AC H TE RGRONDINFO RM ATI E TEN BE HOEVE V AN H ET S TEM -PROGR AM M A

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "AC H TE RGRONDINFO RM ATI E TEN BE HOEVE V AN H ET S TEM -PROGR AM M A"

Transcriptie

1 AC H TE RGRONDINFO RM ATI E TEN BE HOEVE V AN H ET S TEM -PROGR AM M A FEBRU AR I Transmuraal Netwerk Midden-Holland Ria Ballering en Mariëlle Wiltenburg (CC Zorgadviseurs) 1 e oplage 300 stuks Deze reader is met zorg met de laatste, ons bekende, inzichten samengesteld. Het Transmuraal Netwerk Midden-Holland, CC Zorgadviseurs en het STEM-programma kunnen geen aansprakelijkheid aanvaarden voor (druk)fouten en andere onjuistheden die eventueel in deze uitgave voorkomen.

2 INHOUDSOPG AVE Inleiding 3 1 De dood dient gedemedicaliseerd te worden 5 2 Levenseinde Inleiding Bewustwording burger Wensen burger Informatievoorziening Spiritualiteit/psychosociale behoeften Naasten/mantelzorgers (als onderdeel van het systeem) Praktische ondersteuning Fysieke problematiek Interculturaliteit 23 3 Palliatieve zorgverlening Inleiding Communicatie Bewustwording zorgverlener/ rolvervulling Informatievoorziening Deskundigheid professionals Spiritualiteit/psychosociale begeleiding Oog voor naasten/mantelzorgers Regionale visie Praktische ondersteuning Fysieke problematiek Leren/innoveren Medicalisering Organisatie palliatieve zorg Fasen palliatief proces Hulpverlening op maat Kinderen 35 Literatuurlijst 36 Geïnterviewde experts 39 Versie 1.4, februari

3 INLEIDING Het is zo'n beetje het laatste taboe in onze samenleving: het levenseinde. Sterven dus. We praten er het liefst zo min mogelijk over. En als we dat al doen, gaat het vaak op een wat onhandige, weinig concrete en onvolledige manier. Zelfs professionele zorgverleners hebben er moeite mee die laatste levensfase een passende plek te geven in hun handelen. Jammer, hoe begrijpelijk het misschien ook is. Want zo verloopt deze laatste fase mogelijk niet zoals de persoon dat eigenlijk had gewild en zoals het wellicht best had gekund. Deze situatie vormt het vertrekpunt van het programma STerven op je Eigen Manier, kortweg STEM. Het doel van dit programma is de kwaliteit van de allerlaatste levensfase te verhogen. Binnen het STEM-programma worden activiteiten ondernomen om het onderwerp uit de taboesfeer te halen, beter bespreekbaar te maken, wensen in kaart te brengen en mogelijkheden te verruimen. Veel meer dan nu moet sterven een integraal, volwaardig onderdeel van het reguliere zorgproces gaan vormen. Kennis verzamelen en delen is een doorlopend proces tijdens het STEM-programma. Deze reader beschrijft de eerste tussenstand van de bevindingen. De informatie is de afgelopen maanden door de diverse werkgroepleden verzameld middels boeken, artikelen, websites en interviews met experts. De reader beschrijft de onderdelen van de match tussen vraag en aanbod ten aanzien van zorg- en dienstverlening in die laatste levensfase en helpt om tot de juiste match te komen. De reader begint met het verhaal van STEM geschreven door journalist Peter Sierksma. Voor de daaropvolgende hoofdstukken is uitgegaan van twee delen: het hoofdthema Levenseinde en het hoofdthema Palliatieve zorgverlening. Deze zijn in respectievelijk hoofdstuk twee en drie uitgewerkt middels de volgende deelthema's: Levenseinde Bewustwording burger Wensen burger Informatievoorziening Spiritualiteit/ psychosociale behoeften Naasten/ mantelzorgers (als onderdeel van het systeem) Praktische ondersteuning Fysieke problematiek Interculturaliteit Palliatieve zorgverlening Communicatie Bewustwording zorgverlener/ rolvervulling Informatievoorziening Deskundigheid professionals Spiritualiteit/ psychosociale begeleiding Oog voor naasten/ mantelzorgers Regionale visie Praktische ondersteuning Fysieke problematiek Leren/ innoveren Medicalisering Organisatie palliatieve zorg Fasen palliatief proces Hulpverlening op maat Kinderen Versie 1.4, februari

4 Een aantal deelthema's overlapt elkaar. In hoofdstuk twee is het deelthema beschreven vanuit de burger en in hoofdstuk drie vanuit de aanbieder van palliatieve zorgverlening. Tot slot volgen in deze reader de literatuurlijst en de lijst met geïnterviewde experts. We wensen een ieder veel inspiratie toe bij het doorlezen van deze reader. Ria Ballering en Mariëlle Wiltenburg Februari 2009 Versie 1.4, februari

5 1 DE DOOD DIENT GEDEMEDICALISEERD TE WORDEN STEM wil het sterven een betere plek in de samenleving geven Door Peter Sierksma, journalist In de biografische schets Zo is het genoeg (2008) beschrijft Onno Blom het laatste levensjaar van de vorig jaar overleden Jan Wolkers. Het is een prachtig kleinood. Niet alleen beschrijft Blom de liefdevolle verzorging van de fysiek steeds kwetsbaar wordende Jan door zijn vrouw Karina, maar ook de manier waarop hij met haar en zijn kinderen Bob en Tom over het einde spreekt. Voor Wolkers was de dood zijn leven lang nooit afwezig. Een van zijn eerste gedichten gaat er dan ook over. Naar aanleiding van het overlijden van zijn broer Gerrit schrijft hij in 1957: je bent gewoon maar doodgegaan achter het gras terwijl de herfst voor de deur stond De dood was er voor Jan altijd. Sterker, zo schrijft Blom in zijn proloog, Het was onmogelijk om Jan Wolkers nabij te komen en niet met hem over de dood te spreken hij hield zich dagelijks bezig met de dood en zijn hele werk was ervan doordesemd. Aan het einde van de schets beschrijft Blom hoe Wolkers drie dagen voor zijn overlijden op eigen verzoek van het ziekenhuis in Den Helder terugkeert naar huis. Daar, op Texel, wil hij sterven. Dat was op 16 oktober De volgende ochtend wordt Wolkers niet wakker. Karina dacht eerst dat hij diep in slaap was, maar toen de huisarts langskwam, vertelde hij haar dat haar man in coma lag. De dokter zei: Hij is op, Karina. Als ik kon kiezen hoe ik kon sterven, dan zo. Wolkers is niet meer wakker geworden en stierf in de vroege uren van de negentiende oktober een vredige dood. Lia Donkers noemt het sterven van Jan Wolkers een goed voorbeeld van een goede en waardige manier van sterven zoals je het iedereen zou gunnen. Wat ik ervan gelezen heb, voelde heel ruim en open. Als directeur van het Transmuraal Netwerk Midden-Holland, een regionaal samenwerkingsverband van zorgaanbieders in de Goudse regio, is Lia Donkers de initiator van STEM, een experiment dat deel uit maakt van het Transitieprogramma in de Langdurige Zorg. STEM staat voor Sterven op je Eigen Manier en wil een maatschappelijke dialoog op gang brengen over de laatste levensfase. Zo n dialoog is erg belangrijk, zegt Lia desgevraagd. Vooral omdat mensen in de regel niet makkelijk over de dood spreken. Volgens haar is sterven zo n beetje het laatste taboe in onze samenleving. En als mensen er toch over spreken, gaat het vaak op een wat onhandige en weinig concrete manier. Het geldt voor de stervende of de mensen in de nabije omgeving, maar ook voor de (al of niet professionele) zorgverleners. VERLEGENHEID In een bovenzaaltje van een klein eetcafé in Leiden vertelt Donkers tegen de achtergrond van veel rumoer en kopjesgekletter het verhaal van STEM: Ik zie dat heel veel mensen in het ziekenhuis sterven, terwijl ze dat niet hadden gewild. Ik zie daar een verlegenheidsituatie, omdat er niet gecommuniceerd wordt. Artsen gaan vaak veel langer door met behandelen dan de patiënt eigenlijk wil. En daaromheen zie je dan de familie waar de communicatie ook niet altijd even goed mee is. En dan gebeurt wat gebruikelijk is. De patiënt sterft alleen in een klinische omgeving en de familie en mantelzorgers blijven vol vragen verweesd achter. Na haar studie medicijnen in Utrecht werd Lia Donkers consultatiebureauarts in Culemborg. Al snel kreeg zij daarnaast een baan als docent bij de Opleiding voor Oefentherapie Cesar. Lia: Dat vond ik Versie 1.4, februari

6 erg leuk. Via mijn werk rolde ik in die tijd, halverwege de jaren tachtig, al snel in de beleidsmatige hoek. Ik werd gevraagd mee te denken in allerlei werkgroepen en zo kwam ik terecht bij de Provinciale Kruisvereniging. Ik heb in Leiden de opleiding tot sociaal geneeskundige kunnen volgen, het huidige vak Arts, Maatschappij & Gezondheid. Dat paste wel bij mij. In Gouda ben ik bij Vierstroom terechtgekomen als ondersteunend adviseur voor de consultatiebureauartsen. In 1992 raakte ik betrokken bij de eerste initiatieven om een regionaal netwerk op te zetten voor transmurale zorg. Toen dat initiatief uitmondde in een aparte stichting Transmuraal Netwerk Midden-Holland, ben ik daar terechtgekomen, eerst als bestuurssecretaris, later als directeur. Donkers vertelt hoe het Transmuraal Netwerk in 2000 betrokken raakte bij het multidisciplinair overleg in de regio omtrent de palliatieve zorg, dat wil zeggen de zorg die gericht is op het verlichten van het lijden van patiënten in de laatste levensfase op het moment dat curatieve behandelingen geen perspectief meer bieden. Vanuit dit overleg nu, waarin onder meer werkafspraken gemaakt werden tussen oncologieverpleegkundigen uit de ziekenhuizen en verpleegkundigen uit de thuiszorg, ontstond in 2002 het Netwerk Palliatieve Zorg Midden-Holland. Het netwerk zet zich in voor een landelijk zorgprogramma waarin het hele spectrum van de palliatieve zorg beschreven wordt. Behalve om kennis en informatie gaat het daarbij ook om de directe ondersteuning van mensen die in de palliatieve zorg actief zijn. OPEN DIALOOG Tien dagen eerder, op een zonnige ochtend dinsdag 14 oktober, word ik door Marjolijn van den Dool opgehaald op het station in Gouda. Marjolijn is de netwerkcoördinator palliatieve zorg en als zodanig nadrukkelijk bij het STEM-experiment betrokken. Met een achterbak vol nieuwe informatiemappen neemt ze me mee naar een drietal instellingen waar respectievelijk vrijwilligers, verpleeghuismedewerkers en verpleegkundigen in de thuiszorg bij elkaar komen in het kader van de Internationale dag van de Palliatieve zorg. Wij willen, zegt Marjolijn, het taboe op de dood doorbreken. Het blijkt dat veel cliënten het nog altijd moeilijk vinden om over de dood en het eigen sterven te praten. En ook vanuit de zorg zie je dat er vaak niet goed mee omgegaan wordt. De dood en vooral de wensen die patiënten en familieleden rond het sterven hebben, blijven daarom vaak onduidelijk of onbekend. Dat lijkt op het eerste gezicht misschien niet erg, maar heeft wel degelijk grote gevolgen voor de palliatieve zorg. Als je niet je wensen of opvattingen over de laatste levensfase kenbaar maakt, betekent dit in praktijk meestal dat de artsen en zorgverleners doen wat gebruikelijk is. En meestal gaat het dan om een puur medisch gerichte behandeling, terwijl de patiënt misschien wel naar huis wil om in een vertrouwde omgeving rustig te kunnen sterven. Met ons STEM-experiment zouden wij zowel de cliënt als de mensen uit de zorg wat meer handvaten willen geven om een bewustwordingsproces op gang te helpen waarin de dood gewoon bespreekbaar wordt. Vandaar ook de naam van onze nieuwe website: doodgewoonbespreekbaar.nl. KRAANVOGELS Aangekomen in de hal van het kantoor van thuiszorgorganisatie Vierstroomzorgring zien we een bijzondere verschijning een kleine doorschijnende tent opzetten. Behalve een baard draagt hij een hoofddeksel dat het midden houdt tussen een Lapse muts en een helm uit de tijd van Willem de Veroveraar. De helm is samengesteld van dun edelmetaal en krijgt daarmee meteen iets exotisch. In zijn tent zal hij straks zijn gasten uitnodigen om met hen te spreken over dood en bezinning. Maar meer inhoudelijks wil hij niet kwijt. Het moet een beetje mysterieus blijven. Wim Bos, want zo heet de mythische gestalte, is beeldend kunstenaar en acteur. Met zijn theaterbedrijfje Beter Gezelschap reist hij met zijn collega s Brigitte en Jeanette door het land om Versie 1.4, februari

7 voorstellingen te geven. Vroeger zou je het vormingstheater noemen, zegt hij. Nu is er geloof ik geen echte naam meer voor, maar dat doet er ook helemaal niet toe. Laat je raken. Als voorproefje laat Wim allerlei kleine kunstjes zien. Zo kan hij een molentje op een houten stokje de andere kant op laten draaien door het aandrijfhoutje net een andere swing mee te geven en wijdt hij je zo gewenst in in de geheimen van de kraanvogel. Volgens de Japanse mythologie, zo legt hij uit, worden kraanvogels heel oud. Het zijn symbolen voor een rustige overgang van het ene leven naar een volgend leven. En daarom heeft hij allemaal kleine kraanvogels gevouwen van papier. Wie belangstelling heeft voor zijn origamikunst mag er een hebben. Als je iemand een kraanvogel geeft, wens je hem of haar duizend jaar geluk. En als je duizend kraanvogels gevouwen hebt, zegt hij plechtig, mag je zelf een wens doen. VRIJWILLIGERS De eerste groep die in het kader van deze informatiebijeenkomst van STEM uitgenodigd is, bestaat uit een stuk of twintig vrijwilligers van de VPTZ (Vrijwilligers Palliatieve Terminale Zorg). De vrijwilligers bezoeken met grote regelmaat terminale patiënten. Zij ontlasten daarmee vooral de mantelzorgers die op zo n moment eens even weg kunnen, vertelt Elly van Tol, die als coördinator in dienst van het bureau Informele Zorg een groep van in totaal dertig vrijwilligers aanstuurt. Een van de vrijwilligers is Gerard Jongenotter. Sinds hij enkele jaren geleden in de VUT kwam, bezoekt hij terminaal zieke mensen op het moment dat dit nodig is: Ik ben van nature vrij rustig en kan goed zwijgen. Dat is niet onbelangrijk. Uiteindelijk ben je toch een onbekend iemand die in een heel kritieke situatie een vreemd huis binnenkomt. Zijn rust en levenservaring komen hem goed van pas, meent Gerard: Soms merk je dat de man of vrouw bij wie je waakt behoefte heeft aan contact, maar meestal vinden ze het gewoon prettig dat je er bent zodat zij niet alleen zijn. Of je moet spreken of zwijgen, dat voel je meestal wel aan. Terwijl we praten over de dood en de rol van religie daarin, krijgt Gerard de informatiemap uitgedeeld: Op weg naar een open dialoog over de laatste levensfase staat er op de map. In de map zit een geplastificeerde kaart met informatie over het Palliatief Consultatieteam Midden-Holland. Als specialistische achtervang ondersteunt het multidisciplinaire team de mensen die bij de verzorging van iemand die op sterven ligt betrokken zijn. De steun geldt voor zowel de professionele hulpverlener als de mantelzorger en het advies kan een zo breed mogelijk karakter hebben, variërend van een directe zorgvraag op het gebied van geavanceerde pijnbestrijding tot en met vragen over psychologische, sociale en spirituele behoeften die het welzijn en de kwaliteit van leven van een patiënt en zijn of haar omgeving in diepe mate kunnen beïnvloeden. Ook zit er in de map een toegankelijke informatiegids waarin allerlei adressen en voorzieningen staan vermeld met het oog op de laatste levensfase. Gerard beaamt dat het niet eenvoudig is vrijwilligers te vinden voor de terminale zorg. Je hebt er toch wel wat levenservaring voor nodig en ook wijsheid. Hij vindt het goed dat er ruimte komt voor scholing op het gebied van stervensbegeleiding, al is het maar omdat er zoveel bij komt kijken. MOTIVACTION Interessant is ook het verslag van de uitkomsten van een onderzoek dat het marketing- en onderzoeksbureau Motivaction in opdracht van STEM het afgelopen jaar uitvoerde om erachter te komen hoe de Nederlandse bevolking tegenover de laatste levensfase staat. Het onderzoek, dat ook de landelijke pers (Trouw) haalde en toegankelijk uitgegeven is in de vorm van een waaier, laat zien welke segmenten er het meest uitspringen en welke wensen er leven. De geïnterviewde mensen werden uiteindelijk ingedeeld in vijf verschillende groepen. Versie 1.4, februari

8 Om te beginnen onderscheidt Motivaction de groep proactieven (18%). Tot deze groep horen mensen voor wie de dood geen taboe is. De meesten hebben duidelijke wensen over hun laatste levensfase en hebben daar ook over nagedacht en gesproken met familieleden of vrienden. Ten tweede is er de groep onbevangenen (22%). De groep bestaat uit jonge mensen die leven op een eigenzinnige manier en voor wie de dood niet echt een thema is. De grote middengroep (33%) wordt aangeduid met de 'socialen. Het zijn mensen die weinig over de dood praten en geen duidelijke eigen keuzen maken. Zij sluiten zich graag bij hun omgeving aan als het gaat om een invulling van mogelijke wensen. Ze verwachten dat de zaken als het zover is wel voor hen geregeld zullen worden. Voor de vierde groep vertrouwenden (12%) speelt de traditie een grote rol. Deze mensen hebben vaak een uitgesproken kerkelijke of religieuze achtergrond. De normen, waarden en tradities staan vast en spelen een grote rol bij de invulling van het sterven. De vijfde groep tenslotte wordt wel die van de rationelen (15%) genoemd. Juist voor deze groep is de dood een groot taboe. Ziekte en dood passen niet in de gevoelde beleving van een succesvol leven. De rationelen denken er wel over na omdat zij de regie graag in eigen hand willen houden, maar erover spreken? Nee, dat liever niet. Gevraagd naar de betekenis van het onderzoek benadrukt Lia Donkers tijdens ons gesprek in Leiden dat de uitkomsten van het onderzoek vooral kunnen dienen als hulpmiddel: In de projectgroep van STEM kwamen wij er in de discussies niet uit hoe de mensen nou precies tegen hun eigen levenseinde aankijken. Is het een taboe? Willen de mensen wel regie over hun eigen sterven of juist helemaal niet? Nou, allebei is waar. Een andere vraag die altijd weer opkomt: Heeft de manier waarop mensen spreken of zwijgen over hun dood alles te maken met religie? Allemaal vragen die even belangrijk zijn als je wilt weten hoe je de mensen bewust kunt maken in de omgang met het sterven. Maar we kwamen er dus niet uit. Ook niet met een onderzoek naar de gevestigde groepen gelovig-ongelovig daar is onze maatschappij te complex voor geworden. Waarom heeft STEM voor Motivaction gekozen en niet voor een universiteit als die voor Humanistiek? Donkers: Dat hadden we inderdaad kunnen doen. Maar de segmentatie die wij op het oog hadden is voor een gerenommeerd bureau als Motivaction snel te onderzoeken. Zij hebben bijvoorbeeld ervaring met het onderzoeken van het politieke stemgedrag in Nederland. De universiteit daarentegen is toch weer een ander soort instituut. Het ging ons ook niet om nieuwe identiteiten of nieuwe sociaaldemografische groepen, maar meer om de vraag wat zijn nou verschillende benaderingswijzen binnen zo n groot divers publiek en hoe beantwoorden wij daar zelf ook aan Het is dus niet meer dan een hulpmiddel om alle mensen die bij het sterven van iemand betrokken raken een handvat te bieden met het idee let erop dat deze nuances binnen het denken over het sterven bestaan Lia Donkers: Exact! En het landt ook! Nog meer dan ik van tevoren had gedacht. Zorgverleners herkennen het zeer, kijk maar naar die publicatie in Trouw. Het gaat ons om de benaderingswijze en wij zien dat men als men die vijf mogelijkheden ziet, denkt: Gut, ik hoor thuis bij deze twee segmenten. Maar ze zien ook Hé, dat is typerend voor mijnheer Jansen! Een huisarts zei tegen me als ik dit geweten had, dan had ik dat slechtnieuwsgesprek met mevrouw Jansen niet in een keer moeten doen Het is dus inderdaad een hulpmiddel Zo moet je ook naar de waaier kijken. Het gaat er niet om jezelf te rubriceren, maar het helpt om jezelf te leren kennen en daarna beter in staat te stellen om de essentiële dingen die gebeuren rond het sterven met elkaar uit te wisselen De meerwaarde voor de patiënt en de familie kan zijn dat zij er beter van doordrongen raken dat je echt iets te kiezen hebt. De meerwaarde voor de zorgverlener is dat hij of zij niet één segment tussen de Versie 1.4, februari

9 oren heeft maar vijf. Dan krijg je wel een mooi beeld van pluriformiteit. Is het zo dat iedereen de regie wil? Nee, dat is niet zo. Is het zo dat de dood voor iedereen een taboe is? Nee, dat is niet zo. Het gaat er dus niet om mensen in hokjes te stoppen maar wel om een soort begrippenkader te krijgen waarmee je verder kunt. VERPLEEGHUIS Samen op weg met de trolley vol informatiemappen naar de volgende plek waar zij uitgedeeld zullen worden, vertelt Marjolijn enthousiast dat zij van mening is dat de informatie het contact tussen alle betrokkenen bij een sterfbed direct kan verbeteren. Als mensen weten tot welke groep ze behoren, kunnen ze ook beter aangeven wat zij zelf willen. En dan weten de artsen of de verzorgenden dat ook en kunnen zij weer met die wensen rekening houden. Bovendien is het een hele laagdrempelige en efficiënte manier om mensen aan de hand van deze waaier van vijf groepen met elkaar in gesprek te brengen. Als we in het restaurant van verpleeghuis Bloemendaal zijn gearriveerd, heeft Wim zijn tentje al weer opgebouwd. Hij gaat de tafels langs en spreekt de lunchgebruikers aan op ja, op de dood. Met zijn vreemde uitdossing trekt hij de aandacht van twee zussen. Een van de meisjes vertelt dat haar moeder in het verpleeghuis werkt en dat zij haar soms tussen de middag op komen zoeken. Ze vindt het maar een beetje raar wat Wim allemaal doet. Maar als hij over de kraanvogels begint te vertellen raakt ze geboeid en komt ze los. Dus als ik later in mijn kist lig, gaat-ie met mij mee? Ja, dat denk ik wel. Heel veel mensen in het oosten geloven dat. En mijn geest ook? Ja, zegt Wim. En jouw geest ook. En brengt die dan ook geluk? Ja, kraanvogels brengen altijd geluk. Dan lacht het meisje naar haar zus en zegt stoer: En mogen wij ook in de tent?" Is de dood werkelijk nog zo n taboe in Nederland, vraag ik even later Hester Ploos van Amstel. Hester is verpleeghuisarts in Bloemendaal en zit met haar collega Linda Meihuizen, die als psychologe aan het huis verbonden is, te eten. Hester beaamt het: Vooral onder de oudere generatie is de dood nog moeilijk bespreekbaar. In deze streek speelt vooral het geloof daar een grote rol in. Veel mensen zijn nog altijd erg bang voor de dood en vrezen het oordeel dat ze te wachten staat. Linda: Veel mensen gaan gebukt onder de vraag of ze hun leven wel goed geleid hebben en of ze wel in de hemel komen. Dat is niet altijd eenvoudig. Soms lijden deze mensen aan zware depressiviteit en dan komen ze bij mij. Maar juist bij complexe vraagstukken rond het sterven zoek ik ook contact met het pastorale team. De geestelijke verzorging kan een belangrijke troostende rol spelen die ik niet kan vervullen. Het is mijn taak om een goede diagnose te stellen. Hoewel Hester en Linda in hun werk altijd proberen alert te zijn op de problemen die zij bij de ouderen in het verpleeghuis signaleren, blijft het volgens hen een worsteling de aandacht daarin goed te verdelen. Hester: Er wonen hier 235 mensen. En al die mensen hebben een andere achtergrond. In deze regio alleen al zijn er 28 verschillende kerken en religieuze stromingen. Binnen de hele stichting Zorgpartners Midden-Holland, waaronder Bloemendaal valt, zijn er acht geestelijk verzorgers. Vergis je niet, veel mensen zijn allang blij als ze goede zorg krijgen. En wij, als zorgverleners, zijn vaak al blij als het ons lukt die zorg te kunnen bieden. Maar dat gevoel overheerst natuurlijk wel: in aandacht schiet je altijd tekort. Daar is het gewoon te druk voor. Versie 1.4, februari

10 RUST Jacqueline Verploegh Chassé is een van de acht geestelijk verzorgers in Bloemendaal. Zij beaamt wat Hester en Linda ook al meenden: het gevoel dat je in de aandacht die je aan iedereen kunt geven altijd tekort schiet. Maar toch is het belangrijk die zorg zo goed en intensief mogelijk te bieden. De mensen hebben daar ook recht op, benadrukt ze. Volgens de kwaliteitswet van 1994 heeft iedereen recht op geestelijke verzorging vanuit haar of zijn eigen levensbeschouwing. Dat er in dit licht, en zeker in de verpleeghuizen, open over de laatste levensfase gesproken wordt, ziet zij dan ook als een van de belangrijkste onderdelen van haar taak. Het is ook onvermijdelijk, voegt ze er fijntjes aan toe, als je hier terecht komt, weet je dat je niet meer beter wordt. Of het onderzoek van Motivaction voor haar betekenis kan hebben, kan ze niet zeggen. Veel mensen vragen om hun eigen predikant en dat is goed. Daar heb je dan verder ook niet zoveel contact mee. Maar anderen zijn heel open en vragen hoe sta jij nou zelf tegenover het einde? Maar wat ik zeggen wil, alle gesprekken die ik voer zijn altijd zeer persoonlijk en gaan ook veel verder dan de nuances die zo n onderzoek kan bieden. Als je werkelijk contact hebt met mensen die aan hun levenseinde gekomen zijn, gaat het vaak om pijn. Waar de psycholoog over depressie spreekt en kijkt hoe die te behandelen, kijken wij vooral naar de pijnpunten in iemands leven. Daar spreken we over en daar proberen we zin aan te geven. Waar een dominee troost probeert te schenken door de relatie met God te benoemen, ga ik als humanistisch raadsvrouw meer in op de mens zelf. Wie ben je precies? Wat is er met je gebeurd en wie had je willen zijn? En als er veel verdriet is, hoe kun je met jouw verleden en je omgeving in het reine komen? Wat ik maar wil zeggen: de gesprekken die je aan zo n bed voert zijn zo existentieel dat gaat veel dieper dan de segmenten uit zo n onderzoek kan aangeven. Je zou kunnen zeggen, daar begint het pas. Als voorbeeld noemt Jacqueline het contact dat zij de laatste weken heeft met een 92-jarige vrouw die vrijwel iedere nacht wakker wordt en last heeft van de manier waarop haar dochter en schoonzoon haar tijdens haar leven behandeld hebben. Ik praat dan met haar over haar leven en hoe zij ondanks die pijn toch rustig zou kunnen sterven. Die rust, daar gaat het om. THUISZORG Na de lunch rijden we van verpleeghuis Bloemendaal naar de wijk Bloemendaal. Daar in het wijkcentrum ontmoeten we Nancy Hengeveld. Zij geeft als manager wonen, zorg en welzijn leiding aan het thuiszorgteam Noord-Bloemendaal van Vierstroomzorgring. Marjolijn en Nancy kennen elkaar nog uit de thuiszorg en begroeten elkaar hartelijk. Nancy geeft leiding aan 82 medewerkers die verdeeld zijn over vier teams en ongeveer 350 cliënten. Nancy vertelt hoe zij zich vooral bezighoudt met de planning van de routes die de medewerkers in haar wijk en regio dagelijks afleggen. Door de inrichting van de zorg en de opdeling van de zorgtaken, moet zij steeds opnieuw zorgen dat de routes zo efficiënt mogelijk worden ingedeeld en ook onderverdeeld onder haar medewerkers. Omdat niet alle medewerkers ook alle handelingen mogen uitvoeren, is het voor Nancy belangrijk om de ervaren en best opgeleide kern van haar groep zo evenwichtig mogelijk te verdelen. Dat is niet altijd makkelijk gezien de werkdruk en de aard van het werk. Nancy spreekt uit ervaring. Tot haar schrik moest ze toezien hoe zij begin dit jaar maar liefst zes ervaren wijkverplegers zag vertrekken naar de nieuwe thuiszorgorganisatie Buurtzorg. Hoewel zij alle begrip had voor de motieven van haar oud-collega s bracht het haar team wel in de problemen. "Het effect van de aderlating die we ondergingen was overigens wel dat ik daarna van mijn manager meer ruimte heb gekregen om de teams meer vrijheid te geven. Zo hebben we een vijfde palliatief team kunnen opzetten met een heel blok van vier uur waarin zij uitsluitend voor het hospice hier in de buurt zijn vrijgesteld. Soms zelfs maken we blokken van acht uur. Ook heb ik gezorgd dat er meer tijd is voor intervisie en overleg en overdracht. Het team is dus vrijwel zelfregulerend en ik treed voor hen Versie 1.4, februari

11 slechts op als waakhond. Dus (zegt ze lachend) je zou kunnen zeggen dat Buurtzorg een goede invloed op onze bedrijfsvoering heeft gehad. SCHOLING Een paar dagen later, op 16 oktober, schuif ik aan bij een vergadering van één van de door STEM opgezette werkgroepen, de werkgroep Deskundigheidsbevordering. De werkgroep onder leiding van Bert Buizert van het Transmuraal Netwerk, bestaat uit Marjolijn (van den Dool) en Ineke Weverling (Transmuraal Netwerk), geestelijk verzorger Frans Bos, oncologisch verpleegkundige Diana Geers, Vierstroomzorgring-manager Emmy Kokkeler, Marja de Rek (verpleegkundige technologische zorg) en vrijwilligerscoördinator Elly van Tol. Tot een van de belangrijkste taken van de werkgroep behoort het opzetten van een inspiratiecyclus rond de palliatieve zorg en het sterven zelf. Het is de bedoeling dat de cyclus in de vorm van een cursus aan artsen, verpleegkundigen en andere eerste- en tweedelijnsverzorgers wordt aangeboden. Als eerste aanzet en verkenning van het project organiseerde de werkgroep eind september in Reeuwijk de Werkconferentie Scholing over sterven. De werkconferentie had zowel een inventariserend als een wervend doel. Welke mensen hebben interesse voor een leergang die zowel aandacht biedt aan de harde (zorgtechnische) kant van de palliatieve zorg als aan de persoonlijke kant ervan? En als die belangstelling er is, waar zouden dan de accenten moeten liggen? De opkomst, zo blijkt uit de evaluatie, was groot. In plaats van de verwachte 70 deelnemers waren er maar liefst 115 artsen, verpleegkundigen, beleidsmedewerkers, geestelijk verzorgers en andere geïnteresseerden. Behalve de vraag om meer kennis over pijnbestrijding was er opmerkelijk veel behoefte naar meer reflectie op de eigen eindigheid van de zorgverleners. Marjolijn van den Dool: Wij zijn in de zorg zo opgevoed in doen en daarmee de harde kant, dat er voor het persoonlijke vaak weinig ruimte is. En toch ben je er onbewust mee bezig. Door nu eens openlijk te brainstormen en ook vragen te stellen als hoe verhoud ik mezelf tot de dood? denk ik dat je dat in je werk kan helpen. Voor mij was het tenminste echt een eyeopener! Marja de Rek herkent de doe-kant, maar heeft in de jaren dat zij in de palliatieve zorg werkt tot haar grote spijt juist ervaren dat er weinig tijd en ruimte is om tijd te nemen voor de zachte kant. "Juist omdat ik oog had voor de intieme kanten van de verzorging van mensen die weten dat ze zullen sterven, voelde ik mij vaak erg eenzaam. Diana Geers herkent het geworstel: Eerlijk gezegd is de problematiek die je aan een sterfbed tegenkomt vaak te veel en te groot om alleen te kunnen dragen. En het gekke is, wij bieden het allemaal zowel de zachte als de harde kant maar zijn er ons vaak niet bewust van. Daarom vind ik het ook zo belangrijk dat beide kanten in de leergang aan bod komen. Je kunt jezelf als persoon nu eenmaal niet loskoppelen van het werk wat je doet. Zeker niet in de palliatieve zorg. Diana is daarom blij dat de bewustwording van de persoonlijke kant van het sterven door STEM zo benadrukt wordt: Weet je, we bieden het allemaal, tenminste bijna allemaal, anders kies je dit beroep niet. Maar omdat we maar doorgaan en doorgaan zijn we er ons vaak niet bewust van. Maar het werkt echt naar twee kanten. Dankzij STEM heb ik ook echt een eigen stem gekregen en ben ik beter in staat om patiënten hun stem te laten horen. Het is voor mij een reden om verder te gaan. HOTELKAMER Gevraagd naar haar kijk op de zorg, geeft Lia een intrigerend antwoord: Ik kijk graag naar de functionaliteit van dingen. Veel meer dan naar de schoonheid ervan. Ik kijk en denk dan al snel: is dit praktisch? Kan dit niet beter? Als ik een hotelkamer binnenkom, dan kan de inrichting meestal stukken beter. Veel hotelkamers zijn ingericht voor de schoonmaak, niet voor de gasten. En zoals het is met die hotelkamer, zo is het ook met de zorg, meent Lia. Het is overduidelijk dat de zorg een wereld op zich is, die professional georiënteerd is. Neem de manier waarop het bevallen Versie 1.4, februari

12 gemedicaliseerd werd. Dat had met de opkomst van de artsen te maken. De chirurgen namen het van de vroedvrouwen over en er kwamen technische verlossingen zoals de tangverlossing. Het gevolg was dat zwangere vrouwen steeds vaker automatisch in het ziekenhuis belandden. En dan moesten zij ook nog plat op hun rug liggen, want dan kon de dokter er goed bij. Nou, in tegenstelling tot hurken is dat laatste geen natuurlijke pershouding. Onder invloed van de emancipatie zie je dat de vrouwen de bevalling als het ware teruggepakt hebben op de zorg en dat heeft weer ruimte aan nieuwe mogelijkheden gegeven zoals het verticaal bevallen of onder water bevallen. Je kunt ook zeggen dat het bevallen daarmee gedemedicaliseerd is. En eigenlijk, begrijp ik, geldt hetzelfde voor het sterven? Ja, ook het sterven is in Nederland voor een groot deel gemedicaliseerd. Wat kan STEM daarin veranderen? Wij kunnen op de eerste plaats de zorgverleners zich er van bewust laten worden dat zij niet alleen uitmaken hoe het er bij een sterfbed aan toegaat maar dat er meerdere wegen zijn. En om die wegen te kunnen bewandelen is het nodig dat zowel de zorgverlener als de patiënt en zijn of haar omgeving weet dat het ook anders kan. Uit onderzoek weten we dat de helft van de meeste mensen die thuis wilde sterven in de praktijk niet thuis stierf. En dat kwam omdat de wensen niet bekend waren, omdat er of nooit naar was gevraagd of omdat het voor de meeste mensen niet duidelijk was wat er allemaal kon. Nou dat willen wij veranderen. Vandaar die nadruk op de publiekskant enerzijds en op de ondersteuning van de vrijwilligers, verplegers en verzorgers aan de andere kant. Mag een mens in Nederland nog gewoon doodgaan? Ja, dat vragen wij ons ook af. Denk eens aan vroeger of aan andere culturen. Elders kruipen mensen vaak gewoon weg in een hoekje. Maar dat is in onze cultuur niet mogelijk. Toch moet ik er wel bij zeggen dat de ontwikkeling van de pijnbestrijding hier een grote verdienste is. Als wij elkaar volgend jaar weer ontmoeten, wat wil je dan bereikt hebben? Lia: Het grote doel is natuurlijk dat er tevredener gestorven wordt. Wat de directe zorg aangaat, zou ik graag aan de hand van een enquête willen weten wat de leerlingen en verpleegkundigen die onze modules hebben gevolgd, geleerd hebben en wat zij in praktijk hebben kunnen brengen. Hoe ga je om met mensen die sterven? Binnen de verschillende zorgsettings zou ik bijvoorbeeld willen weten of er nou echt gesproken is met de patiënt in kwestie over hoe hij of zij zou willen sterven. Over een jaar hopen we trouwens te werken met een wensboekje dat mensen kan stimuleren om zich van hun eigen wensen bewust te worden. Na het overlijden willen we vervolgens aan de nabestaanden kunnen vragen hoe is het nou geweest? en het hele traject nog eens evalueren. Hoe hebben zij de zorg ervaren en wat hadden zij anders gewild? Dat zijn belangrijke dingen en ik denk dat de tijd er rijp voor is. Kijk, het liefst zou ik zien dat mensen zoveel mogelijk thuis zouden kunnen sterven met daaromheen goede verzorging. De eerste aandacht ligt dan bij de manier waarop je de outreachment-teams inricht. Daar zou je ook veel meer artsen voor moeten hebben, want huisartsen kunnen slechts een paar ernstig terminale patiënten thuis hebben, anders redden ze het niet. Als thuis sterven niet mogelijk is, wat zou je dan willen veranderen in het ziekenhuis? Lia: Ik zou er sterk voor zijn dat er naast de kapel of gebedsruimte een plek zou bestaan waar mensen zich niet alleen kunnen terugtrekken met hun familie of vrienden, maar bijvoorbeeld ook een reiki behandeling zouden kunnen ondergaan. Of dat er een plek binnen de intensive care zou zijn, waar ook een hond zou mogen komen Versie 1.4, februari

13 Maar dat laatste lijkt me qua hygiëne een beetje lastig Ja, dat begrijp ik, maar waar het me om gaat is niet of het allemaal kan, maar of er bepaalde dingen worden toegestaan en het personeel zo wordt uitgerust dat het daar ook mee om kan gaan zonder zich bedreigd te voelen in het gewone werk. Hoe kun je die mentaliteitsverandering teweeg brengen? Door de zorg terug te brengen naar een menselijke maat. Natuurlijk vergt een goede medische behandeling bepaalde voorwaarden, maar er moet ook een ruimte zijn - noem het een sterfsuite, zoals er tegenwoordig ook kraamsuites zijn waar de familie kan logeren - waarbinnen het witte pak uitgaat en waar de vragen waar het echt om gaat in de laatste levensfase belangrijker zijn dan de vraag hoe lang een leven nog gerekt kan worden. En ik weet zeker, als het witte pak uit gaat, zouden er binnen die ruimte nog wel eens hele mooie dingen kunnen gebeuren. Kun je een voorbeeld noemen? Bijvoorbeeld uit de kunst of literatuur? Ik denk aan het sterven van Jan Wolkers. Wat ik daarvan gezien en gelezen heb, dat voelde heel ruim en open Er naartoe gegroeid Gewoon ik wil nog een boterham met jam en dat was het. Versie 1.4, februari

14 2 LEVENSEINDE 2.1 I NLEIDING Dit hoofdstuk beschrijft de verzamelde kennis over het thema Levenseinde. De onderwerpen zijn beschreven vanuit de invalshoek van de burger. Omdat de kennis meestal letterlijk van de betreffende bron is overgenomen, wordt wisselend gesproken over stervende, patiënt en Nederlander. In dit hoofdstuk is ook de verzamelde kennis over de naasten (partners, familie en vrienden) opgenomen. 2.2 BEW USTW ORDING BURG ER Tijdens een interview met Hoogleraar Luc Deliens zegt hij dat technologische ontwikkelingen het mogelijk maken mensen langer in leven te houden. Maar daarmee weten mensen nog niet hoe ze moeten omgaan met die extra levenstijd die hiermee wordt gecreëerd. Dat we over de kwaliteit van zorg voor terminale patiënten nog zo weinig weten, heeft niet zozeer te maken met de geloofscultuur die in Nederland tot ver in de jaren zeventig van de vorige eeuw dominant is geweest en is ook niet iets specifiek Nederlands. De aandacht voor terminale patiënten ontstond pas in de jaren zeventig en tachtig met de komst van de hospices in Engeland en de Verenigde Staten. De wetenschappelijke kennis over de stervensfase wordt dus pas recentelijk ontwikkeld maar zegt niets over hoe mensen sterven en welke levenskwaliteit ze in de laatste fase hebben. Op dit moment staat het levenseinde in Nederland erg ter discussie. De huidige discussie wordt gevoerd aan de hand van wetenschappelijke rapporten. Dit is een correcte manier om taboes te doorbreken en mythes door te prikken (zoals de mythe dat stopzetting van vocht en voeding tot een onaangename dood zou leiden, wat - zeker gecombineerd met pijnmedicatie- niet zo is). "Taboes zijn het slechtste uitgangspunt voor bewaking en bevordering van kwaliteit" (bijvoorbeeld: het taboe op het voorschrijven van morfine in de laatste levensfase) 1. Het op gang brengen van bewustwording bij mensen die niet met de dood te maken hebben, is volgens Rob Bruntink een illusie en zonde van tijd en energie. Hij ziet het als een schot hagel. Je schiet je doel voorbij. Hij vindt het realistischer om je te beperken tot de groep die er gevoelig voor is. Mensen die dichtbij een stervende hebben of hebben gehad, kun je makkelijker triggeren. Hij ziet die mensen als latent geïnteresseerd 2. In het kader van het STEM-programma heeft TNS NIPO 3 onderzoek gedaan onder inwoners van Midden-Holland. Op de vraag of mensen nadenken over wat ze zouden willen tijdens de laatste levensfase geeft 39% aan daar nooit over nagedacht te hebben. Vrouwen blijken er meer over na te denken dan mannen en personen jonger dan 35 jaar denken beduidend minder na over dit onderwerp dan gemiddeld (51%). De meest genoemde reden (39%) om niet over de wensen voor de laatste levensfase na te denken is Het heeft geen zin, want ik weet toch niet hoe deze periode gaat verlopen. Als mensen iemand kennen die zich op dit moment in de laatste levensfase bevindt dan denken ze vaker over hun wensen na dan wanneer ze niemand in deze fase kennen (83% versus 54%). 1 Interview met Luc Deliens, januari Interview met Rob Bruntink, 18 februari 2008, door R. Ballering en M. Wiltenburg 3 TNS NIPO, Over doodgaan wordt nauwelijks gepraat, september 2008 Versie 1.4, februari

15 Iets meer dan een derde (38%) van de inwoners van Midden-Holland geeft aan het (heel) belangrijk te vinden om van te voren na te denken over wat zijn of haar wensen zijn met betrekking tot de periode voor het eigen overlijden. Uit het onderzoek van TNS NIPO blijkt ook dat van 50% van de inwoners van Midden-Nederland niemand in de omgeving (helemaal of gedeeltelijk) weet wat de wensen zijn met betrekking tot de laatste levensfase. De mensen in Midden-Holland lijken minder vaak te praten dan na te denken over de laatste levensfase. 20% van de inwoners van Midden-Holland geeft aan af en toe over dit onderwerp te praten, terwijl 37% aangeeft hier af en toe over na te denken. Personen met een religie praten significant vaker (af en toe/vaak) over spiritualiteit, zingeving en religiositeit in de laatste levensfase dan personen zonder religie (31% versus 12%). Ruim acht op de tien (83%) bewoners van Midden-Holland heeft nog nooit uitgezocht wat de mogelijkheden zijn voor de laatste levensfase. Mensen in de leeftijd van 35 tot en met 54 jaar hebben dit vaker wel eens uitgezocht (19%) dan personen van andere leeftijden (18-34 jaar: 6%, 55+ jaar: 17%). Henk Kuijer geeft aan met de naderende dood minder moeite te hebben dan met de volledig afhankelijke positie waarin hij terecht is gekomen sinds hij terminaal is. Hij spreekt over individuele keuze, eigen verantwoordelijkheid, onafhankelijkheid als grote waarden in zijn tijd van goede doen. Nu mag hij niets meer. Niet autorijden, fietsen, werken. Nog nooit is hij plotseling zo afhankelijk geweest van wat anderen voor hem kunnen doen. "Dit voelt als een open zenuw, blijft pijn doen, steeds opnieuw. Gaat ook steeds weer opnieuw open. Een uitzichtloze stinkende wond. Zo voel ik me. Uitzichtloos en totaal anders dan wie ik was. Het is niet anders 4. Onderzoeksbureau Motivaction 5 heeft in opdracht van het Transmuraal Netwerk Midden-Holland een landelijk representatief onderzoek uitgevoerd. Doel was inzicht te krijgen in de wijze waarop verschillende bevolkingsgroepen aankijken tegen de laatste levensfase. Motivaction verdeelt (op basis van het door hen gehanteerde Mentality-model) de bevolking in het kader van dit STEMprogramma in vijf segmenten. Ondervraagden worden onderscheiden naar de waarden die zij voorstaan, namelijk traditionele waarden (gericht op behouden), moderne waarden (gericht op bezitten en verwennen) en postmoderne waarden (gericht op ontplooien en beleven). Daarnaast speelt de hoogte van de angst die groepen hebben voor de laatste levensfase, een onderscheidende rol. DE PROACTIEVEN (18% VAN DE ONDERVRAAGDEN) Dit zijn vaker vrouwen dan mannen, ouder dan 45 jaar, opleidingsniveau middelbaar algemeen, inkomen twee keer modaal, vaker dan gemiddeld alleenwonend. Proactieven zijn spiritueel ingesteld, maar minder vaak lid van traditionele levensbeschouwelijke organisaties. Hun angsten zijn dementie, verlies van waardigheid en afhankelijkheid van verzorgers. Ze vinden het belangrijk zelf te beslissen over de wijze waarop hun leven eindigt, hun waardigheid te behouden en zelfstandig te blijven wonen. Ze hechten aan privacy en spirituele begeleiding. Wensen in de laatste levensfase: gezond en helder van geest zijn; zelf beslissen over het moment van sterven; zo weinig mogelijk pijn; zo kort mogelijke lijdensweg en gecremeerd worden. Van alle vijf segmenten heeft deze groep het meest geregeld: men heeft vaker een uitvaartverzekering, donorcodicil, testament, wensenboekje, euthanasieverklaring, niet reanimeer/niet 4 Kuijer, H., Knopen tellen: lotgevallen, hartenkreten en tips van een patiënt, Utrecht, juni 2007, p. 26 en 27 5 Motivaction, Representatief onderzoek naar STerven op je Eigen Manier, juni 2008 Versie 1.4, februari

16 behandelverklaring. Vaker dan anderen hebben zij ervaring met sterfgevallen in de omgeving, vaker hebben zij (vrijwilligers)werk in de zorg of mantelzorg gedaan. Voor deze groep is de laatste fase een onderdeel van het leven, er is geen taboe (men wil dat zelfs doorbreken). Men wenst regie tot het einde, wil authentiek sterven, bij voorkeur thuis. Proactieven willen tot het einde toe nuttig blijven, ze zijn sterk sociaal betrokken en goed voorbereid. DE ONBEVANGENEN (22% VAN DE ONDERVRAAGDEN) Vaker mannen, vaker dan gemiddeld 18 tot 44 jaar, vaker wonend bij ouders of familie, hoger opgeleid (havo, vwo, wo), minder vaak beneden modaal inkomen, minder dan gemiddeld spiritueel/religieus ingesteld. Onbevangenen zijn minder bang voor de laatste levensfase, zij weten niet wat hun wensen voor die fase zijn en hebben vrijwel niets geregeld. Ze hebben relatief weinig sterfgevallen meegemaakt, verlenen momenteel geen hulp aan naasten en hebben geen idee aan wat voor hulp of rituelen zij behoefte zouden hebben. Ze zijn jong, tolerant, sterk gericht op vriendschappen, familie speelt geen belangrijke rol in het sociale leven, ze houden van genieten, van grenzen verkennen, hebben drang om eigen ideeën en vindingen te etaleren, vallen graag op, ze zijn speels, dood wordt uit hun belevingswereld geweerd, het is een ver-van-mijn-bedshow. Er is naïviteit, geen besef van belemmeringen in de laatste levensfase, maar als men wel bewust is, neigt men tot het heft in eigen handen. DE SOCIALEN (33% VAN DE ONDERVRAAGDEN) Socialen, de grootste groep, zijn vaker samenwonend, lager (beroeps)opgeleid, vaker inkomen beneden modaal, oververtegenwoordiging jarigen, oververtegenwoordiging katholieken en moslims (hoewel niet per se sterk religieus). Socialen zijn banger dan gemiddeld voor alle aspecten rondom sterven, zij hebben behoefte aan pijnbestrijding en gezelschap van vrienden en familie, ook aan praktische hulp bij huishouden, vervoer en klussen, ze hebben vaker een uitvaartverzekering. Dit is een segment dat gekenmerkt wordt als volks en eigentijds, zorgeloos, levend in gevestigde kaders, onopvallend. Men is trendvolgend, gevoelig voor hypes, volgzaam en niet informatievaardig, risicomijdend, wat onverschillig en op zoek naar veiligheid. Ten aanzien van de laatste levensfase is er een sterke mate van ontkenning en tegelijkertijd opkijkend naar groots en majestueus. DE VERTROUWENDEN (12% VAN DE ONDERVRAAGDEN) Vertrouwenden zijn vaker dan gemiddeld getrouwd, hoger opgeleid, oververtegenwoordiging jarigen, vaker religieus ingesteld, oververtegenwoordiging protestanten en kleine christelijke stromingen, vaker werkzaam in de zorgsector. Zij zijn minder bang voor de laatste levensfase; willen zelf beslissen over het moment van overlijden, willen volledig bij bewustzijn zijn, afscheid kunnen nemen, anderen niet tot last zijn, een goede verzorging en comfort. Belangrijk zijn kunst en inspiratie. In deze groep wordt vaker hulp aan naasten verleend in de vorm van gesprekjes, praktische hulp of opvoeding van kinderen. Men ontvangt zelf ook graag deze hulp in laatste fase, maar heeft voorkeur voor professionele organisatie van zorg. Er is een duidelijke behoefte aan rouwrituelen. Dit segment kenmerkt zich door sterke gerichtheid op het gezin, gehechtheid aan regels, plichtsgetrouwheid en zorgzaamheid. Men is graag netjes, serieus en niet op zichzelf gericht of sterk materialistisch. Over de dood wordt zelden gepraat: die hoort bij het leven. Er is ook weinig angst, men voelt zich gesteund door geloof en dierbaren. Door een sterk bewustzijn van wat hoort, worden dingen zelden ter discussie gesteld. DE RATIONELEN (15% VAN DE ONDERVRAAGDEN) Dit zijn vaker mannen dan vrouwen, met vaker een middelbare beroepsopleiding, vaker niet-religieus of spiritueel ingesteld. Zij hebben vaker angst voor pijn, vinden medische zorg en privacy belangrijk, willen kunnen loslaten. Ze hebben geen specifieke wensen, weinig geregeld, maar wel een Versie 1.4, februari

17 levensverzekering. Ze geven minder vaak hulp aan naasten en zijn minder vaak werkzaam in de zorg. Ze erkennen dat ze het denken over de laatste levensfase uit te weg gaan. Dit zijn moderne genieters, met gevoel voor status, maar ook gericht op vriendschap en familie. Uiterlijk en meedoen, bijblijven is belangrijk. Ze werken hard, hechten aan uiterlijk en status, zijn trendvolgend en geloven in de maakbaarheid van het leven. Rationelen lijken in leefstijl in veel punten op de socialen, maar zijn minder gericht op korte termijn en zoeken een balans tussen werken en genieten. Voor hen is de dood een taboe, waarover je misschien wel denkt, maar zelden praat ook niet in de laatste levensfase. Ze hebben moeite met het tonen van kwetsbaarheid, zoeken wel informatie, maar hechten aan rationele benadering. 2.3 W ENSEN BURGER Rob Bruntink ziet dat mensen die geen ervaring hebben met sterven, niet zo makkelijk met wensen over sterven komen. Zij zullen in algemene bewoordingen blijven hangen. Recente ervaringsdeskundigen (bijvoorbeeld mantelzorgers) kunnen waarschijnlijk op veel meer detailniveau aangeven wat ze belangrijk vinden 6. Onderzoek onder de Nederlandse bevolking leidt tot de onderstaande top tien van wensen die men benoemt voor de laatste levensfase: de aanwezigheid van familie en vrienden (61%) geen pijn hebben (57%) waardigheid behouden (41%) mogelijkheid om zelf moment van levenseinde te beslissen (38%) goede verzorging (34%) afscheid nemen (32%) volledig bij bewustzijn zijn (30%) medische zorg (27%) blijven wonen in eigen woning (26%) genieten (26%) Men wenst dan ook in de eerste plaats dierbaren om zich heen, geen pijn en helderheid van geest. Pijn, dementie en verlies van waardigheid zijn de grootste angsten 7. Simon Blokker heeft de ervaring dat het invullen van een uitvaartwensenformulier aan mensen een bepaalde rust geeft. Mensen geven aan achteraf blij te zijn, ook al was het geen gemakkelijke stap. Ook hij ervaart dat mensen vaak niet weten dat ze keuzen hebben. Hij ziet wel dat mensen steeds vaker kiezen voor een unieke uitvaart voor een uniek persoon 8. Er is relatief weinig bekend over de visie van patiënten op goed leven en goed sterven. In de discussies rond goed sterven wordt nog weinig gebruik gemaakt van onderzoek naar opvattingen en ervaringen van patiënten. De centrale zorgbehoefte is regie voeren: regie voeren met betrekking tot het eigen leven: grenzen stellen, initiatief nemen, assertief zijn, anticiperen, steun zoeken; regie voeren met betrekking tot de eigen gezondheid(szorg): zoeken van informatie, zelfmanagement en overleg; 6 Interview met Rob Bruntink, 18 februari 2008, door R. Ballering en M. Wiltenburg 7 Motivaction, Representatief onderzoek naar STerven op je Eigen Manier, juni Interview met Simon Blokker, 27 mei 2008, door R. Ballering en M. Wiltenburg Versie 1.4, februari

18 regie voeren met betrekking tot zaken die te maken hebben met naasten: toekomstig leven van naasten vergemakkelijken 9. De COPD-patiënt heeft behoefte aan meer informatie en meer invloed op zijn eventuele palliatieve en terminale zorg, leidend tot een goede dood. Onder een goede dood verstaan patiënten dat ze geen ernstige symptomen van hun ziekte hebben, dat ze zelf keuzes kunnen helpen maken ten aanzien van de behandeling en dat ze zich kunnen voorbereiden op de dood. De patiënt wil door zijn behandelaars en verzorgers benaderd worden als een mens in zijn totaliteit, waarbij rekening wordt gehouden met wat zijn leven voor hem heeft betekend en met zijn normen, waarden en voorkeuren 10. Normatieve opvattingen over goed sterven spelen een belangrijke rol. Patiënten worden zelf of via familie en vrienden geconfronteerd met de bestaande maatschappelijke/culturele opvattingen en ideeën over sterven en dood zoals: accepteren dat je stervende bent en hiermee bezig zijn, het leven afronden en praten over de situatie, actief omgaan met de situatie en met emoties 11. KEUZEVRIJHEID KENT GRENZEN Nederlanders willen zelf beslissen, maar zijn zich ervan bewust dat de keuzevrijheid rond hun sterven grenzen kent. Op de vraag welke aspecten van belang zijn bij de plaats van overlijden, is het antwoord dat mensen zich er in de eerste plaats op hun gemak moeten kunnen voelen (75%). Verder is belangrijk dat zij voldoende privacy hebben (57%), dat er medische zorg beschikbaar is (48%) en dat naasten emotionele steun kunnen geven (47%). Conclusie: de meeste Nederlanders zien de terminale fase primair niet als een medische en professionele aangelegenheid, maar als een periode waarin de patiënt zelf zoveel als mogelijk tot zijn recht moet kunnen komen. Men is van mening dat de informele omgeving van de patiënt (en bovenal de thuissituatie) daartoe veel meer mogelijkheden biedt dan de klinische professionele setting van verzorgingshuis, verpleeghuis en ziekenhuis. Professionals blijven een belangrijke rol vervullen, maar zij moeten hun plaats weten: zij informeren en ondersteunen maar de patiënt beslist 12. HUMANISERING VAN HET STERVEN De meeste Nederlanders willen het liefst thuis sterven en als dat niet mogelijk is in een setting die daar de kenmerken van draagt: een bijna-thuis-huis, daarna hospice. Slechts zeer weinigen vinden de klinische setting van ziekenhuis, verzorgingshuis of verpleeghuis aantrekkelijk. Als terminale patiënten door omstandigheden niet thuis kunnen blijven, blijken zij zich te kunnen verzoenen met een second best -oplossing, onder voorwaarde dat die goed wordt afgestemd op hun specifieke behoeften. Het ziekenhuis blijkt als regel geen geschikte plaats voor mensen met een langer durend stervensproces, een stelling die door de ziekenhuizen zelf wordt onderschreven. Als algemene richtlijn kan gelden: niet de medicalisering, maar de humanisering van het sterven dient als leidend principe voor de terminale zorg. Doodgaan is in de eerste plaats een sociaal gebeuren, waarin goed geïnformeerde patiënten en naasten zo lang mogelijk optimale zeggenschap behouden 13. Dokter Joost Vermeersch, voorzitter van het Netwerk Palliatieve Zorg Zuid-West Vlaanderen geeft aan dat sterven en dood deel uitmaakt van ieders leven en dat de zorg voor het naderend levenseinde iedereen aangaat. 9 COPZ Maastricht, Goed sterven; normatieve opvattingen, attitudes en behoeften van huisverblijvende terminale patiënten en hun mantelzorgers rond het stervensproces, Velde, G. ten, Wat willen COPD-patiënten?, Palliatieve zorg in de terminale fase van COPD, Pallium februari COPZ Maastricht, Goed sterven; normatieve opvattingen, attitudes en behoeften van thuisverblijvende terminale patiënten en hen mantelzorgers rond het stervensproces, IVA beleidsonderzoek, Waar wilt u doodgaan, Nederlands Tijdschrift voor Palliatieve zorg, nummer 2, IVA beleidsonderzoek, Waar wilt u doodgaan, Nederlands Tijdschrift voor Palliatieve zorg, nummer 2, 2005 Versie 1.4, februari

19 Er rust in onze samenleving nog steeds een taboe op sterven en dood. Met de tentoonstelling Eros & Thanatos (o.a. foto's en gedichten) probeert het Netwerk de palliatieve zorgverlening op een andere manier onder de aandacht te brengen 14. Voor mensen in hun laatste levensfase is het belangrijk dat zij nog kunnen doen wat zij willen, al dan niet met hulp van zorgverleners. Hierbij kan worden gedacht aan activiteiten van het dagelijks leven, maar ook aan creatief bezig zijn. Soms waarderen patiënten het als zij in hun laatste levensfase worden gestimuleerd om zich anders te uiten dan zij waren gewend, bijvoorbeeld door te tekenen, te schilderen of gedichten te schrijven 15. Professor Vissers geeft aan dat mensen in hun laatste levensfase vaak een lange geschiedenis met curatieve zorg hebben waarin ze ook allerlei beslissingen hebben moeten nemen. Het is volgens hem onwaarschijnlijk dat mensen deze context van complexe morbiditeit loslaten. Er zijn niet zoveel 'simpele' sterfgevallen I NFORM ATIEVOO RZIENING Anne-Mei The onderzocht vijf jaar lang het traject van longkankerpatiënten en zegt over informatievoorziening het volgende: er bestaat alle openheid over het korte termijn perspectief (de aanstaande behandeling, de uitslagen), maar over de gevolgen van de ziekte op lange termijn (de dood) wordt nauwelijks gesproken. Zowel artsen, verpleegkundigen als patiënten houden deze 'verhulde communicatie' in meer of mindere mate in stand. Om een goede afronding van het leven mogelijk te maken zou de voorlichting moeten worden veranderd. Nabestaanden geven aan dat meer gedoseerde, herhaalde informatie over het lange termijn perspectief van de ziekte mogelijk tot een meer bewuster afscheid had kunnen leiden en hun rouwproces ten goede zou zijn gekomen 17. WENSEN INVENTARISEREN Patiëntenorganisaties zeggen over informatievoorziening het volgende: de wensen van de patiënt met betrekking tot de zorg en behandeling moet goed worden geïnventariseerd. Hierbij kun je denken aan de wensen ten aanzien van de dagelijkse verzorging, maar ook aan de wensen ten aanzien van het al dan niet beëindigen van een behandeling, het omgaan met pijnstilling etc. De patiënt moet alle gelegenheid krijgen te vertellen wie hij is, wat hij mankeert en wat hij wenst. Op haar beurt zal de zorginstelling de patiënt (bij voorkeur voor opname) moeten informeren over haar beleid ten aanzien van de terminale zorg, zoals het omgaan met vragen om levensbeëindiging, versterven en sedatie. Voordat deze vragen actueel worden, zullen patiënt en zorginstelling elkaar wederzijds moeten hebben geïnformeerd over hun wensen en het beleid, zodat tijdig bekend is of deze met elkaar stroken Het Nieuwsblad-Gemeente Kortrijk; Tentoonstelling moet taboe palliatieve zorg doorbreken, Nederlandse Patiënten en Consumenten Federatie (NPCF), Palliatieve zorg in de laatste levensfase, een handreiking vanuit patiënten/consumentenperspectief, april Interview met professor Vissers, 11 februari 2008, door L. van Dingenen en L. Donkers 17 The, A-M, Tussen hoop en vrees; palliatieve behandeling en communicatie in ziekenhuizen, Nederlandse Patiënten en Consumenten Federatie (NPCF), Palliatieve zorg in de laatste levensfase, een handreiking vanuit patiënten/consumentenperspectief, april 2004 Versie 1.4, februari

20 Wim Jansen ziet dat de ideeën/wensen/behoeften van een patiënt gedurende het proces waar hij/zij zich in bevindt voortdurend veranderen. Dit komt mede doordat een patiënt met de tijd steeds beter zicht krijgt op de mogelijkheden. Hij noemt als voorbeeld een hospice dat met dagopvang is gestart. Huisartsen die hierover zijn benaderd, zijn enthousiast. Helaas wordt er zeer weinig gebruik van gemaakt omdat mensen niet op de hoogte zijn van het bestaan van dagopvang. Janssen ziet casemanagement als oplossing hiervoor. Een casemanager geeft op maat advies aan de patiënt en familie over hetgeen mogelijk is. Als startmoment zou er een continuïteitsbezoek moeten plaatsvinden, daarna kan er als dit wenselijk is worden overgegaan op casemanagement SPIRITU AL I TEI T/ PSYC HO SOCI ALE BEHOEFTE N Psychosociale problematiek in de laatste levensfase omvat een breed scala aan problemen en behoeften. De confrontatie met de dood zet psychosociale problemen in een ander licht en maakt dat deze problemen als urgenter en intenser worden ervaren. Bij psychosociale problematiek in de laatste levensfase zijn vier centrale thema s te onderscheiden: zich zorgen maken over de nabije toekomst; loslaten van het leven; de balans opmaken; achterlaten van dierbaren. Het inventariseren van psychosociale behoeften vanuit het perspectief van de vier geïdentificeerde centrale thema's en factoren die van invloed zijn, biedt een mogelijkheid voor het systematisch in kaart brengen van psychosociale problematiek en de behoefte aan professionele ondersteuning van individuele patiënten. Factoren die van invloed zijn op het vóórkomen van psychosociale problematiek in de laatste levensfase zijn gerelateerd aan het individu (culturele en religieuze achtergrond, levensfase en levensverhaal) en de ondersteuning die de patiënt ontvangt vanuit zijn omgeving (draagkracht van het gezin, communicatie met naasten en het sociale netwerk) 20. Één van de grootste opgaven in het leven is leren omgaan met het naderend sterven. Soms heeft de patiënt hier deskundige hulp bij nodig. Er kan ook worden stilgestaan bij 'pijn' uit het verleden, zodat deze pijn alsnog een plaats kan krijgen in de beleving van de patiënt. De patiënt kan hulp nodig hebben bij het regelen van zaken die verband houden met het naderend sterven zoals: het schrijven van afscheidsbrieven, contact leggen met mensen die de patiënt nog wil spreken of de wensen omtrent de uitvaart doorspreken. In de laatste levensfase kunnen levensbeschouwelijke, spirituele of zingevingvragen een grote rol spelen. Patiënten willen hierin gerespecteerd worden en voldoende ruimte ervaren om te kunnen voldoen aan levensbeschouwelijke behoeften en gebruiken (bidden, toedienen van sacramenten) of andere godsdienstige rituelen N AAS TE N/M AN TELZO RGE RS ( ALS ONDERDEEL V AN HE T SYS TEEM ) Oncologische patiënten in de palliatieve fase wensen vaak thuis zorg te krijgen. Mantelzorgers geven aan graag aan die wens te voldoen, maar lijken door de zorg erg belast te worden. Er is een 19 Interview met Wim Jansen, 22 juli 2008, door R. Ballering en R. Mol 20 Kuin, A., L. Deliens, A. Rhebergen, G. van der Wal, Professioneel en betrokken; Psychosociale behoeften en zorg in de laatste levensfase, Nederlands Tijdschrift voor Palliatieve Zorg, 5e jaargang, nummer 4, Nederlandse Patiënten en Consumenten Federatie (NPCF), Palliatieve zorg in de laatste levensfase, een handreiking vanuit patiënten/consumentenperspectief, april 2004 Versie 1.4, februari

Vijf visies op sterven

Vijf visies op sterven Bekendheid met visie patiënt op doodgaan belangrijk Vijf visies op sterven E.C.M.M. Donkers, arts M&G, directeur Transmuraal Netwerk Midden-Holland E.A.P.M. Thewessen, arts, raad van bestuur De Riethorst

Nadere informatie

STerven op je Eigen Manier. Het Transmuraal Netwerk. Netwerk palliatieve zorg

STerven op je Eigen Manier. Het Transmuraal Netwerk. Netwerk palliatieve zorg STerven op je Eigen Manier Het Transmuraal Netwerk Lisette van Dingenen Arts Maatschappij & Gezondheid leider zorgketens Stichting Transmuraal Netwerk leider Stem-project Samenwerkingsverband met een klein

Nadere informatie

rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014

rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014 rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014 Jacqueline van Meurs: geestelijk verzorger/consulent spirituele zorg Gerda Bronkhorst: oncologieverpleegkundige/verpleegkundig consulent palliatieve

Nadere informatie

Wensen voor mijn leven in de laatste fase

Wensen voor mijn leven in de laatste fase Wensen voor mijn leven in de laatste fase 1 Inleiding Dit is een notitieboekje waarin u kunt aangeven wat u belangrijk vindt in het leven. Wat zijn uw wensen ten aanzien van uw leven in de laatste fase.

Nadere informatie

Als genezing niet meer mogelijk is

Als genezing niet meer mogelijk is Algemeen Als genezing niet meer mogelijk is www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ALG043 / Als genezing niet meer mogelijk is / 06-10-2015 2 Als

Nadere informatie

Verantwoorde zorg in de palliatieve fase

Verantwoorde zorg in de palliatieve fase Verantwoorde zorg in de palliatieve fase Driekwart van de Nederlanders brengt de laatste fase van zijn leven door in een verpleeg- of verzorgingshuis, of met ondersteuning van thuiszorg. Verantwoorde zorg

Nadere informatie

Kijk op Sterven. Cilia Linssen, trainer/coach ICISZ

Kijk op Sterven. Cilia Linssen, trainer/coach ICISZ Kijk op Sterven Cilia Linssen, trainer/coach ICISZ Doel van Vandaag Hoe kom je in contact over sterven de naderende dood Wat zijn de verschillende manieren waarop mensen omgaan met de dood Hoe kun je daar

Nadere informatie

Daan van der Stelt op piano. Riet de Koning Waar vind ik jou. uit Reis naar Niemandsland

Daan van der Stelt op piano. Riet de Koning Waar vind ik jou. uit Reis naar Niemandsland Daan van der Stelt op piano Riet de Koning Waar vind ik jou uit Reis naar Niemandsland Welkom symposium Afscheid 14 januari 2016 dagvoorzitter: Adrie de Laat Programma: 13.00 uur Opening 13.10 13.55 uur

Nadere informatie

Keten Palliatieve Zorg

Keten Palliatieve Zorg Keten Palliatieve Zorg Wat is palliatieve zorg? Palliatieve zorg begint wanneer iemand te horen heeft gekregen dat hij/zij ongeneeslijk ziek is en behandeling niet meer mogelijk is. Dat is een harde boodschap

Nadere informatie

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Tijd voor de dood Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen Beleidsnotitie Tijd voor de dood Auteur(s) A.Trienekens Datum September

Nadere informatie

Iedere tijd heeft zijn handvatten. Ultieme huisartsenzorg? Palliatieve zorg. Hoe noemen we het?

Iedere tijd heeft zijn handvatten. Ultieme huisartsenzorg? Palliatieve zorg. Hoe noemen we het? Ultieme huisartsenzorg? Iedere tijd heeft zijn handvatten NHG, 23 Mei 2013 Prof dr Carlo Leget, Universiteit voor Humanistiek www.zorgethiek.nu Palliatieve zorg Hoe noemen we het? Palliatieve zorg is een

Nadere informatie

TRAININGSAANBOD STEM. Bewustwordingsbijeenkomst Verdiepingsbijeenkomsten Inspiratiecyclus

TRAININGSAANBOD STEM. Bewustwordingsbijeenkomst Verdiepingsbijeenkomsten Inspiratiecyclus TRAININGSAANBOD STEM Bewustwordingsbijeenkomst Verdiepingsbijeenkomsten Inspiratiecyclus STEM Leren praten over de dood Stichting STEM organiseert trainingen rond het thema praten over de dood voor iedereen

Nadere informatie

Wat als ik niet meer beter word...

Wat als ik niet meer beter word... Wat als ik niet meer beter word... 1 Deze folder is bedoeld voor mensen die ongeneeslijk ziek zijn en voor hen die betrokken zijn bij een ziek familielid of een andere zieke naaste waarvan het levenseinde

Nadere informatie

Zorg in de laatste levensfase. Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC

Zorg in de laatste levensfase. Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Zorg in de laatste levensfase Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Verschillen Nederland buitenland Palliatieve zorg is geen specialisme Palliatieve zorg is in principe

Nadere informatie

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen Ongeneeslijk ziek Samen uw zorg tijdig plannen Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 1.1 Een naaste die met u meedenkt...3 1.2 Gespreksonderwerpen...3 2. Belangrijke vragen...3 2.1 Lichamelijke veranderingen...3

Nadere informatie

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie Deelnemer 1 Colofoon Deze training is vanuit een subsidie van het innovatiefonds voor zorgverzekeraars door de projectgroep palliatieve terminale zorg ontwikkeld binnen Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven

Nadere informatie

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Toelichting (leidraad) bij de wijze waarop tekst is afgedrukt: CAPS Vet Normaal Cursief aanduiding van onderdelen de vraag zo stellen aspecten die

Nadere informatie

\ Thuiszorg. Zorg en hulp bij u thuis. BrabantZorg, met aandacht

\ Thuiszorg. Zorg en hulp bij u thuis. BrabantZorg, met aandacht \ Thuiszorg Zorg en hulp bij u thuis BrabantZorg, met aandacht 2 Alle aandacht en zorg bij u thuis \ Thuiszorg Thuis wonen in uw vertrouwde omgeving met alle hulp en zorg die u nodig heeft. BrabantZorg

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg?

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? 2 Definitie Palliatieve zorg (WHO 2002) Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van leven verbetert van patiënten en hun naasten,

Nadere informatie

Dokter, ik heb kanker..

Dokter, ik heb kanker.. Dokter, ik heb kanker.. huisartsen-duodagen noordwest utrecht november 2006 Anette Pet Klinisch psycholoog-psychotherapeut Hoofd Patiëntenzorg Welmet Hudig Theoloog Therapeut Het Helen Dowling Instituut

Nadere informatie

Vrijwilligersondersteuning in het verzorgings- en verpleeghuis in de laatste levensfase 1

Vrijwilligersondersteuning in het verzorgings- en verpleeghuis in de laatste levensfase 1 Vrijwilligersondersteuning in het verzorgings- en verpleeghuis in de laatste levensfase 1 Beschrijving werkwijze 1 Gebaseerd op de eindevaluatie Vrijwilligersondersteuning in het verzorgings- en verpleeghuis

Nadere informatie

Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland

Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland September 2011 Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland Beleidsplan : Samenwerken aan Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg I. Achtergrond De palliatieve zorg ontwikkelt

Nadere informatie

Evaluatie themabijeenkomst Kleur bekennen d.d. 22 maart 2011 bij Raffy te Breda

Evaluatie themabijeenkomst Kleur bekennen d.d. 22 maart 2011 bij Raffy te Breda Evaluatie themabijeenkomst Kleur bekennen d.d. maart 0 bij Raffy te Breda Aantal aanwezige personen: 8 personen Aantal ingevulde formulieren: 7 (3 verpleegkundigen; 3 huisartsen; ergotherapeut/therapeut;

Nadere informatie

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Palliatieve zorg Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van het leven verbetert van patiënten en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende

Nadere informatie

Beleid rondom het levenseinde

Beleid rondom het levenseinde Beleid rondom het levenseinde V1_2012 Inleiding Veel van onze cliënten zijn op vergevorderde leeftijd en dan komt het levenseinde dichterbij. Omdat veel cliënten binnen de muren van onze organisatie overlijden

Nadere informatie

Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt. Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker

Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt. Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker Programma Welkom Voorstellen Fatma: religieuze aspecten v/e moslim

Nadere informatie

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM???

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM??? Ik wil niet leven zoals een plant Als ik mijn familie niet meer ken, wil ik liever dood Ik wil niet afzien! Mijn broer denkt zus, en ik zo, wat moeten we nu doen? Hebben wij nu wel de juiste keuzes gemaakt?

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

pggm.nl Mantelzorg en dementie in de beleving van PGGM-leden Enquête Mantelzorg en dementie

pggm.nl Mantelzorg en dementie in de beleving van PGGM-leden Enquête Mantelzorg en dementie pggm.nl Mantelzorg en dementie in de beleving van PGGM-leden Enquête Mantelzorg en dementie In juni 2013 heeft PGGM haar leden gevraagd naar hun ervaringen met mantelzorg en dementie. Hiervoor hebben PGGM

Nadere informatie

Een dierbare verliezen

Een dierbare verliezen Patiënteninformatie Een dierbare verliezen Informatie over het verlies van een dierbare en de gevoelens die u daarover kunt hebben Een dierbare verliezen Informatie over het verlies van een dierbare en

Nadere informatie

Handreiking slechtnieuwsgesprek

Handreiking slechtnieuwsgesprek Handreiking slechtnieuwsgesprek Op weg naar een open dialoog over de laatste levensfase de organisatie en de communicatie Stichting STEM Dood gaan we allemaal. Zoveel is zeker. Sommige mensen weten dat

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Rouw en verlies Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van kinderen van 8-12 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Rouw en verlies Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van kinderen van 8-12 jaar DOELSTELLINGEN De deelnemers worden zich bewust van hun eigen omgang met rouw en verlies en de rol die hun geloof of levensoriëntatie hierbij heeft. De deelnemers weten dat ieder op een eigen manier rouwt

Nadere informatie

Palliatieve sedatie 14 oktober 2015. Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl

Palliatieve sedatie 14 oktober 2015. Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl Palliatieve sedatie 14 oktober 2015 Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl Palliatieve sedatie in het hospice Veel kennis en ervaring Wat weten we over de praktijk? Dilemma

Nadere informatie

Vier kernvragen in de palliatieve zorg:

Vier kernvragen in de palliatieve zorg: Palliatieve thuiszorg in het nieuws In deze presentatie: 1. Palliatieve zorg in de 21 e eeuw, de stand van zaken Het PaTz project Een andere focus op palliatieve zorg 2. Het PaTz project in de praktijk

Nadere informatie

Het verlies van een dierbare

Het verlies van een dierbare Het verlies van een dierbare Het Zorgpad Stervensfase is gebaseerd op de Liverpool Care Pathway for the dying patient (LCP). De LCP is door het Erasmus MC Rotterdam en het IKNL locatie Rotterdam integraal

Nadere informatie

Achtergrondinformatie

Achtergrondinformatie Onderdeel van de patiëntenbrochure Spreek tijdig over het levenseinde. - www.knmg.nl/spreken-over-levenseinde Achtergrondinformatie Hieronder leest u achtergrondinformatie die u kan helpen om het gesprek

Nadere informatie

De mantelzorg DER LIEFDE

De mantelzorg DER LIEFDE De mantelzorg DER LIEFDE Ongeveer 3,5 miljoen Nederlanders zorgen onbetaald en langdurig voor een chronisch zieke, gehandicapte of hulpbehoevende partner of familielid. Ook op de HAN zijn veel medewerkers

Nadere informatie

Projectplan Ouderen en Levensvragen / Zingeving Cuijk.

Projectplan Ouderen en Levensvragen / Zingeving Cuijk. Projectplan Ouderen en Levensvragen / Zingeving Cuijk. Levens- / en zingevingvragen zijn op de achtergrond geraakt in onze samenleving, soms ook in het welzijnswerk. Toch zijn kwetsbaarheid en eenzaamheid

Nadere informatie

Een huis waar mensen in alle rust en waardigheid. hun laatste levensfase kunnen afsluiten,

Een huis waar mensen in alle rust en waardigheid. hun laatste levensfase kunnen afsluiten, Een huis waar mensen in alle rust en waardigheid hun laatste levensfase kunnen afsluiten, in een sfeer die de thuissituatie zoveel mogelijk benadert. Sinds ongeveer 20 jaar worden er in Nederland regelmatig

Nadere informatie

Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum

Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum Psychosociale begeleiding in het Centrum Inleiding Als u te horen krijgt dat u kanker heeft of een hematologische ziekte, kan er veel veranderen in uw leven en dat van uw naasten. Niet alleen lichamelijk,

Nadere informatie

Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek. Publieksversie

Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek. Publieksversie Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek Publieksversie Waarom nadenken en praten over uw levenseinde? Misschien denkt u wel eens na over uw levenseinde. In dat laatste deel van uw leven kan uw dokter

Nadere informatie

Tijdig spreken over het levenseinde

Tijdig spreken over het levenseinde Tijdig spreken over het levenseinde foto (c) Ben Biondina voor DNA-beeldbank op www.laatzeelandzien.nl Cliëntenbrochure van Goedleven foto (c) Jan Kooren voor DNA-beeldbank op www.laatzeelandzien.nl 1.

Nadere informatie

Oncologie. Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum

Oncologie. Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum Oncologie Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum Belangrijke telefoonnummers Algemeen nummer umcg (050) 361 61 61 U kunt hier ook terecht met algemene vragen over het UMCG. Bijvoorbeeld over

Nadere informatie

we zijn in beeld VPTZ-ZU/ Hospice Nieuwegein

we zijn in beeld VPTZ-ZU/ Hospice Nieuwegein we zijn in beeld VPTZ-ZU/ Hospice Nieuwegein Beleid 2012-2013 Inleiding Dit beleidsstuk is geschreven om in beeld te brengen wat onze organisatie doet, waar we voor staan en waar we goed in zijn, hoe we

Nadere informatie

Waar vindt terminale zorg plaats? Terminale zorg bij u thuis

Waar vindt terminale zorg plaats? Terminale zorg bij u thuis Terminale Zorg Wanneer u en uw naasten deze folder onder ogen krijgen, heeft u van uw behandelend arts te horen gekregen dat u ongeneeslijk ziek bent en uw levensverwachting beperkt is. De behandeling

Nadere informatie

De huisarts aan het. Kunnen ouderen langer thuis blijven wonen en kan de mantelzorg dit aan?

De huisarts aan het. Kunnen ouderen langer thuis blijven wonen en kan de mantelzorg dit aan? SP Onderzoek De huisarts aan het woord deel 3 Kunnen ouderen langer thuis blijven wonen en kan de mantelzorg dit aan? Renske Leijten, SP-Kamerlid Volksgezondheid, Welzijn en Sport Ineke Palm, Wetenschappelijk

Nadere informatie

pggm.nl Persoonlijke Balans in de beleving van PGGM- leden Enquête De Persoonlijke Balans

pggm.nl Persoonlijke Balans in de beleving van PGGM- leden Enquête De Persoonlijke Balans pggm.nl Persoonlijke Balans in de beleving van PGGM- leden Enquête De Persoonlijke Balans In maart 2014 heeft PGGM haar leden gevraagd naar hun persoonlijke balans: wat betekent persoonlijke balans voor

Nadere informatie

Ziek zijn en (niet) genezen. Leuven 1-12-2011

Ziek zijn en (niet) genezen. Leuven 1-12-2011 Ziek zijn en (niet) genezen Leuven 1-12-2011 Johan Menten Walter Rombouts UZ Leuven - Goed ouder worden is een levenskunst. - Oudere mensen hebben vele zaken misschien minder in de hand, maar.zo lang mogelijk

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 30 november 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 30 november 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

HET PALLIATIEF ZORGBELEID. Alles wat nog gedaan moet worden als men denkt dat er niets meer kan gedaan worden

HET PALLIATIEF ZORGBELEID. Alles wat nog gedaan moet worden als men denkt dat er niets meer kan gedaan worden HET PALLIATIEF ZORGBELEID Alles wat nog gedaan moet worden als men denkt dat er niets meer kan gedaan worden Palliatieve zorg is totaalzorg De term palliatie is afgeleid van het latijnse woord: pallium

Nadere informatie

SAMEN IN GESPREK OVER ETHISCHE VRAAGSTUKKEN

SAMEN IN GESPREK OVER ETHISCHE VRAAGSTUKKEN WAT VINDT U BELANGRIJK? SAMEN IN GESPREK OVER ETHISCHE VRAAGSTUKKEN LEVEN OP EEN MANIER DIE BIJ U PAST Wat heeft u nodig om te kunnen leven op een manier die bij u past? Om u te leren kennen, gaan we met

Nadere informatie

De vierde dimensie van palliatieve zorg: Hoe pakken wij het aan in Nederland? Palliatieve zorg. Problemen met spiritualiteit. Wat is spiritueel?

De vierde dimensie van palliatieve zorg: Hoe pakken wij het aan in Nederland? Palliatieve zorg. Problemen met spiritualiteit. Wat is spiritueel? De vierde dimensie van palliatieve zorg: Hoe pakken wij het aan in Nederland? Brugge, 13 oktober 2009 Dr Carlo Leget, UHD Zorgethiek Universiteit van Tilburg www.zorgethiek.nu Palliatieve zorg Palliatieve

Nadere informatie

Zorg in beeld. Hospice en logeerhuis Valkenhaeghe in Helmond

Zorg in beeld. Hospice en logeerhuis Valkenhaeghe in Helmond Zorg in beeld Hospice en logeerhuis Valkenhaeghe in Helmond Voor u ligt een fotoboek uitgegeven door stichting Sint Annaklooster. Met dit boek beoogt de stichting u als belangstellende of als mogelijk

Nadere informatie

Beleidsplan Stichting Hospice Oudewater 2015

Beleidsplan Stichting Hospice Oudewater 2015 Beleidsplan Stichting Hospice Oudewater 2015 1. Inleiding. Het initiatief om te komen tot de oprichting van een hospice in de gemeente Oudewater stamt uit 2009. Deze wens, om in Oudewater te komen tot

Nadere informatie

Keuzes rond het levenseinde. Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN

Keuzes rond het levenseinde. Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN Keuzes rond het levenseinde Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN Palliatieteam midden nederland 24 uur/7 dagen per week telefonisch bereikbaar voor hulpverleners Allerlei disciplines

Nadere informatie

Goede zorg, als genezing niet meer mogelijk is

Goede zorg, als genezing niet meer mogelijk is Goede zorg, als genezing niet meer mogelijk is Stichting Senioren Belangen Geldrop-Mierlo - 2011 Ten geleide Op 20 januari 2010 organiseerde de Stichting Senioren Belangen Geldrop- Mierlo (SBG-M) een lezing

Nadere informatie

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren Welzijn op recept Welkom bij SWOA. Uw huisarts heeft u met ons in contact gebracht. De dokter kan u op dit moment geen passende behandeling (meer) bieden. Toch voelt u zich niet lekker, of heeft u pijn.

Nadere informatie

Geestelijke verzorging

Geestelijke verzorging Geestelijke verzorging Zorg met aandacht - Aandacht voor wat u gelooft Onlangs bent u opgenomen in het Havenziekenhuis. Opname in een ziekenhuis kan vragen en emoties oproepen. Het kan prettig zijn om

Nadere informatie

Wanneer en hoe raakt de huisarts betrokken bij een gezin waar jonge kinderen zijn en een van de ouders kanker heeft

Wanneer en hoe raakt de huisarts betrokken bij een gezin waar jonge kinderen zijn en een van de ouders kanker heeft Ervaringen in de huisartsenpraktijk. Cunera Jonker, huisarts in Delft Het was een mooie dag in de herfst. Varkentje plukte appels uit de boom.. toen Kikker aan kwam lopen. Hij keek bezorgd. Ik heb iets

Nadere informatie

Zorgpad Stervensfase

Zorgpad Stervensfase Zorgpad Stervensfase de laatste stand van zaken Lia van Zuylen, internist-oncoloog Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Inhoud Belang markering stervensfase Zorgpad Stervensfase Nieuwe

Nadere informatie

In gesprek over een waardige laatste levensfase. Het beste uit jezelf

In gesprek over een waardige laatste levensfase. Het beste uit jezelf In gesprek over een waardige laatste levensfase Het beste uit jezelf We denken wel eens dat je pas met cliënten over dood en sterven moet praten als het zover is. Dit is niet juist. Inmiddels weten we

Nadere informatie

over? referatenagz @referatenagz

over? referatenagz @referatenagz Durf jij de drempel over? referatenagz @referatenagz referatenagz @referatenagz Agenda Referaten AGZ referatenagz @referatenagz WIFI WIFI 1. Inlognaam: g110621 Wachtwoord: XPZ3VKO 2. Inlognaam: g110641

Nadere informatie

5 manieren om je eigen pad te bewandelen

5 manieren om je eigen pad te bewandelen 5 manieren om je eigen pad te bewandelen Hierbij het nieuwe artikel met als onderwerp: 5 manieren om je eigen pad te bewandelen. Het is geschreven door wandelcoach Tineke Franssen. Tineke wandelt al een

Nadere informatie

Psychosociale hulp voor patiënten met kanker

Psychosociale hulp voor patiënten met kanker Psychosociale hulp voor patiënten met kanker Beter voor elkaar Psychosociale hulp voor patiënten met kanker Inhoud Inleiding 2 Oncologieverpleegkundigen 3 Stomaverpleegkundigen 4 Geestelijke verzorging

Nadere informatie

1 Onze zorg voor uw laatste levensfase... 4 2 Palliatieve zorg; een mantel... 4 3 Palliatieve zorg afdeling... 5 4 Stervensfase... 5 4.

1 Onze zorg voor uw laatste levensfase... 4 2 Palliatieve zorg; een mantel... 4 3 Palliatieve zorg afdeling... 5 4 Stervensfase... 5 4. Versie 2-16 2 1 Onze zorg voor uw laatste levensfase... 4 2 Palliatieve zorg; een mantel... 4 3 Palliatieve zorg afdeling... 5 4 Stervensfase... 5 4.1 Zorgpad Stervensfase... 5 4.2 De cliënt als regisseur...

Nadere informatie

SAMENVATTING BOUWSTENEN ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG

SAMENVATTING BOUWSTENEN ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG SAMENVATTING ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG INLEIDING ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG In samenwerking met de deelnemers van het De Bouwstenen zijn opgebouwd uit thema s die Bestuurlijk Akkoord GGZ zijn

Nadere informatie

Activiteitenplan 2014

Activiteitenplan 2014 Activiteitenplan 2014 Voorwoord Voor u ligt het activiteitenplan van de stichting Hospice en vrijwillige terminale thuiszorg Midden- Holland. Het plan is een afgeleide van het beleidsplan en de activiteiten

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

Afscheidswijzer. Deel 1 Ziek zijn, en dan. Praktische informatie over het sterven, de uitvaart en de periode daarna.

Afscheidswijzer. Deel 1 Ziek zijn, en dan. Praktische informatie over het sterven, de uitvaart en de periode daarna. Afscheidswijzer Deel 1 Ziek zijn, en dan. Praktische informatie over het sterven, de uitvaart en de periode daarna. Ziek zijn, en dan... Voorwoord Voor veel mensen is acceptatie van de dood één van de

Nadere informatie

Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken

Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken Bij Marcus 5 : 21-43 Voor mensen met school-gaande kinderen nadert de zomervakantie. Hier in de kerk blijven al enige tijd wat meer stoelen leeg om dat dan

Nadere informatie

Perspectief op gewoon leven. Wat we leren van evaluaties

Perspectief op gewoon leven. Wat we leren van evaluaties Perspectief op gewoon leven Wat we leren van evaluaties Stichting Perspectief, juni 2005 Aanleiding De LFB komt op voor de belangen van mensen met een verstandelijke beperking. De LFB heeft de ervaring

Nadere informatie

Alzheimer Magazine 19

Alzheimer Magazine 19 Per 1 januari 2015 worden gemeenten verantwoordelijk voor de uitvoering van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Dit heeft ingrijpende gevolgen, met name voor thuiswonende mensen met dementie en

Nadere informatie

waardering Zwolle Jonge mantelzorgers (jonger dan 18 jaar) zijn in de onderzoeken van de gemeente niet meegenomen,

waardering Zwolle Jonge mantelzorgers (jonger dan 18 jaar) zijn in de onderzoeken van de gemeente niet meegenomen, Zwolle Rapportage Mantelzorg in beeld Resultaten uit onderzoeken onder mantelzorgers 2012 en 2014 De gemeente Zwolle wil de positie van de mantelzorger versterken en hun taak verlichten. Met de komst van

Nadere informatie

Handleiding voor het invullen van het Overdrachtsdocument palliatieve zorg

Handleiding voor het invullen van het Overdrachtsdocument palliatieve zorg Handleiding voor het invullen van het Overdrachtsdocument palliatieve zorg A. Algemeen Proactieve zorgplanning: markering Het palliatief overdrachtsdocument is bedoeld voor palliatieve patiënten. Vaak

Nadere informatie

Workshop Formulier Mantelzorg in het zorg(leef)plan Ans Verdonschot; beleidmedewerker BRIZ. Programma workshop. casus.

Workshop Formulier Mantelzorg in het zorg(leef)plan Ans Verdonschot; beleidmedewerker BRIZ. Programma workshop. casus. Workshop Formulier Mantelzorg in het zorg(leef)plan Ans Verdonschot; beleidmedewerker BRIZ Ervoor zorgen dat er geen patiënt achter de patiënt opduikt Programma workshop v Achtergrond Mantelzorg in de

Nadere informatie

Visie : Palliatieve zorgen

Visie : Palliatieve zorgen Indien op een gegeven ogenblik een curatieve therapie geen hulp meer brengt en de mens zich geconfronteerd ziet met het onvermijdelijke, wordt hij bevangen door angst en pijn. Het is moeilijk om dragen,

Nadere informatie

WELKOM MARKERING VAN DE PALLIATIEVE FASE WORKSHOP COMMUNICATIE MET PATIËNT EN INFORMELE ZORG. door Nelly Troost

WELKOM MARKERING VAN DE PALLIATIEVE FASE WORKSHOP COMMUNICATIE MET PATIËNT EN INFORMELE ZORG. door Nelly Troost WELKOM MARKERING VAN DE PALLIATIEVE FASE WORKSHOP COMMUNICATIE MET PATIËNT EN INFORMELE ZORG door Nelly Troost GEGEVENS UIT DE CASUS Systeem dhr. Jansen 74 jaar MW. JANSEN 75 jaar Medisch/Zorgverlening

Nadere informatie

EEN DIERBARE VERLIEZEN

EEN DIERBARE VERLIEZEN EEN DIERBARE VERLIEZEN 994 Inleiding Deze folder is bedoeld voor nabestaanden. U leest hierin over de gevoelens die u kunt ervaren en hoe u in deze moeilijke tijd goed voor uzelf kunt zorgen. U heeft kort

Nadere informatie

Voorbereiden op het keukentafelgesprek?

Voorbereiden op het keukentafelgesprek? Voorbereiden op het keukentafelgesprek? Deze brochure helpt u daarbij! 2015 een coproductie van: Voor kinderen, partners, verwanten, vrijwilligers die mantelzorgtaken vervullen voor hen die hun dierbaar

Nadere informatie

Waar kunt u heen als u kanker hebt?

Waar kunt u heen als u kanker hebt? Oncologiecentrum Waar kunt u heen als u kanker hebt? www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Waar kunt u terecht als u kanker hebt?... 3 Overzicht hulpverleners binnen het Catharina Kanker Instituut... 3 Extern...

Nadere informatie

Hoe kunt u voor uw bijzondere kleinkind zorgen? Tips voor opa s en oma s. Foto Britt Straatemeier. Deze brochure werd mogelijk gemaakt door:

Hoe kunt u voor uw bijzondere kleinkind zorgen? Tips voor opa s en oma s. Foto Britt Straatemeier. Deze brochure werd mogelijk gemaakt door: Hoe kunt u voor uw bijzondere kleinkind zorgen? Tips voor opa s en oma s Foto Britt Straatemeier Deze brochure werd mogelijk gemaakt door: Tips voor grootouders Foto Susanne Reuling Als in het gezin van

Nadere informatie

Verlies, verdriet en rouw

Verlies, verdriet en rouw Verlies, verdriet en rouw Albert Schweitzer ziekenhuis november 2013 pavo 0233 Inleiding Iemand die u dierbaar was, waar uw zorg naar uitging, is overleden. Het wegvallen van de overledene brengt wellicht

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

Stichting Vrijwilligers Thuiszorg Geldrop - Mierlo & Nuenen c.a.

Stichting Vrijwilligers Thuiszorg Geldrop - Mierlo & Nuenen c.a. Stichting Vrijwilligers Thuiszorg Geldrop - Mierlo & Nuenen c.a. Jaarverslag 2013 Inhoudsopgave. Gedicht 3. Voorwoord 4. Doelstelling en werkwijze van de Stichting 5. Verslag van het bestuur 6. Verslag

Nadere informatie

pggm.nl Mantelzorg en dementie in de beleving van PGGM&CO-leden

pggm.nl Mantelzorg en dementie in de beleving van PGGM&CO-leden pggm.nl Mantelzorg en dementie in de beleving van PGGM&CO-leden Enquête Mantelzorg en dementie 2014 Vooraf In juli 2014 vroegen wij onze leden naar hun ervaringen met mantelzorg in het algemeen, en mantelzorg

Nadere informatie

Evaluatie thema avond Help! Ik wil een spuitje! d.d. 11 maart 2014, Kenniscentrum Amphia Ziekenhuis, locatie Molengracht Breda

Evaluatie thema avond Help! Ik wil een spuitje! d.d. 11 maart 2014, Kenniscentrum Amphia Ziekenhuis, locatie Molengracht Breda Evaluatie thema avond Help! Ik wil een spuitje! d.d. 11 maart 2014, Kenniscentrum Amphia Ziekenhuis, locatie Molengracht Breda Aantal aanwezige personen 190 Aantal ingevulde formulieren 170 (wijk)verpleegkundige

Nadere informatie

NOTITIE PALLIATIEVE TERMINALE ZORG VOOR DE REGIO S DWO EN NWN. Februari 2009. Zorgkantoor DWO/NWN

NOTITIE PALLIATIEVE TERMINALE ZORG VOOR DE REGIO S DWO EN NWN. Februari 2009. Zorgkantoor DWO/NWN NOTITIE PALLIATIEVE TERMINALE ZORG VOOR DE REGIO S DWO EN NWN Februari 2009 Zorgkantoor DWO/NWN Inhoudsopgave Voorwoord 2 Hoofdstuk 1: Wat is palliatieve terminale zorg? 3 Hoofdstuk 2: Uitgangspunten palliatieve

Nadere informatie

Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen?

Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen? Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen? Maaike Veldhuizen Arts palliatieve zorg in het Elkerliek ziekenhuis, palliatief consulent en SCEN arts Ingrid van Asseldonk, verpleegkundige

Nadere informatie

PKN in contact met Nederland: kijk op het leven en kijk op geloven

PKN in contact met Nederland: kijk op het leven en kijk op geloven Protestantse Kerk Nederland / 27-8-2015 / P.1 PKN in contact met Nederland: kijk op het leven en kijk op geloven Presentatie 27 januari 2011 Peter Jobsen Protestantse Kerk Nederland / 27-8-2015 / P.2 Aanleiding

Nadere informatie

Hoe we met sterven omgaan. GVO groepering van voorzieningen voor ouderenzorg

Hoe we met sterven omgaan. GVO groepering van voorzieningen voor ouderenzorg Hoe we met sterven omgaan GVO groepering van voorzieningen voor ouderenzorg Hoe we met sterven omgaan Allemaal denken we wel eens aan de dood. Door media of door wat er rondom ons gebeurt, worden we wel

Nadere informatie

De Lastmeter. Hoeveel last heeft u van problemen, klachten en zorgen? Oncologie

De Lastmeter. Hoeveel last heeft u van problemen, klachten en zorgen? Oncologie 00 De Lastmeter Hoeveel last heeft u van problemen, klachten en zorgen? Oncologie 1 Kanker is een ziekte die uw leven ingrijpend kan verstoren. De ziekte en behandeling kunnen niet alleen lichamelijke

Nadere informatie

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfdoding en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfdoding De Zelfmoordlijn tel. 02 649 95 55 www.zelfmoordlijn.be Werkgroep Verder Voor wie achterblijft na

Nadere informatie

Artikelen Een uitvaart tussen kerk en niets

Artikelen Een uitvaart tussen kerk en niets Artikelen Een uitvaart tussen kerk en niets Het omgaan met afscheid nemen, sterven en dood is in onze samenleving aan het veranderen. Steeds vaker zie je dat mensen zelf actief betrokken willen zijn bij

Nadere informatie

Workshop communicatie

Workshop communicatie Workshop communicatie Feedback is collegiale ondersteuning of toch niet? Wat wil de beroepsvereniging betekenen voor Verzorgenden en Verpleegkundigen? Wij willen onze beroepsgroepen in staat stellen hun

Nadere informatie

De Zorgmodule Palliatieve Zorg

De Zorgmodule Palliatieve Zorg De Zorgmodule Palliatieve Zorg - wat betekent dit voor de professional en zijn werkveld?- 2e regionale symposium palliatieve zorg s Hertogenbosch, 2 oktober 2014 Drs. Jaap R.G. Gootjes Alg. directeur /

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Begeleiding tijdens de laatste levensfase bij Het Spectrum

Begeleiding tijdens de laatste levensfase bij Het Spectrum Palliatieve Zorg Begeleiding tijdens de laatste levensfase bij Het Spectrum ZORG MET AANDACHT, AANDACHT MET ZORG! Begeleiding tijdens de laatste levensfase Als u weet dat u niet meer beter kunt worden

Nadere informatie