PROTOCOL BIJ OVERLIJDEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "PROTOCOL BIJ OVERLIJDEN"

Transcriptie

1 PROTOCOL BIJ OVERLIJDEN

2 Inhoudsopgave 2 Voorwoord 3 Hoofdstuk 1: Overlijden van een leerling 4 Hoofdstuk 2: Overlijden van een leerkracht 6 Hoofdstuk 3: Overlijden van een ouder, broer of zus van een leerling 8 Hoofdstuk 4: Overlijden van een personeelslid (denk aan conciërge, interieurverzorger, bestuurslid) 9 Hoofdstuk 5: Overlijden van ouders, kinderen of partner van een leerkracht 10 Hoofdstuk 6: Checklist in stappenplan 11 Hoofdstuk 7: Toelichting bij checklist in stappenplan 13 Hoofdstuk 8: Lessuggesties 20 Hoofdstuk 9: Literatuurlijst 29 Hoofdstuk 10: Cultuurverschillen 39 Hoofdstuk 11: Links en adressen 50 2

3 Voorwoord 3

4 Hoofdstuk 1: Overlijden van een leerling 1.1 Bericht komt binnen: mondeling, telefonisch, via post, advertentie of via officiële mededeling. 1.2 Als het bericht niet rechtstreeks van ouders, arts of politie komt, moet eerst gecontroleerd worden of de berichtgeving juist is. Dit doet de persoon die de mededeling het eerst heeft gehoord. 1.3 Degene die het bericht ontvangt, meldt dit aan de directie. De directie geeft het bericht door aan de groepsleerkracht, het voltallige team en het bestuur. In een weekend en/of vakantie worden ouders telefonisch op de hoogte gesteld. De groepsleerkracht geeft het bericht, naar keuze alleen of met de directeur/andere groepsleerkracht, door aan de groep en aan de klassenouder(s). Loopt er iets mis in de communicatie dan zorgt de persoon die het bericht heeft ontvangen voor het doorgeven van het bericht aan de desbetreffende personen. 1.4 Bij overlijden van een leerling op school, worden ouders direct geïnformeerd. Bij voorkeur door de directeur van de school. Wanneer ouders niet direct bereikbaar zijn, kan de hulp van de politie worden ingeroepen. 1.5 Bij overlijden van een leerling wordt een crisisteam geformeerd welke de begeleiding verder zal coördineren. Dit crisisteam bestaat uit: de directeur, leerkracht, IB'er en een vertegenwoordiger van de oudercommissie. 1.6 Dit crisisteam is verantwoordelijk voor: informatie naar de betrokkenen, organisatorische aanpassingen, opvang leerlingen en collega s, contacten met ouders, regelingen in verband met rouwbezoek en uitvaart, administratieve afwikkeling, nazorg aan de betrokkenen. Van dit crisisteam wordt een professionele opstelling verwacht. Belangrijk hierbij is: eigen gevoelens en gedachten tegenover de dood, de eigen betrokkenheid bij de overledene, eigen emoties etc. Als een groepsleerkracht en/of anderen problemen hebben met de professionele opstelling, kunnen ze de hulp inroepen van de GGD en/of collega s. 1.7 Het crisisteam zorgt voor een compleet beeld van het gebeuren en zorgt dat iedereen geïnformeerd wordt, te weten: personeel, klas, familie op school, ex klasgenoten, overige leerlingen, administratie, ouders, ouderraad, medezeggenschapsraad, bestuur, personen en instanties die mogelijk contact opnemen met de familie, zoals externe hulpverlening, leerplichtambtenaar, GGD. Het crisisteam maakt hier onderling afspraken over. 1.8 De leerlingen van de groep worden door de leerkracht(en) en evt. de ouders van het overleden kind geïnformeerd. 1.9 De directie informeert het bestuur over het gebeuren Kinderen die zich het overlijden van de klasgenoot erg aantrekken kunnen in overleg met de ouders van het kind naar huis Er volgt een klassengesprek waar iedereenzijn/haar emoties kwijt kan. 4

5 1.12 Kinderen krijgen de gelegenheid om de schok te verwerken. Dit kan d.m.v. opdrachten als: je mag huilen, tekenen, een gedichtje maken, knippen, plakken, (indien mogelijk) naar buiten gaan, praten of niets doen De leerkracht houdt de reacties van de kinderen goed in de gaten en maakt hier eventueel aantekeningen van Geef de gemaakte werkstukken een duidelijke plek: op de tafel waar het kind zat, een map voor de ouders etc Maak, na overleg met de ouders van het kind, een hoekje in de klas waar een foto staat, waar kinderen hun tekeningen kwijt kunnen en hun geschreven stukjes en waar een condoleance register ligt Het crisisteam bespreekt met de ouders van het overleden kind hun eventuele wensen voor de begrafenis/crematie In de regionale dagbladen wordt een rouwadvertentie geplaatst. Dit gebeurt door het bestuur in overleg met het crisisteam Afhankelijk van de leeftijd van de groep en de reactie van de groep zelf, gaan kinderen onder begeleiding van leerkrachten of onder begeleiding van de ouders naar de begrafenis/crematie Ouders kunnen besluiten ervan af te zien om de kinderen de begrafenis te laten bezoeken. In dat geval blijven deze kinderen thuis Elke dag na het overlijden wordt de dag begonnen met een moment van aandacht rondom het overleden kind. Dit gaat door zolang de behoefte er is. Kinderen van hogere groepen kunnen hun vragen in een vragendoos stoppen. Deze vragen worden tijdens de klassengesprekken behandeld Op de eerstvolgende verjaardag van het kind zal aandacht besteed worden aan het overleden kind. Een hele belangrijke stelregel is: Doe niet alsof de leerling nooit heeft bestaan. Vraag de ouders van de leerling waar ze behoefte aan hebben. Nodig ze uit bij belangrijke gebeurtenissen: musical, presentatie project etc. Besteed aandacht aan de verjaardag van het overleden kind. 5

6 Hoofdstuk 2: Overlijden van een leerkracht 2.1 Bericht komt binnen: mondeling, telefonisch, via post, advertentie of via officiële mededeling. 2.2 Als het bericht niet rechtstreeks van partner, arts of politie komt, moet eerst gecontroleerd worden of de berichtgeving juist is. Dit doet de persoon die de mededeling het eerst heeft gehoord. 2.3 Degene die het bericht ontvangt meldt dit aan de directie. De directie geeft het bericht door aan het voltallige team en het bestuur. 2.4 Bij overlijden van een leerkracht wordt een crisisteam geformeerd welke de begeleiding verder zal coördineren. Dit crisisteam bestaat uit: de directeur, een leerkracht, IB'er en een vertegenwoordiger van de oudercommissie. 2.5 Dit crisisteam is verantwoordelijk voor: informatie naar de betrokkenen, organisatorische aanpassingen, opvang leerlingen en collega s, contacten met ouders, regelingen in verband met rouwbezoek en uitvaart, administratieve afwikkeling, nazorg aan de betrokkenen. Van dit crisisteam wordt een professionele opstelling verwacht. Belangrijk hierbij is: eigen gevoelens en gedachten tegenover de dood, de eigen betrokkenheid bij de overledene, eigen emoties etc. Als een groepsleerkracht en/of anderen problemen hebben met de professionele opstelling, kunnen ze de hulp inroepen van de GGD en/of collega s. 2.6 Het crisisteam zorgt voor een compleet beeld van het gebeuren en zorgt dat iedereen geïnformeerd wordt die het zou moeten weten: personeel, klas, familie op school, ex klasgenoten, overige leerlingen, administratie, ouders, ouderraad, medezeggenschapsraad, bestuur, personen en instanties die mogelijk contact opnemen met de familie, zoals externe hulpverlening, leerplichtambtenaar, GGD. Het crisisteam maakt hier onderling afspraken over. 2.7 De leerlingen van de groep worden door de directeur en/of een leerkracht geïnformeerd. 2.8 Na de informatie wordt de mogelijkheid geboden het te verwerken door middel van een klassengesprek. Hierin kan iedereen zijn emoties van dat moment even kwijt. 2.9 Vervolgens is er een aangepast programma voor die dag. Bijvoorbeeld het maken van een tekening, het opschrijven van herinneringen, etc Kinderen die zich het overlijden van hun leerkracht erg aangetrokken hebben, kunnen in overleg met de ouders naar huis Afhankelijk van hoe de groep reageert, kan in de dagen erna telkens begonnen worden met een klassengesprek met daarin aandacht voor de overledene, reacties etc Zo spoedig mogelijk brengt het team of een delegatie een bezoekje aan de nabestaanden. 6

7 2.13 Er wordt op de school een hoekje gecreëerd met foto en condoleance register. Met de nabestaanden wordt gesproken over hun eventuele wensen m.b.t. de begrafenis/crematie In de regionale dagbladen wordt een rouwadvertentie geplaatst. Dit doet het bestuur in overleg met het crisisteam De klas van de overleden leerkracht gaat als groep onder begeleiding van de andere leerkrachten naar de begrafenis/crematie. Aan de ouders van de overige leerlingen wordt gevraagd hun leerlingen naar de rouwdienst te begeleiden De ouders kunnen er voor kiezen af te zien van het bijwonen van de begrafenis/crematie door hun kind. Deze kinderen blijven dan thuis Op de eerstvolgende schoolbijeenkomst wordt aan de overleden leerkracht gerefereerd De nabestaanden blijven door het team geïnformeerd en uitgenodigd worden over bijzondere gebeurtenissen en feestelijke bijeenkomsten. 7

8 Hoofdstuk 3: Overlijden van een ouder, broer of zus van een leerling 3.1 Bericht komt binnen: mondeling, telefonisch, via de post, advertentie of via een officiële mededeling. 3.2 Als een bericht niet vanuit de officiële instanties komt, moet eerst gecontroleerd worden of de berichtgeving juist is. Dit doet de persoon die als eerste de mededeling gehoord heeft. 3.3 Degene die het bericht ontvangt, meldt dit aan de directie en aan de groepsleerkracht. De groepsleerkracht geeft het door aan de groep en aan de klassenouder(s). 3.4 De directie neemt contact op met het schoolbestuur, welke zorg draagt voor een advertentie in de krant. 3.5 In de groep wordt in een kringgesprek gepraat over het overlijden van de ouder, broer of zus van een kind. Hier is ruimte om eventuele emoties te tonen. 3.6 De groepsleerkracht overlegt in het team wie naar de begrafenis/crematie gaan. In ieder geval een directielid en de groepsleerkracht. 3.7 Als het kind van de overleden ouder, broer of zus weer op school komt wordt hier uitgebreid aandacht aan besteed in een kringgesprek. Gesprekspunten kunnen zijn: Wat is er gebeurd? Wat is er veranderd? Hoe voel je je? Realiseer je dat een kind in een bijzondere positie komt: hij heeft iets heel ergs meegemaakt en komt op school in een uitzonderingspositie; het kind is immers meestal de enige die een overlijden van dichtbij heeft ervaren. Misschien heeft het kind niet de behoefte om er in de kring over te praten. Wees hier alert op. Geef het kind in ieder geval de tijd om het gebeuren op zijn/haar manier te verwerken. 3.8 Houd als groepsleerkracht contact met de overgebleven partner/ ouders over het gebeuren en de reacties van het kind. 8

9 Hoofdstuk 4: Overlijden van een personeelslid (denk aan conciërge, interieurverzorger, bestuurslid) 4.1 Bericht komt binnen: mondeling, telefonisch, via de post, advertentie of via een officiële mededeling. 4.2 Als een bericht niet vanuit de officiële instanties komt, moet eerst gecontroleerd worden of de berichtgeving juist is. Dir doet de persoon die de mededeling het eerst gehoord heeft. 4.3 Degene die het bericht ontvangt meldt dit aan de directie. 4.4 De directie geeft het bericht door aan het voltallige team. 4.5 De groepsleerkrachten vertellen het gebeuren in de groep. 4.6 In een kringgesprek wordt er over gesproken. 4.7 De directie neemt contact op met het bestuur. 4.8 Het bestuur plaatst een advertentie in het regionale dagblad in overleg met de directie. 4.9 In het team worden afspraken gemaakt wie naar de begrafenis/crematie gaat en hoe Er wordt met de overgebleven partner/familie contact gezocht en gesproken over de wensen rondom de begrafenis/crematie Directie en een of meerdere teamleden zullen een bezoekje brengen aan de overgebleven partner/familie. 9

10 Hoofdstuk 5: Overlijden van ouders, partner of kinderen van een leerkracht 5.1 Bericht komt binnen: mondeling, telefonisch, via de post, advertentie of via een officiële mededeling. 5.2 Als een bericht niet vanuit de officiële instanties komt, moet eerst gecontroleerd worden of de berichtgeving juist is. Dit doet de persoon die de mededeling het eerst gehoord heeft. 5.3 Degene die het bericht ontvangt meldt dit aan de directie. 5.4 De directie geeft het bericht door aan het voltallige team. 5.5 De leerkracht geeft zelf aan of hij/zij wilt dat leerkrachten en anderen op de begrafenis/crematie aanwezig zijn. 5.6 Belangrijk is om voor de leerkracht een aanspreekpunt op school te hebben. Dit moet iemand zijn waar de leerkracht een goede band mee heeft. De leerkracht moet zelf deze behoefte voelen. 5.7 Er wordt een kaart gestuurd naar de leerkracht. 5.8 Er wordt een bezoekje gebracht aan de leerkracht door een delegatie van het team. 5.9 In geval van overlijden van de kinderen of partner van de leerkracht wordt een advertentie geplaatst in het regionaal dagblad namens de school. 10

11 Hoofdstuk 6: Checklist in stappenplan Onderstaande checlist in stappenplan is te gebruiken bij een overlijden van een leerling, leerkracht of ander persoon zoals genoemd in voorgaande hoofdstukken. Er is uitgegaan van een plotseling overlijden. Indien een leerling, leerkracht of ander persoon is overleden na een (langdurige) ziekte zijn er wellicht punten die overgeslagen kunnen worden. De uitgebreide toelichting bij de stappen is beschreven in hoofdstuk 7. Stap 1: Eerste reactie o Kun je het bericht zelf aan? o Bericht verifiëren. o Indien het ongeval op school is gebeurd; ouders, familie inlichten. o Crisisteam vormen van directeur, leerkracht, IB'er en een vertegenwoordiger van de oudercommissie. Stap 2: Duidelijkheid krijgen o Wie is er overleden? o Wat is er precies gebeurd? o Waar, wanneer en hoe is het gebeurd? o Zijn er broers of zussen op school en in welke groep? o Contact opnemen met de familie. o Welke informatie mag van de familie bekend worden gemaakt? o Welke andere wensen liggen er bij de familie? o Eventueel contact opnemen met aan school verbonden geestelijke Stap 3: Informeren leerkrachten, leerlingen en andere betrokkenen o Collega s informeren (liefst als team), overblijf, conciërge en interieurverzorger. o Bestuur informeren o Niet alleen de getroffen groep maar de hele school informeren. Bij melding van het sterfgeval in de vakantie of aan het begin van het weekend bepalen of/hoe de groep geïnformeerd moet worden door de groepsleerkracht of de directeur. o Ouders van de leerlingen (brief) o Afwezige leerlingen informeren (gymzaal, schoolreisje, ziekte) o Ouders die hun kind brengen en/of halen informeren. o Administratie/ouderraad en anderen die contact zouden kunnen zoeken met de overledene. Stap 4: Aangepast rooster o Geplande activiteit (feesten) uitstellen. o Is er toestemming gevraagd van Rijksinspectie, Rayonmanager, bestuur? Stap 5: Verwerkingsproces op school o Opvang getroffen groep, neem er de tijd voor. 11

12 o Verwerkingsopdrachten (zie lessuggesties) o Emoties bespreken o Plannen uitwerken herdenkingsbijeenkomst/begrafenis/crematie o Kinderen voorbereiden op datgene dat komen gaat. o Creëren van een herdenkingsplek/ruimte. o Opletten dat leerkrachten die de kinderen opvangen hun eigen emoties kunnen verwerken o Advertentie, bloemen Stap 6: Hulp van buiten af (indien gewenst) o Heeft de school behoefte aan meer begeleiding? o Ouderavond beleggen. Stap 7: Terugkijken en evalueren o Het is belangrijk terug te kijken op de gebeurtenis en de gang van zaken te evalueren o Evalueren met de betrokken familie o Eventueel deelnemen aan een cursus Verdriet en Rouw. 12

13 Hoofdstuk 7: Toelichting bij checklist bij stappenplan Bij onderstaande toelichting is uitgegaan van een sterfgeval van een leerling op school. De toelichting is uiteraard goed te lezen en te gebruiken bij het overlijden van een leerkracht of ander persoon. Stap 1: Eerste reactie Kun je het zelf aan? Als je als leerkracht direct te maken krijgt met een sterfgeval in de groep komt dat hard aan. En misschien wel zó hard, dat je er zelf niet of moeilijk mee om kunt gaan. Maar er zit wel een hele groep op je te wachten. Als je dichtklapt moet je even een moment voor jezelf nemen, maar je hebt ook een verantwoordelijkheid naar je groep toe. Het is normaal om te huilen, ook, of misschien wel juist, voor je groep. Als je leerlingen zien dat jij als volwassene verdriet hebt zal het voor hen ook gemakkelijker zijn zich te uiten. Bericht verifiëren Als het bericht bij een kind vandaan komt kan het zijn dat het een opgeblazen vingertussen-de-deur-verhaal is. We weten allemaal hoe verhalen bij kinderen een eigen leven kunnen gaan leiden. Controleer dus het verhaal op juistheid. Indien het ongeval op school is gebeurd: ouders, familie inlichten Als het kind is overleden ten gevolge van een ongeluk of gebeurtenis op school moeten natuurlijk de ouders zo snel mogelijk ingelicht worden. Spreek wel eerst af wie welke taken op zich neemt! Crisisteam vormen van directeur, leerkracht, IB'er en een vertegenwoordiger van de oudercommissie De samenstelling van het crisisteam hangt af van de situatie. De eigen leerkracht van het getroffen kind kan in het team plaats nemen, maar er kan ook voor worden gekozen deze persoon juist vrij te houden in verband met alles wat er op hem/haar af zal komen binnen de groep. Er kan eventueel een andere leerkracht binnen het team worden opgenomen die een goede band heeft met de familie of ervaring heeft met een dergelijke situatie. Het crisisteam moet zo snel mogelijk bij elkaar komen, de agenda's op elkaar afstemmen en ervoor zorgen de komende dagen beschikbaar te zijn voor onderling beraad. Het is belangrijk om goed af te spreken wie welke taken op zich zal nemen en wie de eindverantwoordelijkheid draagt (zal in de meeste gevallen de directeur zijn). Van het crisisteam wordt een zekere professionaliteit verwacht, vandaar dat het van belang is om goed stil te staan bij de eigen gevoelens en gedachten bij de dood en de betrokkenheid bij de overledene. Vanuit het crisisteam kan ook een gedachtewisseling over het thema "dood" binnen het team aangezwengeld worden waarin plaats is voor de eigen emoties met betrekking tot het onderwerp. Indien nodig kan hierbij de hulp van een deskundige 13

14 ingeroepen worden (bijvoorbeeld via SBD, schoolverpleegkundige, schoolarts, OBD of GGD) Stap 2 Duidelijkheid zien te krijgen In zijn algemeenheid kun je zeggen dat het belangrijk is dat je snel alle informatie op een rijtje hebt. Er komen vragen en het is prettig als die vragen beantwoord kunnen worden. Er moet voorkomen worden dat er half ware verhaaltjes de rondte gaan doen die dan achteraf weer rechtgezet moeten worden. Waar het zinnig is worden de punten nog kort toegelicht. Wie is er overleden? Wat is er precies gebeurd? Hoe is het kind overleden? Is er sprake geweest van een ongeluk? Zo ja; waren daar nog andere kinderen van school of ouders bij betrokken of getuige van? Deze kinderen moeten dan natuurlijk extra opgevangen worden. Waar, wanneer en hoe is het gebeurd? Zijn er broers of zussen op school en in welke groep? Ook aan deze kinderen moet extra aandacht besteed worden. Laat ze zelf bepalen welke leerkracht hun aanspreekpunt wordt. Dit hoeft natuurlijk niet persé de eigen leerkracht te zijn maar kan ook een leerkracht van een voorgaand jaar zijn waarmee het kind een speciale band heeft. Maak duidelijk dat de kinderen altijd bij deze persoon terecht kunnen. Contact opnemen met de familie Stel één contactpersoon aan die contact onderhoud met de familie. Deze persoon moet snel, het liefst dezelfde dag nog, contact opnemen met de familie. Vraag eerst telefonisch of het gelegen komt. Bij het eerste bezoek gaat het voornamelijk om het uitwisselen van gevoelens. Luisteren is hierbij belangrijker dan spreken. Voor school is het echter toch belangrijk om een aantal zaken met de familie door te nemen. - Wanneer is de begrafenis of crematie? - Wordt de aanwezigheid van (een afvaardiging van) leerlingen en/of leerkrachten door de familie op prijs gesteld? - Als aanwezigheid op prijs wordt gesteld; wordt een activiteit vanuit school tijdens de begrafenis of crematie dan ook op prijs gesteld (eventueel in een vervolggesprek vragen. Denk hierbij aan het meegeven van brieven of tekeningen van de groep, het voorlezen van een gedicht o.i.d.) - Is er ook gelegenheid tot afscheid nemen en condoleren op een tijdstip voorafgaand aan de begrafenis of crematie? Welke informatie mag van de familie bekend worden gemaakt? 14

15 Er zijn gevallen denkbaar waarbij de familie misschien niet wil dat alle omstandigheden omtrent het overlijden bekend worden. Welke andere wensen liggen er bij de familie? Stel jezelf bij het gesprek vooral ook open voor eventuele ideeën en suggesties van de familie. Vraag er specifiek naar. Eventueel contact opnemen met aan school verbonden geestelijke Als de school verbonden is aan een parochie, een gemeente of een andere religieuze instelling kan er in dit stadium contact worden opgenomen met de betreffende geestelijke over de viering en de rol van school daarin. Het is handig om dit vroeg te doen, als er van school uit bepaalde activiteiten kunnen worden ontplooid vergt dat enige voorbereiding. Bovendien kan de geestelijke ook een rol spelen in het verwerkingsproces op school. Stap 3: Informeren van leerkrachten, leerlingen en andere betrokkenen Collega s informeren (liefst als team), overblijf en conciërge Zo snel mogelijk na ontvangst van het bericht moet het team worden geïnformeerd. Het is goed om elkaar als team te zien en te spreken voordat de kinderen komen. Op deze manier is er ruimte om vragen te stellen, de eigen emoties een plaats te geven en om een gezamenlijk plan van aanpak op te stellen. Ook de mensen van de overblijf krijgen natuurlijk te maken met de emoties van de kinderen, net zoals de conciërge. Ook zij moeten in een vroeg stadium worden ingelicht om zich hierop voor te kunnen bereiden. Bestuur informeren Het bestuur van de school moet geïnformeerd worden en van verdere ontwikkelingen op de hoogte gehouden worden. Niet alleen de getroffen groep maar de hele school informeren (Bij melding van het sterfgeval in de vakantie of aan het begin van het weekend bepalen of de groep geïnformeerd moet worden door de groepsleerkracht of de directeur) De getroffen klas moet direct aan het begin van de dag geïnformeerd worden. Schoolleiding of crisisteam zorgt ervoor dat de leerkrachten en het overige personeel ingelicht worden en dat de leerlingen persoonlijk worden ingelicht. Dit kan klassikaal of voor de gehele school in een gezamenlijke ruimte. Ouders van de leerlingen Er moet worden besloten hoe de ouders van de leerlingen in de getroffen groep / alle ouders geïnformeerd worden. Dit kan per brief of via een ouderavond. 15

16 Afwezige leerlingen informeren Denk vooral ook aan de groep(en) die in de gymzaal zijn of bijvoorbeeld op excursie en aan individuele leerlingen die door ziekte afwezig zijn. Ook zij dienen geïnformeerd te worden. Ouders die hun kind brengen en/of halen informeren Om te voorkomen dat brengende en halende ouders aan de poort geconfronteerd worden met het schokkende nieuws zou het goed zijn te proberen deze groep ouders te inventariseren en vooraf op de hoogte te stellen van de situatie. In de praktijk zal de tijd hiervoor overigens vaak ontbreken... Administratie/ouderraad en anderen die contact zouden kunnen zoeken met de overledene Het is uitermate pijnlijk om post te ontvangen voor een overleden familielid. Daarom is het zaak die instanties die namens de school post versturen zo snel mogelijk op de hoogte te stellen. Er kan ook worden gedacht aan bijvoorbeeld de schoolarts / wijkverpleegkundige, schoolbladen en schoolmelk. Stap 4: Aangepast rooster Geplande activiteit (feesten) uitstellen. Het behoeft waarschijnlijk verder geen uitleg maar het is wel iets waar je tijdig aan moet denken in verband met het afzeggen van mensen en/of het annuleren van bestellingen. Het is niet gepast, en zeker niet in de ogen van de kinderen, om tijdens de periode voor en vlak na de uitvaart tijd te besteden aan festiviteiten als een vossejacht, Sinterklaasfeest of carnaval. Om te voorkomen dat er op de afgesproken datum toch opeens mensen voor de deur staan zul je tijdig moeten annuleren. Is er toestemming gevraagd van Rijksinspectie, Rayonmanager, bestuur? Als de school in verband met de uitvaart een dag(deel) dicht gaat is er toestemming nodig van de rijksinspectie. Ingrijpende roosterwijzigingen mogen formeel alleen uitgevoerd worden na overleg met de Rayonmanager danwel het schoolbestuur. Stap 5: Het verwerkingsproces op school Opvang getroffen groep, neem er de tijd voor Het nieuws zal een schok teweeg brengen in de getroffen groep. Neem er alle tijd voor om erover te spreken. Er kunnen allerlei vragen, verhalen en opmerkingen bij de kinderen naar boven komen. Zorg ervoor dat ze zich ook veilig voelen om zich te uiten. Schrik niet van de praktische instelling van veel kinderen. Ze kunnen met vragen komen als; 'Hoe warm wordt zo'n oven nou als ze hem cremeren?' Voor een volwassen kan zo'n vraag cru overkomen maar als een kind ermee komt verwacht hij wel antwoord. 16

17 Verwerkingsopdrachten (zie ook lessuggesties) Gooi het programma voor deze week in de prullenbak en pas het aan aan de omstandigheden! De groep kun je het beste in de kring informeren waarna je er gezamenlijk over kunt praten. Emoties bespreken Tijdens het kringgesprek en daarna zul je ongetwijfeld merken dat er kinderen zijn waarbij de klap wel extra hard aankomt. Probeer met deze kinderen nog apart, individueel of in een klein groepje, over de gebeurtenissen te praten en uit te vinden waar hun heftige emotie vandaan komt. Erkenning en het vinden van een luisterend oor is voor deze kinderen op dit moment het belangrijkste. In een later stadium kan het zinvol zijn nogmaals met ze te praten en zo mogelijk ook de ouders hierbij te betrekken. Plannen uitwerken herdenkingsbijeenkomst/begrafenis/crematie Binnen het team moet na overleg met de nabestaanden worden besproken wat de rol van de school zal zijn voorafgaand en tijdens de uitvaart. Organiseert de school zelf een bijeenkomst? Zo ja; Hoe ziet die eruit? Wie doet wat? Wanneer vindt deze bijeenkomst plaats? etceterra. Wat zijn de plannen voor de uitvaart? Bespreek de verschillende opties goed en verdeel de taken. Denk eraan om alles ook op papier te zetten want niet iedereen zal er met zijn hoofd helemaal bij zijn. Kinderen voorbereiden op datgene dat komen gaat Hoe zal de dag eruit zien? Laat je vooraf goed informeren door de (contactpersoon van de) ouders! Bekijk eventueel het hoofdstuk cultuurverschillen voor de meest gebruikelijke rituelen. Laat de kinderen ook praten over hun ervaringen en eventuele angsten. Als de groep in de mogelijkheid wordt gesteld om tijdens de uitvaart iets te doen kunnen de opties hiervoor in de groep worden besproken. Is er iemand die durft een gedicht voor te dragen? Maken we een brief of iets anders voor op de kist? Creëren van een herdenkingsplek/ruimte Als er op school de mogelijkheid is om een ruimte te reserveren voor herdenking en bezinning is dat mooi. De kinderen kunnen zich hier even terugtrekken om tot rust te komen en hun gedachten op een rijtje te zetten. Mogelijk is er een collega vrij te roosteren om voor de kinderen beschikbaar te zijn voor een individueel gesprek. In deze ruimte kan er ook een herdenkingstafeltje worden neergezet waarop de klasgenootjes bij de foto van het overleden kind voorwerpen kunnen neerzetten die hen doet denken aan hem/haar. Deze tafel kan in een later stadium in de groep of voor de klas in de gang worden neergezet. Opletten dat leerkrachten die de kinderen opvangen hun eigen emoties kunnen verwerken 17

18 Het is vrij eenvoudig jezelf te verliezen als je druk bezig bent met het opvangen van anderen. Let daarom op je collega's (en hoop dat zij op jou letten) om af en toe even wat druk van de schouders te nemen of open te staan voor een goed gesprek. Wees zuinig op jezelf! Advertentie, bloemen Er kan een advertentie geplaatst worden namens de school en/of groep. Overleg met de nabestaanden over welke krant. Als er een advertentie namens de groep wordt geplaatst is het een goed idee om hier binnen de groep over te praten en gezamenlijk een advertentie op te stellen. Ook bloemen moeten besteld worden. De tekst op het lint kan eventueel ook door de groep bedacht worden. Informeer vooraf naar de voorwaarden voor deze tekst (meestal is er een maximaal aantal tekens). Zowel voor de advertentie als voor de bloemen is het raadzaam vooraf vast te stellen waar de rekening naartoe moet (oudercommissie, ouders van de groep, bestuur of school) en wat het budget is. Stap 6: Hulp van buiten af (indien gewenst) Heeft de school behoefte aan meer begeleiding? Een dergelijke ingrijpende gebeurtenis kan z'n sporen nalaten. Sommige sporen kunnen zelf 'gewist' worden, voor andere is externe hulp nodig. Wees in ieder geval alert op de signalen bij de leerlingen; - plotselinge gedragsveranderingen - absenties - concentratiestoornissen/ -problemen - stemmingswisselingen - angstige dromen/ bedplassen - toespelingen op zelfdoding - 'wilde verhalen' - zondebok verschijnselen - schuldvragen Deze signalen kunnen soms pas na geruime tijd optreden, zowel bij leerlingen als bij collega's en ouders. Blijf dus alert! Om hiermee om te gaan is het raadzaam de hulp in te roepen van de schoolarts of de jeugdverpleegkundige van de GGD. Zij zijn prima in staat de hulpvraag te analyseren en te bepalen of de school zelf in staat is hiermee om te gaan of dat er meer begeleiding van bijvoorbeeld RIAGG, Buro Slachtofferhulp of de Onderwijsbegeleidingsdienst gewenst is. Ouderavond beleggen Voor ouders is het prettig om over de gebeurtenissen te praten. Zij hebben vaak veel vragen over hoe goed te reageren op hun kind en hebben ook behoefte aan het uitwisselen van ervaringen met andere ouders. Een dergelijke ouderavond kan heel goed in samenwerking met GGD of RIAGG georganiseerd worden. Stap 7:Terugkijken en evalueren 18

19 Het is belangrijk terug te kijken op de gebeurtenis en de gang van zaken te evalueren. Het evalueren van de gebeurtenissen en de manier waarop daarmee is omgegaan kan het best eerst binnen het team gebeuren. Hoe heeft een ieder de afgelopen periode ervaren? Zijn er zaken gebeurd die misschien anders hadden gemoeten? Moet er een wijziging in het protocol worden gemaakt naar aanleiding van de ervaringen / moet er nu eindelijk een protocol worden gemaakt voor als iets dergelijks nog eens gebeurt bij ons op school? Er moet rekening mee worden gehouden dat de school aandacht zal moeten blijven besteden aan de naweeën van deze gebeurtenis. Ook als je er als school goed op bent ingesprongen en meteen ruimte hebt gegeven voor het gesprek en het praten over het verdriet, kan het zo zijn dat er kinderen rondlopen met onverwerkte gevoelens. Blijf dus alert! Evalueren met de betrokken familie Naar aanleiding van de teamevaluatie kan het crisisteam contact opnemen met de directe nabestaanden. Hoe hebben zij de steun en de aanpak van school ervaren? Hebben zij nog opmerkingen of aanvullingen voor een volgende keer? Verwerk ook de uit dit gesprek opgedane gegevens in het protocol. Eventueel deelnemen aan een cursus Verdriet en Rouw Je weet pas hoe je op een dergelijke dramatische gebeurtenis reageert als je er mee te maken krijgt. Alle goede bedoelingen ten spijt kan het zomaar zijn dat je op het moment suprème volledig bent dichtgeklapt. De ervaring van een eerste sterfgeval kan je sterken voor een eventuele volgende keer, maar een goede cursus of workshop volgen kan nooit kwaad. Is er vanuit het team behoefte aan zo'n cursus; neem dan contact op met bijvoorbeeld de GGD of het mobiele team. Zij hebben meer informatie over de mogelijkheden. 19

20 Hoofdstuk 8: Lessuggesties 8.1 Lessuggesties voor de eerste week na bericht overlijden Kringgesprek (alle groepen) Voorbereiding - inwinnen van informatie. Materiaal - geen. Kern - de beste manier om te beginnen is met een kringgesprek. In het eerste kringgesprek kun je de kinderen goed informeren over wat er is gebeurd. Hierop zullen de nodige reacties volgen. Geef hier voldoende ruimte aan en let goed op. Zorg ervoor dat je een goed beeld krijgt van de individuele reacties van de kinderen. Mogelijk zal het eerste kringgesprek een aanleiding vormen om op een later moment nog met een klein groepje of met een kind apart te praten. Kinderen kunnen in eerste instantie soms verrassend zakelijk reageren. Ze kunnen met allerlei technische vragen komen over de crematie of het afleggen. Wees daarop voorbereid en schrik er niet van. Dit eerste kringgesprek kan ook gebruikt worden om gezamenlijk te praten over de uitvaart en als de groep daarbij aanwezig mag zijn of er kinderen zijn die daarbij een activiteit willen ontplooien (toespraak, gedicht, stukje voorlezen, iets muzikaals). Ook kan er gesproken worden over een groepsactiviteit als het schrijven van een brief of het maken van een tekening voor de overledene. Het werkt altijd beter als de ideeën bij de kinderen zelf vandaan (lijken te) komen. Het maken van een tekening (alle groepen) Voorbereiding - overleggen met nabestaanden of er iets mag worden meegegeven met de kist / eventueel het uitkiezen van een prentenboek. Materiaal - papier, verf/kleurpotloden/wasco/houtskool etc. Kern - In overleg met de nabestaanden kan er een tekening gemaakt worden die met de kist mee gaat. Deze tekening kan individueel of in groepjes gemaakt worden, er kan gekozen worden voor een vrije opdracht, een specifieke opdracht (teken iets dat zij/hij mooi of leuk vond) of er kan worden gewerkt naar aanleiding van een verhaal of een prentenboek. Knutselen (alle groepen) Voorbereiding - eventueel verzamelen van beeldmateriaal over specifieke hobby/voorkeur overledene Materiaal - verzamelen divers knutselmateriaal/ mee laten nemen persoonlijk voorwerp / verzamelen lucifersdoosjes. Kern - Als er sprake is van een specifieke hobby of voorkeur van de overledene zou er iets geknutseld kunnen worden dat met dat onderwerp te maken heeft voor de begrafenis of het graf. Een ander idee is om iedereen iets persoonlijks te laten meenemen, iets heel kleins (bijvoorbeeld een steentje uit de tuin, een geluksmuntje) en voor dat persoonlijke voorwerpje een doosje te maken/versieren. Van deze kleine doosjes kan dan een ketting gemaakt worden die symbool staat voor de eeuwige band met de groep. 20

Protocol rouwverwerking Anne Frankschool

Protocol rouwverwerking Anne Frankschool Protocol rouwverwerking Anne Frankschool Soms weet je al een tijdje dat het slechte bericht eraan komt, een andere keer is het een donderslag bij heldere hemel: iemand is dood: een kind uit je groep, een

Nadere informatie

Protocol verdriet en rouw voor de basisschool

Protocol verdriet en rouw voor de basisschool Protocol verdriet en rouw voor de basisschool Inleiding Dit protocol brengt punten onder de aandacht die in het geval van overlijden of ernstig (ongeneeslijk) ziek worden van een kind, een medewerker of

Nadere informatie

Protocol bij het overlijden van een leerling

Protocol bij het overlijden van een leerling Protocol bij het overlijden van een leerling Algemeen: Er worden geen mededelingen aan de pers gedaan. Het locatie aanspreekpunt of de directeur meldt alleen dat onze 1 ste zorg de nabestaanden en de medeleerlingen

Nadere informatie

Rouwprotocol Widdonckschool Weert

Rouwprotocol Widdonckschool Weert Rouwprotocol Widdonckschool Weert overlijden van ouder(s) / verzorger(s) In dit protocol wordt beschreven hoe Widdonckschool Weert kan handelen bij het overlijden van een ouder(s) / verzorger(s) van (een

Nadere informatie

Protocol Rouw en Verdriet

Protocol Rouw en Verdriet Protocol Rouw en Verdriet Protocol rouw en verdriet op school Het protocol heb ik gelezen. Er komt duidelijk naar voren dat er gewerkt met behulp van het protocol. Hierin staan verschillende stappen die

Nadere informatie

Draaiboek bij overlijden

Draaiboek bij overlijden Draaiboek bij overlijden Inhoudsopgave DRAAIBOEK BIJ OVERLIJDEN VAN EEN LEERLING...3 DRAAIBOEK BIJ OVERLIJDEN VAN EEN COLLEGA...8 DRAAIBOEK BIJ OVERLIJDEN VAN EEN OUDER VAN EEN LEERLING...12 DRAAIBOEK

Nadere informatie

Draaiboek bij overlijden (leerling of collega)

Draaiboek bij overlijden (leerling of collega) Draaiboek bij overlijden (leerling of collega) Het bericht komt binnen (vink de checklist af): Bij een ongeval, bij een overlijden op school of een overlijden waarbij de school betrokken is: Zorgt de ontvanger

Nadere informatie

Vrije Basisschool de Regenboog

Vrije Basisschool de Regenboog Protocol Rouwverwerking 1. Het overlijden van een leerling 2. Het overlijden van een personeelslid 3. Het overlijden van een ouder, broer of zus van een leerling 1. Het overlijden van een leerling 1.1.

Nadere informatie

PROTOCOL ALS DE DOOD INGRIJPT

PROTOCOL ALS DE DOOD INGRIJPT PROTOCOL ALS DE DOOD INGRIJPT Wat te doen als een leerling of een personeelslid overlijdt Morgenster 1 Protocol INHOUD Een bericht van overlijden komt binnen 3 Stappenplan 4 Werkvormen 8 BIJLAGE 1: ACHTERGRONDINFORMATIE

Nadere informatie

Protocol bij overlijden van een kind, een ouder of een medewerker

Protocol bij overlijden van een kind, een ouder of een medewerker Protocol bij overlijden van een kind, een ouder of een medewerker Laatst bijgewerkt: augustus 2015 Inleiding Dit protocol is bedoeld als leidraad voor het geval een ouder, kind of pedagogisch medewerker

Nadere informatie

Rouwprotocol Bij het overlijden van een collega na een lange ziekte.

Rouwprotocol Bij het overlijden van een collega na een lange ziekte. Rouwprotocol Bij het overlijden van een collega na een lange ziekte. Het protocol is bestemd voor het primair onderwijs. Het is ontwikkeld en samengesteld door mevrouw Roelie Loois, IB'er bij SBO Mozaïek

Nadere informatie

Rouwprotocol. Valentijnschool. een ziekte. een ongeluk. een leerling. oom, tante etc. van een leerling. collega. een ziekte.

Rouwprotocol. Valentijnschool. een ziekte. een ongeluk. een leerling. oom, tante etc. van een leerling. collega. een ziekte. Rouwprotocol Valentijnschool 1. Bij het overlijden van een leerling na een ziekte 2. Bij het overlijden van een leerling door een ongeluk 3. Bij het overlijden van een gezinslid van een leerling 4. Bij

Nadere informatie

MONTESSORICOLLEGE EINDHOVEN ROUWPROTOCOL WAT TE DOEN BIJ HET OVERLIJDEN VAN EEN LEERLING

MONTESSORICOLLEGE EINDHOVEN ROUWPROTOCOL WAT TE DOEN BIJ HET OVERLIJDEN VAN EEN LEERLING MONTESSORICOLLEGE EINDHOVEN ROUWPROTOCOL WAT TE DOEN BIJ HET OVERLIJDEN VAN EEN LEERLING Draaiboek voor het overlijden van een leerling Dit draaiboek bevat een checklist ofwel een lijst van af te werken

Nadere informatie

Rouwprotocol Bij het overlijden van een leerling door een ongeluk op of bij de school.

Rouwprotocol Bij het overlijden van een leerling door een ongeluk op of bij de school. Rouwprotocol Bij het overlijden van een leerling door een ongeluk op of bij de school. Het protocol is bestemd voor het primair onderwijs. Het is ontwikkeld en samengesteld door mevrouw Roelie Loois, IB'er

Nadere informatie

PROTOCOL ALS DE DOOD INGRIJPT. Wat te doen als een leerling, een personeelslid of een ouder van een leerling overlijdt

PROTOCOL ALS DE DOOD INGRIJPT. Wat te doen als een leerling, een personeelslid of een ouder van een leerling overlijdt PROTOCOL ALS DE DOOD INGRIJPT Wat te doen als een leerling, een personeelslid of een ouder van een leerling overlijdt Basisschool De Wegwijzer Meidoornlaan 17 3465 TK Driebruggen Basisschool De Wegwijzer

Nadere informatie

Aanpak. belang. ak kan zeer. - telefonisch. Het bericht. (vooraf aan te wijzen) vervanger. - de directie of. van de klas/groep

Aanpak. belang. ak kan zeer. - telefonisch. Het bericht. (vooraf aan te wijzen) vervanger. - de directie of. van de klas/groep PLOTSELINGE DOO OD van een leerling, leerkracht of iemand anders uit de schoolgemeenschap Aanpak voor basisscholen en scholen voor voortgezet onderwijs INLEIDING Leerlingen, leerkrachten, directiee en

Nadere informatie

Het is belangrijk dat er een duidelijk afspraak bestaat over wat er dient te gebeuren op het moment dat de melding binnenkomt.

Het is belangrijk dat er een duidelijk afspraak bestaat over wat er dient te gebeuren op het moment dat de melding binnenkomt. Bijlage 2: Voorbeelden van draaiboeken Voorbeeld : draaiboek bij het overlijden van een leerling Inleiding In dit plan wordt stilgestaan bij de vraag hoe er gehandeld moet worden wanneer een leerling overlijdt.

Nadere informatie

Overlijden CALANDLYCEUM. 04-10/264hbOud 12 oktober 2004 DRAAIBOEK BIJ HET OVERLIJDEN VAN EEN PERSONEELSLID OF EEN LEERLING(E)

Overlijden CALANDLYCEUM. 04-10/264hbOud 12 oktober 2004 DRAAIBOEK BIJ HET OVERLIJDEN VAN EEN PERSONEELSLID OF EEN LEERLING(E) Overlijden CALANDLYCEUM 04-10/264hbOud 12 oktober 2004 DRAAIBOEK BIJ HET OVERLIJDEN VAN EEN PERSONEELSLID OF EEN LEERLING(E) 1 Binnenkomen van de informatie Mededeling komt binnen via concierge/secretariaat:

Nadere informatie

Rouwverwerking CBS Roemte Wirdumerweg 16 9919 HD Loppersum 0596 571390 mail@cbsroemte.nl www.cbsroemte.nl

Rouwverwerking CBS Roemte Wirdumerweg 16 9919 HD Loppersum 0596 571390 mail@cbsroemte.nl www.cbsroemte.nl Rouwverwerking CBS Roemte Wirdumerweg 16 9919 HD Loppersum 0596 571390 mail@cbsroemte.nl www.cbsroemte.nl rouwverwerking CBS Roemte 1 ROUWVERWERKING BIJ KINDEREN Voor achtergrondinformatie zijn er in deze

Nadere informatie

VERDRIET EN ROUW BIJ OVERLIJDEN

VERDRIET EN ROUW BIJ OVERLIJDEN Protocol VERDRIET EN ROUW BIJ OVERLIJDEN Augustus 2008 B.S. de Hovenier Sportlaan 7 6065AJ Montfort Tel. 0475-549017 Fax. 0475-549018 info@bsdehovenier.nl PROTOCOL VERDRIET EN ROUW BIJ OVERLIJDEN Inleiding

Nadere informatie

érw^twcnti DENEKAMP PROTOCOL HOE TE HANDELEN BIJ HET OVERLIJDEN VAN EEN CLUBLID Denekamp, september 2009, vastgestelde versie

érw^twcnti DENEKAMP PROTOCOL HOE TE HANDELEN BIJ HET OVERLIJDEN VAN EEN CLUBLID Denekamp, september 2009, vastgestelde versie érw^twcnti DENEKAMP PROTOCOL HOE TE HANDELEN BIJ HET OVERLIJDEN VAN EEN CLUBLID Denekamp, september 2009, vastgestelde versie Aanleiding De club kan op enig moment onvermijdelijk geconfronteerd worden

Nadere informatie

GEDRAGSCODE BIJ OVERLIJDEN VAN EEN KIND OF COLLEGA

GEDRAGSCODE BIJ OVERLIJDEN VAN EEN KIND OF COLLEGA GEDRAGSCODE BIJ OVERLIJDEN VAN EEN KIND OF COLLEGA Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Melding 3. Coördinatie 4. Het vertellen van het nieuws aan de kinderen 5. Organisatorische aanpassingen 6. Contacten met

Nadere informatie

dienstverlening/ protocollen Specifiek bijbehorende instrumenten opgeslagen in: niet van toepassing Eerstvolgende evaluatiedatum mei 2013

dienstverlening/ protocollen Specifiek bijbehorende instrumenten opgeslagen in: niet van toepassing Eerstvolgende evaluatiedatum mei 2013 Statusoverzicht. Consultatie unitmanagers/ locatiemanagers mei 2011 evaluatie Consultatie cliëntenraad sept. 2001 OR Instemming Advies N.v.t. n.v.t. Vastgesteld door Bestuursgroep sept. 2001 Borging. Proceseigenaar

Nadere informatie

Protocol Rouwverwerking en verdriet. Stichting Primair Onderwijs Zundert. Juni 2010.

Protocol Rouwverwerking en verdriet. Stichting Primair Onderwijs Zundert. Juni 2010. Protocol Rouwverwerking en verdriet. Stichting Primair Onderwijs Zundert. Juni 2010. 1 PROTOCOL VERDRIET EN ROUW BIJ OVERLIJDEN Inleiding In dit protocol beschrijven we de procedurele stappen die in voorkomende

Nadere informatie

ROUWPROTOCOL. BS De Regenboog. Rouwprotocol Bs de Regenboog Schijndel versie: juli 2014

ROUWPROTOCOL. BS De Regenboog. Rouwprotocol Bs de Regenboog Schijndel versie: juli 2014 1 ROUWPROTOCOL BS De Regenboog 2 OVERLIJDEN VAN EEN LEERLING 1. Na verifiëring worden de teamleden via email, en daarna telefonisch geïnformeerd door de directie. De leerkrachten bepalen zelf in hoeverre

Nadere informatie

Protocol. Rouw en verdriet bij overlijden

Protocol. Rouw en verdriet bij overlijden Protocol Rouw en verdriet bij overlijden Versie: januari 2014 Pagina 2 Stappenplan bij (plotseling) sterfgeval Stap 1: Stap 2: Stap 3: Stap 4: Stap 5: Stap 6: Stap 7: Stap 8: Stap 9: Het bericht Het crisisteam

Nadere informatie

EEN VERLIES VERWERKEN KAN NIEMAND ALLEEN, OOK NIET OP HET WERK!

EEN VERLIES VERWERKEN KAN NIEMAND ALLEEN, OOK NIET OP HET WERK! EEN VERLIES VERWERKEN KAN NIEMAND ALLEEN, OOK NIET OP HET WERK! Wat doet u als werknemer als u na het overlijden van een geliefd persoon niet in staat bent om te werken? Als u innerlijk volledig in beslag

Nadere informatie

VERDRIET EN ROUW OP SCHOOL

VERDRIET EN ROUW OP SCHOOL VERDRIET EN ROUW OP SCHOOL Pagina 0 van 14 Inhoud 1 Inleiding... 2 2 Overzicht Protocol... 3 2.1 Acties vanuit school... 3 2.2 Acties vanuit het bestuurskantoor (door de directeur-bestuurder)... 5 3 Het

Nadere informatie

wensenboek deel cliënten

wensenboek deel cliënten wensenboek deel cliënten Wensenboek Iedereen gaat een keer dood. Weet jij wat doodgaan is? Wat denk jij dat er gebeurt als je dood gaat? Dit boek helpt je hierover te praten en op te schrijven wat voor

Nadere informatie

Protocol: rouw en verdriet

Protocol: rouw en verdriet SPECIAAL BASISONDERWIJS Protocol: rouw en verdriet SBO Toermalijn, Emmen Mei 2012 Inhoudsopgave INHOUDSOPGAVE... 2 HOOFDSTUK 1: ROUW EN VERDRIET... 4 1.1. INLEIDING... 4 1.2. WELK BESEF HEBBEN KINDEREN

Nadere informatie

Protocol Sterfgevallen Tinker Bell Kinderdagverblijven B.V.

Protocol Sterfgevallen Tinker Bell Kinderdagverblijven B.V. Protocol Sterfgevallen Tinker Bell Kinderdagverblijven B.V. Schoolstraat 38 2712 VC Zoetermeer Tel 079-3167555 Fax 079-3160725 www.tinker-bell.nl Inhoudsopgave Blz. Inleiding 2 1. Handelwijze bij overlijden

Nadere informatie

Protocol bij overlijden

Protocol bij overlijden Protocol bij overlijden In dit protocol beschrijven wij de procedurele stappen die in voorkomende gevallen binnen onze stichting genomen worden. We realiseren ons dat iedere situatie op zich staat en het

Nadere informatie

Je eigen nieuwjaarsbrief

Je eigen nieuwjaarsbrief Je eigen nieuwjaarsbrief Doelgroep Eerste, tweede, derde graad Aard van de activiteit De leerlingen schrijven zelf een nieuwjaarsbrief voor hun ouders. Vooraf Verzamel allerhande nieuwjaarsbrieven: tekstjes

Nadere informatie

Document vertellen en presenteren voor de groepen 1, 2, 3 en 4. Doelen van vertellen en presenteren in groep 1 en 2:

Document vertellen en presenteren voor de groepen 1, 2, 3 en 4. Doelen van vertellen en presenteren in groep 1 en 2: Document vertellen en presenteren voor de groepen 1, 2, 3 en 4 Doelen van vertellen en presenteren in groep 1 en 2: Leerlingen raken vertrouwd met het presenteren voor een groep Leerlingen raken vertrouwd

Nadere informatie

Na de schok... Informatie voor leerkrachten

Na de schok... Informatie voor leerkrachten Na de schok... Informatie voor leerkrachten Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat ingrijpende gevolgen. Als leerkrachten samen met kinderen een aangrijpende

Nadere informatie

Pestprotocol van de Simon Havingaschool:

Pestprotocol van de Simon Havingaschool: Pestprotocol van de : Voorwoord: Pesten op school kan een complex probleem zijn. Als school zul je hier op een goede manier mee om moeten gaan. In de eerste plaats moet het als een probleem worden gezien

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Rouw en verlies Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van kinderen van 8-12 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Rouw en verlies Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van kinderen van 8-12 jaar DOELSTELLINGEN De deelnemers worden zich bewust van hun eigen omgang met rouw en verlies en de rol die hun geloof of levensoriëntatie hierbij heeft. De deelnemers weten dat ieder op een eigen manier rouwt

Nadere informatie

Rouwprotocol Basisschool De Evenaar te Heemstede nov. 2011 Pagina 1

Rouwprotocol Basisschool De Evenaar te Heemstede nov. 2011 Pagina 1 PROTOCOL VERDRIET EN ROUW BIJ OVERLIJDEN Basisschool De Evenaar te Heemstede Rouwprotocol Basisschool De Evenaar te Heemstede nov. 2011 Pagina 1 Inhoud Inleiding 3 Stappenplan bij een sterfgeval 4 Stap

Nadere informatie

en zelfbeeld Lichamelijke ontwikkeling Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 1: Wie ben ik Lesoverzicht

en zelfbeeld Lichamelijke ontwikkeling Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 1: Wie ben ik Lesoverzicht I Lichamelijke ontwikkeling en zelfbeeld Les 1: Wie ben ik Lesoverzicht Lesdoelen: Kinderen worden zich meer bewust van eigen talenten en eigenschappen en ontwikkelen een positief zelfbeeld. Kinderen kunnen

Nadere informatie

Je bent uniek. Plak hier een baby foto. van jezelf.. Mijn vinger afdrukken:

Je bent uniek. Plak hier een baby foto. van jezelf.. Mijn vinger afdrukken: Je bent uniek Jij bent uniek. Er is niemand die precies is zoals jij! Ook al lijk je als 2 druppels water op een tweeling broer of zus. Iedereen is uniek.. Plak hier een baby foto van jezelf.. Mijn vinger

Nadere informatie

Beleidsplan Leerlingenraad o.b.s. de Schuthoek 2012-2013

Beleidsplan Leerlingenraad o.b.s. de Schuthoek 2012-2013 Document leerlingenraad Beleidsplan Leerlingenraad o.b.s. de Schuthoek 2012-2013 Inhoud: 1. wat verstaan we onder een leerlingenraad? 2. opzet en organisatie van een leerlingenraad a. samenstelling van

Nadere informatie

Een arm om je heen. 4 Bijlagen... 30 4.1 Voorbeeld van een rouwadvertentie... 30 4.2 Voorbeeld van een brief aan de ouders... 31

Een arm om je heen. 4 Bijlagen... 30 4.1 Voorbeeld van een rouwadvertentie... 30 4.2 Voorbeeld van een brief aan de ouders... 31 Inhoudsopgave: Een arm om je heen Inleiding... 1 1 Aanwijzingen voor gebruik... 3 2 Het crisisteam... 4 Lijst bij 2.1: Samenstelling van het crisisteam ***... 5 Lijst bij 2.2: Taken van het crisisteam...

Nadere informatie

Verlies, verdriet en rouw

Verlies, verdriet en rouw Verlies, verdriet en rouw Albert Schweitzer ziekenhuis november 2013 pavo 0233 Inleiding Iemand die u dierbaar was, waar uw zorg naar uitging, is overleden. Het wegvallen van de overledene brengt wellicht

Nadere informatie

Abeltje Peuterspeelzaal Protocol: Sterfgevallen

Abeltje Peuterspeelzaal Protocol: Sterfgevallen Abeltje Peuterspeelzaal Protocol: Sterfgevallen Laatst gewijzigd: 10 januari 2013 Auteur: Michèle Goeman Verschillende sterfgevallen Binnen een peuterspeelzaal kun je te maken krijgen met verschillende

Nadere informatie

Datum 1 december (Voorbeeld uit When death impacts your school,the Dougy Center, 2000)

Datum 1 december (Voorbeeld uit When death impacts your school,the Dougy Center, 2000) Datum Voorbeeldbrieven aan leerlingen, ouders en collega's bij zelfdoding van een leerling Als tip: geef zoveel mogelijk de feiten weer: wie, wat, waar, wanneer en hoe (in zoverre mogelijk en volgens afspraak

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij?

Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij? Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode Opmerking vooraf: Voor de uitwerking van deze lessen hebben we doelen gehaald uit verschillende thema s van de betreffende graad. Na elk doel verwijzen

Nadere informatie

Protocol bij sterfgevallen

Protocol bij sterfgevallen Protocol bij sterfgevallen Herziene versie: november 2013 1. Inleiding Binnen de kinderopvang heb je met vele kinderen, ouders en teamleden te maken. Hoe groter je centrum is, hoe groter de kans dat je

Nadere informatie

Protocol bij overlijden

Protocol bij overlijden Protocol bij overlijden Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Handelswijze bij overlijden van een kind tijdens de kinderopvangtijd Hoe te handelen op het moment Hoe te handelen in de week er na Hoe te handelen

Nadere informatie

Een arm om je heen. Inhoudsopgave

Een arm om je heen. Inhoudsopgave Inhoudsopgave Een arm om je heen Inleiding... 2 1 Aanwijzingen voor gebruik... 3 2 Het crisisteam... 4 Lijst bij 2.1: Samenstelling van het crisisteam ***... 5 Lijst bij 2.2: Taken van het crisisteam...

Nadere informatie

Protocol sterfgevallen

Protocol sterfgevallen Protocol sterfgevallen Kinderdagverblijf De Kleine Zeester Inhoudsopgave - Inleiding. - Handelwijze bij overlijden van een kind tijdens de opvang. - Handelswijze bij overlijden van een kind thuis of in

Nadere informatie

DE ROZENTUIN- KAMP AMERSFOORT Docentenhandleiding

DE ROZENTUIN- KAMP AMERSFOORT Docentenhandleiding DE ROZENTUIN- KAMP AMERSFOORT Docentenhandleiding DE ROZENTUIN- KAMP AMERSFOORT Docentenhandleiding Door : Priscilla de Kock Joey Larioza Wesley van Vliet Cursus: Minor, Tweede Wereldoorlog Educatie Docent:

Nadere informatie

Procedure sterfgevallen Villa Kakelbont

Procedure sterfgevallen Villa Kakelbont Procedure sterfgevallen Procedure sterfgevallen 1 evaluatiedatum: 15-05-2015 Inhoudsopgave Procedure sterfgevallen... 1... 1 1. Inleiding... 3 2. Het overlijden van een kind in de groep tijdens de opvang...

Nadere informatie

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les 8 Inhoud 1 Eenzaam De Soms ben je alleen en vind je dat fijn. Als alleen zijn niet prettig aanvoelt, als je niet in je eentje wilt zijn, dan voel je je eenzaam. In deze leren de leerlingen het verschil

Nadere informatie

2. De voorzitter van het College van Bestuur licht zo spoedig mogelijk de Centrale Diensten en de leden van de Bestuurscommissie in.

2. De voorzitter van het College van Bestuur licht zo spoedig mogelijk de Centrale Diensten en de leden van de Bestuurscommissie in. 1. Checklist bij overlijden van leerling(e). van de locatie(s) waar de overleden leerling les had, geïnformeerd, evenals de voorzitter van het College van Bestuur en alle andere directieleden van Sevenwolden.

Nadere informatie

LES 2 THEMA S UIT DE FILM GODS LAM EN PANTOMIME

LES 2 THEMA S UIT DE FILM GODS LAM EN PANTOMIME LES 2 THEMA S UIT DE FILM GODS LAM EN PANTOMIME Algemene opzet van de les Doelen: - Kinderen kunnen gedachten, gevoelens en houdingen bij thema s uit de film Gods Lam uitdrukken in dramavorm. - Kinderen

Nadere informatie

Wensen bij overlijden 1

Wensen bij overlijden 1 Wensen bij overlijden 1 Voorwoord Doelstelling Het is niet gemakkelijk om te praten over verdrietige onderwerpen. Ziek zijn, doodgaan en op een goede manier afscheid nemen is zo n moeilijk onderwerp. De

Nadere informatie

Benodigdheden: A. Inleiding: kringgesprek 15 minuten.

Benodigdheden: A. Inleiding: kringgesprek 15 minuten. Handleiding Groep Les Thema Wat zie je en wat vind je ervan? Weet wat je ziet Welkom bij de eerste les van het Nationaal Media paspoort voor uw groep! De kinderen (en u als leerkracht) worden zich in deze

Nadere informatie

Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij?

Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij? Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode Opmerking vooraf: Voor de uitwerking van deze lessen hebben we doelen gehaald uit verschillende thema s van de betreffende graad. Na elk doel verwijzen

Nadere informatie

Protocol bij sterfgevallen Voor kdv, bso en psz

Protocol bij sterfgevallen Voor kdv, bso en psz Protocol bij sterfgevallen Voor kdv, bso en psz 2 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Handelswijze bij overlijden van een kind tijdens de kinderopvangtijd Hoe te handelen op het moment Hoe te handelen in de

Nadere informatie

wil ik het wensen rond overlijden

wil ik het wensen rond overlijden ZO wil ik het wensen rond overlijden Als jij mij vertelt wat je wilt, Zet ik de wereld even stil Om jouw leven gedag te zeggen En jou in ons hart neer te leggen. Wilma van Grieken, teamleider De Vaart(2012)

Nadere informatie

jongeren vanaf 12 jaar

jongeren vanaf 12 jaar Na de schok... de draad weer oppakken Informatie voor jongeren vanaf 12 jaar die betrokken zijn geweest bij een schokkende of ingrijpende gebeurtenis. Na de schok de draad weer oppakken Informatie voor

Nadere informatie

Weekschema maken. Je gaat praten over de dingen die jij in één week doet. Deze activiteiten ga je in een schema op de computer uitwerken.

Weekschema maken. Je gaat praten over de dingen die jij in één week doet. Deze activiteiten ga je in een schema op de computer uitwerken. Weekschema maken Je gaat praten over de dingen die jij in één week doet. Deze activiteiten ga je in een schema op de computer uitwerken. Leer en oefen: Neem samen me de docent/assistent het fotoboek de

Nadere informatie

Resultaten van de Kans- tevredenheidenquête d.d. juni 2012.

Resultaten van de Kans- tevredenheidenquête d.d. juni 2012. Resultaten van de Kans- tevredenheidenquête d.d. juni 2012. In totaal legden 42 mensen deze enquête af. Statistieken voor vraag 1 : Heb je dit schooljaar contact gehad met Kans? Ja 90.48% Nee 9.52% Statistieken

Nadere informatie

HELP, IK WORD GEPEST, WAT NU????

HELP, IK WORD GEPEST, WAT NU???? HELP, IK WORD GEPEST, WAT NU???? In het kort Als je gepest wordt ga dan naar je mentor. Als je het moeilijk vindt je mentor in vertrouwen te nemen, ga dan naar je favoriete docent, juniormentor of de vertrouwenspersoon

Nadere informatie

Basisschool de Triangel. Het houden van een spreekbeurt.

Basisschool de Triangel. Het houden van een spreekbeurt. Basisschool de Triangel Het houden van een spreekbeurt. 1 INHOUDSOPGAVE SPREEKBEURT GROEP 5 1 GROEP 6 5 GROEP 7 EN 8 9 2 HOE BEREID IK MIJN SPREEKBEURT VOOR? SPREEKBEURT IN GROEP 5 Wat is een spreekbeurt?

Nadere informatie

lesmateriaal Taalkrant

lesmateriaal Taalkrant lesmateriaal Taalkrant Toelichting Navolgend vindt u een plan van aanpak en 12 werkbladen voor het maken van de Taalkrant in de klas, behorende bij het project Taalplezier van Stichting Wereldleren. De

Nadere informatie

INFORMATIE KINDEREN IN ROUW 0-3 JAAR STICHTING STERRENKRACHT

INFORMATIE KINDEREN IN ROUW 0-3 JAAR STICHTING STERRENKRACHT INFORMATIE KINDEREN IN ROUW 0-3 JAAR STICHTING STERRENKRACHT Voorwoord Beste ouders/verzorgers, Deze informatie is bedoeld om antwoord te geven op vragen als: Hoe ga ik om met het verdriet, angst of boosheid

Nadere informatie

De kinderen zitten in een hoefijzeropstelling, omdat er iets gaan gebeuren vooraan in de klas. Iedereen moet dat goed kunnen zien.

De kinderen zitten in een hoefijzeropstelling, omdat er iets gaan gebeuren vooraan in de klas. Iedereen moet dat goed kunnen zien. Foto s uitbeelden 1 Doel: de leerlingen kunnen een eenvoudige handeling uitbeelden in houding en mimiek Benodigdheden: een fototoestel De kinderen zitten in een hoefijzeropstelling, omdat er iets gaan

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Rouwverwerking

PATIËNTEN INFORMATIE. Rouwverwerking PATIËNTEN INFORMATIE Rouwverwerking 2 PATIËNTENINFORMATIE Een dierbare is overleden. Dit is een aangrijpende gebeurtenis. In de eerste plaats gaat onze deelneming uit naar u en de overige nabestaanden.

Nadere informatie

Anti-pestprotocol. We werken samen aan een goede sfeer op school. Catharinaschool Wellerlooi

Anti-pestprotocol. We werken samen aan een goede sfeer op school. Catharinaschool Wellerlooi Anti-pestprotocol We werken samen aan een goede sfeer op school Catharinaschool Wellerlooi Inleiding De Catharinaschool wil haar kinderen een veilig pedagogisch klimaat bieden. Wij streven ernaar dat de

Nadere informatie

Lesbrief bij de voorstelling Mijn vriend en ik van Soulshine Connection

Lesbrief bij de voorstelling Mijn vriend en ik van Soulshine Connection Lesbrief bij de voorstelling Mijn vriend en ik van Soulshine Connection 1 Beste docent, Binnenkort gaat u samen met uw klas naar de voorstelling Mijn vriend en ik van Soulshine Connection. Deze lesbrief

Nadere informatie

Protocol calamiteiten en trauma s op school

Protocol calamiteiten en trauma s op school Protocol calamiteiten en trauma s op school Reutum juli 2012 PROTOCOL CALAMITEITEN EN TRAUMA S OP SCHOOL Steeds vaker worden scholen geconfronteerd met calamiteiten of schokkende gebeurtenissen, waarbij

Nadere informatie

Feestelijk variété, 'Het podium op'

Feestelijk variété, 'Het podium op' Feestelijk variété, 'Het podium op' Leerjaar Klas 3 Omvang 6 weken tijdens de lessen Nederlands plus workshops waarvoor je moet inschrijven. Vooraf Feest kun je op allerlei manieren vieren. Vaak is het

Nadere informatie

Bijlage 1 Thema 1. De helppagina van een tijdschrift

Bijlage 1 Thema 1. De helppagina van een tijdschrift 98 De helppagina van een tijdschrift Bijlage 1 Thema 1 Ik ben een meisje van 10 jaar en zit in groep 6. Wij zijn in nieuwe groepjes gezet en nu zit ik tegenover een meisje waar ik me heel erg aan erger.

Nadere informatie

RV 07 R.K. Basisschool de Vlinder groep 8 Stockholm 3 / 8 3124 SG Schiedam Tel.: 010-4717036 / 010-2470164

RV 07 R.K. Basisschool de Vlinder groep 8 Stockholm 3 / 8 3124 SG Schiedam Tel.: 010-4717036 / 010-2470164 R.K. Basisschool De Vlinder RV 07 R.K. Basisschool de Vlinder groep 8 Stockholm 3 / 8 3124 SG Schiedam Tel.: 010-4717036 / 010-2470164 GOEDE STUDIEGEWOONTEN Bij goed studeren (leren) of huiswerk maken

Nadere informatie

Nederlands in Uitvoering

Nederlands in Uitvoering Nederlands in Uitvoering Leerjaar 1 Toekomst Een interview houden Algemene modulegegevens Leerjaar: 1 Taaltaak: Een interview houden Thema: Toekomst Leerstijlvariant: BEKIJK - DENK - DOE - ERVAAR Beschrijving

Nadere informatie

Protocollen KDV Het (B)engeltje. 3 april 2013

Protocollen KDV Het (B)engeltje. 3 april 2013 Overlijden Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Handelswijze bij overlijden van een kind tijdens de opvang 2.1 hoe te handelen op het moment 2.2 hoe te handelen in de week erna 2.3 hoe te handelen op langere

Nadere informatie

Wat te doen als een leerling verbaal agressief of handtastelijk wordt tegen een leerkracht?

Wat te doen als een leerling verbaal agressief of handtastelijk wordt tegen een leerkracht? Inleiding: De school dient aandacht te schenken aan en beleid te ontwikkelen op het gebied van veiligheid tegen agressie en geweld op school. Dit moet resulteren in een plan welk bedoeld is om de veiligheid

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Educatief materiaal bij de voorstelling Buurman en Buurvrouw, groep 3 en 4

Educatief materiaal bij de voorstelling Buurman en Buurvrouw, groep 3 en 4 bas Educatief materiaal bij de voorstelling Buurman en Buurvrouw, groep 3 en 4 In deze lesbrief staan een aantal ideeën die u na de voorstelling met de kinderen kunt doen. U krijgt deze lesbrief voorafgaand

Nadere informatie

Protocol bij overlijden

Protocol bij overlijden Protocol bij overlijden Protocollen Kinderdagverblijf Duimelot te Zenderen Inhoudsopgave pagina 1 Inleiding 2 2 Handelwijze bij overlijden van een kind tijdens de opvang 3 2.1 Hoe te handelen op het moment

Nadere informatie

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën:

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: > Categorieën De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: 1 > Poten, vleugels, vinnen 2 > Leren en werken 3 > Aarde, water,

Nadere informatie

Verlies & Rouw. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website:

Verlies & Rouw. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: Verlies & Rouw HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Verlies is wanneer je iemand of iets die veel voor

Nadere informatie

Een klacht, wat nu? Klachtenregeling bestemd voor ouders, voogden, verzorgers en medewerkers

Een klacht, wat nu? Klachtenregeling bestemd voor ouders, voogden, verzorgers en medewerkers Een klacht, wat nu? Klachtenregeling bestemd voor ouders, voogden, verzorgers en medewerkers Vastgesteld in de vergadering van: 1 Inhoudsopgave Inleiding p. 3 Bij wie kan ik terecht? p. 4 Wie kan er klagen?

Nadere informatie

Protocol pesten Eigenaar : Intern Begeleider Vastgesteld: september 2012 Herzien: september 2016. Een stappenplan bij pesten op school

Protocol pesten Eigenaar : Intern Begeleider Vastgesteld: september 2012 Herzien: september 2016. Een stappenplan bij pesten op school Protocol pesten Eigenaar : Intern Begeleider Vastgesteld: september 2012 Herzien: september 2016 Een stappenplan bij pesten op school Wat is pesten? Pesten is een verschijnsel dat op elke school en in

Nadere informatie

Lesvoorbereiding Tumult Kunst!? CKV 3-4 vmbo

Lesvoorbereiding Tumult Kunst!? CKV 3-4 vmbo Lesvoorbereiding Tumult Kunst!? CKV 3-4 vmbo Hoofdstuk Vaardigheid: Leerdoel: Inleiding Reflecteren op de eigen ervaringen met kunst en cultuur. De leerling kan: uitleggen wat cultuur is; uitleggen wat

Nadere informatie

Presenteren. Oriëntatie

Presenteren. Oriëntatie Oriëntatie Dit ga je doen Je gaat een stand (marktkraam) inrichten om te laten zien wat je gedaan hebt tijdens dit project en wat je eindresultaat is. Je probeert jullie stand zo te maken dat het aantrekkelijk

Nadere informatie

OPBOUW ZELFSTANDIGE BASISHOUDING BIJ KINDEREN

OPBOUW ZELFSTANDIGE BASISHOUDING BIJ KINDEREN OPBOUW ZELFSTANDIGE BASISHOUDING BIJ KINDEREN Afspraak 1. Maak samen met de kinderen afspraken over wat zelfstandig gedaan mag worden met betrekking tot naar de wc gaan, handen wassen, drinken, eten, de

Nadere informatie

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN Dit thema is opgesplitst in drie delen; gevoelens, ruilen en familie. De kinderen gaan eerst aan de slag met gevoelens. Ze leren omgaan met de gevoelens van anderen. Daarna

Nadere informatie

Lees samen de opdrachten door. Verdeel de opdrachten. Leg jullie afspraken vast in het Plan van Aanpak (zie bijlage 1). Nu kunnen jullie starten.

Lees samen de opdrachten door. Verdeel de opdrachten. Leg jullie afspraken vast in het Plan van Aanpak (zie bijlage 1). Nu kunnen jullie starten. Perspectief 3e editie 1 (t)hv Project Feest 1 Start Feestvieren hoort bij het leven. Als het niet af en toe feest is, wordt het allemaal wel erg saai! Een feestdag is een dag die als het ware apart is

Nadere informatie

Suïcidepreventiebeleid binnen een organisatie 10/10/2014

Suïcidepreventiebeleid binnen een organisatie 10/10/2014 Wat is een suïcidepreventiebeleid? Suïcidepreventiebeleid binnen een organisatie 10/10/2014 Een stappenplan waarin uitgeschreven staat hoe er binnen een organisatie met suïcidaliteit wordt omgegaan en

Nadere informatie

Verhaallijn verhalend ontwerp De Speeltuin.

Verhaallijn verhalend ontwerp De Speeltuin. Verhaallijn verhalend ontwerp De Speeltuin. 1. De Speeltuin De Gemeente wil een speeltuin realiseren. Door middel van een brief van de burgemeester vraagt zij aan de leerlingen of zij mee willen denken

Nadere informatie

HANDELINGSPLAN BIJ OVERLIJDEN

HANDELINGSPLAN BIJ OVERLIJDEN HANDELINGSPLAN BIJ OVERLIJDEN Handelingsplan bij overlijden van een leerkracht Leerlingen, leerkrachten en ouders van een school vormen een gemeenschap. Indien iemand uit die gemeenschap mocht komen te

Nadere informatie

Stappenplan bij een incident VO

Stappenplan bij een incident VO Stappenplan bij een incident VO Hieronder staan acties beschreven die ondernomen kunnen worden als er sprake is van seksueel grensoverschrijdend gedrag tussen leerlingen. Voor sommige acties geldt dat

Nadere informatie