 % of the total sum of predicted cash flows. In case of monthly payments, large differences are to be expected in cash flow predictions for the period up to two years as the difference between the 1-month and the 6-month curve is the largest for the period up to two years. An appropriate choice of the construction of the forward curve is therefore of paramount importance. Overnight Index Swap (OIS) rate. An OIS is a swap with a fixed and a variable leg, with the variable leg based on a published index of daily overnight reference rates. In the euro market, this would be the EONIA index. Since this overnight rate indicates a loan for a very short time, it is assumed that there is negligible credit or liquidity risk associated. The OIS curve is therefore assumed risk-free. The spread between the OIS curve and the swap curve gives an indication of the expected credit and liquidity risk. Before the crisis, the spread between the swap rates and OIS rates was so small that both could be assumed risk-free. Currently, however this is no longer the case. Market practice is converging to applying the OIS curve for collateralized trades instead of the swap curve. Most swaps however are uncollateralized and thus not entirely risk-free, which results in using the swap curve to discount future cash flows in the valuation of a swap. Figure 5. Swap curves constructed from swaps that reset respectively every 6 months, 3 months or monthly for December 2008 (a) and June 2010 (b). Credit and liquidity risk in the discount curve For discounting future cash flows, a risk-adjusted rate should be used to account for the time value of money. In practice, for swaps the above described swap curves are used. Some swaps however are collateralized with a Credit Support Annex (CSA) in order to mitigate the risks involved. The cash collateral normally accrues at an Overnight rate. The risk-adjusted rate for a collateralized swap should take the collateral and its characteristics into account. For this purpose, we could consider an Effect of the curve on the valuation Based on the above considerations it is possible to build the forward and the discount curve in several ways. Before the credit crisis, the forward and discount curve both were built based on the 6-month curve. With the widening of spreads between rates based on different tenors, it became important to take the tenor of the floating leg s payment frequency into account in determining the forward curve. The discount curve could be constructed in two ways. Either the discount curve is built based on the tenor of the floating leg s payment frequency, meaning that the forward and discount curve are equal to each other, or the curves are disconnected. In case the curves are disconnected, the discount curve is derived from swap rates, based on only one payment frequency for the floating leg (either 1M, 3M, or 6M), regardless of the characteristics of the instrument that is valued. In the euro zone, the discount curve is based on the 6-month curve, justified by its high liquidity. The construction alternatives for the forward and discount curve lead to the following three possible methods: 1. The forward and the discount curve are constructed based on the 6-month curve 12

14 SECTOR uit de markt van Ernst & Young Figure 6. Spread between the 10-years rate for the EONIA curve and the swap curve. (Pre-crisis method); 2. Both the forward and the discount curve are constructed based on a swap curve, which is dependent on the payment frequency of the swap s floating leg; 3. The forward curve is constructed based on a curve, which is dependent on the tenor of the swap s floating leg s payment frequency. The discount curve is constructed based on a curve, which is independent of the tenor of the floating leg. The discount curve in the euro zone is based on the 6-month curve. In this case the forward curve and the discount curve are decoupled and not necessarily based on the same swap curve. Valuation differences in recent times are typically caused by using a different method out of these three options. Consider again the quarterly paying swap with a notional of 100 million (mentioned in the paragraph Incorporating. forward curve ), valued at 31 December The above three methods result in significantly different valuations. The valuation based on the pre-crisis method (method 1) leads to a value of 8.22 million, while method 2 and 3 respectively result in a value of 8.81 and 8.79 million. The commonly used method in the market at the moment is the method in which the forward curve and the discount will be approached separately (3rd method). The forward curve depends on the tenor of the floating leg. The discount curve is independent of the tenor of the floating leg, and is based on the 6-month curve in the euro zone. Conclusion Since the beginning of the credit crunch, valuation differences of interest related products have occurred due to changes in methodology. The outcomes, generated by market participants, could differ significantly. Often this could be traced to the construction of the underlying curve. Prior to the outbreak of the credit crunch, it was common in the euro zone to use the 6-month swap curve to construct both the forward and the discount curve. The credit crunch however has put emphasis on the importance of the tenor of the floating leg s payment frequency in constructing the forward curve, leading to a decoupling of the forward and the discount curve. Bibliography M. Henrard,The irony in the derivatives discounting part II: The Crisis [2009] M. Bianchetti, Two curves, one price: Pricing & Hedging Interest Rate Derivatives decoupling forwarding and discounting yield curves [2008] J. Hull, Options, futures and other derivatives 7th edition D. Bolder and D. Stréliski, Yield curve modeling at the Bank of Canada [1999] M. Morini, Solving the puzzle in the interest rate market [2008] Fei Zhou, The Swap Curve [2002] 13

15 Treed in de voetsporen van Johan de Witt In een snel veranderende wereld, met financiële risico's en een groeiende behoefte aan meer creatieve manieren om deze aan te pakken, zijn er voortdurend mogelijkheden voor persoonlijke en professionele groei. Waarom kiezen voor het actuariële domein? Waarom actuarieel professional worden? > Je werkt bij een verzekeraar, pensioenfonds, bank, onderneming waar risicomanagement een belangrijke rol speelt of voor een adviesbureau waar je financiële klanten adviseert over allerlei verschillende vormen van risicomanagement. > Je houdt je bezig met dingen die maatschappelijk gezien er toe doen! > Jouw creativiteit biedt oplossingen en adviezen door middel van interpretatie van statistische gegevens en kennis van sociale en economische systemen. > Jouw unieke vaardigheden dragen bij aan veel high-level strategische beslissingen die door grote ondernemingen maar ook overheden worden genomen. > Het beroep van actuaris werd in 2011, maar ook in 2010, gekozen tot de meest ideale baan met een goede life balance (Studie&Werk, SEO, juni 2011). De essentie bij risico s is de risk-reward trade-off: de verhouding tussen wat er op het spel staat en de hoogte van de opbrengsten. Actuarieel Genootschap Voor meer informatie over het vak en de beroepsgroep kun je contact opnemen met Jeroen Breen, , of ga naar de website,

16 SECTOR de acht ondernemers De acht ondernemers Nederland telt er op dit moment bijna een miljoen: ondernemers. Mensen die hun eigen bedrijf hebben opgericht en zonder baas hun eigen geld verdienen. In dit nummer van de SECTOR vragen we zeven ondernemende econometristen en één ondernemende wiskundige naar hun ervaringen. Want hoe kom je op het idee voor je eigen bedrijf? Heb je er financiële middelen of speciale vaardigheden voor nodig? En welke voordelen en nadelen zitten er aan het ondernemerschap? De acht leggen het uit. Okke Bogaerts Kunt u kort iets vertellen over het bedrijf dat u heeft opgericht? Ons bedrijf heet Hyre Talent en is een werving- en selectiebureau gespecialiseerd in de bemiddeling van starters met een afgeronde universitaire opleiding in een kwantitatief vakgebied. Denk hierbij aan econometristen, wiskundigen en natuurkundigen die in de financiële wereld aan de slag willen. Wij zijn op het idee gekomen toen wij in 2007 in het bestuur van Kraket zaten. We merkten dat de match tussen het bedrijfsleven en afgestudeerde econometristen niet optimaal was. Hyre Talent probeert door bemiddeling deze match voor het bedrijf, maar vooral voor de studenten te verbeteren. Heeft u uw bedrijf opgericht tijdens uw studie? Ja, wij hebben Hyre Talent begin 2008 opgericht. Toen waren we beiden nog bezig met onze bachelor. De studie heeft wel wat vertraging opgelopen, maar dit was een bewuste keuze. Veel studenten denken dat het moeilijk is om aan startkapitaal te komen. Hoe heeft u dat gedaan? Aangezien we thuis of op de Universiteit werken hadden we voor het opzetten van ons bedrijf een beperkt startkapitaal nodig, dit hebben we zelf ingebracht. De grootste investering was om onze site online te krijgen. Wat zijn volgens u de voor- en nadelen van een eigen bedrijf? Het grootste voordeel vind ik de ontwikkeling die je doormaakt. Ook is het een sterke aanvulling op je CV, veel bedrijven zijn op zoek naar ondernemende studenten. Het grote nadeel is dat je de verantwoordelijkheid van een eigen bedrijf hebt. Zomaar een paar maanden gaan reizen is hierdoor bijvoorbeeld lastig. Komt de studie econometrie nog terug in uw dagelijkse bezigheden? De kracht van Hyre Talent is ons grote netwerk onder econometristen. Veel van onze klanten zijn ook specifiek op zoek naar afgestudeerde econometristen, maar de stof van econometrie zien wij niet terug in onze business. Er is vaak kritiek op het ondernemersklimaat in Nederland. Wat is uw mening hierover? Als je moet worden aangemoedigd door een overheid voordat je durft een onderneming op te zetten, ben je denk ik geen ondernemer. Wel kan de overheid het ondernemingsklimaat stimuleren. Denk hierbij aan het versimpelen van belastingregels. Nu besteden we alle belasting gerelateerde zaken uit, terwijl je dit toch zelf zou moeten kunnen doen. Heeft u nog tips voor econometriestudenten die een eigen bedrijf willen beginnen? Bedenk een goed ondernemingsplan en zorg dat je geloof en vertrouwen in je bedrijf uitstraalt. 15

17 Mattijn Bezemer Kunt u kort iets vertellen over het bedrijf dat u heeft opgericht? Op dit moment ben ik als managing partner actief voor vijf verschillende bedrijven, laten we Insights4action als voorbeeld nemen. Insights4action ondersteunt bedrijven bij het realiseren van omzetgroei. Dat doen we door de herkomst van de omzet te doorgronden vanuit klantperspectief. Als je echt snapt wat de succesfactoren zijn, is verbeteren plotseling heel eenvoudig. Ik heb de laatste jaren als werknemer gewerkt voor Nielsen (marktonderzoek) en Accenture (management consulting). Organisaties die vandaag geld moeten verdienen en waar beperkte ruimte is voor nieuwe ideeën. Als je gelooft in je ideeën moet je het lef hebben zelf te gaan ondernemen. Heeft u uw bedrijf opgericht tijdens uw studie? Ik ben pas gaan ondernemen nadat ik de nodige ervaring had opgedaan bij verschillende bedrijven. De eerste 5 jaar heb ik full time in loondienst gewerkt, vervolgens terug naar 4 dagen. Dan heb je 1 dag over om te gaan ondernemen, doe je het in de avonduren of in het weekend dan komt het vaak niet van de grond. Je moet overdag kunnen bellen en afspraken maken! Zo kun je het stap-voor-stap verder uitbouwen. Wat zijn de voor- en nadelen van een eigen bedrijf? Vrijheid om te doen wat je leuk vindt, dat is voor mij het belangrijkste. In samenwerking met anderen, met een veel snellere besluitvorming en zonder bedrijfspolitieke spelletjes die veel tijd vergen. Je neemt risico en het kan dus mis gaan. Als het een paar maanden minder moet je met die druk kunnen om gaan. De meeste ondernemers zijn optimistisch van aard, die gaan er nog harder tegen aan om weer succesvol te worden. Komt de studie econometrie nog terug in uw dagelijkse bezigheden? Bijna iedereen die ik spreek met een econometrisch achtergrond doet er niets meer mee. Ik ben volgens mij de uitzondering! We ontwikkelen bijvoorbeeld sales forecasting modellen voor McDonald s Europa waarbij we regressietechnieken toepassen. Het is allemaal niet zo heel spannend maar voor klanten is het al gauw indrukwekkend. Zijn er volgens u eigenschappen die een ondernemer moet hebben? Een ondernemer moet durven, weten wat hij wil en zijn ideeën kunnen verkopen. De inhoud is voor econometristen geen probleem, goed werk leveren kunnen ze wel. Maar hoe krijg je de mensen mee en welke mensen gunnen jou de business? Als je dat moeilijk vindt moet je mensen om je heen verzamelen die jou daarin goed kunnen aanvullen. Door te ondernemen in een team met verschillende mensen kom je vaak tot de beste ideeën. Er is vaak kritiek op het ondernemersklimaat in Nederland. Wat is uw mening hierover? Helemaal mee eens, ondernemen wordt niet gestimuleerd. Het zou wat mij betreft een keuzevak op de middelbare school moeten zijn. Een kans ook om het gat tussen theorie en de praktijk wat kleiner te maken. De regelgeving valt heel erg mee als je in de dienstverlening actief bent, het is eigenlijk prima geregeld in Nederland. Heeft u nog tips voor studenten die een eigen bedrijf willen beginnen? Toon lef en ga gewoon beginnen. Wat houd je tegen? Schrijf geen business plan van 20 pagina s: in de praktijk loopt het altijd anders dan je vooraf had kunnen bedenken. Je moet gaan ondernemen omdat je het leuk vindt, het geld komt later wel. 16

18 SECTOR de acht ondernemers Merlijn Gillisen Kunt u kort iets vertellen over het bedrijf dat u heeft opgericht? Na mijn studie (afgerond in 1993) ben ik na diverse functies uiteindelijk manager / commercieel directeur geworden bij Ordina Visionworks, een business unit die zich richtte op Business Intelligence en Datawarehouse-oplossingen. Hoewel Ordina zei dat ze graag iets met resultaatgericht sturen (CPM) wilden doen, kwam daar in praktijk niets van terecht. Daar had ik na twee jaar wel genoeg van. Bovendien wilde ik weer zelf adviseur zijn en geen manager. In 2006 heb ik samen met mijn collega Charles het adviesbureau Decido opgericht. Decido staat voor ik beslis en beslissing in esperanto. Inmiddels zijn we acht mensen groot. Vooral (zeer) ervaren mensen met meer dan 10 jaar ervaring in zowel consultancy als management. Onze klanten zijn o.a. ABN AMRO, RABO, NUON, Eneco en de Publieke Omroep. Onze opdrachtgevers zijn hogere managementleden, directeuren of raden van bestuur. Komt de studie econometrie nog terug in uw dagelijkse bezigheden? Zeer weinig in de pure zin des woords. Econometrie is een studie die weinig mensen begrijpen en appreciëren. Vooral onze opdrachtgevers begrijpen weinig van wiskundige materie. Ook hebben ze een hekel aan oplossingen die ze niet snappen. Mijn vroegere directeur zei altijd: Spreek Jip en Janneke taal en geef ze het gevoel dat zij zelf de oplossing bedenken. Maar door de studie heb ik wel erg goed en gestructureerd leren denken. Dit heeft me enorm geholpen in het analyseren van problemen bij organisaties. Zijn er volgens u eigenschappen die een ondernemer moet hebben? En zo ja, welke zijn dit? Een ondernemer moet zeker de volgende eigenschappen hebben: Optimistisch. Want iedereen kent tegenslagen. Een ondernemer ziet vooral kansen en bij tegenslagen denkt hij wat hij de volgende keer anders of beter moet doen Aanpassingsvermogen. Zoek naar alternatieven en stel je in op verandering. Als je verandering niet leuk vindt, moet je niet gaan ondernemen Gevoel voor klanten en verkopen. Geen enkele onderneming overleeft zonder klanten. Als ondernemer moet je je klant goed kennen en weten waar hij/zij wakker van ligt of gemotiveerd raakt. Constant zoeken naar nieuwe ingangen om je producten of diensten te verkopen Er is vaak kritiek op het ondernemersklimaat in Nederland. Wat is uw mening hierover? Ik woonde laatst een presentatie van Marc Lammers bij. Marc is de coach onder wiens leiding het dames hockeyteam zowel wereldkampioen als Olympisch kampioen is geworden. Hij zei: Winnaars hebben een plan, verliezers een excuus. En zo denk ik er ook over. Waarom zou de overheid ondernemers moeten stimuleren? Ondernemers moeten zichzelf stimuleren! En regels zijn nu eenmaal noodzakelijk. Heeft u nog tips voor studenten die een eigen bedrijf willen beginnen? Maak een businessplan waarbij je goed nadenkt over de fundamentele zaken, bijvoorbeeld welk product of dienst je wilt gaan verkopen en waarom je klanten hier voor zouden willen betalen. Laat het bekijken door anderen en check of deze fundamentele zaken niet in tegenstrijd zijn met wat je zelf goed kunt en leuk vindt; blijf dus dicht bij jezelf. Focus daarnaast op datgene waar je goed in bent en wat je leuk vindt. Sinds de oprichting van Decido heb ik nog geen één dag spijt gehad. Zoek een baan die bij je past en je hoeft nooit meer te werken! 17

19 Dirk Jonker Kunt u kort iets vertellen over het bedrijf dat u heeft opgericht? Het bedrijf dat ik heb opgericht heet Focus Orange. Ik werkte toentertijd voor de Global Consulting Group van Towers Perrin in New York. Mijn ideeën over radicale innovatie binnen het vakgebied, het verlangen naar verbreding en de vibe van de stad, deden mij besluiten om mijn eigen onderneming op te richten. Kort gezegd houdt Focus Orange zich bezig met de optimale inzet van het menselijk kapitaal binnen grote ondernemingen. Mijn expertise is om Strategische Operational Research creatief toe te passen op het gebied van Human Resources. Soms heeft dit een snijdvlak met actuariaat. Een voorbeeld hiervan is berekenen en simuleren van het optimale arbeidsvoorwaardenpakket, inclusief pensioen, voor allerlei type werknemers, op basis van nutsfuncties en werkgeverslasten. Wat zijn volgens u de voor- en nadelen van een eigen bedrijf? Het grootste voordeel is dat wij precies kunnen doen wat wij willen. Een voorbeeld is dat wij heel erg geloven in elkaar helpen. Om dit te stimuleren werken wij in tegenstelling tot andere consultancy bedrijven niet met individuele targets, maar met een gezamelijke bonuspoel. Ook vinden wij een team met diverse achtergronden heel erg van belang. Jij zult het niet geloven maar momenteel loopt er een neurochirurg stage die met hele verfrissende ideeën komt. Het nadeel is dat het enorm veel tijd kost om een bedrijf op te zetten. Bij mijn eerste klant ben ik bijvoorbeeld een week bezig geweest met de opmaak van mijn adviesrapport. De eerste klant is toch een beetje het visitekaartje en daarom moest alles er perfect en heel gelikt uitzien. Het voordeel van dit harde werken is echter wel dat je het puur voor jezelf doet en niet voor een baas. Komt de studie econometrie nog terug in uw dagelijkse bezigheden? De kennis die ik heb opgedaan komt van pas maar wel op een andere manier. Ik probeer constant op nieuwe en creatieve manieren kwantitatieve oplossingen voor vraagstukken van mijn klanten te vinden. Soms gebruiken we hiervoor econometrische of operational research technieken maar niet altijd. Zijn er volgens u eigenschappen die een ondernemer moet hebben? En zo ja, wat zijn deze? Je moet geloven in het product of de service waar jij voor staat. Daarnaast moet je een scherpe focus hebben, aanstekelijk enthousiasme en een dosis lef. Ook moet je tegen een bepaalde spanning kunnen. Er is namelijk niemand die jouw een loon geeft dus als er even geen werk is of je bent een week ziek dan heb je pech (en geen loon). Er is vaak kritiek op het ondernemersklimaat in Nederland. Wat is uw mening hierover? Het opzetten van een eenmanszaak is heel makkelijk in Nederland. Dat is een kwestie van naar de Kamer van Koophandel gaan en drie tientjes betalen. Wel is het omslachtig en kostbaar om de benodigde vergunningen te krijgen van de AFM voor het verlenen van actuariële dienstverlening / pensioenadvies. Maar ook dit is gelukt. Heeft u nog tips voor studenten die een eigen bedrijf willen beginnen? Het allerbelangrijkste is om het product of de dienst uitgebreid te testen in de markt voordat je het bedrijf opricht. Het oerwoud aan regels, wetten en alles komt altijd wel goed, maar het meest belangrijke is om te kijken of de markt echt behoefte heeft aan wat je gaat aanbieden. 18

20 SECTOR de acht ondernemers Robin Muurling Kunt u kort iets vertellen over het bedrijf dat u heeft opgericht? Met mijn bedrijf verklaar, voorspel en optimaliseer ik kijkcijfers voor tv-omroepen, tv-zenders en productiemaatschappijen. Het idee is een aantal jaren geleden ontstaan toen ik een andere baan had en het daar niet naar mijn zin had. Terwijl ik zat na te denken wat ik moest doen, kwam dit idee bij me op. Ik was altijd al geïnteresseerd in kijkcijfers, zelfs als kind al, en dus nam ik toen, na een paar zenders en omroepen gebeld te hebben om te kijken wat daar intern al gebeurde met kijkcijfers, de beslissing om van deze oude hobby mijn werk te maken en een econometrisch kijkcijfersvoorspelmodel te creëren. Veel studenten denken dat het moeilijk is om aan startkapitaal te komen. Hoe heeft u dat gedaan? Ik had al een aantal jaren gewerkt en wat gespaard, dus dat kwam voor mij goed uit. Uiteindelijk was het startkapitaal in mijn geval vooral nodig voor gebrek aan inkomsten, want naast een goede PC met goede software (en tijd natuurlijk) zijn er verder weinig extra kosten en investeringen verbonden aan de werkzaamheden (ook omdat ik vanuit huis werk). Wat zijn volgens u de voor- en nadelen van een eigen bedrijf? De vrijheid, het feit dat je baas bent over jezelf en ook zelf alle verantwoordelijkheid moet nemen en daarnaast het avontuur. Het leven als zelfstandige heeft meer hoogtepunten (als je bijvoorbeeld een klant binnenhaalt) en ook meer dieptepunten (als bijvoorbeeld een potentiële klant toch geen interesse heeft) en dat maakt het allemaal een stuk spannender en dat vind ik een voordeel. De nadelen zijn dat je vaak veel geduld moet hebben bij wat potentiële klanten doen. Soms is hun beslissingsproces langer dan ik zou wensen. En daarnaast heb ik veel contacten met klanten en potentiële klanten, maar verder heb ik zelf momenteel (nog) geen collega s. En dat kan af en toe ook een nadeel zijn. Komt de studie econometrie nog terug in uw dagelijkse bezigheden? Ja, en dan vooral het statistische deel van de econometrie. Het Operational-Researchdeel van de studie komt in mijn werkzaamheden niet terug. Zijn er volgens u eigenschappen die een ondernemer moet hebben? Ja, een ondernemer moet tegen tegenslagen kunnen en geduld hebben. Daarnaast moet je ertegen kunnen om het af en toe even niet te zien zitten en vervolgens toch creatief genoeg zijn om weer nieuwe dingen te bedenken of kansen te grijpen. Kortom, doorzettingsvermogen mag niet ontbreken. Daarnaast moet je eerlijk durven zijn met jezelf en jezelf regelmatig evalueren. Er is vaak kritiek op het ondernemersklimaat in Nederland. Het ondernemerschap zou niet genoeg worden aangemoedigd door de overheid en er zouden te veel regels zijn. Wat is uw mening hierover? Ik herken me daar niet helemaal in. Het is in Nederland, voor wie wil, redelijk gemakkelijk om een bedrijf op te richten. Het klopt wel dat je als ondernemer veel meer risico s loopt als het financieel mis gaat met je bedrijf of als je door gezondheidsproblemen geen inkomsten meer krijgt en dat verzekeren hiervoor vrij veel geld kost. Maar die risico s horen er ook bij. Natuurlijk kan het ondernemersklimaat nog altijd beter en/of meer gestimuleerd worden, maar binnen de EU zijn Nederlanders het meest ondernemend en er komen er ook steeds meer bij, dus wat dat betreft vind ik dat we niet teveel moeten klagen. 19

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten.

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. The Effect of Difference in Peer and Parent Social Influences on Adolescent Alcohol Use. Nadine

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

C - de totale constante kosten. N - de normale bezetting in stuks

C - de totale constante kosten. N - de normale bezetting in stuks STANDAARDKOSTPRIJS Een bedrijf moet een verkoopprijs bepalen om zijn producten te kunnen verkopen. De klant moet vooraf weten welke prijs betaald moet worden voor het aangeboden product. De standaardkostprijs

Nadere informatie

Karen J. Rosier - Brattinga. Eerste begeleider: dr. Arjan Bos Tweede begeleider: dr. Ellin Simon

Karen J. Rosier - Brattinga. Eerste begeleider: dr. Arjan Bos Tweede begeleider: dr. Ellin Simon Zelfwaardering en Angst bij Kinderen: Zijn Globale en Contingente Zelfwaardering Aanvullende Voorspellers van Angst bovenop Extraversie, Neuroticisme en Gedragsinhibitie? Self-Esteem and Fear or Anxiety

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

AG8! Derivatentheorie Les3! Swaps & options. 23 september 2010

AG8! Derivatentheorie Les3! Swaps & options. 23 september 2010 AG8! Derivatentheorie Les3! Swaps & options 23 september 2010 1 Agenda Huiswerk vorige keer Swaps (H7 1 t/m 4) Optie markt (H8) 2 Interest Rate Swaps Een interest rate swap (IRS) is een financieel contract

Nadere informatie

Engels op Niveau A2 Workshops Woordkennis 1

Engels op Niveau A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Woordkennis 1 Bestuderen Hoe leer je 2000 woorden? Als je een nieuwe taal wilt spreken en schrijven, heb je vooral veel nieuwe woorden nodig. Je

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Geheugenstrategieën, Leerstrategieën en Geheugenprestaties. Grace Ghafoer. Memory strategies, learning styles and memory achievement

Geheugenstrategieën, Leerstrategieën en Geheugenprestaties. Grace Ghafoer. Memory strategies, learning styles and memory achievement Geheugenstrategieën, Leerstrategieën en Geheugenprestaties Grace Ghafoer Memory strategies, learning styles and memory achievement Eerste begeleider: dr. W. Waterink Tweede begeleider: dr. S. van Hooren

Nadere informatie

Ondernemerschap in Nederland

Ondernemerschap in Nederland Ondernemerschap in Nederland Je neemt deel aan het profiel Ondernemerschap. Dit betekent dat je erover denkt om in de toekomst als ondernemer te gaan werken. Dat is anders dan werken in loondienst. Dan

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

De Relatie tussen (Over)Gewicht. en Seksdrive bij Mannen en Vrouwen. The Relationship between (Over)Weight. and Sex Drive in Men and Women

De Relatie tussen (Over)Gewicht. en Seksdrive bij Mannen en Vrouwen. The Relationship between (Over)Weight. and Sex Drive in Men and Women De Relatie tussen (Over)Gewicht en Seksdrive bij Mannen en Vrouwen The Relationship between (Over)Weight and Sex Drive in Men and Women Mandy M. de Nijs Eerste begeleider: Dr. W. Waterink Tweede begeleider:

Nadere informatie

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is.

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is. - Instructie Deze toets heeft als doel uw taalniveau te bepalen. Om een realistisch beeld te krijgen van uw niveau,vragen we u niet langer dan één uur te besteden aan de toets. De toets bestaat uit twee

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 6. 1 Introductie 7 Ondernemerschap in Nederland 8 Drie manieren om een bedrijf te starten 8 IK als ondernemer 9

Inhoud. Inleiding 6. 1 Introductie 7 Ondernemerschap in Nederland 8 Drie manieren om een bedrijf te starten 8 IK als ondernemer 9 Inhoud Inleiding 6 1 Introductie 7 Ondernemerschap in Nederland 8 Drie manieren om een bedrijf te starten 8 IK als ondernemer 9 2 Instanties in Nederland 13 Belangrijke instanties voor ondernemers 14 Kamer

Nadere informatie

Travel Survey Questionnaires

Travel Survey Questionnaires Travel Survey Questionnaires Prot of Rotterdam and TU Delft, 16 June, 2009 Introduction To improve the accessibility to the Rotterdam Port and the efficiency of the public transport systems at the Rotterdam

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES ONDERWIJSMAGAZIJN VOOR LOB VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo VRAGEN BIJ ONTDEK COMPETENTIES JE PASSIE MOTIEVEN INLEIDING In LOB-trainingen en tijdens gesprekken met

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Bewijzen en Technieken 1 7 januari 211, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe.

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

De Invloed van Innovatiekenmerken op de Intentie van Leerkrachten. een Lespakket te Gebruiken om Cyberpesten te Voorkomen of te.

De Invloed van Innovatiekenmerken op de Intentie van Leerkrachten. een Lespakket te Gebruiken om Cyberpesten te Voorkomen of te. De Invloed van Innovatiekenmerken op de Intentie van Leerkrachten een Lespakket te Gebruiken om Cyberpesten te Voorkomen of te Stoppen The Influence of the Innovation Characteristics on the Intention of

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

AVONTURENKAART. Reflectieopdrachten

AVONTURENKAART. Reflectieopdrachten AVONTURENKAART Reflectieopdrachten Je hebt aangegeven dat je het niet weet; je hangt niet erg aan je huidige baan maar hebt ook niet de ambitie om naar een andere baan op zoek te gaan. Geef hieronder kort

Nadere informatie

Het is geen open boek tentamen. Wel mag gebruik gemaakt worden van een A4- tje met eigen aantekeningen.

Het is geen open boek tentamen. Wel mag gebruik gemaakt worden van een A4- tje met eigen aantekeningen. Examen ET1205-D1 Elektronische Circuits deel 1, 5 April 2011, 9-12 uur Het is geen open boek tentamen. Wel mag gebruik gemaakt worden van een A4- tje met eigen aantekeningen. Indien, bij het multiple choice

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers

ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers English Instructions Windows 8 out-of-the-box supports the ICARUS Illumina (E653) e-reader. However, when users upgrade their Windows

Nadere informatie

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid 18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid Goed, gezond en gemotiveerd aan het werk tot je pensioen? Dat bereik je door kansen te pakken op het werk. Leer aan de hand van onderstaande punten hoe je

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM

ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM Read Online and Download Ebook ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM DOWNLOAD EBOOK : ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK STAFLEU

Nadere informatie

Running Head: INVLOED VAN ASE-DETERMINANTEN OP INTENTIE CONTACT 1

Running Head: INVLOED VAN ASE-DETERMINANTEN OP INTENTIE CONTACT 1 Running Head: INVLOED VAN ASE-DETERMINANTEN OP INTENTIE CONTACT 1 Relatie tussen Attitude, Sociale Invloed en Self-efficacy en Intentie tot Contact tussen Ouders en Leerkrachten bij Signalen van Pesten

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Masterclass: Hoe vind ik financiering voor mijn bedrijf?

Masterclass: Hoe vind ik financiering voor mijn bedrijf? Masterclass: Hoe vind ik financiering voor mijn bedrijf? 1 Doel van vandaag Ik heb een duidelijk beeld van welke typen financiering er zijn voor het MKB en hoe ik tot de juiste financiering voor mijn bedrijf

Nadere informatie

Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013

Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013 Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013 14.00: Welkom Best Practice Seminar 14.10: Centraal PMO als middelpunt van projecten en programma s Yvonne Veenma, Stedin 14.50: Pauze 15.30: Governance in een Enterprise

Nadere informatie

Hit the Ground Running INGEZET, WAT NU?

Hit the Ground Running INGEZET, WAT NU? INGEZET, WAT NU? Het is belangrijk te beseffen dat niet iedere opdrachtgever een gedegen inwerkprogramma heeft zoals je bij Calco bent tegengekomen. Dat de laptop klaarstaat op je nieuwe bureau, je stoel

Nadere informatie

Wij beloven je te motiveren en verbinden met andere studenten op de fiets, om zo leuk en veilig te fietsen. Benoit Dubois

Wij beloven je te motiveren en verbinden met andere studenten op de fiets, om zo leuk en veilig te fietsen. Benoit Dubois Wij beloven je te motiveren en verbinden met andere studenten op de fiets, om zo leuk en veilig te fietsen. Benoit Dubois Wat mij gelijk opviel is dat iedereen hier fietst. Ik vind het jammer dat iedereen

Nadere informatie

A day made of glass. h.p://www.youtube.com/watch? v=6cf7il_ez38

A day made of glass. h.p://www.youtube.com/watch? v=6cf7il_ez38 A day made of glass h.p://www.youtube.com/watch? v=6cf7il_ez38 HC5: Finance in Entrepreneurship Blok 3: 2011 Ben White & Arnout Kroezen Agenda 1) Why focus on finance ma.ers? 2) Break Even point 5) Prijs

Nadere informatie

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp BT Makelaars Aalsmeerderweg 606 Rozenburg Schiphol Postbus 3109 2130 KC Hoofddorp Telefoon 020-3 166 166 Fax 020-3 166 160 Email: info@btmakelaars.nl Website : www.btmakelaars.nl PROJECT INFORMATION Building

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 6 januari 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 8 december 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als jeeen onderdeel

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Test: Je ouders als studie oriëntatiecoach

Test: Je ouders als studie oriëntatiecoach Test: Je ouders als studie oriëntatiecoach Je ouders kunnen perfecte last minute studie oriëntatiecoaches zijn, maar weten ze eigenlijk wel wat je dromen en ambities zijn? En omgekeerd: weet jij hoe jouw

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

WEGWIJZER VOOR METHODEN BIJ PROJECTMANAGEMENT (PROJECT MANAGEMENT) (DUTCH EDITION) BY EDWIN BAARDMAN, GERARD BAKKER, JAN VAN BEIJNHEM, FR

WEGWIJZER VOOR METHODEN BIJ PROJECTMANAGEMENT (PROJECT MANAGEMENT) (DUTCH EDITION) BY EDWIN BAARDMAN, GERARD BAKKER, JAN VAN BEIJNHEM, FR Read Online and Download Ebook WEGWIJZER VOOR METHODEN BIJ PROJECTMANAGEMENT (PROJECT MANAGEMENT) (DUTCH EDITION) BY EDWIN BAARDMAN, GERARD BAKKER, JAN VAN BEIJNHEM, FR DOWNLOAD EBOOK : WEGWIJZER VOOR

Nadere informatie

WERKKOSTENREGELING. Exact Online Salaris ICT Accountancy praktijkdag: Salaris en HR innovaties

WERKKOSTENREGELING. Exact Online Salaris ICT Accountancy praktijkdag: Salaris en HR innovaties WERKKOSTENREGELING Exact Online Salaris ICT Accountancy praktijkdag: Salaris en HR innovaties 2 2014 EXACT - WERKKOSTENREGELING Agenda Exact Online Exact Online Salaris De huidige Werkkostenregeling Demo

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

IK GA VOOR DE SCHOOL VOOR ECONOMIE EN ONDERNEMEN MBOAMERSFOORT.NL

IK GA VOOR DE SCHOOL VOOR ECONOMIE EN ONDERNEMEN MBOAMERSFOORT.NL IK GA VOOR DE SCHOOL VOOR ECONOMIE EN ONDERNEMEN MBOAMERSFOORT.NL MET JOU LOOPT ALLES OP ROLLETJES Werken in een bedrijf is elke dag anders. Ben je liever eigen baas? Leer dan alles over zelfstandig ondernemer

Nadere informatie

Ouderlijke Controle en Angst bij Kinderen, de Invloed van Psychologische Flexibiliteit

Ouderlijke Controle en Angst bij Kinderen, de Invloed van Psychologische Flexibiliteit 1 Ouderlijke Controle en Angst bij Kinderen, de Invloed van Psychologische Flexibiliteit Nicola G. de Vries Open Universiteit Nicola G. de Vries Studentnummer 838995001 S71332 Onderzoekspracticum scriptieplan

Nadere informatie

Reflectie Verslag. 25 januari. Game Developement Informatica Hogeschool v. Amsterdam

Reflectie Verslag. 25 januari. Game Developement Informatica Hogeschool v. Amsterdam Reflectie Verslag 25 januari 2013 Het reflectie verslag met nabeschouwing en beoordelingen over de stage van Simon Karman bij het bedrijf Sticky Studios. Game Developement Informatica Hogeschool v. Amsterdam

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

BE Nanoregistry Annual Public Report

BE Nanoregistry Annual Public Report 1 BE Nanoregistry Annual Public Report Carine Gorrebeeck FPS Health, Food Chain Safety & Environment 2 WHY? The objectives of the registry (a.o.): - Traceability: allow competent authorities to intervene

Nadere informatie

STIGMATISERING VAN PATIENTEN MET LONGKANKER 1. Stigmatisering van Patiënten met Longkanker: De Rol van Persoonlijke Relevantie voor de Waarnemer

STIGMATISERING VAN PATIENTEN MET LONGKANKER 1. Stigmatisering van Patiënten met Longkanker: De Rol van Persoonlijke Relevantie voor de Waarnemer STIGMATISERING VAN PATIENTEN MET LONGKANKER 1 Stigmatisering van Patiënten met Longkanker: De Rol van Persoonlijke Relevantie voor de Waarnemer Stigmatization of Patients with Lung Cancer: The Role of

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Time-management Help! Ik houd tijd over

Time-management Help! Ik houd tijd over Time-management Help! Ik houd tijd over Heb jij ook te maken met tijdgebrek? Wil jij overzicht in je werk? Wil jij meer structuur? Wil je meer rust en een meer voldaan gevoel over je werkdag? Leer hoe

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 7 februari 2011

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 7 februari 2011 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 7 februari 2011 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Studieloopbaan en Loopbaanorientatie. Nieke Campagne Studenten Loopbaan Service Universiteit Leiden

Studieloopbaan en Loopbaanorientatie. Nieke Campagne Studenten Loopbaan Service Universiteit Leiden Studieloopbaan en Loopbaanorientatie Nieke Campagne Studenten Loopbaan Service Universiteit Leiden Programma - Wat kan er in de opleiding - Hoe kies je? - Loopbaan oriëntatie en Studieloopbaankeuzes, binnen

Nadere informatie

Relationele Databases 2002/2003

Relationele Databases 2002/2003 1 Relationele Databases 2002/2003 Hoorcollege 3 24 april 2003 Jaap Kamps & Maarten de Rijke April Juli 2003 Plan voor Vandaag Praktische dingen 2.1, 2.3, 2.6 (alleen voor 2.2 en 2.3), 2.9, 2.10, 2.11,

Nadere informatie

DALISOFT. 33. Configuring DALI ballasts with the TDS20620V2 DALI Tool. Connect the TDS20620V2. Start DALISOFT

DALISOFT. 33. Configuring DALI ballasts with the TDS20620V2 DALI Tool. Connect the TDS20620V2. Start DALISOFT TELETASK Handbook Multiple DoIP Central units DALISOFT 33. Configuring DALI ballasts with the TDS20620V2 DALI Tool Connect the TDS20620V2 If there is a TDS13620 connected to the DALI-bus, remove it first.

Nadere informatie

De Relatie Tussen de Gehanteerde Copingstijl en Pesten op het Werk. The Relation Between the Used Coping Style and Bullying at Work.

De Relatie Tussen de Gehanteerde Copingstijl en Pesten op het Werk. The Relation Between the Used Coping Style and Bullying at Work. De Relatie Tussen de Gehanteerde Copingstijl en Pesten op het Werk The Relation Between the Used Coping Style and Bullying at Work Merijn Daerden Studentnummer: 850225144 Werkstuk: Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst.

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Hallo, Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Dat is namelijk helemaal niet zo makkelijk. Veel studenten weten nog niet precies wat ze willen en hoe ze dat

Nadere informatie

o Theo Glaudemans Business Refresher theo.glaudemans@limebizz.nl o Rens Eijgermans Business Refresher rens.eijgermans@limebizz.nl

o Theo Glaudemans Business Refresher theo.glaudemans@limebizz.nl o Rens Eijgermans Business Refresher rens.eijgermans@limebizz.nl o Theo Glaudemans Business Refresher theo.glaudemans@limebizz.nl o Rens Eijgermans Business Refresher rens.eijgermans@limebizz.nl o Heb je vragen of geef je mening en reactie op deze presentatie via

Nadere informatie

Lage rentevoeten sluipend gif voor de economie? Alumni & Friends Actuariaat Leuven 28.09.2015 Tom Meeus

Lage rentevoeten sluipend gif voor de economie? Alumni & Friends Actuariaat Leuven 28.09.2015 Tom Meeus Lage rentevoeten sluipend gif voor de economie? Alumni & Friends Actuariaat Leuven 28.09.2015 Tom Meeus Trends, 06.06.2013 Is een lage rente (

Nadere informatie

Het executief en het sociaal cognitief functioneren bij licht verstandelijk. gehandicapte jeugdigen. Samenhang met emotionele- en gedragsproblemen

Het executief en het sociaal cognitief functioneren bij licht verstandelijk. gehandicapte jeugdigen. Samenhang met emotionele- en gedragsproblemen Het executief en het sociaal cognitief functioneren bij licht verstandelijk gehandicapte jeugdigen. Samenhang met emotionele- en gedragsproblemen Executive and social cognitive functioning of mentally

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

De Relatie tussen Ervaren Organisatiecultuur en Organizational. Commitment in de Periode na een Overname.

De Relatie tussen Ervaren Organisatiecultuur en Organizational. Commitment in de Periode na een Overname. De Relatie tussen Ervaren Organisatiecultuur en Organizational Commitment in de Periode na een Overname. The Relation Between Perceived Organizational Culture and Organizational Commitment After an Acquisition.

Nadere informatie

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM 5 maart 2014 De Beukenhof Terweeweg 2-4 2341 CR Oegstgeest 071-517 31 88 Security Intelligence Bijeenkomst Corporate IAM On the Internet,

Nadere informatie

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Wilma Fokker, IBM account manager BA Ton Rijkers, Business Project Manager EMI Music IBM Cognos Express Think big. Smart small. Easy to install pre-configured

Nadere informatie

Relatie tussen Persoonlijkheid, Opleidingsniveau, Leeftijd, Geslacht en Korte- en Lange- Termijn Seksuele Strategieën

Relatie tussen Persoonlijkheid, Opleidingsniveau, Leeftijd, Geslacht en Korte- en Lange- Termijn Seksuele Strategieën Relatie tussen Persoonlijkheid, Opleidingsniveau, Leeftijd, Geslacht en Korte- en Lange- Termijn Seksuele Strategieën The Relation between Personality, Education, Age, Sex and Short- and Long- Term Sexual

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner The association between momentary affect and sexual desire: The moderating role of partner

Nadere informatie

The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope

The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope Een onderzoek naar de relatie tussen sociale steun en depressieve-

Nadere informatie

Seksdrive, Stresscoping en Extrinsieke Ambitie : De Verschillen tussen Mannen en Vrouwen. Sexdrive, Stresscoping and Extrinsic Ambition :

Seksdrive, Stresscoping en Extrinsieke Ambitie : De Verschillen tussen Mannen en Vrouwen. Sexdrive, Stresscoping and Extrinsic Ambition : Seksdrive, Stresscoping en Extrinsieke Ambitie : De Verschillen tussen Mannen en Vrouwen Sexdrive, Stresscoping and Extrinsic Ambition : The Differences between Men and Women Karine Garcia Eerste begeleider:

Nadere informatie

XTRA LEUK DOCUMENTATION SHOPPEN IN DECEMBER

XTRA LEUK DOCUMENTATION SHOPPEN IN DECEMBER FREE DOCUMENTATION Promotion for the gift-wrapping service/shop was part of the XTRA Leuk Shoppen in de Marikenstraat (XTRA Great Shopping in Marikenstraat) campaign, which also communicated about Sunday

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

Management Development Next Level

Management Development Next Level Management Development Next Level NFMD congres 27 januari 2015 Marcel Knotter 1. Hoezo MD? 1. Hoezo MD? 1. Hoezo MD? Quiz Vraag 1 Wat is ca. de omvang van management- en A. $50-60 miljoen B. $500-600 miljoen

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children 1 Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working mothers with spouse and young children Verschil in stress en stressreactiviteit tussen hoogopgeleide thuisblijf-

Nadere informatie

Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie

Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie 1 Ctrl - Ketenoptimalisatie Technische hype cycles 2 Ctrl - Ketenoptimalisatie Technologische trends en veranderingen Big data & internet

Nadere informatie

PICA Patient flow Improvement center Amsterdam

PICA Patient flow Improvement center Amsterdam Operations research bij strategische capaciteitsbeslissingen in de zorg Ger Koole 26 mei 2008 Wat is Operations research? operations research (O.R.) is the discipline of applying advanced analytical methods

Nadere informatie

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Elena Cavagnaro, lector in service studies MLI & SEN 2013 09 06 1 9/6/2013 Agenda Even voorstellen Wereldbeelden Welk beeld hebben we van de wereld

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

Running head: OPVOEDSTIJL, EXTERNALISEREND PROLEEMGEDRAG EN ZELFBEELD

Running head: OPVOEDSTIJL, EXTERNALISEREND PROLEEMGEDRAG EN ZELFBEELD 1 Opvoedstijl en Externaliserend Probleemgedrag en de Mediërende Rol van het Zelfbeeld bij Dak- en Thuisloze Jongeren in Utrecht Parenting Style and Externalizing Problem Behaviour and the Mediational

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

E-Book Thuiswerk Vacatures Met 10 Insider Tips!!! Gratis downloaden op: www.thuiswerk-vacatures.be

E-Book Thuiswerk Vacatures Met 10 Insider Tips!!! Gratis downloaden op: www.thuiswerk-vacatures.be E-Book Thuiswerk Vacatures Met 10 Insider Tips!!! Gratis downloaden op: www.thuiswerk-vacatures.be Disclaimer Bij het samenstellen van deze cursus is de grootste zorg besteed aan de juistheid van de hierin

Nadere informatie