Education / Onderwijs prof. dr Hub Zwart KUN FNWI. Opzet Overzicht Opdrachten Tentamen Onderwijs

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Education / Onderwijs prof. dr Hub Zwart KUN FNWI. Opzet Overzicht Opdrachten Tentamen Onderwijs"

Transcriptie

1 FNWI University of Nijmegen Opzet Overzicht Opdrachten Tentamen Onderwijs Education / Onderwijs prof. dr Hub Zwart KUN FNWI 20 August 2002, Inleiding in de Filosofie en de Ethiek Voor studenten Wiskunde, Natuurkunde, Algemene Natuurwetenschappen Tweede Bijeenkomst Tijdens de vorige bijeenkomst hebben we onder meer gesproken over de Griekse elementenleer, dat wil zeggen: over de Griekse visie op de wereld in het klein. Plato was ervan overtuigd dat de wereld in het klein een ideale mathematische structuur vertoonde. In deze bijeenkomst verschuift de aandacht naar de wereld in het groot. Ook daarin ontwaarde Plato een ideale mathematische structuur. Hij stelde zich de kosmos voor als een reeks concentrische bollen. We zullen tijdens deze bijeenkomst echter vooral aandacht schenken aan het denken van zijn voornaamste leerling: Aristoteles. Plato (vervolg) Johannes Kepler ( ) Plato beoefende twee genres. Enerzijds verzorgde hij colleges voor kleien groepen (gevorderde) studenten (interactief). Anderzijds schreef hij teksten die bekend staan als de Dialogen. Deze teksten werden niet voor ingewijden (wetenschappers of gevorderde studenten) maar voor de buitenwacht geschreven. Dat verklaart hun literaire vorm en ook het feit dat de inhoud weliswaar prikkelend maar niet altijd overtuigend is. Zeker in de begintijd zijn ze eerder onderhoudend dan schools. Indirect bevatten ze echter informatie over de gesprekken die Plato cum sui werkelijk in de Academie voerden. Zijn elementenleer wordt in de dialoog Timaeus uiteen gezet. Zijn belangrijkste dialoog draagt de titel Politeia. Deze tekst is, zoals de titel aangeeft, in de eerste plaats een onderzoek naar de filosofische grondslagen voor een ideale samenleving, maar bevat ook belangrijke kentheoretische uiteenzettingen. In een reeks metaforen probeert Plato het onderscheid te verduidelijken tussen alledaagse, voorwetenschappelijke, onbereflecteerde wereldkennis (doxa) en wetenschappelijke kennis (epistémè). "Let us suppose we are rather shortsighted, and are set to read some small letters at a distance; one of us then discovers the same letters elsewhere on a larger scale and larger surface..." De beroemdste metafoor is de metafoor van de grot. Stel dat we ons in een grot bevinden en getuige zijn van een schaduwspel op de wand. De wetenschapper is dan degene die de grot verlaat, het daglicht betreedt en uiteindelijk in de lichtbron zelf, de zon, probeert te kijken. Als hij terugkeert in de grot en de aanwezigen van zijn ervaringen vertelt, zullen ze niet geneigd zijn hem serieus te nemen of naar hem te luisteren. Uit Plato's teksten spreekt zowel een gevoel van superioriteit als een gevoel van miskenning. De metafoor van de grot benadrukt nogmaals dat Plato zintuiglijke kennis ("empirie") als onbetrouwbaar beschouwde. Wie de grot wil verlaten en wil opklimmen naar het ware inzicht in de wezenlijke structuur der dingen, moet op

2 zijn denkvermogen vertrouwen, moet in feite zijn ogen sluiten voor de realiteit: niet waarnemen maar denken. Dit verklaart ook waarom Plato vooral voor de filosofie en de wiskunde van betekenis is geweest. Dat we onze zintuigen betrouwbaarder kunnen maken door instrumenten te gebruiken was in die tijd (gegeven de stand van de toenmalige techniek) nog geen realistische optie. Waar het de wereld in het groot betreft was Plato toch enigszins bereid om te proberen "de fenomenen te redden", dat wil zeggen wiskundige modellen in overeenstemming te brengen met de empirie. Als ergens empirie en wiskunde elkaar ontmoeten, dan zou dit het geval moeten zijn op het niveau van de hemellichamen. Aristoteles De polyhedra van Kepler Plato's elementenleer wordt in de zestiende eeuw herontdekt en gerehabiliteerd door de astronoom Johannes Kepler ( ) die in zijn geschrift Mysterium Cosmographicum (1596) een verband probeert te leggen tussen de vijf regelmatige veelvlakken ("Platonic solids") - die Plato zelf op microniveau toepaste - en de bewegingen van de planeten. Kepler ging, evenals Plato, uit van de intuïtie dat het universum een perfecte mathematische structuur heeft. De Griekse astronomie (De astronomie van het blote oog) kende vijf planeten (Mercurius, Venus, Mars, Jupiter, Saturnus). Copernicus had in 1543 de gedachte geïntroduceerd dat ook de aarde een planeet is (waarover zo dadelijk meer). Dit inspireerde Kepler tot zijn these dat de vijf polyhedra geplaatst zouden kunnen worden in de tussenruimten tussen de zes sferen (voorgesteld als zes concentrische bollen). Keplers heelal vertoont met andere woorden een perfecte (harmonische) geometrische structuur. Deze wiskundige fantasie bleek weliswaar niet met de feiten te corresponderen, maar vormde wel een belangrijke stap op weg naar de baanbrekende ontdekkingen van (de latere) Kepler. Maar die maken deel uit van de "tweede" wetenschappelijke revolutie. Terug naar de oudheid. Aristoteles Aristoteles Plato's voornaamste leerling was Aristoteles. Ook hij schreef dialogen, maar die zijn verloren gegaan. Wat bewaard bleef zijn (door volgelingen geredigeerde) collegeaantekeningen, van hemzelf of van studenten. Deze teksten zijn geordend naar filosofische discipline (logica, fysica, metafysica, ethica, politica, logica, estetica). Daarnaast schreef hij wetenschappelijke (met name biologische) teksten. In de Fysica introduceert hij onder meer het onderscheid tussen natuur (physis) en techniek (technè). Hij legt uit dat deze termen niet naar een absolute tegenstelling verwijzen, maar veeleer aspecten aanduiden van bepaalde fenomenen. Een houten bed bijvoorbeeld is zowel technè als physis. Hout heeft bepaalde natuurlijke eigenschappen (een combinatie van robuustheid en plasticiteit) waaraan meubelmakers een bepaalde vorm geven zodat het een gebruiksvoorwerp (organon) wordt. Aan alle dingen kunnen we twee basale aspecten onderscheiden, namelijk stof en vorm. We kunnen deze aspecten wel onderscheiden, niet scheiden. Puur hout bestaat niet, hout heeft altijd een bepaalde vorm of structuur. Naast causale oorzakelijkheid kende hij ook doeloorzakelijkheid (teleologie, afgeleid van het Griekse woord voor doel: telos). Terwijl wij (moderne mensen) geneigd zijn om het begrip doel met het menselijke perspectief te verbinden, meende Aristoteles dat ook de natuur zelf (en de dingen in de natuur) een doel(gerichtheid) hebben. In vergelijking met Plato legt hij veel minder nadruk op wiskunde, en veel meer nadruk op empirie. Zijn empirie is echter de empirie van de alledaagse, onopzettelijk verworven ervaring, de empirie van het "blote oog". Hij voerde voor zover bekend geen experimenten (behoudens denkexperimenten) uit.

3 Deze wijze van observeren staat in de hedendaagse wetenschapsfilosofie bekend als de "anekdotische" methode. Hij schreef een Fysica waarin vrijwel geen wiskunde voorkomt, terwijl zijn Ethica juist wel veel wiskunde bevat. Zijn rechtvaardigheidsbegrip wordt uitgewerkt met behulp van de proportionaliteitswiskunde van Eudoxus (boek V in de Stoicheia van Euclides). En het goede wordt bepaald als het midden (meson) tussen overmaat (hyperbool) en tekort (ellips). In onze tijd is de situatie omgekeerd. Zonder wiskunde is de moderne fysica ondenkbaar, maar in de ethiek is wiskunde zo goed als afwezig. Ptolemaeus Heel invloedrijk waren de opvattingen van Aristoteles over mechanische fenomenen zoals val en worp. Alle dingen hebben hun natuurlijke plaats. De elementen laten zich rangschikken in de vorm van concentrische bollen (aarde - water - lucht - vuur). Een steen die zich in lucht of water bevindt, valt naar beneden omdat hij zijn natuurlijke plaats wil innemen. Anders gezegd, Aristoteles verklaart het fenomeen beweging niet vanuit externe, maar vanuit interne oorzaken. Een hoeveelheid lucht die zich in water bevindt, wil omhoog stijgen om aldus de natuurlijke plaats voor lucht te bereiken. Wanneer we een steen wegwerpen, raakt die steen na verloop van tijd om zo te zeggen "vermoeid". De neiging om zich naar zijn natuurlijke plaats te bewegen krijgt dan de overhand op de snelheid die wij de steen meegaven: hij valt. Anders gezegd, voorwerpen (zoals stenen) verlangen in beginsel naar rust. In de zeventiende eeuw wordt de mechanica van Aristoteles vervangen door die van Newton. Hij gaat uit van de stelling dat een lichaam dat in beweging is, in beweging wil bijven. Volgens Aristoteles gold dit alleen voor de hemellichamen. Zijn teleologische zienswijze werd ten tijde van de tweede wetenschappelijke revolutie als antropomorf of zelfs animistisch beschouwd. Niet alleen de wiskunde ontbreekt in de fysica van Aristoteles, ook het experiment. De experimentele denkstijl als zodanig is weliswaar niet geheel afwezig, maar de situaties en voorbeelden die hij beschrijft zijn in feite "denkexperimenten". De technische mogelijkheden om deze experimenten ook daadwerkelijk uit te voeren waren beperkt. Bijvoorbeeld: om het fenomeen val te bestuderen dient de onderzoeker over een zeer geavanceerde klok te beschikken. Het ruimtebegrip van Aristoteles Kosmos Terwijl de pre-socraat Herakleitos nog geen duidelijk onderscheid maakte tussen wolken (atmosfeer) en sterren, is het ruimtebegrip van Aristoteles al aanzienlijk geëvolueerd. De kosmos is veel groter geworden. Terwijl Herakleitos meende dat de zon de omvang had van een menselijke voet, stelt Aristoteles (in navolging van Eudoxus) dat de omtrek van de aarde stadiën (ongeveer kilometer) bedraagt terwijl de diameter van de zon negen keer zo groot is als die van de aarde. Aristoteles denkt zich de kosmos als een verzameling concentrische sferen, met de aarde in het midden, waarin alle elementen een natuurlijke plaats hebben. Een steen valt omdat de steen op zoek is (op weg is) naar zijn natuurlijke plaats, dichter bij het kosmische centrum, maar tijdelijk in zijn beweging werd gehinderd. Anders gezegd, beweging heeft een interne oorzaak: het motief, het streven van het vallende lichaam zelf. Uiteindelijk streeft alles naar een eindtoestand van volledige rust - al zullen de hemellichamen in hun cirkelbeweging volharden. Bovendien stelt Aristoteles zich de kosmos als eindig voor. Aristoteles huldigt namelijk een relatieve opvatting van ruimte (in tegenstelling tot de absolute opvatting van ruimte zoals die bijvoorbeeld door Newton werd aangehangen). Dat wil zeggen, de ruimte is niet leeg, maar per definitie gevuld. Aristoteles d fi i t i t l d t t li h l it l d bi t

4 definieert ruimte als datgene wat een lichaam omsluit, als de binnenste grens van een omvattend lichaam. Buiten de buitenste sfeer is er niets, ook geen lege ruimte. Aristoteles erkent wel dat het theoretisch mogelijk is om, wanneer we een bepaalde grens bereiken, tekens weer een stap verder te zetten, maar dat is een louter theoretische (geen reële) mogelijkheid. Hij maakt, anders gezegd, onderscheid tussen mathematische en fysische ruimte. De mathematische ruimte is in beginsel oneindig, maar dat is een louter negatieve (en slechts in ons denken aanwezige) oneindigheid. De werkelijke wereld (en daarop heeft fysische ruimtelijkheid betrekking) is eindig. In een lege ruimte valt het verschil tussen hier en daar letterlijk in het niet. En omdat het niet mogelijk is verschil te maken tussen hier en daar, verliest het begrip beweging zijn betekenis. Cusanus Copernicus Aristoteles plaatst, evenals bij de Griekse astronomen, de aarde in het centrum van het heelal. Omstreeks 270 voor Christus wordt door Aristarchos van Samos voor het eerst de heliocentrische hypothese geformuleerd. Door de zon in het centrum te plaatsen wordt het gemakkelijker de "verschijnselen te redden". Deze hypothese was echter om te beginnen in strijd met de alledaagse ervaring. Destijds, lang voor de introductie van elektrisch licht, was zonsopgang een indrukwekkend gebeuren dat men niet zomaar als gezichtsbedrog wilde afdoen. Hetzelfde gold voor de fraaie cirkel die de zon dag in dag uit langs de zelden bewolkte Griekse hemel beschreef. Het grote publiek wilde er niet van weten, maar ook professionele astronomen hadden bezwaren. Als de aarde (dagelijks) om haar eigen as en (jaarlijks) om de zon draait, zou die jaarlijkse rotatie zich ook moeten afspiegelen in de bewegingen der vaste sterren, die men immers steeds vanuit een andere hoek waarneemt. Dit fenomeen (parallax) was voor de astronomie van het blote oog echter niet waarneembaar. Aristarchos moest derhalve een beroep doen op een aanvullende hypothese, namelijk dat de afstand van de aarde tot sfeer van de vaste sterren zó onvoorstelbaar groot is, dat de afstand van de aarde tot de zon daarbij in het niet valt, dat wil zeggen: vergeleken met de afstand tussen zonnestelsel en vaste sterren kan men de afstand aarde-zon als een punt beschouwen. Daar wilde men niet aan. Men bleef vasthouden aan het geocentrische systeem, al waren aanzienlijke concessies en correcties nodig om de theoretische uitgangspunten (aarde in het midden, eenparige cirkelbewegingen) en de astronomische waarnemingen (grilligheden, oneffenheden) met elkaar in overeenstemming te brengen. Het geocentrische wereldbeeld (met een heelal op menselijke schaal) resulteerde uiteindelijk in de Almagest van Ptolemaios. Een belangrijke bijdrage aan het onderzoek naar oneindigheid werd geleverd door kardinaal Cusanus ( ), een kerkelijke hoogwaardigheidsbekleder die, bij de uitwerking van zijn theologische inzichten, gebruik maakte van de wiskunde. Alle kennen, aldus Cusanus, bestaat in vergelijken, in het bepalen van verhoudingen en komt derhalve niet zonder getallen tot stand. Het oneindige is niet rechtstreeks kenbaar, maar wel indirect: via eindige figuren. Als van een cirkel de straal onbegrensd groeit, neemt de kromming af, de cirkel gaat steeds meer lijken op een (oneindige) rechte lijn. De tegenstelling tussen recht en krom wordt opgeheven. De oneindige rechte lijn is een cirkel met een oneindig grote straal of een driehoek waarvan de hoek 180 o is gaan bedragen. De tegenstelling die in het eindige bestond is opgeheven. De oneindige rechte is maximaal recht en minimaal krom. Hij voegt daaraan toe dat geometrische perfectie op aarde onbereikbaar is. De aarde is geen volkomen bol, de banen van sterren zijn geen perfecte cirkels. Het exacte of perfecte is geen bestanddeel van de werkelijkheid. De wereld van wiskundige begrippen is een idealisering van de ervaring. Zijn boek over experimenteren is vooral aan gedachtenexperimenten (op het gebied van de statica) gewijd. Toen Copernicus vele eeuwen later opnieuw de heliocentrische hypothese introduceerde, vormde de epistemologische blokkade die Aristarchos parten speelde opnieuw een struikelblok. Wie in een heliocentrisch systeem gelooft moet aannemen dat het heelal onvoorstelbaar groot is. Hemelbewegingen die men registreert en aan het object (de hemellichamen) toeschrijft, komen in werkelijkheid voor rekening van het subject. Wat de astronomie registreert zijn quasi-objectieve bewegingen die in hoge mate bepaald worden door

5 veranderingen aan de subjectzijde: de waarnemer zelf verandert voortdurend van positie omdat ook de aarde zelf waarop hij staat een planeet is die om haar eigen as en om de zon draait. Toch slaagt men er in de moderne tijd in zich los te maken van de angst voor het onvoorstelbare grote, voor het oneindige (horror infini). De Copernicaanse revolutie was echter minder revolutionair dan tegenwoordig weleens wordt gedacht. Het boek is in de stijl van Ptolemaios geschreven, veel moderne mathematische tools (zoals het begrip logaritme) ontbreken nog. Het boek wordt uitdrukkelijk als een mathematische hypothese geformuleerd, dat wil zeggen als een methode om posities van hemellichamen te berekenen. Over de fysische realiteit van het systeem wordt geen uitspraak gedaan. Het is een boek dat (met uitzondering van het eerste hoofdstuk) bedoeld is voor mathematisch geschoolde lezers. Daar komt nog bij dat de zon bij Copernicus niet in het midden staat. Het centrum is leeg, de zon staat enigszins terzijde en functioneert als lichtbron. Een hoofdstuk uit de geschiedenis van het wetenschappelijk publiceren Manuscript Dat de gevolgen van Corpernicus' publicatie in eerste instantie zo weinig "revolutionair" waren, was mede een gevolg van het feit dat de Lutherse theoloog Osiander, die toezicht had op het drukken van het werk, een voorwoord toevoegde waarin werd benadrukt dat het systeem van Copernicus de epistemologische status had van een mathematische hypothese - het was een instrument om hemelbewegingen berekenbaar te maken, maar dit hield niet de bewering in dat de theorie ook in fysische zin waar was - het zou een mathematische fictie kunnen zijn. Onder volgelingen wekte dit verontwaardiging, maar welbeschouwd staat het voorwoord van Osiander dichter bij de opvatting van Copernicus zelf dan zijn volgelingen dachten. Zelf schrijft hij in de opdracht aan Paus Paulus III, waarmee het werk opent, dat hij overwogen heeft zijn theorie niet op schrift te stellen maar haar, volgens de gewoonte der pythagoreërs, alleen aan ingewijden en dan nog slechts mondeling mede te delen. Immers, mathemata mathematicis scribuntur - wat zoveel betekent als: men doet er goed aan om over wiskundige kwesties (en daaronder resorteerde volgens Corpernicus ook de astronomie) enkel voor wiskundigen te schrijven. Copernicus richtte zich niet tot het grote publiek. Zijn boek had een technisch-wiskundigastronomisch karakter (Dijksterhuis p. 329). Achtergrondliteratuur: E.J. Dijksterhuis (1950/1989) De mechanisering van het wereldbeeld. Amsterdam: Meulenhoff. Publikatie (posthuum) van De Revolutionibus Orbium Caelestium Libri VI (1543) had niet direct een revolutie tot gevolg. Toch is de frase Corpernicaanse revolutie een gevleugelde uitdrukking geworden, niet in de laatste plaats door toedoen van de filosoof Kant die deze metafoor gebruikt om de (tweede) wetenschappelijke revolutie te kenschetsen. Kant denkt dan niet zozeer aan de astronomie als wetenschap, maar aan de algemene epistemologische omwenteling die zich in de moderne wetenschappen voltrekt. De Copernicaanse revolutie maakt duidelijk dat datgene wat wij geneigd zijn toe te schrijven aan het object, in belangrijke mate voor rekening komt van het subject. Wij zijn met nadruk in onze observaties aanwezig, wij hebben zelf in onze objectiviteit de hand. De objectiviteit is, in niet geringe mate, een afspiegeling van de structuur van onze subjectiviteit. De Copernicaanse revolutie betekent het einde van het "naïeve realisme" dat kenmerkend is voor de alledaagse waarneming. Sigmund Freud De Copernicaanse revolutie: Het begrip "Copernicaanse revolutie" is op twee manieren geïnterpreteerd. De eerste interpretatie, die van Kant, werd zojuist besproken. Hij formuleert haar in het voorwoord bij de tweede druk (1787) van zijn Kritik der reinen Vernunft. Van oudsher gingen we ervan uit, aldus Kant, dat onze kennis zich naar de objecten richt. De betekenis van de Copernicaanse revolutie is, dat de objecten zich in feite naar ons kenvermogen richten. Wat wij waarnemen, komt voor een belangrijk deel voor rekening van onze eigen inbreng. Onze manier van kijken

6 en denken is in hoge mate bepalend voor de wijze waarop de werkelijkheid voor ons verschijnt. Een andere interpretatie werd door Freud in 1917 geformuleerd in een artikel gtiteld "Eine Schwierigkeit der Psychoanalyse". De weerstand tegen het heliocentrische systeem, aldus Freud, komt voort uit het feit dat acceptatie van dit systeem een narcistische krenking betekent: wij bevinden ons dan namelijk niet langer in het centrum van het heelal, in het centrum van het wereldgebeuren. Volgens Freud hebben zich in de geschiedenis drie van dergelijke narcistische krenkingen voltrokken. (a) In de eerste plaats de kosmologische krenking die met de naam Copernicus verbonden is. Narcisme verklaart waarom de heliocentrische these van Aristarchos van Samos uit het collectieve geheugen van de wetenschap werd "verdrongen". (b) De biologisch krenking, namelijk de ontdekking dat de mens een dier is en het resultaat van een evolutionair proces. De traditionele gedachte dat de mens een ziel heeft en dieren niet, wordt problematisch nu Darwin de continuïteit tussen dierenrijk en mensenwereld aantoont. (c) De psychologische krenking, volgens Freud de meest pijnlijke, die voor rekening komt van Freud zelf. Lange tijd waande de mens zich soeverein in zijn eigen psyche. De mens waande zich heer in eigen huis. Nu blijkt de mens intern verdeeld te zijn. De psychoanalyse wordt met dezelfde weerstand geconfronteerd waarmee ook de kosmologische en de biologische krenking te maken kregen. Het subject wil zijn soevereiniteit niet prijsgeven. Wellicht zouden we de recente ontdekking dat het menselijk genoom "slechts" à genen bezit als de "vierde" narcistische krenking kunnen opvatten. Return to Index

Inleiding in de Filosofie & de Ethiek

Inleiding in de Filosofie & de Ethiek Inleiding in de Filosofie & de Ethiek 1e Bijeenkomst 5 september 2006 Prof. Dr. Hub Zwart Afdeling Filosofie & Wetenschapstudies h.zwart@science.ru.nl http://www.filosofie.science.ru.nl Wat is filosofie?

Nadere informatie

Galileo Galileï

Galileo Galileï Galileo Galileï 1564-1642 Waarom het conflict rond Galio Galileï geen conflict is tussen geloof en wetenschap of godsdienst en wetenschap! Geen conflict tussen geloof en wetenschap! 1. Galileo beschouwde

Nadere informatie

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud Higgs-deeltje Peter Renaud Heideheeren Inhoud 1. Onze fysische werkelijkheid 2. Newton Einstein - Bohr 3. Kwantumveldentheorie 4. Higgs-deeltjes en Higgs-veld 3 oktober 2012 Heideheeren 2 1 Plato De dingen

Nadere informatie

GELOOF EN WETENSCHAP. Modellen over de relatie tussen geloof en (natuur)wetenschap in historisch perspectief.

GELOOF EN WETENSCHAP. Modellen over de relatie tussen geloof en (natuur)wetenschap in historisch perspectief. GELOOF EN WETENSCHAP Modellen over de relatie tussen geloof en (natuur)wetenschap in historisch perspectief. 1. HET HARMONIEMODEL De leer van de twee boeken Het Ptolemaeïsche of Aristotelische wereldbeeld

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

PG+ Sterrenkunde. Ellen Schallig. 14 november 2013

PG+ Sterrenkunde. Ellen Schallig. 14 november 2013 PG+ Sterrenkunde Ellen Schallig 14 november 2013 Inhoudsopgave Huishoudelijke mededelingen Recap: Het heelal is groot en leeg De Babyloniërs De Grieken Sprong naar zestiende eeuw Huishoudelijke mededelingen

Nadere informatie

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Twee bijeenkomsten: Donderdag 17 oktober 2013: Historische ontwikkelingen van Astrologie.

Nadere informatie

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl Utrecht, 16-6-2006 1. Is het waar, dat recente vondsten in de wetenschap Godsgeloof verzwakken?

Nadere informatie

Test je kennis! De heelalquiz

Test je kennis! De heelalquiz Test je kennis! heelalquiz Introductie les 3 Planeten, sterren, manen, de oerknal. Het zijn termen die leerlingen vast wel eens voorbij hebben horen komen. Maar wat weten de leerlingen eigenlijk al van

Nadere informatie

Wetenschap hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Wetenschap hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 15 December 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/61310 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Cursus Inleiding in de Sterrenkunde

Cursus Inleiding in de Sterrenkunde Cursus Inleiding in de Sterrenkunde Sterrenbeelden naamgeving ca. 3000 v Chr. (Kreta) 48 klassieke sterrenbeelden, w.o. Dierenriem nu 88 officieel (door I.A.U.) met blote oog ca. 6000 sterren sternamen:

Nadere informatie

WELKOM! Inleiding Astrofysica College 1 7 september Ignas Snellen

WELKOM! Inleiding Astrofysica College 1 7 september Ignas Snellen WELKOM! Inleiding Astrofysica College 1 7 september 2015 13.45 15.30 Ignas Snellen Docent: Ignas Snellen Assistenten: Joris Witstok, Charlotte Brand, Niels Ligterink, Mieke Paalvast Doel, Inleiding Astrofysica:

Nadere informatie

Wetenschaps- filosofie. Wolter Kaper AMSTEL-instituut

Wetenschaps- filosofie. Wolter Kaper AMSTEL-instituut Wetenschaps- filosofie Wolter Kaper AMSTEL-instituut Wetenschap en methode Vandaag: Wetenschapsfilosofie Wat is wetenschap? Hoe wordt vooruitgang geboekt? Zoeken naar waarheid? Bestaat er een tijdloze

Nadere informatie

2) De voornaamste en meest frequente manier waarop vooruitgang gemaakt wordt in de

2) De voornaamste en meest frequente manier waarop vooruitgang gemaakt wordt in de Proefexamen wetenschappelijke methoden 1) Een intervalschaal is: a) Een absolute schaal van afstanden b) Een absolute schaal van rangordeningen c) Een verhoudingsschaal van afstanden d) Een verhoudingsschaal

Nadere informatie

Een les wiskunde: hoe Kepler naar de wereld keek (voorbeeldles voortgezet onderwijs)

Een les wiskunde: hoe Kepler naar de wereld keek (voorbeeldles voortgezet onderwijs) Een les wiskunde: hoe Kepler naar de wereld keek (voorbeeldles voortgezet onderwijs) Ab van der Roest Dit materiaal is onderdeel van het compendium christelijk leraarschap dat samengesteld is door het

Nadere informatie

Stoïcijnse levenskunst

Stoïcijnse levenskunst Stoïcijnse levenskunst Evenveel geluk als wijsheid Miriam van Reijen ISVW UITGEVERS INHOUD Voorwoord Hoofdstuk 1 Praktische filosofie 11 Geloven, filosoferen en weten 11 Praktische filosofie 13 Filosofen

Nadere informatie

Proeftentamen 2010-2011 deel Wetenschapsfilosofie. 20102011proef_deel_Wetenschapsfilosofie.pdf

Proeftentamen 2010-2011 deel Wetenschapsfilosofie. 20102011proef_deel_Wetenschapsfilosofie.pdf Proeftentamen 2010-2011 deel Wetenschapsfilosofie 20102011proef_deel_Wetenschapsfilosofie.pdf Tilburg University Sociale Filosofie en Wetenschapsfilosofie Proeftentamen Sociale Filosofie en wetenschapsfilosofie

Nadere informatie

Wetenschapsweek Benadert wetenschap de waarheid?

Wetenschapsweek Benadert wetenschap de waarheid? Wetenschapsweek Benadert wetenschap de waarheid? Deel 1: Prof. dr. Sylvia Wenmackers Het antwoord van een wetenschapper: Isaac Asimov Maandag 24 oktober 2016 Boek: 1988 The Skeptical Inquirer Fall 1989

Nadere informatie

Immanuel Kant. Opmerkingen over het gevoel van het schone en het verhevene. Vertaling, inleiding en aantekeningen door Ike Kamphof

Immanuel Kant. Opmerkingen over het gevoel van het schone en het verhevene. Vertaling, inleiding en aantekeningen door Ike Kamphof opm Kamphof-Kant vs5 23-03-2006 13:31 Pagina 3 Immanuel Kant Opmerkingen over het gevoel van het schone en het verhevene Vertaling, inleiding en aantekeningen door Ike Kamphof opm Kamphof-Kant vs5 23-03-2006

Nadere informatie

Weten het niet-weten

Weten het niet-weten Weten het niet-weten Over natuurwetenschap en levensbeschouwing Ger Vertogen DAMON Vertogen, Weten.indd 3 10-8-10 9:55 Inhoudsopgave Voorwoord 7 1. Inleiding 9 2. Aard van de natuurwetenschap 13 3. Klassieke

Nadere informatie

De ontraadseling van de hemel

De ontraadseling van de hemel De ontraadseling van de hemel In het poppenstuk kijkt een man door een sterrenkijker en doet ontdekkingen waarvoor hij een beloning krijgt. Maar voordat het zover was moesten er drie dingen gebeuren: een

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

1. Drie wetenschappelijke revoluties. Eerste wetenschappelijke revolutie (ca. 400 v Chr) Tweede wetenschappelijke revolutie (17e eeuw)

1. Drie wetenschappelijke revoluties. Eerste wetenschappelijke revolutie (ca. 400 v Chr) Tweede wetenschappelijke revolutie (17e eeuw) FNWI University of Nijmegen Opzet Overzicht Opdrachten Tentamen Onderwijs 20 december 2004, e-mail Education / Onderwijs prof. dr Hub Zwart KUN FNWI Inleiding in de Filosofie en de Ethiek Voor studenten

Nadere informatie

15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD

15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD 15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD 1 15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD 2 MENSEN WILLEN STRUCTUREN ZIEN 15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD 3 DE MENS BEGON TE BESCHRIJVEN WAT HIJ AAN DE HEMEL

Nadere informatie

HOVO cursus Kosmologie

HOVO cursus Kosmologie HOVO cursus Kosmologie Voorjaar 2011 prof.dr. Paul Groot dr. Gijs Nelemans Afdeling Sterrenkunde, Radboud Universiteit Nijmegen HOVO cursus Kosmologie Overzicht van de cursus: 17/1 24/1 31/1 7/2 14/2 21/2

Nadere informatie

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil pagina 1 van 5 Home > Bronteksten > Plato, Over kunst Vert. Gerard Koolschijn. Plato, Constitutie (Politeia), Amsterdam: 1995. 245-249. (Socrates) Nu we [...] de verschillende elementen van de menselijke

Nadere informatie

Wat is de mens? - Context. De opkomst van de filosofische antropologie

Wat is de mens? - Context. De opkomst van de filosofische antropologie De menselijke natuur, week 9 De opkomst van de filosofische antropologie Overzicht van reeds behandelde mensbeelden en de mechanistische visie uit de late 19e eeuw Wat is de mens? - Context Plato / Descartes

Nadere informatie

Uit: Niks relatief. Vincent Icke Contact, 2005

Uit: Niks relatief. Vincent Icke Contact, 2005 Uit: Niks relatief Vincent Icke Contact, 2005 Dé formule Snappiknie kanniknie Waarschijnlijk is E = mc 2 de beroemdste formule aller tijden, tenminste als je afgaat op de meerderheid van stemmen. De formule

Nadere informatie

Gravitatie en kosmologie

Gravitatie en kosmologie Gravitatie en kosmologie FEW cursus Jo van den Brand & Jeroen Meidam Les 1: 3 september 2012 Overzicht Docent informatie Jo van den Brand, Jeroen Meidam Email: jo@nikhef.nl, j.meidam@nikhef.nl 0620 539

Nadere informatie

Theorieën en hoofdfiguren uit de sociologie?

Theorieën en hoofdfiguren uit de sociologie? Theorieën en hoofdfiguren uit de sociologie? Deel 1 Theorie... Eenvoudig netwerk van met elkaar verbonden hypothesen (beweringen over waarschijnlijke relaties tussen twee of meer variabelen acties of kenmerken

Nadere informatie

reeks ontmoetingen 2 een ontmoeting met Heraclitus

reeks ontmoetingen 2 een ontmoeting met Heraclitus reeks ontmoetingen 2 een ontmoeting met Heraclitus Toelichting Door deze ontmoeting met Heraclitus gaan we terug naar het begin van de westerse filosofie. Zo rond 600 voor Christus komen we in het KleinAziatische

Nadere informatie

Politieke Filosofie Oudheid en Middeleeuwen

Politieke Filosofie Oudheid en Middeleeuwen Politieke Filosofie Oudheid en Middeleeuwen Geschiedenis en politieke filosofie Geschiedenis Beschrijving feitelijke gebeurtenissen. Verklaring in termen van oorzaak en gevolg of van bedoelingen. Politieke

Nadere informatie

Van Aristoteles via Copernicus en Galileï naar Newton

Van Aristoteles via Copernicus en Galileï naar Newton Mechanisering van het wereldbeeld De mechanisering, die het wereldbeeld bij den overgang van antieke naar klassieke natuurwetenschap heeft ondergaan, heeft bestaan in de invoering van een natuurbeschrijving

Nadere informatie

1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6.

1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6. Inleiding Astrofysica 1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6. Sterren: stervorming, sterdood

Nadere informatie

Opgave 2 Doen wat je denkt

Opgave 2 Doen wat je denkt Opgave 2 Doen wat je denkt 7 maximumscore 2 een argumentatie waarom Swaab het bestaan van vrije wil verwerpt op grond van de experimenten van Libet: bewustzijn komt pas na de beslissingen van de hersenen

Nadere informatie

Aristoteles. ( v. C.)

Aristoteles. ( v. C.) Aristoteles geschiedenis (384-322 v. C.) Een Europese verklaring van de wereld van vóór er moderne wetenschap was? Waar is de Europese cultuur ontstaan? Vóór de Grieken XVIIIde dynastie, tussen 1379 en

Nadere informatie

04 H2 Zes reuzen in 2000 jaar. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

04 H2 Zes reuzen in 2000 jaar. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur Its Academy Laatst gewijzigd 08 May 2015 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/46110 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van

Nadere informatie

filosofie vwo 2016-II

filosofie vwo 2016-II Opgave 2 Theoriegeladenheid van de waarneming 5 maximumscore 3 Een goed antwoord bevat een uitleg met de afbeelding van het eend-konijn van: Kuhns Aristoteles-ervaring: plotselinge perspectiefverandering

Nadere informatie

Henrik Bastijns en Joachim Nelis 22-4-2014

Henrik Bastijns en Joachim Nelis 22-4-2014 HEILIGE DRIEVULDIGHEIDSCOLLEGE Onderzoeksopdracht Stelling van Ptolemaeus Henrik Bastijns en Joachim Nelis 22-4-2014 Inhoudstafel Historische achtergrond Bewijs van de stelling van Ptolemaeus Toepassingen

Nadere informatie

WIJ DENKEN OVER KENNIS EN WETENSCHAP. Verwerkingsboek. Philippe Boekstal DAMON. WD kennis wetenschap 2601.indd 1 26-1-10 12:16

WIJ DENKEN OVER KENNIS EN WETENSCHAP. Verwerkingsboek. Philippe Boekstal DAMON. WD kennis wetenschap 2601.indd 1 26-1-10 12:16 WIJ DENKEN OVER KENNIS EN WETENSCHAP Verwerkingsboek Philippe Boekstal DAMON WD kennis wetenschap 2601.indd 1 26-1-10 12:16 VOORWOORD Dit verwerkingsboek bevat een aantal teksten en opdrachten die aansluiten

Nadere informatie

De Christelijke wortels van de moderne natuurwetenschap

De Christelijke wortels van de moderne natuurwetenschap De Christelijke wortels van de moderne natuurwetenschap volgens Harry van den Bouwhuijsen F.H. van Lunteren Ontstaan natuurwetenschap Openbaringsmonotheïsme levert noodzakelijke voorwaarden voor dit proces

Nadere informatie

1. Inleiding. De normale, driedimensionale ervaring is nog maar een begin van wat het leven te bieden heeft. De levensbloem

1. Inleiding. De normale, driedimensionale ervaring is nog maar een begin van wat het leven te bieden heeft. De levensbloem 1. Inleiding De levensbloem De ingekleurde levensbloem staat symbool voor de vierde dimensie. Jij voegt een extra dimensie aan je leven toe wanneer je jouw bloem gaat openen. De tijd is er rijp voor! Sinds

Nadere informatie

FACULTEIT TECHNISCHE NATUURWETENSCHAPPEN. Opleiding Technische Natuurkunde TENTAMEN

FACULTEIT TECHNISCHE NATUURWETENSCHAPPEN. Opleiding Technische Natuurkunde TENTAMEN FACULTEIT TECHNISCHE NATUURWETENSCHAPPEN Opleiding Technische Natuurkunde TENTAMEN Vak : Inleiding Optica (19146011) Datum : 9 november 01 Tijd : 8:45 uur 1.15 uur Indien U een onderdeel van een vraagstuk

Nadere informatie

TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - natuur en techniek. Kerndoel 46. Toelichting en verantwoording

TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - natuur en techniek. Kerndoel 46. Toelichting en verantwoording TULE - ORIËNTATIE OP JEZELF EN DE WERELD KERNDOEL 46 162 TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - natuur en techniek Kerndoel 46 De leerlingen leren dat de positie van de aarde

Nadere informatie

De machinemens in de medische geschiedenis en in de huidige medische praktijk

De machinemens in de medische geschiedenis en in de huidige medische praktijk De machinemens in de medische geschiedenis en in de huidige medische praktijk Nel van den Haak Filosofisch Café Zwolle 19 januari 2015 Aandachtspunten: Wat zijn metaforen? De machinemens in de historische

Nadere informatie

Reis door het zonnestelsel

Reis door het zonnestelsel Reis door het zonnestelsel GROEP 7-8 61 70 minuten 1, 23, 32 en 46 De leerling: weet dat de afstanden tussen de planeten heel groot zijn kan zich een voorstelling maken van de afstand van de aarde tot

Nadere informatie

Wat is wiskunde? college door Jan Hogendijk, 12 september 2016

Wat is wiskunde? college door Jan Hogendijk, 12 september 2016 Wat is wiskunde? college door Jan Hogendijk, 12 september 2016 Wiskunde is een wetenschap waarin precies geredeneerd wordt over getallen, figuren in de ruimte, of formele structuren in het algemeen. In

Nadere informatie

1. Het Heelal. De aarde lijkt groot, maar onze planeet is niet meer dan een stip in een onmetelijke ruimte.

1. Het Heelal. De aarde lijkt groot, maar onze planeet is niet meer dan een stip in een onmetelijke ruimte. De aarde 1. Het Heelal De aarde lijkt groot, maar onze planeet is niet meer dan een stip in een onmetelijke ruimte. De oerknal Wetenschappers denken dat er meer dan 15 miljoen jaar geleden een enorme ontploffing

Nadere informatie

Wiskunde als cultuur van de wetenschap

Wiskunde als cultuur van de wetenschap Wiskunde als cultuur van de wetenschap Henk Broer Johann Bernoulli Instituut voor Wiskunde en Informatica Rijksuniversiteit Groningen Significante artefacten Dodecaëder uit Hartwerd en Newton s Principia

Nadere informatie

Planetaire Samenstanden en Aardbevingen 2014-10-05 door Frank Hoogerbeets

Planetaire Samenstanden en Aardbevingen 2014-10-05 door Frank Hoogerbeets Planetaire Samenstanden en Aardbevingen 2014-10-05 door Frank Hoogerbeets Volgens de gevestigde wetenschap zijn aardbevingen het gevolg van de beweging van tektonische platen, die wordt veroorzaakt door

Nadere informatie

CHRISTELIJKE THEOLOGIE. EEN INTRODUCTIE; BRUGGEN BOUWEN; UITLEGGEN WAT JE GELOOFT;

CHRISTELIJKE THEOLOGIE. EEN INTRODUCTIE; BRUGGEN BOUWEN; UITLEGGEN WAT JE GELOOFT; Boek van de maand Geloof en natuurwetenschap H.B. Driessen De laatste jaren verschijnt het ene boek na het andere van de hand van de Engelse theoloog Alister McGrath. Hij is Principal van Wycliffe Hall

Nadere informatie

Sterrenkunde in de prehistorie: Lascaux : COLLEGE II : RECAPITULATIE COLLEGE I. Ontzag voor hemelverschijnselen.

Sterrenkunde in de prehistorie: Lascaux : COLLEGE II : RECAPITULATIE COLLEGE I. Ontzag voor hemelverschijnselen. RECAPITULATIE COLLEGE I Eerste kennismaking - planeten! clusters van sterrenstelsels - leegte, grootte, ruimte-tijd Simpele waarnemingen - sterren, & sterrenbeelden, - Zon, Maan, planeten, kometen - verduisteringen,

Nadere informatie

Subject: Over die vreselijke Tsunami From: Eric Halmans Date: Fri, 18 Feb 2005 15:43:35 +0000 (02/18/2005 04:43:35 PM)

Subject: Over die vreselijke Tsunami From: Eric Halmans <SMTP:EHALMANS@CHELLO.NL> Date: Fri, 18 Feb 2005 15:43:35 +0000 (02/18/2005 04:43:35 PM) Subject: Over die vreselijke Tsunami From: Eric Halmans Date: Fri, 18 Feb 2005 15:43:35 +0000 (02/18/2005 04:43:35 PM) Al weken probeer ik het onderstaande een beetje fatsoenlijk

Nadere informatie

De wortel uit min één, Cardano, Kepler en Newton

De wortel uit min één, Cardano, Kepler en Newton De wortel uit min één, Cardano, Kepler en Newton Van de middelbare school kent iedereen wel de a, b, c-formule (hier en daar ook wel het kanon genoemd) voor de oplossingen van de vierkantsvergelijking

Nadere informatie

Openingstoespraak Debat Godsargument VU Faculteit der Wijsbegeerte 11 April 2012. Emanuel Rutten

Openingstoespraak Debat Godsargument VU Faculteit der Wijsbegeerte 11 April 2012. Emanuel Rutten 1 Openingstoespraak Debat Godsargument VU Faculteit der Wijsbegeerte 11 April 2012 Emanuel Rutten Goedemiddag. Laat ik beginnen met studievereniging Icarus en mijn promotor Rene van Woudenberg te bedanken

Nadere informatie

100 miljard sterrenstelsels... ons zonnestelsel Planeten bij andere sterren. In een spiraal-arm van de Melkweg. De zon is maar een gewone ster...

100 miljard sterrenstelsels... ons zonnestelsel Planeten bij andere sterren. In een spiraal-arm van de Melkweg. De zon is maar een gewone ster... ons zonnestelsel Planeten bij andere sterren Binnenplaneten: relatief klein, rotsachtig hoge dichtheid (Mercurius, Venus, Aarde, Mars) Buitenplaneten: gasreuzen - lage dichtheid (Jupiter, Saturnus, Uranus,

Nadere informatie

Minor Ethiek en sociale filosofie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013

Minor Ethiek en sociale filosofie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013 Minor Ethiek en sociale filosofie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013 Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013 I Inhoudsopgave Vak:

Nadere informatie

Opgave 1: Vrije wil als zelfverwerkelijking

Opgave 1: Vrije wil als zelfverwerkelijking * PTA code: ED/st/05 * Docent: MLR * Toetsduur: 100 minuten. * Deze toets bestaat uit 11 vragen. Het totaal aantal punten dat je kunt behalen is: 32. * Kijk voor je begint telkens eerst de vraag kort door,

Nadere informatie

Het Heelal. N.G. Schultheiss

Het Heelal. N.G. Schultheiss 1 Het Heelal N.G. Schultheiss 1 Inleiding Deze module volgt op de module De hemel. Deze module wordt vervolgd met de module Meten met een Telescoop. Uiteindelijk kun je met de opgedane kennis een telescoop

Nadere informatie

Ter inleiding (tot een inleiding)

Ter inleiding (tot een inleiding) Inhoud Voorwoord 3 Aanvullende lectuur 4 Ter inleiding (tot een inleiding) 1. Wijsbegeerte, haar begin(sel) en doelstelling 5 2. Waarom filosofie altijd een inleiding blijft 7 3. Waarom een historische

Nadere informatie

Reis door het zonnestelsel

Reis door het zonnestelsel Reis door het zonnestelsel GROEP 5-6 41 50 minuten 1, 23 en 32 Zet voor de activiteit Planeten de planeten onder elkaar op het bord, zoals in de tabel. De leerling: weet dat de acht planeten verschillend

Nadere informatie

Eindexamen Filosofie vwo 2001 - I

Eindexamen Filosofie vwo 2001 - I Eindexamen Filosofie vwo 00 - I 3 Antwoordmodel Opgave Het ontstaan van leven Een juist antwoord bevat de volgende elementen: een goede uitleg van wat inductie is; een goede uitleg van het inductieprobleem

Nadere informatie

Avontuurlijke ruimtestages. 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.)

Avontuurlijke ruimtestages. 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.) Euro Space Center 15/12/2013 1/5 ACTIVITEITENPROGRAMMA Astronomiestage 6 dagen - 5 nachten Duur 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.) Timing n Dag 1 17.00 u : Aankomst / onthaal

Nadere informatie

Inleiding op het Evangelie Jezus openbaart zijn heerlijkheid

Inleiding op het Evangelie Jezus openbaart zijn heerlijkheid Het Evangelie naar Johannes Inleiding op het Evangelie Jezus openbaart zijn heerlijkheid Age Romkes Stichting Artios, kopiëren niet toegestaan Bijbelteksten zijn met toestemming overgenomen uit de Herziene

Nadere informatie

Het zonnestelsel en atomen

Het zonnestelsel en atomen Het zonnestelsel en atomen Lieve mensen, ik heb u over de dampkring van de aarde verteld. Een dampkring die is opgebouwd uit verschillende lagen die men sferen noemt. Woorden als atmosfeer en stratosfeer

Nadere informatie

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Universitair Medisch Centrum Utrecht Verplegingswetenschappen cursusjaar

Nadere informatie

INFORMATIE LIFELONG OVER PERSPECTIEVEN +31 (0) 638 279 772. lee@lifelong.eu

INFORMATIE LIFELONG OVER PERSPECTIEVEN +31 (0) 638 279 772. lee@lifelong.eu LIFELONG INFORMATIE Wil je meer uit je werk- en privé-relaties halen? Wil je jezelf en anderen beter begrijpen en misverstanden voorkomen? Dan is het essentieel om je perspectief op de werkelijkheid te

Nadere informatie

Numerieke aspecten van de vergelijking van Cantor. Opgedragen aan Th. J. Dekker. H. W. Lenstra, Jr.

Numerieke aspecten van de vergelijking van Cantor. Opgedragen aan Th. J. Dekker. H. W. Lenstra, Jr. Numerieke aspecten van de vergelijking van Cantor Opgedragen aan Th. J. Dekker H. W. Lenstra, Jr. Uit de lineaire algebra is bekend dat het aantal oplossingen van een systeem lineaire vergelijkingen gelijk

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

CONTEMPLATIEVE FOTOGRAFIE BEWUST ANDERS WAARNEMEN

CONTEMPLATIEVE FOTOGRAFIE BEWUST ANDERS WAARNEMEN CONTEMPLATIEVE FOTOGRAFIE BEWUST ANDERS WAARNEMEN Inleiding Wat wij beogen met deze drie dagen is een verdieping in fotograferen. Dat doen we door het effect van foto s te bestuderen. In algemeenheid geven

Nadere informatie

Les 5 God: Zoon Ketters over Jezus

Les 5 God: Zoon Ketters over Jezus Les 5 God: Zoon Doelstelling: de catechisant kan in 1 minuut aan een ander uitleggen wie Jezus voor hem/haar is, weet welke afwijkende meningen er in de loop der tijd geweest is m.b.t. de Here Jezus en

Nadere informatie

Afstanden in de sterrenkunde

Afstanden in de sterrenkunde Afstanden in de sterrenkunde Inleiding. In de sterrenkunde bestaat een fundamenteel probleem; we kunnen misschien wel heel precies waarnemen waar een object aan de hemel staat, maar hoe kunnen we achterhalen

Nadere informatie

Verdeling van de samenvattingen van de hoofdstukken:

Verdeling van de samenvattingen van de hoofdstukken: Verdeling van de samenvattingen van de hoofdstukken: deel hoofdstuk Ko René 1 I II.A II.B II.C III.A III.B IV V 2 I II III IV V VI VII VIII IX X Besluit 1 VIA GOD NAAR DE ANDER is een studie van Ko Steketee

Nadere informatie

Extra: Eise Eisinga hv123. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Extra: Eise Eisinga hv123. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 16 September 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/79598 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo II

Eindexamen filosofie vwo II Opgave 2 Over wetenschap en religie: zij die uit de hemel kwamen 7 maximumscore 2 een argumentatie waarom wetenschappelijke kennis niet als probleemloze bron van vooruitgang kan worden beschouwd: wetenschap

Nadere informatie

Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13!!

Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13!! Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13 Stof hoorcollege Hennie Boeije, Harm t Hart, Joop Hox (2009). Onderzoeksmethoden, Boom onderwijs, achtste geheel herziene druk, ISBN 978-90-473-0111-0. Hoofdstuk

Nadere informatie

Pappus van Alexandrië, Verzamelwerk, Boek VII.

Pappus van Alexandrië, Verzamelwerk, Boek VII. Pappus van Alexandrië, Verzamelwerk, Boek VII. Pappus van Alexandrië leefde omstreeks 250 na Christus. Hij schreef een groot Wiskundig Verzamelwerk ( Mathematical Collection, Collectio ) in 8 boeken, waarvan

Nadere informatie

KIJKWIJZER SCHILDERIJ CKV 1 opdracht Cijfer:

KIJKWIJZER SCHILDERIJ CKV 1 opdracht Cijfer: KIJKWIJZER SCHILDERIJ CKV 1 opdracht Cijfer: Naam: Klas: Datum: Feiten Een kijkwijzer is bedoeld om je mee te nemen in de waarneming en het kijken te intensiveren: kortom je gaat steeds meer dingen zien,

Nadere informatie

De kosmische afstandsladder

De kosmische afstandsladder De kosmische afstandsladder De kosmische afstandsladder Oorsprong Sterrenkunde Maan B Zon A Aarde C Aristarchos: Bij halve maan is de hoek zon-maanaarde, B, 90 graden. Als exact op hetzelfde moment de

Nadere informatie

Fysica: mechanica, golven en thermodynamica PROEFEXAMEN VAN 12 NOVEMBER 2008

Fysica: mechanica, golven en thermodynamica PROEFEXAMEN VAN 12 NOVEMBER 2008 Fysica: mechanica, golven en thermodynamica Prof. J. Danckaert PROEFEXAMEN VAN 12 NOVEMBER 2008 OPGEPAST Veel succes! Dit proefexamen bestaat grotendeels uit meerkeuzevragen waarbij je de letter overeenstemmend

Nadere informatie

TENTAMEN. x 2 x 3. x x2. cos( x y) cos ( x) cos( y) + sin( x) sin( y) d dx arcsin( x)

TENTAMEN. x 2 x 3. x x2. cos( x y) cos ( x) cos( y) + sin( x) sin( y) d dx arcsin( x) FACULTEIT TECHNISCHE NATUURWETENSCHAPPEN Opleiding Technische Natuurkunde Kenmerk: 46055907/VGr/KGr Vak : Inleiding Optica (4602) Datum : 29 januari 200 Tijd : 3:45 uur 7.5 uur TENTAMEN Indien U een onderdeel

Nadere informatie

ACHTERGRONDEN VAN DE MODERNE WIJSBEGEERTE

ACHTERGRONDEN VAN DE MODERNE WIJSBEGEERTE 0 ACHTERGRONDEN VAN DE MODERNE WIJSBEGEERTE Nijmegen, december 2004 Harm Boukema 1 In dankbare herinnering aan mijn leermeester Jan Hollak 2 3 INHOUD EERSTE DEEL DE COPERNICAANSE REVOLUTIE 1 Heliocentrisch

Nadere informatie

Kepler s Derde Wet en de Stabiliteit van het Zonnestelsel

Kepler s Derde Wet en de Stabiliteit van het Zonnestelsel Kepler III p.1 Kepler s Derde Wet en de Stabiliteit van het Zonnestelsel Henk Broer Instituut voor Wiskunde en Informatica Rijksuniversiteit Groningen De Principia Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica

Nadere informatie

HOE VIND JE EXOPLANETEN?

HOE VIND JE EXOPLANETEN? LESBRIEF GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! ZOEKTOCHT EXOPLANETEN Deze NOVAlab-oefening gaat over een van de manieren om planeten buiten ons zonnestelsel op te sporen. De oefening is geschikt voor de bovenbouw

Nadere informatie

Jupiter en zijn Galileïsche manen

Jupiter en zijn Galileïsche manen Jupiter en zijn Galileïsche manen Jupiter en de Galileïsche manen in Toldijk In de koepel van de Zuidelijke Hemel heeft Henk Olthof het mechaniek van Jupiter met vier van zijn manen opgesteld. Bij rondleidingen

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4 Deel 1, Hoofdstuk 3 Dat de Natuur de oorzaak is. Rikus Koops 15 juni 2012 Versie 1.0 In de vorige toelichting heb ik de organisatie van de Natuur

Nadere informatie

Het laboratorium in je hoofd. Pim Lemmens

Het laboratorium in je hoofd. Pim Lemmens Het laboratorium in je hoofd Pim Lemmens Oefening 1 Stel, het is mogelijk om mensen vrijwel instantaan te beamen van de ene plaats naar de andere (vgl. Star Trek) We vormen samen een ministerraad die wetgeving

Nadere informatie

De Zwarte Lichten ontmaskerd

De Zwarte Lichten ontmaskerd 1 De Zwarte Lichten ontmaskerd Inleiding De term zwarte lichten is een bijzonder gevonden uitdrukking, enerzijds is de uitdrukking paradoxaal licht kan niet zwart zijn anderzijds geeft het een andere werkelijkheid

Nadere informatie

De planeten Reis door het zonnestelsel

De planeten Reis door het zonnestelsel De planeten Reis door het zonnestelsel Cgroep 1-2 01 tijdsduur 40 minuten kerndoelen 1, 46 en 54 lesdoelen De leerling: (her)kent de namen van de acht planeten weet dat de planeten om de zon draaien kan

Nadere informatie

Wat weten we van ASTRONOMIE? Dr. Jonathan F. Henry

Wat weten we van ASTRONOMIE? Dr. Jonathan F. Henry Wat weten we van ASTRONOMIE? Dr. Jonathan F. Henry Wat weten we van ASTRONOMIE? Wetenschappelijk jeugdboek 1 Geactualiseerde eerste druk: 2008 Vertaling: stichting De Oude Wereld www.oude-wereld.nl Distributie:

Nadere informatie

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten 1 Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding G.J.E. Rutten Introductie In dit artikel wil ik het argument van de Amerikaanse filosoof Alvin Plantinga voor

Nadere informatie

lende hemellichamen verschillende zijn qua temperatuur, zwaartekracht, atmosfeer en zuurstof andere hemellichamen anders uit zouden zien

lende hemellichamen verschillende zijn qua temperatuur, zwaartekracht, atmosfeer en zuurstof andere hemellichamen anders uit zouden zien Leven in de ruimte GROEP 5-6 59 80 minuten 1, 42, 46 en 54 De leerling: lende hemellichamen verschillende omstandigheden zijn qua temperatuur, zwaartekracht, atmosfeer en zuurstof andere hemellichamen

Nadere informatie

5 havo Nederlands mevr. Rozendaal. Leesvaardigheid examenvoorbereidingen

5 havo Nederlands mevr. Rozendaal. Leesvaardigheid examenvoorbereidingen naam: Leesvaardigheid examenvoorbereidingen Opdracht: vul de juiste begrippen in op de lege plekken. Je kunt kiezen uit: acceptatie afhankelijk belanghebbend beschouwing betrouwbare deskundige discussiant

Nadere informatie

Referentieniveaus uitgelegd. 1S - rekenen Vaardigheden referentieniveau 1S rekenen. 1F - rekenen Vaardigheden referentieniveau 1F rekenen

Referentieniveaus uitgelegd. 1S - rekenen Vaardigheden referentieniveau 1S rekenen. 1F - rekenen Vaardigheden referentieniveau 1F rekenen Referentieniveaus uitgelegd De beschrijvingen zijn gebaseerd op het Referentiekader taal en rekenen'. In 'Referentieniveaus uitgelegd' zijn de niveaus voor de verschillende sectoren goed zichtbaar. Door

Nadere informatie

Naam: Janette de Graaf. Groep: 7. Datum:Februari Het heelal.

Naam: Janette de Graaf. Groep: 7. Datum:Februari Het heelal. Naam: Janette de Graaf. Groep: 7. Datum:Februari 2017. Het heelal. Inhoudsopgaven. Hoofdstuk 1. Ons zonnestelsel. Blz 3 Hoofdstuk 2. De zon. Blz 4-5 Hoofdstuk 3. De maan. Blz 6 Hoofdstuk 4. Planeten. Blz

Nadere informatie

Het begrip natuur in techniek, filosofie en religie. Deel I: Van voormodern naar modern denken

Het begrip natuur in techniek, filosofie en religie. Deel I: Van voormodern naar modern denken Het begrip natuur in techniek, filosofie en religie Deel I: Van voormodern naar modern denken 1. Inleiding 2. Franciscus 3. Descartes 4. Pascal 5. Conclusies Inleiding Lynn White in Science (1967): Christendom

Nadere informatie

Meetkunde en Fysica. Henk Broer. Instituut voor Wiskunde en Informatica Rijksuniversiteit Groningen. Meetkunde en Fysica p.1/22

Meetkunde en Fysica. Henk Broer. Instituut voor Wiskunde en Informatica Rijksuniversiteit Groningen. Meetkunde en Fysica p.1/22 Meetkunde en Fysica Henk Broer Instituut voor Wiskunde en Informatica Rijksuniversiteit Groningen Meetkunde en Fysica p.1/22 Overzicht Meetkundige aspecten van natuurkunde: - Newton en schalingswetten

Nadere informatie

Een interpretatie van communicatie Rumi Knoppel

Een interpretatie van communicatie Rumi Knoppel Deel 1 Een interpretatie van communicatie Rumi Knoppel Voorwoord Om te beginnen met het uiteenzetten van een interpretatie van communicatie en de daarbij behorende analyse ben ik gehouden om aan te geven

Nadere informatie

De constructie van een raaklijn aan een cirkel is, op basis van deze stelling, niet zo erg moeilijk meer.

De constructie van een raaklijn aan een cirkel is, op basis van deze stelling, niet zo erg moeilijk meer. Cabri-werkblad Raaklijnen Raaklijnen aan een cirkel Definitie Een raaklijn aan een cirkel is een rechte lijn die precies één punt (het raakpunt) met de cirkel gemeenschappelijk heeft. Stelling De raaklijn

Nadere informatie

Een les scheikunde: de stof water geeft een venster op de hemel (voorbeeldles voortgezet onderwijs)

Een les scheikunde: de stof water geeft een venster op de hemel (voorbeeldles voortgezet onderwijs) Een les scheikunde: de stof water geeft een venster op de hemel (voorbeeldles voortgezet onderwijs) Han Vuik Dit materiaal is onderdeel van het compendium christelijk leraarschap dat samengesteld is door

Nadere informatie