Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage ASEA/AEV/64590

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage ASEA/AEV/64590"

Transcriptie

1 Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage Postbus LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon (070) Telefax (070) Uw brief Onderwerp ICT-nota Ministerie van SZW Sociaal Digitaal Ons kenmerk ASEA/AEV/64590 Datum 5 december 2001 In verband met ICT-ontwikkelingen is al veel beleid in gang gezet, buiten maar ook binnen SZW. De nota De Digitale Delta geeft een overzicht van het kabinetsbrede ICT-beleid. Een belangrijk doel van de nota Sociaal Digitaal die ik u hierbij doe toekomen is het ICT-beleid ten aanzien van de SZW-beleidsterreinen in hun onderlinge samenhang te presenteren. Deze nota, die ik u had toegezegd, is een verkenning van zowel de gevolgen als de mogelijkheden die de moderne informatie- en communicatietechnologie met zich mee brengt voor de beleidsterreinen van het ministerie van SZW. Het benutten van de kansen die ICT biedt voor het realiseren van beleidsdoelstellingen is daarbij een belangrijke invalshoek. Vooral op het vlak van de uitvoering van het beleid liggen er belangrijke mogelijkheden voor verbetering en vergroting van efficiency en doelmatigheid. Administratieve lasten voor bedrijven kunnen worden beperkt, vergunningenprocedures versneld. Ook in de contacten van burgers met gemeentelijke sociale diensten en uitvoeringsorganisaties dienen zich veranderingen aan. In de toekomst hoeven gegevens maar eenmaal aangeleverd te worden. Stroomlijning van de informatiehuishouding en koppeling van databestanden tussen uitvoeringsorganisties maken het mogelijk dat burgers en bedrijven beter en sneller worden bediend. Beleid en uitvoering kunnen transparanter worden voor de burger. Deze kan sneller en makkelijker inzage krijgen in voor hem relevante informatie zoals de behandeling van zijn dossiers, opgebouwde rechten, enzovoort. De verwachting is dat er binnen een aantal jaren een chipkaart ontwikkeld kan worden voor diensten op het gebied van sociale zekerheid. Die chipkaart dient tevens als identificatiemiddel en geeft toegang tot gegevensbanken. De chipkaart geeft de burger de mogelijkheid op elk moment inzage te krijgen in zijn aanspraken, opgebouwde rechten, de behandeling van zijn aanvraag enz. Bovendien wordt fraudebestrijding met de chipkaart beter mogelijk.

2 2 Voor de nadere inhoud verwijs ik u naar de bijgaande nota. De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (W. A. Vermeend)

3 Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid NOTA Sociaal Digitaal Een verkenning van gevolgen en mogelijkheden van ICT voor werk, inkomen en sociale zekerheid

4 Inhoudsopgave H1 Inleiding en Executive Summary p. 4 Inleiding p. 4 Samenvatting p. 6 H2 De kenniseconomie, ICT en het beleid van het Ministerie p Inleiding p Toekomstbepalende processen: ICT als katalysator p Veranderingen in de economie en voor arbeid door ICT p De rol van de overheid, SZW en uitvoeringsorganisaties p Gevolgen voor de vraagstukken en het beleid van SZW p. 19 Pag nr. H3 Arbeidsmarkt en Scholing p Inleiding p Toenemende dynamiek op de arbeidsmarkt p Hogere en veranderende vaardigheidseisen p Verschuivingen in de werkgelegenheidsstructuur p Aansluiting op de arbeidsmarkt p Meer scholing: een leven lang leren p Naar een transparanter scholingsmarkt p Scholingsbeleid in de toekomst: meer vraagsturing p Conclusie p. 42 H4 Kansen aandachtsgroepen p Inleiding p Verschillen in toegang en gebruik ICT p Digitale vaardigheden p Kennis, arbeidsmarktkansen en inkomen p Inzet ICT ter versterking van de sociale pijler p Conclusie p. 58 H5 Veranderende arbeidsbetrekkingen: naar meer individuele keuzevrijheid p Inleiding p Moderne leef-, werk- en zorgpatronen p Grotere individuele keuzevrijheid in arbeidsvoorwaarden p Veelvormige arbeidsrelaties p Veranderde arbeidsorganisatie en medezeggenschap p De individuele arbeidsrelatie p Conclusie p. 73 H6 Informatie en zekerheid p Inleiding p Risico-aversie en gedrag p Differentiatie p Risicoverevening en solidariteit p Sociale zekerheid en ICT p Nieuwe risico s p Conclusie p. 81 H7 Preventie en reïntegratie p Inleiding p. 83

5 7.2 Veranderde arbeid, mede door ICT p Veranderde risico s, nieuwe preventiemogelijkheden p Naar een versterkte arbo-kennisinfrastructuur p Reïntegratie en arbeidsbemiddeling p Conclusie p. 93 H8 Contacten met burgers en bedrijfsleven p Inleiding p De electronische overheid: algemene uitgangspunten p Vernieuwing en kwaliteitsverbetering dienstverlening p Kwaliteitsnormering p Resultaat in dienstverlening op maat p Inzet ICT bij vermindering informatiedruk en administrative lasten p Voorlichting: van distributief naar respontief p Inzet van ICT bij fraudebestrijding p Inzet van ICT bij beleidsvorming en beleidsevaluatie p Beleidsevaluatie en monitoring p Conclusie p. 110 Bijlage Overzicht bestaand beleid en beleidsvoorstellen in nota ICT&SZW p. 112

6 Hoofdstuk 1 Inleiding Deze nota verschijnt op een moment dat met wat meer nuchterheid geoordeeld wordt over de ICT-revolutie. The new economy: beyond the hype is de titel van een recente OESO-publicatie. Dat drukt goed de situatie en de stemming van dit moment uit. Ontwikkelingen blijken niet zo snel door te zetten als eerder door velen is aangenomen. We staan weer met beide benen op de grond. Tegelijkertijd mag de huidige correctie op de hype geen reden zijn te miskennen dat zich, zij het dan misschien minder snel dan gedacht, ingrijpende veranderingen in economie en maatschappij voltrekken als gevolg van ICT. In verband met ICT-ontwikkelingen is al veel beleid in gang gezet, buiten maar ook binnen SZW. De nota De Digitale Delta geeft een overzicht van het kabinetsbrede ICT-beleid. Een belangrijke functie van de nota Sociaal Digitaal is het ICT-beleid ten aanzien van de SZW-beleidsterreinen in hun onderlinge samenhang te presenteren. Deze nota is een verkenning van zowel de gevolgen als de mogelijkheden die de moderne informatie- en communicatietechnologie met zich mee brengt voor de beleidsterreinen van het ministerie van SZW. Het benutten van de kansen die ICT biedt voor het realiseren van beleidsdoelstellingen is daarbij een belangrijke invalshoek. Vooral op het vlak van de uitvoering van het beleid liggen er belangrijke mogelijkheden voor verbetering en vergroting van efficiency en doelmatigheid. Administratieve lasten voor bedrijven kunnen worden beperkt, vergunningenprocedures versneld. Ook in de contacten van burgers met gemeentelijke sociale diensten en uitvoeringsorganisaties dienen zich veranderingen aan. In de toekomst hoeven gegevens maar eenmaal aangeleverd te worden. Stroomlijning van de informatiehuishouding en koppeling van databestanden tussen uitvoeringsorganisties maken het mogelijk dat burgers en bedrijven beter en sneller worden bediend. Beleid en uitvoering kunnen transparanter worden voor de burger. Deze kan sneller en makkelijker inzage krijgen in voor hem relevante informatie zoals de behandeling van zijn dossiers, opgebouwde rechten, enzovoort. Identificatie vindt plaats met een chipcard. Moderne informatie- en communicatiemiddelen maken dat alles mogelijk. Onderzocht is wat ICT betekent voor arbeid en de arbeidsmarkt, sociale zekerheid en sociale ongelijkheid. Die consequenties zijn velerlei. ICT leidt tot nieuwe vraagstukken voor beleidsmakers en uitvoerders op SZW-terrein. De invloed van ICT op arbeid is vaak vrij direct en concreet aanwijsbaar. We werken steeds meer met computers en computernetwerken, we doen aan telewerken en teleleren, zoeken op internet in vacaturebanken, we lopen andere arbeidsrisico s dan voorheen (RSI), enzovoort. Maar daarnaast zijn er indirecte effecten. De nieuwe informatie- en communicatietechnologie betekent een enorme impuls voor de ontwikkeling van een informatiesamenleving en kenniseconomie. In wezen ligt hier de belangrijkste betekenis van ICT. De informatiesamenleving vraagt andere, deels nieuwe, kennis en vaardigheden van de beroepsbevolking. Dat heeft implicaties voor ons onderwijsstelsel, maar ook voor scholingstrajecten in ons latere leven. ICT kan ook bijdragen aan het effectueren van meer keuzevrijheid, in arbeidsvoorwaarden en in de sociale zekerheid. Juist ook doordat moderne ICT op de individu gerichte informatie en transacties mogelijk maakt. Daarmee tekenen zich tegelijkertijd nieuwe dilemma s scherper af. Meer kennis en meer informatie betekent dat risicotoedeling makkelijker wordt. Op de particuliere verzekeringsmarkt is dat al volop waarneembaar. Maar wat betekent het voor de sociale verzekeringen en de solidariteit die daaraan ten grondslag ligt? ICT en de ontwikkeling van een kenniseconomie bieden mogelijkheden voor grotere welvaart. Maar het is niet vanzelfsprekend dat ieder in even grote mate hierin deelneemt. Onder invloed van ICT vinden transformaties plaats op de arbeidsmarkt, in arbeidsrelaties en in de sociale zekerheid, die winnaars en verliezers op kunnen leveren. Een belangrijke vraag is of ieder in voldoende mate aan zal kunnen haken bij de ontwikkeling naar een digitale kenniseconomie. Daarmee ligt ook het vraagstuk van de sociale ongelijkheid op tafel. De overheid wordt aldus geconfronteerd met vele vragen en uitdagingen die voortvloeien uit de technologische ontwikkeling. Maar deze ontwikkeling en de snelheid waarmee deze plaatsvindt laten die overheid zelf en de bruikbaarheid van het traditionele instrumentarium niet onberoerd. Dat geldt ook voor het ministerie van SZW. Op bepaalde terreinen zal het ministerie een minder directieve (regelgevende) maar

7 meer regisserende rol aan moeten en kunnen nemen. Die weg (naar meer richting, ruimte, resultaat en rekenschap) is al ingeslagen. ICT maakt daarbij passende instrumenten (informatieverschaffing, interactieve beleidsvorming, balanced score cards, het laten werken van het reputatiemechanisme) effectiever en versterkt daarmee die tendens.

8 Samenvatting De moderne ICT-ontwikkeling betekent een krachtige impuls voor de ontwikkeling van de informatiesamenleving. ICT zorgt immers voor een veel grotere toegankelijkheid van informatie. De overgang naar een economie waarin alles lijkt te draaien om kennis en informatie heeft verstrekkende consequenties op sociaal-economisch terrein. Het stelt bijvoorbeeld andere eisen aan de beroepsbevolking. ICT is ook van invloed op andere toekomstbepalende processen zoals individualisering en internationalisering. ICT versnelt deze ontwikkelingen. Een analyse van de consequenties van ICT op sociaal economisch terrein valt ten dele samen met een verkenning van de betekenis van genoemde trends. De afzonderlijke invloed van ICT is niet altijd makkelijk te isoleren. Wat zijn de gevolgen van ICT voor de arbeidsmarkt en scholing? Algemeen geldt dat ICT leidt tot een grotere dynamiek van het economisch leven. Op de arbeidsmarkt geldt dat vooral de inhoud van functies dynamischer wordt. Een toenemende baan-baanmobiliteit is, anders dan wel verondersteld, niet waarneembaar. Dat neemt niet weg dat in de toekomst, in het licht van de vergrijzende beroepsbevolking, wel eens behoefte zou kunnen ontstaan aan vergroting van de externe arbeidsmobiliteit. Beleidsmatig gezien is de belangrijkste opgave het bevorderen van scholing en -omdat kennis niet alleen belangrijker wordt maar ook sneller veroudert - een leven lang leren. De kenniseconomie vraagt niet alleen hogere maar ten dele ook andere vaardigheden. Creativiteit, sociale en communicatieve vaardigheden winnen aan belang. Het bevorderen van brede inzetbaarheid (sectoroverschrijdend) en de ontwikkeling van kerncompetenties (waaronder digitale vaardigheden) vormen een belangrijk aandachtspunt. Deze ontwikkelingen vragen om een meer gedifferentieerd scholingsaanbod en meer vraaggestuurde financiering van scholing. Speerpunten van SZW-beleid in de komende periode zijn de invoering van de persoonlijke ontwikkelingsrekening (POR) voor werkenden en de mogelijke fiscale faciliëring hiervan, bevordering van een geïntegreerde en gedigitaliseerde informatievoorziening op het gebied van een leven lang leren, employability en scholing, en daarnaast stimulering van de ontwikkeling van educatieve software die het leerproces voor specifieke doelgroepen optimaal ondersteunt. Verdere uitwerking wordt gegeven aan initiatieven voortvloeiend uit de Taskforce Werken aan ICT gericht op het waarborgen van de beschikbaarheid van voldoende gekwalificeerd binnenlands aanbod van ICT-ers en een betere mannen/vrouwen balans daarin. De ontwikkelingen in de ICT bieden perspectieven voor vergroting van de welvaart. Van belang is wel dat ieder voldoende weet aan te haken bij de ontwikkeling van de kenniseconomie. De positie en de kansen van achterstandsgroepen vereisen aandacht. Er is aanleiding te verwachten dat nu nog bestaande grote verschillen in toegang tot en gebruik van computers en internet tussen bevolkingsgroepen gaandeweg zullen afnemen. Via prijsverlagingen draagt de markt daar zelf aan bij. Het zou echter langer kunnen duren dan gewenst. Om te voorkomen dat bepaalde kwetsbare groepen zoals laagopgeleiden, ouderen en werklozen minder vertrouwd raken met het werken met ICT stimuleert de overheid diverse, vaak lokale projecten. Vaak werken hierbij diverse maatschappelijke organisaties samen. Voorbeelden hiervan zijn bibliotheken met internetfaciliteiten, digitale trapveldjes en de Stichting Senior Web. Binnen het SZW-instrumentarium zijn er voldoende mogelijkheden voor gemeenten en uitvoerende instellingen voor bevordering van digitale vaardigheden onder uitkeringsgerechtigden.van belang is dat initiatieven zodanig vorm worden gegeven dat doelgroepen daadwerkelijk bereikt worden. Thans dreigt een zekere versnippering van initiatieven. Samen met andere departementen zal bezien worden hoe afstemming en uitwisseling van leerervaringen bevorderd kan worden. Bevordering van fysieke toegang tot de elektronische snelweg en van vaardigheden in het werken met een computer heeft zijn nut, anderzijds moet het belang daarvan niet overdreven worden. Wezenlijker voor de kansen op de arbeidsmarkt is wat men met al de beschikbare informatie kan en wat men er mee doet. En dat hangt samen met het niveau en de kwaliteit van kennis en competenties in veel bredere zin. In welke sociale en inkomensverhoudingen de kenniseconomie op langere termijn resulteert is moeilijk te zeggen. Wel kan vastgesteld worden dat nationaal en internationaal er een tendentie tot grotere ongelijkheid in brutobeloningen tussen opleidingscategorieën vastgesteld kan worden: de opbrengst van scholing neemt toe. Automatisering zet de arbeidsmarktpositie van laaggeschoolden onder druk, alhoewel er wel compenserende effecten optreden in de sfeer van de persoonlijke dienstverlening. Investeren in scholing is het beste instrument om ongelijkheden te bestrijden en zo mogelijk te voorkomen. ICT is echter niet alleen een bedreiging voor de sociale cohesie maar ook kansen voor versterking hiervan. Via experimenten wordt bezien hoe ICT benut kan worden voor verbetering van de positie van aandachtsgroepen en versterking van de sociale infrastructuur op lokaal niveau. ICT is van betekenis voor zowel de arbeidsorganisatie, de arbeidsrelaties als de arbeidsvoorwaarden. Ten aanzien van de arbeidsorganisatie geldt dat bedrijven minder hiërarchisch worden, de wijze van productie geleidelijk verandert, taken en functies van werknemers sneller veranderen en werknemers vaak meer

9 zelfstandigheid krijgen. De krapte op de arbeidsmarkt en flexibilisering zijn belangrijke factoren die hebben geleid tot een groei van andere dan traditionele arbeidsrelaties. Maar ook ICT heeft hieraan bijgedragen. ICT maakt schaalverkleining en outsourcing makkelijker. Het verlaagt de drempels tot zelfstandig ondernemerschap (zij het dat de oorzaak van de recente toename van het aantal zelfstandigen zonder personeel elders gezocht moet worden, in de bouw en het transport). Gebleken is dat het gesloten systeem van rechtsfiguren onvoldoende rekening houdt met de grotere veelvormigheid in arbeidsrelaties en zelfstandig ondernemerschap. De komende tijd moet blijken of Nederland met de introductie van het weerlegbaar rechtsvermoeden in de Wet flexibiliteit en zekerheid hiervoor een aanvaardbare oplossing heeft gevonden. Telewerken zal de komende jaren toenemen. De overheid stimuleert deze ontwikkeling uit een oogpunt van bevordering van de arbeidsparticipatie en vermindering van verkeerscongestie. Tegelijkertijd leidt de afnemende binding aan tijd en plaats tot nieuwe vraagstukken ten aanzien van de arbeidswetgeving (denk aan arbeidsomstandigheden) en de handhaving daarvan. Toenemende individualisering tenslotte leidt tot meer maatwerk en grotere individuele keuzemogelijkheden inzake de arbeidsvoorwaarden. ICT facilieert deze individualiseringstrend doordat het de administratieve complexiteit inherent aan à la carte regelingen vermindert en de consequenties van keuzes voor werknemers inzichtelijker maakt. ICT heeft verschillende gevolgen voor verzekeringsmarkten en de manier waarop solidariteit vorm gegeven kan worden. Meer informatie is een gemengde zegen. Grotere kennis en informatie kan tot sterkere risicotoedeling leiden. De mate waarin die gevolgen zich zullen voordoen is niet op voorhand vast te stellen. Een te sterke differentiatie in private verzekeringsmarkten ondermijnt op termijn de essentie van verzekeringen, waarmee aanbieder noch consument gediend is. De overheid moet deze ontwikkeling monitoren en waar differentiatie te sterk doorzet, eventueel corrigerende wetgeving ontwikkelen. Voorkomen moet worden dat een te sterke risicoselectie door verzekeraars gaat optreden. Ook dient voorkomen te worden dat ICT het draagvlak van sociale verzekeringen ondermijnt. Tenslotte kan een periodieke rapportage over nieuwe en bestaande risico s worden ingesteld teneinde een doelmatige aanwending van publieke en private middelen te bevorderen. Er is nog een andere consequentie. Naarmate we meer weten over de oorzaken van risico s - en ICT draagt daaraan bij - ligt het in de rede meer te investeren in het voorkomen en beheersen daarvan. Voorzover de risico s rechtstreeks verband houden met het gedrag van werkgevers en werknemers ligt het overwegen van een sterker beroep op de eigen verantwoordelijkheid voor de hand. Maar daarnaast is het zinvol collectieve middelen meer in te zetten voor preventie in plaats van louter het opvangen van de gevolgen (via herverdeling van inkomens). Die lijn is al volop ingezet met het activerend arbeidsmarktbeleid en het beleid ten aanzien van onderwijs en scholing. Hierop aansluitend doet zich de vraag voor naar de betekenis van ICT voor de preventie van arbeidsuitval en voor de reïntegratie in het arbeidsproces. In de informatiesamenleving veranderen de risico s van uitval uit het arbeidsproces van karakter. Fysieke problemen domineren steeds minder het beeld. Aan de andere kant weten we dankzij de kennissamenleving ook steeds meer over mogelijkheden om uitval te voorkomen. Bovendien kan er via diverse kanalen meer aan voorlichting worden gedaan. Verder biedt ICT goede kansen om de reïntegratie van uitkeringsgerechtigden te verbeteren. Beleidsinitiatieven op het gebied van preventie en reïntegratie zijn onder meer: reputatiemechanisme laten werken door publicatie op internet van gegevens, zoals bijvoorbeeld de WAO-instroom van bedrijven, best practices in het kader van de wet samen, prestatieindicatoren van uitvoeringsorganisaties; het bevorderen van telewerk als reïntegratie-instrument (proefnemingen in Kenniswijk Eindhoven), de ontwikkeling van de nationale vacature- en sollicitantenbank (www.werk.nl) en de inzet van ICT voor groepen met meervoudige problemen (project Sociale As). Als het gaat om de contacten met burgers en bedrijfsleven, kan ICT de efficiency bij de overheid verhogen en bijdragen aan verbetering van de dienstverlening. Denk bijvoorbeeld aan kortere wacht- en doorlooptijden. Daarnaast kan de transparantie van het overheidshandelen voor de burger toenemen en kan digitalisering van diensten voor bedrijven vermindering van administratieve lasten betekenen. Met name is winst te behalen in het benutten van ICT voor beleidsdoelstellingen in de uitvoering. Hierbij valt te denken aan investeren in betere kwaliteit van basisregistraties, koppeling van databestanden, en de introductie van een chipcard. De chipcard die binnen 3 jaar algemeen zal zijn ingevoerd, fungeert als identificatiemiddel en als sleutel tot gegevensbanken. De burger krijgt makkelijker toegang tot allerlei gegevens als opgebouwde rechten, de behandeling van zijn dossiers, etc. Met de chipcard wordt bovendien fraudebestrijding beter mogelijk. Overigens zijn er geen signalen dat ICT tot belangrijk grotere frauderisico s leidt. Continue innovatie en verbetering van de dienstverlening wordt gestimuleerd door monitoring van de klanttevredenheid en benchmarking (balanced score cards) van de uitvoeringsorganisaties. ICT maakt ook vernieuwing in de beleidsvorming mogelijk. Het opent perspectieven om uitvoerders, bedrijven en burgers sterker te betrekken in de beleidsontwikkeling.

10

11 Hoofdstuk 2 De kenniseconomie, ICT en het beleid van het ministerie 2.1 Inleiding De moderne ontwikkelingen in de informatie- en communicatietechnologie betekenen: grotere toegankelijkheid van informatie; een toenemend en veranderend belang van kennis en vaardigheden; een geringere afhankelijkheid van tijd en plaats. 1 De consequenties hiervan op sociaal-economisch terrein zijn velerlei. De veranderingen leiden tot een grotere dynamiek op productmarkten, de kapitaalmarkt en ook de arbeidsmarkt. Er worden nieuwe eisen en vaak hogere eisen gesteld aan de beroepsbevolking. Ook beïnvloedt de technologische ontwikkeling de sociale verhoudingen en de aard en inhoud van de arbeidsrelatie. Individuele keuzevrijheid wordt steeds belangrijker. Dankzij verbeterde informatievoorziening kunnen individuen makkelijker kiezen, maar is er ook steeds meer te kiezen. De maatschappij verandert echter niet alleen door het toegenomen gebruik van informatie- en communicatietechnologie. ICT is een middel dat past binnen en bijdraagt aan een aantal verder strekkende ontwikkelingen, in het bijzonder aan de overgang naar een informatiesamenleving of kenniseconomie. Kennis van deze ontwikkelingen is nodig om het belang van ICT in perspectief te plaatsen. Dit hoofdstuk plaatst de invloed van ICT in dat bredere perspectief. Eerst wordt de samenhang tussen ICT, de informatiseringstrend en andere maatschappelijke ontwikkelingen geanalyseerd (paragraaf 2.2). Vervolgens wordt in paragraaf 2.3 stil gestaan bij de belangrijkste veranderingen op sociaal-economisch gebied die door ICT worden veroorzaakt. In paragraaf 2.4 worden de gevolgen van ICT op de vraagstukken en het beleid van het ministerie geschetst. In paragraaf 2.5 wordt tenslotte aandacht geschonken aan de veranderende rol van de overheid. Aansluitende hoofdstukken gaan dieper in op de specifieke thema s die hier in hun onderlinge samenhang worden neergezet. 2.2 Toekomstbepalende processen: ICT als katalysator De maatschappij verandert door meer factoren dan alleen een toenemend belang van kennis en ICT. In de discussienota de economie van de 21 ste eeuw worden vier trends onderscheiden: informatisering, individualisering, internationalisering en demografische veranderingen. 2 Deze trends beïnvloeden en versterken elkaar en zijn daarom moeilijk los van elkaar te zien. Informatisering: er wordt steeds meer belang gehecht aan kennis en informatie. Het beschikken over technologieën en mankracht die de informatie kunnen bewerken en interpreteren wordt steeds belangrijker. Meer dan 50% van het BBP van de grootste OESO-landen is tegenwoordig op kennis gebaseerd. 3 Niet iedereen heeft echter gelijke toegang tot kennis en informatie. Zowel wereldwijd als binnen een land kan dat aanleiding zijn voor nieuwe ongelijkheidsproblemen. Door technologische ontwikkelingen veranderen de eisen die worden gesteld aan werknemers: analytische kennis en vaardigheden worden vergeleken met ambachtelijke kennis steeds belangrijker. 4 ICT is een impuls voor de ontwikkeling van de informatiesamenleving. In de woorden van Castells staat ICT tot de informatierevolutie op een zelfde wijze als de stoommachine tot de industriële revolutie stond. 5 Individualisering: individuen hebben meer keuzevrijheid gekregen en de behoefte aan deze vrijheid is toegenomen. De maatschappij stelt zich ook steeds meer in op deze verandering: éénpersoonsmaaltijden bij de supermarkt, een toenemende diversiteit in het woningaanbod, de opkomst van a la carte CAO s en de 1 Zie bv. Sociaal Economische Raad, ICT en arbeid, advies 97-09, Den Haag 1997, Centraal Bureau voor de Statistiek, De digitale economie 2001, Voorburg/Heerlen 2001, Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, Staat zonder land, WRR-rapport 54, Den Haag Ministerie van Economische Zaken, De Economie van de 21 ste eeuw ruim baan voor kennis en keuzes, discussienota, Den Haag 2000, p Zie Employment in Europe, Zie ook Robert Reich (1991), The work of nations, Knopf, New York. 5 M. Castells, The rise of the network society, London, Blackwell, blz. 31.

12 toename van het aantal vrijwillige voorzieningen in het pensioenstelsel zijn daar voorbeelden van. Waar de industriële revolutie leidde tot schaalvergroting, maakt de informatierevolutie bepaalde vormen van schaalverkleining mogelijk. De ontwikkeling van ICT hangt nauw samen met de tendens naar massaindividualisering. Door ICT is het makkelijker geworden om maatwerk aan te bieden (bijvoorbeeld een à la carte CAO). Anderzijds is individualisering medebepalend voor de richting waarin ICT zich ontwikkelt; er is meer behoefte aan op het individu toegesneden informatie. Of de sociale cohesie in de samenleving te lijden heeft onder de ontwikkeling naar massa-individualisering komt in hoofdstuk 6 aan de orde. Internationalisering; de onderlinge verwevenheid van nationale economieën en het grensoverschrijdend verkeer nemen toe. Barrières voor internationale transacties verdwijnen. Door de opkomst van ICT is het steeds makkelijker geworden om grenzen, afstanden en tijdsverschillen te overbruggen. De goederen-, diensten- en personenstromen zijn dan ook toegenomen. 6 Dankzij ICT treffen lokale marktpartijen elkaar op de wereldmarkt: lokale markten worden wereldmarkten. Dit heeft ook gevolgen voor de internationale arbeidsverdeling en, in het kielzog, de internationale en mogelijk zelfs de binnenlandse inkomensverdeling. Er leeft bij sommige groepen groeiende angst voor sociale dumping (de kwaliteit van de arbeid in ontwikkelde landen zou bedreigd worden door onaanvaardbare arbeidsomstandigheden in ontwikkelingslanden), terwijl mede onder het mom van in het buitenland krijgen topmensen meer betaald de salarissen in het topsegment sterk zijn gestegen. Demografische ontwikkelingen: de samenstelling van de bevolking verandert. De samenleving wordt grijzer en multicultureler. Op het eerste gezicht heeft deze ontwikkeling minder raakvlakken met de toename van ICT. Toch biedt ICT mogelijkheden aan de veranderende maatschappij. De diversiteit in de samenleving vereist maatwerk. Door ICT is dat mogelijk. Tegelijkertijd houdt de demografische ontwikkeling uitdagingen in: bijvoorbeeld hoe de meest dynamische kenniseconomie te creëren met een verouderende beroepsbevolking. Informatisering, individualisering, internationalisering en demografische ontwikkelingen hangen met elkaar samen. Vaak werkt ICT als katalysator voor de andere trends. Door de mogelijkheden die ICT biedt is het bijvoorbeeld mogelijk om meer maatwerk te leveren. Dit stimuleert individualisering. Deze nota beperkt zich echter zoveel mogelijk tot de direct identificeerbare invloed van ICT op het beleid en de beleidsterreinen van het ministerie van SZW. Het is echter niet altijd mogelijk om de effecten van de informatiseringstrend geheel te scheiden van de andere trends. ICT is onderdeel van een samenstel en samenspel van factoren. 2.3 Veranderingen in de economie en voor arbeid door ICT Soms wordt de doorbraak van ICT vergeleken met de industriële revolutie (de uitvinding van de stoommachine). 7 Het CPB spreekt in dit verband over doorbraaktechnologie. 8 Een doorbraaktechnologie voldoet aan vier kenmerken. Ten eerste geeft de technologie ruimte voor verbetering. Ten tweede heeft de technologie een grote variëteit aan toepassingen. Ten derde is de technologie op veel plaatsen in de economie zichtbaar. Tenslotte is een doorbraaktechnologie complementair met bestaande of nieuwe technologieën. ICT voldoet aan al deze kenmerken. De toename van ICT leidt tot veranderingen in de economie, die zich uiten in veranderingen van de arbeidsmarkt, goederen- en dienstenmarkt en de kapitaalmarkt. De veranderingen vinden plaats langs de eerder genoemde drie lijnen: een toenemende toegankelijkheid van informatie, een toenemend belang dat wordt gehecht aan kennis en vaardigheden en een geringere afhankelijkheid van tijd en plaats. Deze drie lijnen leiden tezamen tot de markten van de toekomst Toenemende toegankelijkheid van informatie Informatie is steeds makkelijker beschikbaar. De toegenomen beschikbaarheid van informatie leidt tot lagere transactiekosten en hogere transparantie. Verhoogde transparantie en lagere transactiekosten hebben gevolgen voor het functioneren van markten. De markt lijkt steeds meer op de economie uit het studieboek: 6 In elk jaar sinds 1983 is de groei van de wereldhandel sterker geweest dan de groei van het wereld BBP. 7 Sociaal en Cultureel Planbureau, Digitalisering van de leefwereld, Cahier 167, Den Haag 2000 (pagina 1 van de samenvatting). 8 Centraal Planbureau, Centraal Economisch Plan 2000, Den Haag 2000, p. 163.

13 veel informatie, geen transactiekosten en geen toetredingsbelemmeringen. Dit betekent dat de concurrentie op deze markten toe zal nemen, waardoor (al dan niet lokale) monopoliewinsten worden afgeroomd en het aanbod van producten toeneemt. 9 Het consumentensurplus, dat wil zeggen de waarde van markten voor consumenten, neemt toe. Markten kunnen dus efficiënter functioneren. De toenemende toegankelijkheid van informatie heeft consequenties voor de arbeidsmarkt, de goederen- en dienstenmarkt en de kapitaalmarkt. 10 In beginsel ligt daarmee ook welvaartswinst in het verschiet. Toerekening van productiviteitsgroei aan ICT blijkt in de praktijk lastig. In de Verenigde Staten leek een aanwijsbaar deel van deze groei verklaard te kunnen worden door de technologische ontwikkelingen, maar herschattingen leveren nu weer onzekerheid op over dit effect. Op de goederen- en dienstenmarkten leidt ICT tot zowel schaalvergroting als schaalverkleining. Op de markt voor ICT-goederen vindt schaalvergroting plaats. Deze markt kenmerkt zich door zogenaamde netwerkproducten. Dit zijn producten waarbij de consument er baat bij heeft als veel mensen van hetzelfde product gebruik maken. Een eenvoudig voorbeeld is de telefoon: mensen hebben behoefte aan een telefoon als andere mensen ook een telefoon hebben. Een ander kenmerk van ICT goederen zijn de omschakelkosten: het is voor een bedrijf vaak kostbaar om van het ene softwarepakket over te stappen op het andere softwarepakket. Een gevolg van de netwerkeigenschap en de omschakelkosten is dat de producenten van ICT-goederen veel marktmacht hebben (Microsoft is een prominent voorbeeld); dit leidt tot schaalvergroting. 11 De toegenomen transparantie en de lagere transactiekosten leiden tot verlaagde toetredingsdrempels op de andere markten. Door de verlaagde transactiekosten hoeven schaalvoordelen niet meer op te gaan, het wordt sneller aantrekkelijk om bepaalde bedrijfsactiviteiten te verzelfstandigen. De optimale omvang van een bedrijf verandert derhalve. Het kan voor organisaties voordelig zijn om nevenactiviteiten uit te besteden (bijvoorbeeld de personeelsadministratie, kantine). Tussenpersonen kunnen verdwijnen. Lagere transactiekosten scheppen ruimte voor toetreders op de ondernemersmarkt. Dit biedt mogelijkheden voor het realiseren van een grotere ondernemingszin, zoals ook in het kader van de Europese werkgelegenheidsstrategie is afgesproken. 12 Box 2.1 Een informatiegoed Een informatiegoed (denk aan boeken, artikelen of muziek) heeft hoge kosten om het eenmalig te produceren, maar zeer lage kosten om het vervolgens te reproduceren. Door ICT zijn de kosten van reproductie (transport bv.) nog verder afgenomen. Door deze karakteristieken van de markt voor informatiegoederen (hoge vaste kosten van productie, in combinatie met lage marginale kosten van reproductie waardoor in een concurrerende markt de prijzen gelijk zouden kunnen worden aan de marginale kosten) zou niemand meer informatiegoederen produceren. Deze vorm van marktfalen wordt echter door institutionele kanalen opgelost (zoals het auteursrecht). De rol van de consument verandert op deze markt. Was de consument vroeger slechts een ontvanger van informatie, in de huidige maatschappij is de consument een actieve participant. De consument kan zelf de informatie waar hij behoefte aan heeft selecteren en combineren Consumenten kunnen door de toegenomen transparantie betere prijsvergelijkingen maken. Via een zoekmachine op internet kunnen zij relatief eenvoudig producten vergelijken. Ook dit geeft bedrijven een prikkel om zo efficiënt mogelijk te werken. 10 J. Theeuwes, Toekomst van de arbeidsmarkt, manuscript, SEO Shapiro C. en H.R. Varian, Information Rules a strategic guide to the network economy, Boston 1999 en Centraal Planbureau, Centraal Economisch Plan 2000, Den Haag Zie ook Europese Commissie, Ontwerprichtsnoeren voor het werkgelegenheidsbeleid van de lidstaten in 1998, Mededeling van de Commissie, Brussel, 1 oktober Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, Staat zonder land, WRR-rapport 54, Den Haag 1998.

14 De toenemende toegankelijkheid van informatie verandert de productieketen op de goederen- en dienstenmarkt. Bedrijven houden vaker kleine voorraden aan (just-in-time management). In sommige supermarkten wordt bijvoorbeeld met een elektronisch bestelsysteem gewerkt. De klant koopt een pak koffie, dit pak wordt gescand bij de kassa en de computer die de voorraad beheert verandert deze. Als het aantal pakken koffie in een schap onder een kritieke waarde komt, dan geeft de computer een seintje: nieuwe pakken koffie worden besteld. Door de toegankelijkheid van informatie en de relatieve onopvallendheid waarmee informatie wordt verkregen kunnen bedrijven hun productaanbod beter afstemmen op de wensen van de consument. Een voorbeeld: de consument koopt boodschappen en scant ook zijn bonuskaart of airmilespas. De verkopende partij krijgt daardoor inzicht in het boodschappenpatroon van deze consument. Aan de consumenten kunnen aanbiedingen op maat worden gedaan terwijl het inkoop- en voorraadbeheer geoptimaliseerd kunnen worden. Ook door het zoekgedrag van individuen op het internet te monitoren is veel informatie te krijgen. 14 De wijze waarop een consument zoekt, het aantal pogingen dat de consument nodig heeft om een bepaald product of bepaalde informatie te verkrijgen zijn allemaal indicatoren die karakteristieken en voorkeuren van de consument weergeven. Consumenten geven zich bewust of onbewust bloot. Privacy is een belangrijk aandachtspunt bij deze ontwikkelingen. In hoofdstuk 8 wordt verder ingegaan op de gevolgen van ICT voor de privacyregelgeving. Ook op de kapitaalmarkt leidt ICT tot veranderingen. Het productaanbod van banken verandert. Een digitale tweedeling is daarbij niet denkbeeldig. Bankfilialen verdwijnen of beperken hun openingstijden, transacties vinden plaats via de geldautomaat en het internet. Niet iedereen is even gelukkig met deze ontwikkeling: met name ouderen hebben behoefte aan persoonlijk contact. Het productaanbod op de kapitaalmarkt is onder invloed van ICT vergroot. Dit geeft zowel risicozoekende als risicomijdende mensen mogelijkheden om gebruik te maken van financiële producten. De kans dat er een product aanwezig is met een risicoprofiel dat past bij de betrokken persoon is vergroot. Door de grotere transparantie van markten heeft nieuwe informatie sneller effect op de prijzen van financiële titels. Dit kan tot grotere fluctuaties (volatiliteit) leiden. Juist nu van institutionele beleggers wordt verlangd dat ze hun beleggingsportefeuille sterker diversificeren (en waar beleggers daartoe zelfs ten dele gedwongen worden door de aflossing van overheidsschuld) kunnen grotere schommelingen in koersen tot maatschappelijke risico s leiden. Een belangrijke toepassing van ICT op de arbeidsmarkt betreft de matching van vraag en aanbod. De kaartenbak verdwijnt en de kans dat er een match plaats vindt is toegenomen. De arbeidsmarkt zal, net als de andere markten, door de verbeterde transparantie efficiënter werken. In hoofdstuk 3 wordt verder ingegaan op de mogelijkheden van ICT bij het matchingsproces. ICT heeft ook gevolgen voor de dynamiek op de arbeidsmarkt. De verandering in de bedrijvenstructuur (verandering van optimale schaalgrootte, verdwijning van tussenpersonen in sectoren waar die nu nog sterk aanwezig zijn zoals de verzekeringsbranche maar ook hier en daar de detailhandel) leidt tot baanvernietiging en baancreaties. De toegenomen informatie maakt het vinden van een beter passende baan eenvoudiger. De arbeidsmarkt wordt turbulenter. 15 Veel turbulentie wordt echter veroorzaakt door interne mobiliteit: werknemers veranderen van baan binnen een organisatie. Cijfers staven het beeld dat de dynamiek op de arbeidsmarkt (nog) niet wordt veroorzaakt door externe mobiliteit (van het ene bedrijf naar het andere bedrijf gaan): de duur van het gemiddelde arbeidscontract wordt niet korter Shapiro C. en H.R. Varian, Information Rules a strategic guide to the network economy, Boston J. Theeuwes, Toekomst van de arbeidsmarkt, manuscript, SEO F. Leijnse, Het nieuwe werken, Den Haag 2001.

15 2.3.2 Toenemend en veranderend belang van kennis en vaardigheden Het toenemende belang van kennis en vaardigheden in de economie heeft voornamelijk gevolgen voor de arbeidsmarkt. 17 Door een veranderende productiestructuur verandert de vraag naar arbeid. Er worden andere eisen gesteld aan de werknemers. Door ICT verandert de aard van de werkzaamheden. Waar mensen vroeger zelf eenvoudige repetitieve werkzaamheden verrichtten, neemt nu een computer of robot die taak over. Van werknemers worden daarom andere vaardigheden verwacht dan vroeger: sociale vaardigheden, autonoom kunnen werken, probleemoplossend vermogen en creativiteit zullen steeds belangrijker worden. 18 Er zijn vier redenen aan te geven voor de verschuiving van de vraag naar laaggeschoolde arbeid richting de vraag naar hooggeschoolde arbeid. 19 Ten eerste gaat de introductie van nieuwe technologieën in het productieproces gepaard met een relatieve toename van de vraag naar (analytische) vaardigheden en scholing. Ten tweede neemt door verschuiving van de internationale arbeidsverdeling het aantal hoogwaardige banen in Nederland toe; laagwaardige arbeid wordt in lage lonen landen uitgevoerd. Ten derde hebben consumenten meer behoefte aan maatwerkproducten; deze producten vereisen een meer gecompliceerd productieproces en dus relatief hoogwaardige arbeid. Tenslotte stimuleert het groeiende aanbod van hoogopgeleide werknemers op de Nederlandse arbeidsmarkt de vraag naar deze werknemers. Bedrijven hebben de mogelijkheden om geavanceerde technieken te gebruiken in hun productieproces, omdat er voldoende gekwalificeerd personeel aanwezig is. De veranderende maatschappij leidt echter niet alleen tot een behoefte aan hoogwaardige arbeid. Door het toenemend aantal tweeverdieners neemt de vraag naar persoonlijke dienstverlening toe. Tweeverdienende huishoudens hebben vaak behoefte aan kinderopvang, maaltijdservice en een huishoudelijke hulp. 20 Dit betekent dat ook relatief laagopgeleiden kansen blijven hebben op de arbeidsmarkt. Deze groeiende vraag naar persoonlijke diensten kan een teruggang van lager geschoolde arbeid in de traditionele sectoren enigszins compenseren. De afgelopen decennia zijn veel werkzaamheden van het onbetaalde (informele) naar het betaalde (formele) circuit verschoven. Het gaat hierbij vooral om taken in de sfeer van persoonlijke dienstverlening zoals schoonmaken, kinderopvang en ouderenzorg. 21 Tegelijkertijd verandert het aanbod van arbeid. Figuur 2.1 laat het toegenomen belang van kennis in de Nederlandse maatschappij zien: het gemiddelde opleidingsniveau van de Nederlandse (beroeps)bevolking stijgt. Dit wordt deels veroorzaakt door (demografische) veranderingen van het arbeidsaanbod: de uitstroom van laag opgeleide oudere werknemers. Schoolverlaters die instromen zijn doorgaans hoger opgeleid, al is het kennisniveau van een hoger opgeleide schoolverlater natuurlijk niet per definitie hoger dan het kennisniveau van een lager opgeleide werknemer met veel werkervaring. 17 Op de goederen- en dienstenmarkt zal het productaanbod veranderen. Er zullen steeds meer kennisintensieve producten verschijnen; de laagwaardige arbeid zal verschuiven naar lageloonlanden. Het veranderde productaanbod leidt tot een toenemende vraag naar hoogopgeleid personeel op de arbeidsmarkt. Zie: Berkhout, E., I. Groot, W. Manshanden en J. Theeuwes, SIC industriemonitor November 2000, SEOrapport 658, Amsterdam Het toegenomen belang van vaardigheden is ook zichtbaar in de empirische arbeidsmarktlitertatuur. De variatie in de residuen van een loonvergelijking is toegenomen; dit duidt op een toename van het belang van niet te meten eigenschappen, zoals sociale vaardigheden. 19 J. Theeuwes, Toekomst van de arbeidsmarkt, manuscript, SEO E. Mot en A. Paape, Behoeften en effectieve vraag van alleen- en tweeverdieners, SEO, OSAwerkdocument W130, Den Haag SER, Rapport CSED, Levensloopbanen: gevolgen van veranderende arbeidspatronen, 2001, pp

16 Figuur 2.1 Opleidingsniveau Nederlandse bevolking jaar, Opleidingsniveau van de totale bevolking tussen 15 en 65 jaar 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% laag middelbaar hoog Bron: J.Hartog (tussen Vraag en Aanbod;1980) en CBS. Niet alleen het belang van kennis is toegenomen in de maatschappij, kennis veroudert ook steeds sneller. Computersoftware wisselt jaarlijks, machines worden steeds ingewikkelder en hebben steeds meer toepassingsmogelijkheden. Het is daarom belangrijk dat werknemers niet alleen voor hun toetreding tot de arbeidsmarkt opleiding volgen, maar zich ook blijven bijscholen. Het veranderde karakter van arbeid (zich uitend in een veranderde vraag en een veranderend aanbod van arbeid) heeft ook gevolgen voor de organisatiestructuur van organisaties. Door het toegenomen opleidingsniveau en de veranderde functiestructuur worden organisaties platter. Werknemers kunnen zelf meer verantwoordelijkheden dragen. In hoofdstuk 5 wordt nader ingegaan op de gevolgen van ICT voor de organisatiestructuur. Het toegenomen belang van kennis kan leiden tot toenemende beloningsverschillen. In de VS en het VK leidde de toegenomen vraag naar hogergeschoold personeel tot een toename van de loonverschillen tussen hoger en lager opgeleiden. Deze verschillen werden veroorzaakt doordat het aanbod van hoogopgeleid personeel minder snel groeide dan de vraag naar hoog opgeleid personeel. Er ontstond schaarste aan hoogopgeleid personeel wat resulteerde in toenemende ongelijkheid in bruto beloningen. 22 In Nederland was deze differentiatie lange tijd niet zichtbaar, maar de laatste jaren is ook in ons land de scholingspremie gestegen. ICT bevordert ook risicotoedeling in verzekeringen: we kunnen immers beter monitoren en analyseren en weten meer over de verdeling van risico s. Waar de mogelijkheden voor risicotoedeling toenemen zal van die mogelijkheden ook gebruik gemaakt worden. In de praktijk is dat al waarneembaar. Dat kan ook betekenen dat collectieve arrangementen van solidariteit steeds meer onder druk komen te staan. 22 J. Theeuwes, Toekomst van de arbeidsmarkt, manuscript, SEO 2001.

17 In hoofdstuk 3 wordt nader ingegaan op het toegenomen belang aan kennis op de arbeidsmarkt- en scholingsmarkt. In hoofdstuk 4 komen de consequenties voor aandachtsgroepen aan bod. Hoofdstuk 6 gaat in op de betekenis van kennis en informatie voor sociale verzekeringen Geringere afhankelijkheid van tijd en plaats ICT maakt het belang van tijd en plaats minder relevant. De wereldmarkt ligt ook voor kleine ondernemingen open, telewerken komt steeds vaker voor. De geringere afhankelijkheid van tijd en plaats heeft consequenties voor de gehele economie. Het verminderde belang van plaats en tijd heeft op de eerste plaats gevolgen voor de goederen- en dienstenmarkt. Kleine bedrijven opereerden tot dusverre veelal op lokale markten. De wereldmarkt was voorbestemd aan multinationals. ICT maakt het voor het midden- en kleinbedrijf mogelijk om te opereren op de wereldmarkt. Via een internetpagina kunnen zij contact zoeken met toeleveranciers en klanten. Box 2.2 geeft een mooi voorbeeld van het verminderde belang van tijd en plaats. Box 2.2 Grootschalig opereren door kleinschalige bedrijven Een kunstenaar uit Nieuwpoort met een idee voor een unieke kerstkaart had in september via het internet contact met een bankier in Neuchatel die wel brood zag in de productie en de verkoop van die kaart. Samen vonden ze op het World Wide Web een drukker in Nova Cruz en een marketing bureau in New York. Over de spraken ze af een dot.com bedrijf op te richten. De verkoop liep voorspoedig. Na de Kerst werd de winst verdeeld en het bedrijf opgeheven. 23 De kapitaalmarkt wordt steeds internationaler. Nederlandse fondsen kunnen beleggen in het buitenland, de internationale rentestanden beïnvloeden elkaar steeds meer, evenals het economisch tij in diverse landen. De Azië-crisis had niet alleen gevolgen voor de lokale economie en de recente koersdaling op de Amerikaanse Nasdaq heeft ook gevolgen voor het vertrouwen van de Nederlandse belegger in de Nederlandse fondsen. Arbeid kan relatief eenvoudig op een andere tijd of plaats worden uitgevoerd. Het aantal telewerkers is de laatste jaren sterk toegenomen. Het telewerken of -leren biedt zowel voorals nadelen. Enerzijds maakt telewerken en -leren werknemers en cursisten minder afhankelijk van vaste plekken en plaatsen: er kan worden gewerkt/geleerd op een tijdstip en een plaats dat het de werknemer/cursist goed uitkomt. Zorgtaken kunnen daardoor beter worden gecombineerd met het werkzame leven, congestie wordt teruggedrongen, etc. Anderzijds leidt telewerken/ -leren tot een vermindering van het persoonlijke contact. Dit persoonlijke contact draagt vaak zorg voor een dosis motivatie, discipline en werkplezier. Het contact kan ook bijdragen aan monitoring van werkgedrag, waardoor beroepsziekten (denk aan RSI) beter kunnen worden beheerst dan in het geval er sprake is van telewerken. In hoofdstuk 5 wordt nader ingegaan op de gevolgen van deze ontwikkeling voor de arbeidsbetrekking. Het verdwijnen van het belang van afstand kan gevolgen hebben voor het sociale draagvlak. Bedrijven kunnen relatief eenvoudig een virtueel kantoor openen in een belastingvriendelijk land. Door moderne communicatiemiddelen kan het ook onduidelijker worden in welk land arbeid wordt verricht. Binnen Europa geldt het werklandbeginsel: de sociale wetgeving van het land waar fysiek de arbeid wordt verricht is van toepassing. Maar dit principe wordt lastiger hanteerbaar in een wereld waar de werkplek een minder vast en zichtbaar gegeven is. Dit zou uitnodigend kunnen werken op het aangaan van constructies die de facto leiden tot verminderde afdracht van sociale premies. Voorlopig zijn er geen indicaties dat dit op grote schaal plaatsvindt. 23 J. Theeuwes, Toekomst van de arbeidsmarkt, manuscript, SEO 2001, p. 22.

18 2.4 De rol van de overheid, SZW en uitvoeringsorganisaties Door ICT verandert de samenleving, veranderen de economische markten. Dit betekent dat bestaande vormen van marktfalen worden opgelost. Denk bijvoorbeeld aan de informatie-asymmetrie tussen een arts en een patiënt. Deze wordt steeds kleiner doordat de patiënt zelf informatie kan inwinnen (op internet) over ziektebeeld, mogelijke behandelingsmethoden en medicatie. Tegelijkertijd zullen er nieuwe vormen van marktfalen ontstaan. De rol van de overheid zal dus veranderen. Daarbij zou het belang van de nationale staat kunnen afnemen. Enerzijds omdat ICT schaalvergroting en internationalisering bevordert, anderzijds omdat ICT verzelfstandiging en decentrale autonomie en het ontstaan van lokale markten en netwerken in de hand werkt. 24 Van de Donk schetst twee manieren waarop de overheid met het toegenomen aanbod van informatie om kan gaan: naar een infocratie en een infopolis. 25 Een infocratie houdt in dat de rol van de overheid hiërarchischer wordt. De overheid maakt optimaal gebruik van de mogelijkheden die de toegenomen hoeveelheid informatie biedt. Zij verzamelt de informatie door bijvoorbeeld monitoring en koppeling van databestanden. Dit beeld is terug te vinden in de uitvoering van de sociale zekerheid. Inkomsten van bijstandsgerechtigden kunnen worden gecontroleerd bij de belastingdient. Suwinet impliceert koppeling en integratie van databestanden en centralisering van informatie. Effecten van beleid kunnen worden gemonitord. Kortom, het ministerie gebruikt de beschikbare informatie en houdt dus het overzicht en staat boven de andere partijen. Bij een infopolis wordt juist het belang van netwerken belangrijker. Internet biedt natuurlijk een prima infrastructuur voor de infopolis. Een netwerk heeft geen orgaan dat het overzicht bewaart en boven de anderen staat, maar bestaat uit een aantal gelijkwaardige knooppunten. Informatie wordt met elkaar uitgewisseld, in plaats van verzameld op een centrale lokatie. Diensten kunnen worden gedecentraliseerd. Nieuwe communicatiemiddelen maken het in toenemende mate mogelijk rechtstreeks met burgers en hun organisaties in overleg te treden en gezamenlijk interactief beleid te maken. Een stap verder is een strategie gericht op empowerment van de samenleving zelf, waarin burgers en hun organisaties veel meer gemobiliseerd worden en aan het roer staan. Dat kan toepassing vinden op tal van terreinen, de openbare veiligheid, het onderwijs, etcetera. Uit onderzoek blijkt overigens dat de keuze voor een strategie van empowerment van de samenleving vooralsnog weinig steun van burgers ondervindt: men verwacht juist veel van de overheid. 26 Wat het beste model is - infocratie of infopolis - kan variëren, afhankelijk van het onderwerp. Het zijn bovendien ideaaltypen. In werkelijkheid is al gauw sprake van mengvormen. Dat hangt samen met een zekere dubbelzinnigheid. ICT bevordert decentralisatie, niet alleen van de uitvoering maar ook van de beleidsontwikkeling: benodigde informatie is overal te vergaren. Tegelijkertijd kan controle en toezicht op de uitvoering beter worden gerealiseerd. Dat kan samengaan. In deze lijn redenerend zou men ook kunnen zeggen dat informatisering het concept schaal danig relativeert. Gedistribueerde informatievoorziening maakt kleinschalig aanbod van voorzieningen in een grootschalig verband mogelijk. Voor nabijheid en onmiddellijkheid bestaan geen directe belemmeringen meer. Een gemeentelijk multifunctioneel loket kan tegelijkertijd uitgiftepunt voor departementale voorzieningen zijn, een algemene ombudsfunctie herbergen en intelligent uitvoeringsinformatie verzamelen. ICT biedt de overheid veel mogelijkheden. Door de snellere toegang tot informatie kunnen de burgers beter op de hoogte blijven van de beleidsvoornemens van de overheid. Informatie kan op maat worden geleverd. Burgers kunnen in elektronische panels hun mening kenbaar maken. Documenten kunnen elektronisch worden aangevraagd. 27 De afstand tussen de burger en de overheid wordt verkleind. En de participatie van de 24 Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, Staat zonder land, WRR-rapport 54, Den Haag W.B.H.J. van de Donk, Nieuwe technologie, nieuwe economie, nieuwe overheid? Hoofdstuk 20 in Stichting Toekomstbeeld der Techniek Bron: Infodrome-intromart enquete. 27 Het ministerie van Binnenlandse Zaken is bezig met de ontwikkeling van een elektronische handtekening. Het streven is dat alle burgers deze in 2003 hebben. Ministerie van Binnenlandse Zaken Contract met de toekomst een visie op de elektronische relatie overheid-burger, Den Haag 2000.

19 burger wordt vergroot. De toegenomen hoeveelheid informatie geeft de overheid mogelijkheden om transparanter te werken. Beleid kan makkelijker worden geëvalueerd en gemonitord. Dit kan vervolgens sneller en op maat aan de burgers worden overgedragen. De overheid wordt transparanter. Wat zullen concreet de gevolgen voor de organisatie van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid zijn? In de nota Contract met de toekomst van het ministerie van Binnenlandse Zaken wordt gesproken over vier lijnen: bereikbaarheid, participatie, keuzevrijheid en geloofwaardigheid. 28 Bereikbaarheid duidt op een goede toegang tot de (beleids)informatie voor de burgers. De informatie moet op een transparante wijze worden aangeboden en de burgers moeten snel antwoord kunnen vinden op hun vragen over de beleidsterreinen van het ministerie. Door de verbeterde transparantie zal naar verwachting het niet-gebruik van sociale voorzieningen afnemen (bijvoorbeeld bijzondere bijstand); mensen kunnen er door koppeling van databestanden zelfs op hun rechten worden gewezen. Participatie betekent dat het ministerie de burgers kan betrekken bij de besluitvorming. Via elektronische discussies en contact via is het eenvoudiger om te peilen wat er onder de bevolking leeft. Door de eenvoudigere beschikbaarheid van informatie is het voor steeds meer mensen mogelijk om deel te nemen aan maatschappelijke discussies. Keuzevrijheid voor de burgers duidt op de mogelijkheid om informatie op maat te krijgen. Burgers kunnen aangeven welke informatie zij willen ontvangen (bijvoorbeeld op de hoogte blijven van het sociale beleid in hun gemeente) en in welke vorm. Tenslotte moet de overheid haar geloofwaardigheid en betrouwbaarheid behouden. Naast kansen kent de informatiemaatschappij ook risico s. Persoonsgegevens uit grote databestanden kunnen gekraakt worden, internetsites kunnen ongewenst worden aangepast en onjuiste informatie kan snel worden verspreid. De geloofwaardigheid van de overheid kan onder druk komen te staan. De instrumenten van de overheid, en ook van SZW, ondergaan verandering. Traditionele instrumenten zoals gedetailleerde wet- en regelgeving worden in de praktijk botter. Bijvoorbeeld omdat de regels moeilijk handhaafbaar zijn (arbeidstijdenwet voor telewerkers), of de ontwikkelingen te snel gaan (vandaar dat het aantal arbobesluiten drastisch is teruggedrongen ten gunste van meer kaderwetgeving). Andere instrumenten krijgen dankzij ICT nu juist meer perspectief: benchmarking (vergelijken van de prestaties van verschillende gemeentelijke sociale diensten), het laten werken van het reputatiemechanisme (op internet plaatsen van gegevens over bijvoorbeeld het arbeidsongeschiktheidsrisico in bedrijven), informatieverschaffing, het bevorderen van convenanten met betere monitoring van resultaten etcetera. 2.5 Gevolgen voor de vraagstukken en het beleid van SZW Wat betekenen de moderne ICT-ontwikkelingen voor de vraagstukken van het ministerie van SZW? Welke beleidsopgaven vloeien hier uit voort? Hiervoor is al aangegeven dat de toekomst op sociaal-economisch terrein bepaald wordt door meerdere ontwikkelingen. Het is niet altijd makkelijk de invloed van ICT daaruit te isoleren. ICT is ook geen op zich zelf staande ontwikkeling. De nieuwe technologie zorgt voor een aantal zichtbare en in het oog springende veranderingen in onze omgeving. Maar de analyse mag zich niet beperken tot de directe effecten daarvan. ICT is in menig opzicht een uiting van onderliggende processen en zorgt tegelijkertijd voor een versnelling daarvan. Onderkenning daarvan leidt tot een beter begrip van wat zich in de werkelijkheid aan het afspelen is rondom ICT en van de wezenlijke betekenis daarvan. Dat betreft dan vooral de impuls die van ICT uitgaat op de informatisering van de samenleving en de overgang naar een informatiemaatschappij en kenniseconomie. Maar ook is er een sterke relatie met het proces van individualisering dat evenzeer door ICT bevorderd wordt. Dat betekent dat een analyse van de betekenis van ICT voor de beleidsopgaven en het beleid van het ministerie van SZW ten dele ook neerkomt op en samenvalt met een analyse van de consequenties van eerder genoemde processen als informatisering en individualisering. 29 Ten aanzien van de arbeidsmarkt doet zich de vraag voor of deze flexibel genoeg werkt in het licht van de eisen die de kenniseconomie stelt. De doelstelling van de EU de meest dynamische kenniseconomie van de wereld te worden is een enorme ambitie voor een vergrijzende beroepsbevolking. In hoeverre is er een kloof 28 Ministerie van Binnenlandse Zaken Contract met de toekomst een visie op de elektronische relatie overheid-burger, Den Haag Tot op zekere hoogte ook internationalisering. Demografische ontwikkelingen zoals vergrijzing en pluriformere samenleving vormen meer de context waarin deze processen zich afspelen.

20 tussen vereiste en aangeboden kennis en vaardigheden? Die vraagt betreft ook ICT-vaardigheden: zijn algemene digitale vaardigheden voldoende ontwikkeld binnen de bevolking, en is er voldoende gekwalificeerd ICT-personeel? Welke barrières bestaan er voor transities op de arbeidsmarkt, tussen (overschot- en tekort)sectoren, tussen segmenten, en tussen inactiviteit en activiteit? Beleidsmatig leidt dit voor overheid en sociale partners tot vragen met betrekking tot scholing en bevordering brede inzetbaarheid, zowel in zijn algemeenheid als specifiek met betrekking tot doelgroepen. Ook dient de vraag zich aan hoe ICT nog verder benut kan worden voor vergroting van transparantie van arbeidsmarkt en scholingsmarkt, voor vergroting van de effectiviteit van leren en snellere en betere reïntegratie van doelgroepen.

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II Opgave 1 Armoede en werk 1 Het proefschrift bespreekt de effecten van het door twee achtereenvolgende kabinetten-kok gevoerde werkgelegenheidsbeleid. / De titel van het proefschrift heeft betrekking op

Nadere informatie

1. De detailhandel in Nederland

1. De detailhandel in Nederland 1 2 1. De detailhandel in Nederland De detailhandel is een belangrijke economische sector die wordt gekenmerkt door een zeer arbeidsintensief karakter. Er werken ongeveer 750.000 mensen. Het belang voor

Nadere informatie

Flexibel werken en organiseren

Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Inhoud Inhoud Inleiding De kracht van flexibiliteit Differentiatie in ontwikkeling en doorstroom gebaseerd op organisatieverschillen Aspecten

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer vwo 2006-I

Eindexamen maatschappijleer vwo 2006-I Opgave 4 Mens en werk: veranderingen op de arbeidsmarkt tekst 9 5 10 15 20 25 30 35 Volgens de auteurs van het boek Weg van het overleg? komen de nationale overheid en de sociale partners steeds verder

Nadere informatie

./. Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het lid Bussemaker (PvdA) over de arbeidsproductiviteit van oudere werknemers.

./. Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het lid Bussemaker (PvdA) over de arbeidsproductiviteit van oudere werknemers. Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) De economie van India is snel gegroeid sinds aan het begin van de jaren 90 verregaande hervormingen werden doorgevoerd in o.a. het handels- en industriebeleid. Groei van

Nadere informatie

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd?

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Bijdrage prof. dr. Kees Goudswaard / 49 Financiering van de AOW: solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Deze vraag staat centraal in de bij drage van bijzonder hoogleraar Sociale zekerheid prof.

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid M201207 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1987-2010 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid In de periode 1987-2010 is het aantal bedrijven per saldo

Nadere informatie

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag Aan de voorzitter van de Sociaal-Economische Raad De heer ir. W. Draijer Postbus 90405 2509 LK S GRAVENHAGE

Nadere informatie

VEILIG EN GEZOND WERKEN IN EEN VERANDERENDE ARBEIDSMARKT. Jos Sanders & collega s, TNO

VEILIG EN GEZOND WERKEN IN EEN VERANDERENDE ARBEIDSMARKT. Jos Sanders & collega s, TNO VEILIG EN GEZOND WERKEN IN EEN VERANDERENDE ARBEIDSMARKT Jos Sanders & collega s, TNO MEGATRENDS & ONTWIKKELINGEN ARBEID 1. Demografie: meer en diverser 2. Economie: grilliger en globaler 3. Sociaal-cultureel:

Nadere informatie

Samenvatting. Zorgt het openstellen van de detailhandelssector voor buitenlandse concurrentie in een verbetering van de productiviteit?

Samenvatting. Zorgt het openstellen van de detailhandelssector voor buitenlandse concurrentie in een verbetering van de productiviteit? Samenvatting Dit proefschrift bestudeert de relatie tussen beleidshervormingen en productiviteitsgroei. Het beargumenteert dat het onderkennen van de diversiteit van bedrijven aan de basis ligt voor het

Nadere informatie

Een goede opleiding werkt!

Een goede opleiding werkt! Een goede opleiding werkt! aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt Amsterdam, 18 september 2014 Maikel Volkerink www.seo.nl m.volkerink@seo.nl - +31 20 525 1643 Inhoud 1. Hoe komen HO-alumni terecht op de arbeidsmarkt?

Nadere informatie

Voor wie verstandig handelt! Daling personeel

Voor wie verstandig handelt! Daling personeel Daling personeel Trendsamenvatting Naam Definitie Scope Invloed Conclusie Bronnen Daling personeel Het aantal medewerkers dat werkzaam is in de sector / branche zal gemiddeld genomen hoger opgeleid zijn,

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 22 112 Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven van de lidstaten van de Europese Unie Nr. 1249 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BUITENLANDSE

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Verdringing op de arbeidsmarkt: Wat is het en hoe meet je het?

Verdringing op de arbeidsmarkt: Wat is het en hoe meet je het? Verdringing op de arbeidsmarkt: Wat is het en hoe meet je het? Presentatie op studiemiddag NISZ Utrecht, 22 januari 2016 Arjan Heyma www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Relevante vragen

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon

Nadere informatie

Passie voor Techniek in goede banen leiden van opleiden naar duurzaam aantrekkelijk

Passie voor Techniek in goede banen leiden van opleiden naar duurzaam aantrekkelijk Passie voor Techniek in goede banen leiden van opleiden naar duurzaam aantrekkelijk Misja Bakx Directeur Matchcare Agenda 1. Arbeidsmarkt ontwikkelingen en veranderingen 2. Trends in de rol van onderwijs,

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 33 000 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2012 Nr. 229 BRIEF

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Inhoud Inleiding 3 Stap 1 De noodzaak vaststellen 4 Stap 2 De business case 5 Stap 3 Probleemverdieping 6 Stap 4 Actieplan 8 Stap 5

Nadere informatie

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Scenariostudies Lange termijn vraagstukken Grote

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1A 2513 AA s-gravenhage AV/A&M/2001/60552

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1A 2513 AA s-gravenhage AV/A&M/2001/60552 Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1A 2513 AA s-gravenhage Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon

Nadere informatie

Datum 09 september 2014 Betreft Aanbieding OESO-rapport Education at a Glance 2014 Onze referentie 659029

Datum 09 september 2014 Betreft Aanbieding OESO-rapport Education at a Glance 2014 Onze referentie 659029 >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag.. Kennis IPC 5200 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Nadere informatie

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025 De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 Startnotitie: Naar een Visie voor de Nederlandse industrie 28 maart 2010 Naar de Visie 2025 -

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 22 112 Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven van de lidstaten van de Europese Unie Nr. 2006 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN

Nadere informatie

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 De sociale ambitie: Zaanstad manifesteert zich binnen de metropoolregio Amsterdam

Nadere informatie

AMENDEMENTEN 1-25. NL In verscheidenheid verenigd NL 2013/2043(INI) 11.10.2013. Ontwerpadvies Jutta Steinruck (PE514.874v01-00)

AMENDEMENTEN 1-25. NL In verscheidenheid verenigd NL 2013/2043(INI) 11.10.2013. Ontwerpadvies Jutta Steinruck (PE514.874v01-00) EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Commissie werkgelegenheid en sociale zaken 11.10.2013 2013/2043(INI) AMENDEMENTEN 1-25 Jutta Steinruck (PE514.874v01-00) Geïntegreerde markt van pakketbestellingen ter bevordering

Nadere informatie

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken Van belang Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken De som der delen De uitdagingen van de sector Door de NVB Van belang De nieuwe realiteit In Nederland zijn ruim tachtig Nederlandse en buitenlandse

Nadere informatie

www.nl2040.nl Taak en plaats in 2040 26-9-2011 George Gelauff NOBCO conferentie 2011 Tijden veranderen Tijden veranderen Scenariostudies

www.nl2040.nl Taak en plaats in 2040 26-9-2011 George Gelauff NOBCO conferentie 2011 Tijden veranderen Tijden veranderen Scenariostudies 26-9-2011 Tijden veranderen Taak en plaats in 2040 George Gelauff NOBCO conferentie 2011 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Scenariostudies Lange termijn vraagstukken Grote investeringen: bv wegen, dijken

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 32 729 Evaluatie Wet inkomensvoorziening oudere werklozen Nr. 1 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter

Nadere informatie

PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN!

PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN! PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN! DOELEN VAN PARTICIPATIEWET ALLEEN TE HALEN ALS RIJK, PROVINCIE, GEMEENTEN, ONDERWIJS EN SOCIALE PARTNERS GEZAMENLIJK AAN DE SLAG GAAN! DE PARTICIPATIEWET IN OOST-GRONINGEN:

Nadere informatie

./. Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het lid Bussemaker (PvdA) over doorstroming bij gesubsidieerde arbeid.

./. Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het lid Bussemaker (PvdA) over doorstroming bij gesubsidieerde arbeid. Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20011 2500 EA Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Turfmarkt

Nadere informatie

Eindexamen vwo economie 2014-I

Eindexamen vwo economie 2014-I Opgave 1 1 maximumscore 2 Een antwoord waaruit blijkt dat verantwoord autogebruik wordt beloond met premiekorting / onverantwoord gebruik wordt gestraft met premieverhoging, zodat voorzichtig rijgedrag

Nadere informatie

Toespraak staatssecretaris H.A.L. van Hoof bij de opening van de miniconferentie O&O-fondsen op 10 september 14.00u in Den Haag

Toespraak staatssecretaris H.A.L. van Hoof bij de opening van de miniconferentie O&O-fondsen op 10 september 14.00u in Den Haag Toespraak staatssecretaris H.A.L. van Hoof bij de opening van de miniconferentie O&O-fondsen op 10 september 14.00u in Den Haag Welkom, blij dat u er bent. Uit het feit dat u met zovelen bent gekomen maak

Nadere informatie

Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid Werkgelegenheid Aanbod van arbeid: b Marktmechanisme Loonkosten per product

Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid Werkgelegenheid Aanbod van arbeid: b Marktmechanisme Loonkosten per product Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid = mensen Door werkgevers: bedrijven en overheid Werkgelegenheid Hoe lager het loon, hoe groter de vraag naar arbeid Aanbod van arbeid: beroepsbevolking (iedereen tussen de

Nadere informatie

Een Werkende Arbeidsmarkt

Een Werkende Arbeidsmarkt Een Werkende Arbeidsmarkt Bas ter Weel 16 mei2014 Duurzame inzetbaarheid Doel Langer werken in goede gezondheid Beleid gericht op Binden: Gezondheid als voorwaarde voor deelname Ontbinden: Mobiliteit als

Nadere informatie

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst M200803 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Bedrijfsstrategieën in het MKB drs. M. Mooibroek Zoetermeer, juli 2008 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Ongeveer de helft van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Werk > flexibelere arbeidsmarkt > verminderen bureaucratie > betere kansen voor startende (jonge) ondernemers Werk Algemeen Op dit moment hebben mensen die langs de kant staan te weinig kans

Nadere informatie

Ontwikkeling arbeidsmarkt en loopbaan vak opvattingen die veranderen

Ontwikkeling arbeidsmarkt en loopbaan vak opvattingen die veranderen Ontwikkeling arbeidsmarkt en loopbaan vak opvattingen die veranderen Misja Bakx 1 Even Voorstellen Directeur Matchcare Specialist arbeidsmarkt en loopbaanwaarde Vernieuwing instrumenten voor loopbaan en

Nadere informatie

WERKEN MET FREELANCERS IN JOUW ORGANISATIE?

WERKEN MET FREELANCERS IN JOUW ORGANISATIE? WERKEN MET FREELANCERS IN JOUW ORGANISATIE? Freelancen, interimmen, contracting zijn allemaal verschillende benamingen voor een zeer sterk groeiend verschijnsel in de economie. Steeds meer industrieën

Nadere informatie

Eigen Kracht 2013 2014 van barrière naar carrière

Eigen Kracht 2013 2014 van barrière naar carrière Eigen Kracht 2013 2014 van barrière naar carrière Projectplan Eigen Kracht - Van barrière naar carrière LEVgroep Penningstraat 55 5701 MZ Helmond Projectperiode 2013 2014 1 1 Inleiding Eigen Kracht is

Nadere informatie

Meer kansen, meer banen. SW-bedrijven als banenmakelaar

Meer kansen, meer banen. SW-bedrijven als banenmakelaar Meer kansen, meer banen Inleiding Mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt hebben terecht de volle aandacht van de politiek. Vrijwel alle verkiezingsprogramma s besteden er aandacht aan. Het gaat

Nadere informatie

Het Vijfkrachtenmodel van Porter

Het Vijfkrachtenmodel van Porter Het Vijfkrachtenmodel van Porter (een concurrentieanalyse en de mate van concurrentie binnen een bedrijfstak) 1 Het Vijfkrachtenmodel van Porter Het vijfkrachtenmodel is een strategisch model wat de aantrekkelijkheid

Nadere informatie

Gebruik van kinderopvang

Gebruik van kinderopvang Gebruik van kinderopvang Saskia te Riele In zes van de tien gezinnen met kinderen onder de twaalf jaar hebben de ouders hun werk en de zorg voor hun kinderen zodanig georganiseerd dat er geen gebruik hoeft

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... Concurrentie Zeehavens beconcurreren elkaar om lading en omzet. In beginsel is dat vanuit economisch perspectief een gezond uitgangspunt. Concurrentie leidt in goed werkende markten tot

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a DEN HAAG BZ/IW/01/63399

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a DEN HAAG BZ/IW/01/63399 Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a DEN HAAG Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon (070) 333

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case

Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case Inleiding Binnen de sector ziekenhuizen is leeftijdsbewust personeelsbeleid een relevant thema. De studie RegioMarge 2006, De arbeidsmarkt van verpleegkundigen,

Nadere informatie

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN biedt mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt meer kansen door het optimaal benutten van talenten,

Nadere informatie

Vier Trends rond Regio Zwolle. Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014

Vier Trends rond Regio Zwolle. Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014 Vier Trends rond Regio Zwolle Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014 1. Waar verdienen we ons geld? In de Stad (maar ga niet te makkelijk uit van trends) Aan de ene kant Dynamiek

Nadere informatie

Quick scan re-integratiebeleid. Een oriënterend onderzoek door de rekenkamercommissie

Quick scan re-integratiebeleid. Een oriënterend onderzoek door de rekenkamercommissie Quick scan re-integratiebeleid Een oriënterend onderzoek door de rekenkamercommissie Doetinchem, 16 december 2011 1 1. Inleiding De gemeenteraad van Doetinchem heeft op 18 december 2008 het beleidsplan

Nadere informatie

Samen voor een sociale stad

Samen voor een sociale stad Samen voor een sociale stad 2015-2018 Samen werken we aan een sociaal en leefbaar Almere waar iedereen naar vermogen meedoet 2015 Visie VMCA 2015 1 Almere in beweging We staan in Almere voor de uitdaging

Nadere informatie

Saxionstudent.nl Blok1

Saxionstudent.nl Blok1 Samenvatting eindopdracht Trends en ontwikkelingen op consumentenniveau Macro In dit eind rapport hebben we de navigatiesystemen markt in kaart gebracht. In de macro, meso en micro omgevingen hebben we

Nadere informatie

VISIE WET MAATSCHAPPELIJKE ONDERSTEUNING 2012-2015 BOEKEL, LANDERD, SINT-OEDENRODE UDEN EN VEGHEL

VISIE WET MAATSCHAPPELIJKE ONDERSTEUNING 2012-2015 BOEKEL, LANDERD, SINT-OEDENRODE UDEN EN VEGHEL VISIE WET MAATSCHAPPELIJKE ONDERSTEUNING 2012-2015 BOEKEL, LANDERD, SINT-OEDENRODE UDEN EN VEGHEL Inhoudsopgave: Voorwoord... 1 1. Visie: door KANTELING in BALANS...2 1.1 De kern: Eigen kracht en medeverantwoordelijkheid

Nadere informatie

Commissie publiceert Groenboek over aanvullende pensioenen in de interne markt

Commissie publiceert Groenboek over aanvullende pensioenen in de interne markt IP/97/507 Brussel, 10 juni 1997 Commissie publiceert Groenboek over aanvullende pensioenen in de interne markt De Europese Commissie heeft haar goedkeuring gehecht aan een Groenboek over aanvullende pensioenen

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 NIVEAU: EXAMEN: HAVO 2001-II De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen

Nadere informatie

7. TRENDS EN DE LISSABON AGENDA. 7.1 Internationalisering en ICT

7. TRENDS EN DE LISSABON AGENDA. 7.1 Internationalisering en ICT 7. TRENDS EN DE LISSABON AGENDA De mogelijke uitruilen tussen de Lissabon doelstellingen of het samengaan ervan zijn geen statische gegevens. Allerlei internationale, technologische, en maatschappelijke

Nadere informatie

Vrouwen op de arbeidsmarkt

Vrouwen op de arbeidsmarkt op de arbeidsmarkt Johan van der Valk Annemarie Boelens De arbeidsdeelname van vrouwen lag in 23 op 55 procent. De arbeidsdeelname van vrouwen stijgt al jaren. Deze toename komt de laatste jaren bijna

Nadere informatie

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap 10 Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Kim van der Hoeven 1. Inleiding Ontwikkelingen in maatschappij en samenleving denk met name aan de

Nadere informatie

Een verkenning van de toekomstige arbeidsmarkt van de overheid

Een verkenning van de toekomstige arbeidsmarkt van de overheid Een verkenning van de toekomstige arbeidsmarkt van de overheid Maikel Volkerink Jules Theeuwes Utrecht, 10 oktober 2012 www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 SEO Economisch Onderzoek Onafhankelijk

Nadere informatie

Discussienota Naar een socialere bijstand GroenLinks Den Haag November 2015

Discussienota Naar een socialere bijstand GroenLinks Den Haag November 2015 Discussienota Naar een socialere bijstand GroenLinks Den Haag November 2015 Inleiding Er is veel in beweging rond de bijstand. Sommige gemeenten experimenteren met een andere uitvoeringspraktijk, met minder

Nadere informatie

als stimulans voor een hogere participatie p van ouderen op de arbeidsmarkt (NEA-paper) Frank Cörvers

als stimulans voor een hogere participatie p van ouderen op de arbeidsmarkt (NEA-paper) Frank Cörvers Langdurige arbeidsrelaties als stimulans voor een hogere participatie p van ouderen op de arbeidsmarkt (NEA-paper) Frank Cörvers Aanleiding: vergrijzing Langer doorwerken, dus ook meer investeren in jongeren

Nadere informatie

Personeelsvoorziening van de toekomst

Personeelsvoorziening van de toekomst Personeelsvoorziening van de toekomst een transitienetwerk voor Noordoost-Brabant Food & Feed Noordoost-Brabant Wie doet over tien jaar het werk? Waar staat uw bedrijf over tien jaar? De crisis voorbij,

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Parnassusplein 5 T 070 333

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Internationalisering > wegnemen barrières grensoverschrijdend vervoer > werken waar je wilt > meer innovatie over de grenzen heen Internationalisering Maastricht is de meest internationale

Nadere informatie

Nedap RealTime Tochtdetectie Halslabel

Nedap RealTime Tochtdetectie Halslabel Nedap Tochtdetectie Nedap Tochtdetectie Visuele tochtdetectie op grote bedrijven is lastig Het is niet efficiënt en onvoldoende betrouwbaar. Met Nedap Tochtdetectie is het mogelijk om grote melkveestapels

Nadere informatie

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Personeelsmanagement HRM

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Personeelsmanagement HRM Exact Synergy Enterprise Krachtiger Personeelsmanagement HRM 1 Inleiding Waar gaat het om? Uw mensen zijn uw meest waardevolle bezit. U spaart tijd noch geld om uw mensen de erkenning te geven die zij

Nadere informatie

MKB investeert in kennis, juist nu!

MKB investeert in kennis, juist nu! M201016 MKB investeert in kennis, juist nu! drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, september 2010 MKB investeert in kennis, juist nu! MKB-ondernemers blijven investeren in bedrijfsopleidingen,

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 a 2513 AA 'S GRAVENHAGE

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 a 2513 AA 'S GRAVENHAGE Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 a 2513 AA 'S GRAVENHAGE Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

Het budgettaire zorgenkind: wat kunnen we doen?

Het budgettaire zorgenkind: wat kunnen we doen? Presentatie VGE Masterclass, 14 april 2011 Het budgettaire zorgenkind: wat kunnen we doen? Erik Schut 2 Vragen Wat is het probleem? Welke oplossingen? Gaan die werken? Zo niet, wat dan? 3 Wat is het probleem?

Nadere informatie

Duurzaamheidsfabriek: nut en noodzaak vanuit sociaaleconomisch perspectief. Ton van der Wijst, 1 mei 2015

Duurzaamheidsfabriek: nut en noodzaak vanuit sociaaleconomisch perspectief. Ton van der Wijst, 1 mei 2015 Duurzaamheidsfabriek: nut en noodzaak vanuit sociaaleconomisch perspectief Ton van der Wijst, 1 mei 2015 Invalshoeken Globalisering Technologische ontwikkelingen Demografische ontwikkelingen Rol van steden

Nadere informatie

KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN

KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN Dick van Damme Lector Logistiek Hogeschool van Amsterdam Terneuzen 3 september 2015 AGENDA 1. Ontwikkelingen lucht- en zeehaven 2. Uitdagingen en strategierichtingen

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken Expertmeeting HDR-De Bijenkorf

Het Nieuwe Werken Expertmeeting HDR-De Bijenkorf Het Nieuwe Werken Expertmeeting HDR-De Bijenkorf Performa-beurs 13-10-2010 Thijs Edelkoort en Maaike Korenstra Het Nieuwe Werken Definitie volgens AT Osborne: Door maatschappelijke ontwikkelingen en de

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 32 140 Herziening Belastingstelsel Nr. 27 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN FINANCIËN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa

Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa 1 maximumscore 4 Het verrichten van flexibele arbeid kan een voorbeeld zijn van positieverwerving als de eigen keuze van de jongeren uitgaat naar flexibele arbeid in

Nadere informatie

Uitdagingen ICT markt

Uitdagingen ICT markt Uitdagingen ICT markt Kwalitatieve verstoring arbeidsmarkt Kwantitatieve verstoring arbeidsmarkt Sociaal-Maatschappelijke frictie door veranderende perceptie van arbeid Traditionele organisatie modellen

Nadere informatie

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015 Duurzame inzetbaarheid uitgangspunt personeelsbeleid Het voorstel is duurzame inzetbaarheid centraal te stellen in het personeelsbeleid om medewerkers van alle levensfasen optimaal inzetbaar te houden

Nadere informatie

Wij, de overheid - samenvatting

Wij, de overheid - samenvatting Wij, de overheid - samenvatting Inleiding: de complexe overheid Overal waar een grens wordt gelegd, ontstaat behoefte aan samenwerking en kennisuitwisseling over die grens heen, binnen organisaties, tussen

Nadere informatie

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar In de vorige nieuwsbrief in september is geprobeerd een antwoord te geven op de vraag: wat is de invloed van de economische situatie op de arbeidsmarkt? Het antwoord op deze vraag was niet geheel eenduidig.

Nadere informatie

DE REDDENDE ENGEL. Theo Poiesz. mens2020. 17 januari 2013. 2013 Th.B.C. Poiesz

DE REDDENDE ENGEL. Theo Poiesz. mens2020. 17 januari 2013. 2013 Th.B.C. Poiesz DE REDDENDE ENGEL Theo Poiesz mens2020 17 januari 2013 2013 Th.B.C. Poiesz AGENDA Visie op ontwikkelingen in en rond de zorg Mogelijke implicaties voor zorgaanbieders en afnemers Behoefte aan een nieuw

Nadere informatie

De alles-in-1 Zorgapp

De alles-in-1 Zorgapp De alles-in-1 Zorgapp Tevreden cliënten en medewerkers Impact van zorgapps op de zorgverlening Meerwaarde van zorgapps in het zorgproces De rol van de zorgverlener verandert in rap tempo door nieuwe technologie

Nadere informatie

De ICT-Academy: Van werkzoekende tot ICT-specialist

De ICT-Academy: Van werkzoekende tot ICT-specialist De ICT-Academy: Van werkzoekende tot ICT-specialist Adresgegevens: Meent 93a 3011 JG Rotterdam 010 41 40 282 Voor algemene informatie over Carrièrewinkel Projecten: www.carrierewinkel.nl E-mail: info@carrierewinkel.nl

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE. Werkplan CWP 2006-2007 en Arbeidsgehandicaptenmonitor 2004

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE. Werkplan CWP 2006-2007 en Arbeidsgehandicaptenmonitor 2004 De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon (070) 333 44 44 Fax (070) 333 40 33

Nadere informatie

De ESF-scan laat de mogelijkheden zien.

De ESF-scan laat de mogelijkheden zien. Benieuwd naar de ESF-mogelijkheden voor uw gemeente? De ESF-scan laat de mogelijkheden zien. Radar en Raadgevend Bureau Het Grote Oost hebben een ESF-scan ontwikkeld. Middels deze ESF-scan wordt bepaald

Nadere informatie

Uitdagingen ICT markt

Uitdagingen ICT markt Uitdagingen ICT markt Kwalitatieve verstoring arbeidsmarkt Kwantitatieve verstoring arbeidsmarkt Sociaal-Maatschappelijke frictie door veranderende visie op arbeid Traditionele organisatie modellen zijn

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen Publicatiedatum CBS-website: 1 oktober 27 Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek Voorburg/Heerlen 27 Verklaring der tekens. =

Nadere informatie

Ons kenmerk L110/08.0029483. Datum uw brief

Ons kenmerk L110/08.0029483. Datum uw brief Ingekomen stuk D3 (PA 17 december 2008) Aan de gemeenteraad van Nijmegen Korte Nieuwstraat 6 6511 PP Nijmegen Telefoon (024) 329 90 00 Telefax (024) 329 29 81 E-mail gemeente@nijmegen.nl Postadres Postbus

Nadere informatie

2513AA22. Stimulansz - Regelingen en voorzieningen 1.1.1.611. De Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 22 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22. Stimulansz - Regelingen en voorzieningen 1.1.1.611. De Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 22 2513 AA S GRAVENHAGE Stimulansz - Regelingen en voorzieningen 1.1.1.611 > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 22 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22 Postbus

Nadere informatie

Doel is om voor deelnemers een beeld te schetsen van hoe het pensioen in elkaar steekt en hoe hun eigen pensioen er voorstaat.

Doel is om voor deelnemers een beeld te schetsen van hoe het pensioen in elkaar steekt en hoe hun eigen pensioen er voorstaat. Majesteit, dames en heren. Hartelijk welkom! En, Majesteit, ik weet zeker dat ik hier namens alle aanwezigen spreek als ik zeg dat wij buitengewoon vereerd zijn dat U bij een deel van dit programma aanwezig

Nadere informatie

Initiatiefvoorstel PvdA-GroenLinks

Initiatiefvoorstel PvdA-GroenLinks Initiatiefvoorstel PvdA-GroenLinks Onderwerp: social return en inbesteden Datum commissie: 6 juni 2013 Datum raad: Nummer: Documentnummer: Steller: Eric Dammingh Fractie: PvdA-GroenLinks Samenvatting Meedoen

Nadere informatie

Nederlandstalige samenvatting (summary in Dutch language)

Nederlandstalige samenvatting (summary in Dutch language) Nederlandstaligesamenvatting 145 Nederlandstaligesamenvatting (summaryindutchlanguage) Reizen is in de afgelopen eeuwen sneller, veiliger, comfortabeler, betrouwbaarder, efficiënter in het gebruik van

Nadere informatie